Majjhimanikāye
(Papañcasūdanī破除疑障)( MA. or Ps. )
Majjhimanikāya-aṭṭhakathā
《中部注》
by Bhadantācariya BUDDHAGHOSA (佛音﹐5 A.D.)
from Chaṭṭha Saṅgāyana (CS)
Released by Dhammavassārāma 法雨道場
2552 B.E. (2008A.D.)
(with CSCD & PTS page number)		
			
Majjhimanikāya-aṭṭhakathā《中部注》﹝目錄﹞
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā《根本五十經注》(D.1~20) (CS:pg.1.1~1.398；PTS:I,1~302; II,1~94)
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā 《根本五十經注》(D.21~50)(CS:pg.2.1~2.0320；PTS:II,95~423)
Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā《中分五十經注》(D.51~100)(CS:pg.3.1~309；PTS:III,1~454)
Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā《後分五十經注》(D.101~152)(CS:pg.4.1~4.252；PTS:IV,1~110)
1~20  21~40  41 ~60  61~80 81~100  101~120  121~140  141~151
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
(paṭhamo bhāgo)
(CS:pg.1.1~1.398；PTS:I,1~302; II,1~94)
Ganthārambhakathā
Nidānakathā
1.Mūlapariyāyavaggo
(M.1.)1.Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
Suttanikkhepavaṇṇanā
Pathavīvāravaṇṇanā
Āpovārādivaṇṇanā
Bhūtavārādivaṇṇanā
Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā
Ekattavārādivaṇṇanā
Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
Tathāgatavāra-aṭṭhamanayavaṇṇanā
(M.2.)2.Sabbāsavasuttavaṇṇanā
Dassanāpahātabba-āsavavaṇṇanā
Saṁvarāpahātabba-āsavavaṇṇanā
Paṭisevanāpahātabba-āsavavaṇṇanā
Adhivāsanāpahātabba-āsavavaṇṇanā
Parivajjanāpahātabba-āsavavaṇṇanā
Vinodanāpahātabba-āsavavaṇṇanā
Bhāvanāpahātabba-āsavavaṇṇanā
(M.3.)3.Dhammadāyādasuttavaṇṇanā
(M.4.)4.Bhayabheravasuttavaṇṇanā
Kāyakammantavārakathā
Vacīkammantavārādivaṇṇanā
Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā
Asammohavihāravaṇṇanā
Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā
Pubbenivāsakathāvaṇṇanā
Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
Araññavāsakāraṇavaṇṇanā
Desanānumodanāvaṇṇanā
Pasannākāravaṇṇanā
Saraṇagamanakathāvaṇṇanā
Upāsakavidhikathāvaṇṇanā
(M.5.)5.Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā
Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā
(M.6.)6.Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
(M.7.)7. Vatthasuttavaṇṇanā
(M.8.)8.Sallekhasuttavaṇṇanā
(M.9.)9.Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā
Akusalakammapathavaṇṇanā
Kusalakammapathavaṇṇanā
Āhāravāravaṇṇanā
Saccavāravaṇṇanā
Jarāmaraṇavāravaṇṇanā
Jātivāravaṇṇanā
Bhavavāravaṇṇanā
Upādānavāravaṇṇanā
Taṇhāvāravaṇṇanā
Vedanāvāravaṇṇanā
Phassavāravaṇṇanā
Saḷāyatanavāravaṇṇanā
Nāmarūpavāravaṇṇanā
Viññāṇavāravaṇṇanā
Saṅkhāravāravaṇṇanā
Avijjāvāravaṇṇanā
Āsavavāravaṇṇanā
(M.10.)10.Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
Uddesavārakathāvaṇṇanā
Kāyānupassanā-ānāpānapabbavaṇṇanā
Iriyāpathapabbavaṇṇanā
Catusampajaññapabbavaṇṇanā
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
Navasivathikapabbavaṇṇanā
Vedanānupassanāvaṇṇanā
Cittānupassanāvaṇṇanā
Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
Khandhapabbavaṇṇanā
Āyatanapabbavaṇṇanā
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
Catusaccapabbavaṇṇanā
2.Sīhanādavaggo
(M.11.)1.Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā
(M.12.)2.Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
Vesālinagaravaṇṇanā
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
Dasabalañāṇādivaṇṇanā
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
Catuyonivaṇṇanā
Pañcagativaṇṇanā
Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
Āsavakkhayavāravaṇṇanā
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
Āhārasuddhivaṇṇanā
Saṁsārasuddhi-ādivaṇṇanā
(M.13.)3.Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
(M.14.)4.Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
(M.15.)5.Anumānasuttavaṇṇanā
(M.16.)6.Cetokhilasuttavaṇṇanā
(M.17.)7.Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā
(M.18.)8.Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
(M.19.)9.Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
(M.20.)10.Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
(dutiyo bhāgo)
(CS:pg.2.1~2.0320；PTS:II,95~423)
3.Opammavaggo
(M.21.) Kakacūpamasuttavaṇṇanā
(M.22.) 2.Alagaddūpamasuttavaṇṇanā
(M.23.) 3.Vammikasuttavaṇṇanā
(M.24.)4.Rathavinītasuttavaṇṇanā
(M.25.)5.Nivāpasuttavaṇṇanā
(M.26.)6.Pāsarāsisuttavaṇṇanā
(M.27.)7.Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā
(M.28.)8.Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā
(M.29.)9.Mahāsāropamasuttavaṇṇanā
(M.30.)10.Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā
4.Mahayamakavaggo
(M.31.)1.Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā
(M.32.)2.Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā
(M.33.)3.Mahāgopālakasuttavaṇṇanā
(M.34.)4.Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā
(M.35.)5.Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā
(M.36.)6.Mahāsaccakasutavaṇṇanā
(M.37.)7.Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
(M.38.)8.Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
(M.39.)9.Mahā-assapurasuttavaṇṇanā
(M.40.)10.Cūḷa-assapurasuttavaṇṇanā
5.Cūḷayamakavaggo
(M.41.)1.Sāleyyakasuttavaṇṇanā
(M.42.)2.Verañjakasuttavaṇṇanā
(M.43.)3.Mahāvedallasuttavaṇṇanā
(M.44.)4.Cūḷavedallasuttavaṇṇanā
(M.45.)5.Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā
(M.46.)6.Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā
(M.47.)7.Vīmaṁsakasuttavaṇṇanā
(M.48.)8.Kosambiyasuttavaṇṇanā
(M.49.)9.Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā
(M.50.)10.Māratajjanīyasuttavaṇṇanā
Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
(tatiyo bhāgo)
(CS:pg.3.1~309；PTS:III,1~454)
1.Gahapativaggo
(M.51.)1.Kandarakasuttavaṇṇanā
(M.52.)2.Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā
(M.53.)3.Sekhasuttavaṇṇanā
(M.54.)4.Potaliyasuttavaṇṇanā
Kāmādīnavakathāvaṇṇanā
(M.55.)5.Jīvakasuttavaṇṇanā
(M.56.)6.Upālisuttavaṇṇanā
(M.57.)7.Kukkuravatikasuttavaṇṇanā
(M.58.)8.Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā
(M.59.)9.Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā
(M.60.)10.Apaṇṇakasuttavaṇṇanā
2.Bhikkhuvaggo
(M.61.)1.Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā
(M.62.)2.Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā
(M.63.)3.Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā
(M.64.)4.Mahāmālukyasuttavaṇṇanā
(M.65.)5.Bhaddālisuttavaṇṇanā
(M.66.)6.Laṭukikopamasuttavaṇṇanā
(M.67.)7.Cātumasuttavaṇṇanā
(M.68.)8.Naḷakapānasuttavaṇṇanā
(M.69.)9.Goliyānisuttavaṇṇanā
(M.70.)10.Kīṭāgirisuttavaṇṇanā
3.Paribbājakavaggo
(M.71.)1.Tevijjavacchasuttavaṇṇanā
(M.72.)2.Aggivacchasuttavaṇṇanā
(M.73.)3.Mahāvacchasuttavaṇṇanā
(M.74.)4.Dīghanakhasuttavaṇṇanā
(M.75.)5.Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā
(M.76.)6.Sandakasuttavaṇṇanā
(M.77.)7.Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā
(M.78.)8.Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā
(M.79.)9.Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā
(M.80.)10.Vekhanasasuttavaṇṇanā
4.Rājavaggo
(M.81.)1.Ghaṭikārasuttavaṇṇanā
(M.82.)2.Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā
(M.83.)3.Maghadevasuttavaṇṇanā
(M.84.)4.Madhurasuttavaṇṇanā
(M.85.)5.Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā
(M.86.)6.Aṅgulimālasuttavaṇṇanā
(M.87.)7.Piyajātikasuttavaṇṇanā
(M.88.)8.Bāhitikasuttavaṇṇanā
(M.89.)9.Dhammacetiyasuttavaṇṇanā
(M.90.)10.Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā
5.Brāhmaṇavaggo
(M.91.)1.Brahmāyusuttavaṇṇanā
(M.92.)2.Selasuttavaṇṇanā
(M.93.)3.Assalāyanasuttavaṇṇanā
(M.94.)4.Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā
(M.95.)5.Caṅkīsuttavaṇṇanā
(M.96.)6.Esukārīsuttavaṇṇanā
(M.97.)7.Dhanañjānisuttavaṇṇanā
(M.98.)8.Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā
(M.99.)9.Subhasuttavaṇṇanā
(M.100.)10.Saṅgāravasuttavaṇṇanā
Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā
( catuttho bhāgo)
(CS:pg.4.1~4.252；PTS:IV,1~110)
1.Devadahavaggo
(M.101.)1.Devadahasuttavaṇṇanā
(M.102.)2.Pañcattayasuttavaṇṇanā
(M.103.)3.Kintisuttavaṇṇanā
(M.104.)4.Sāmagāmasuttavaṇṇanā
(M.105.)5.Sunakkhattasuttavaṇṇanā
(M.106.)6.Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā
(M.107.)7.Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā
(M.108.)8.Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā
(M.109.)9.Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā
(M.110.)10.Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā
2.Anupadavaggo
(M.111.)1.Anupadasuttavaṇṇanā
(M.112.)2.Chabbisodhanasuttavaṇṇanā
(M.113.)3.Sappurisadhammasuttavaṇṇanā
(M.114.)4.Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā
(M.115.)5.Bahudhātukasuttavaṇṇanā
(M.116.)6.Isigilisuttavaṇṇanā
(M.117.)7.Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā
(M.118.)8.Ānāpānassatisuttavaṇṇanā
(M.119.)9.Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā
(M.120.)10.Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā
3.Suññatavaggo
(M.121.)1.Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā
(M.122.)2.Mahāsuññatasuttavaṇṇanā
(M.123.)3.Acchariya-abbhutasuttavaṇṇanā
(M.124.)4.Bākulasuttavaṇṇanā
(M.125.)5.Dantabhūmisuttavaṇṇanā
(M.126.)6.Bhūmijasuttavaṇṇanā
(M.127.)7.Anuruddhasuttavaṇṇanā
(M.128.)8.Upakkilesasuttavaṇṇanā
(M.129.)9.Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā
Cakkaratanavaṇṇanā
Hatthiratanavaṇṇanā
Assaratanavaṇṇanā
Maṇiratanavaṇṇanā
Itthiratanavaṇṇanā
Gahapatiratanavaṇṇanā
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā
(M.130.)10.Devadūtasuttavaṇṇanā
4.Vibhaṅgavaggo
(M.131.)1.Bhaddekarattasuttavaṇṇanā
(M.132.)2.Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā
(M.133.)3.Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā
(M.134.)4.Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā
(M.135.)5.Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā
(M.136.)6.Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā
(M.137.)7.Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā
(M.138.)8.Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā
(M.139.)9.Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā
(M.140.)10.Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā
(M.141.)11.Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā
(M.142.)12.Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā
5.Saḷāyatanavaggo
(M.143.)1.Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā
(M.144.)2.Channovādasuttavaṇṇanā
(M.145.)3.Puṇṇovādasuttavaṇṇanā
(M.146.)4.Nandakovādasuttavaṇṇanā
(M.147.)5.Rāhulovādasuttavaṇṇanā
(M.148.)6.Chachakkasuttavaṇṇanā
(M.149.)7.Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā
(M.150.)8.Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā
(M.151.)9.Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā
(M.152.)10.Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā
Nigamanakathā

Table of Contents (VRI Page No.  vs PTS Page No.)

PTS版(Papañcasūdanī破除疑障)第一冊是根據二個錫蘭寫本，二個錫蘭刊本，還有一個《破除疑障解疏》的緬甸寫本。解疏的最大優點是，它所括引的「被釋語」(lemmata)可以幫助我們確認釋文內容。第二冊開始，根據的是三個刊本，一個是第一冊用到的一個錫蘭刊本，另兩個則是緬甸文及泰文字體刊印的本子。至於那些東方本子所據爲何，則只字未提，而且也未從中引出任何異讀資料。此外，也未說明此校訂本是根據什麽原則建立起來的。我們只能假定，遇到那些東方本子讀法互異時，各冊編者就任取一個最合他(她)意的。
--《巴利學的現況與未來任務》K.R. Norman 原作 蔡奇林 翻譯•補注 

 
Namo tassa Bhagavato arahato sammāsambuddhassa.
 
 Majjhimanikāye 
▲	top 回目錄 
(▼PTS：I,1.)
 (Papañcasūdanī破除疑障)
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
《中部》根本五十經注》
(paṭhamo bhāgo)
(CS:pg.1.1~1.398；PTS:I,1~302; II,1~94)

 by Bhadantācariya BUDDHAGHOSA(5 A.D.)

 Ganthārambhakathā

 Karuṇāsītalahadayaṁ (CS:pg.1.1) paññāpajjotavihatamohatamaṁ.
 Sanarāmaralokagaruṁ, vande Sugataṁ gativimuttaṁ.
 Buddhopi Buddhabhāvaṁ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;
 Yaṁ upagato gatamalaṁ, vande tamanuttaraṁ Dhammaṁ.
 Sugatassa orasānaṁ, puttānaṁ mārasenamathanānaṁ; 
 Aṭṭhannampi samūhaṁ, sirasā vande Ariyasaṅghaṁ.
 Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṁ puññaṁ;
 Yaṁ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.
 Majjhimapamāṇasuttaṅkitassa idha Majjhimāgamavarassa;
 Buddhānubuddhasaṁvaṇṇitassa paravādamathanassa.
 Atthappakāsanatthaṁ, Aṭṭhakathā ādito vasisatehi;
 Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.
 Sīhaḷadīpaṁ pana ābhatātha vasinā mahāmahindena;
 Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.
 Apanetvāna tatohaṁ, sīhaḷabhāsaṁ manoramaṁ bhāsaṁ;
             Tantinayānucchavikaṁ, āropento vigatadosaṁ.
 Samayaṁ(CS:pg.1.2) avilomento, therānaṁ theravaṁsadīpānaṁ;
 Sunipuṇavinicchayānaṁ, mahāvihāre nivāsīnaṁ.
 Hitvā punappunāgatamatthaṁ, atthaṁ pakāsayissāmi;
 Sujanassa ca tuṭṭhatthaṁ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.
(I,2.)         Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni.
 Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.
 Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;
 Khandhādhātāyatanindriyāni ariyāni ceva cattāri.
 Saccāni paccayākāradesanā suparisuddhanipuṇanayā;
 Avimuttatantimaggā, vipassanābhāvanā ceva.
 Iti pana sabbaṁ yasmā, Visuddhimagge mayā suparisuddhaṁ.
 Vuttaṁ tasmā bhiyyo, na taṁ idha vicārayissāmi.
 “Majjhe Visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi.
 Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathābhāsitamatthaṁ”.  
 Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya; 
 Aṭṭhakathāya vijānatha, majjhimasaṅgītiyā atthanti.  
 
 Nidānakathā 

 1. Tattha Majjhimasaṅgīti nāma paṇṇāsato mūlapaṇṇāsā majjhimapaṇṇāsā uparipaṇṇāsāti paṇṇāsattayasaṅgahā.  Vaggato ekekāya paṇṇāsāya pañca pañca vagge katvā pannarasavaggasamāyogā.  Suttato diyaḍḍhasuttasataṁ dve ca suttantā.  Padato tevīsuttarapañcasatādhikāni asītipadasahassāni.  Tenāhu porāṇā-- 
 “Asītipadasahassāni, bhiyyo pañcasatāni ca;
 Puna tevīsati vuttā, padamevaṁ vavatthitan”ti.
 Akkharato (CS:pg.1.3) satta akkharasatasahassāni cattālīsañca sahassāni tepaññāsañca akkharāni.  Bhāṇavārato asīti bhāṇavārā tevīsapadādhiko ca upaḍḍhabhāṇavāro.  Anusandhito pucchānusandhi-ajjhāsayānusandhi-yathānusandhivasena saṅkhepato tividho anusandhi.  Vitthārato panettha tīṇi anusandhisahassāni nava ca satāni honti.  Tenāhu porāṇā-- 
 “Tīṇi sandhisahassāni, tathā navasatāni ca;
 Anusandhinayā ete, majjhimassa pakāsitā”ti.
 Tattha paṇṇāsāsu Mūlapaṇṇāsā ādi, vaggesu Mūlapariyāyavaggo, suttesu Mūlapariyāyasuttaṁ.  Tassāpi “evaṁ me sutan”ti-ādikaṁ āyasmatā Ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṁ nidānamādi.  Sā panesā paṭhamamahāsaṅgīti Sumaṅgalavilāsiniyā Dīghanikāyaṭṭhakathāya ādimhi vitthāritā.  Tasmā sā tattha vitthāritanayeneva veditabbā.
 
 1.Mūlapariyāyavaggo
 
(M.1.)1.Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
(MA.1./I,3.)
 1. Yaṁ (CS:pg.1.4) panetaṁ “Evaṁ me sutan”ti-ādikaṁ nidānaṁ.  Tattha evanti nipātapadaṁ.  Meti-ādīni nāmapadāni.  Ukkaṭṭhāyaṁ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṁ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.  
 Atthato pana evaṁ-saddo tāva upamūpadesasampahaṁsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādi-anekatthappabhedo.  Tathāhesa-- “evaṁ jātena maccena kattabbaṁ kusalaṁ bahun”ti evamādīsu (dha.pa.53) upamāyaṁ āgato.  “Evaṁ te abhikkamitabbaṁ, evaṁ te paṭikkamitabban”ti-ādīsu (a.ni.4.122) upadese.  “Evametaṁ Bhagavā, evametaṁ Sugatā”ti-ādīsu (a.ni.3.66) sampahaṁsane.  “Evamevaṁ panāyaṁ vasalī yasmiṁ vā tasmiṁ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṁ bhāsatī”ti-ādīsu (saṁ.ni.1.187) garahaṇe.  “Evaṁ bhanteti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosun”ti-ādīsu (ma.ni.1.1) vacanasampaṭiggahe.  “Evaṁ byākho ahaṁ, bhante, Bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmī”ti-ādīsu (ma.ni.1.398) ākāre.  “Ehi tvaṁ, māṇavaka, yena samaṇo Ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṁ, Ānandaṁ, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha-- ‘subho māṇavo todeyyaputto, bhavantaṁ Ānandaṁ, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’ti, evañca vadehi sādhu kira bhavaṁ Ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṁ, tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā”ti-ādīsu (dī.ni.1.445) nidassane.  “Taṁ kiṁ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti?  Akusalā, bhante.  Sāvajjā vā anavajjā vāti?  Sāvajjā, bhante.  Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti?  Viññugarahitā, bhante.  Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṁvattanti no vā, kathaṁ vo ettha hotīti?  Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṁvattanti, evaṁ no ettha hotī”ti-ādīsu (a.ni.3.66) avadhāraṇe.  Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.  
 Tattha (CS:pg.1.5) ākāraṭṭhena evaṁsaddena etamatthaṁ dīpeti-- nānānayanipuṇaṁ anekajjhāsayasamuṭṭhānaṁ atthabyañjanasampannaṁ vividhapāṭihāriyaṁ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṁ sabbasattānaṁ sakasakabhāsānurūpato (MA.1./I,4.) sotapathamāgacchantaṁ tassa Bhagavato vacanaṁ sabbappakārena ko samattho viññātuṁ, sabbathāmena pana sotukāmataṁ janetvāpi evaṁ me sutaṁ, mayāpi ekenākārena sutanti. 
 Nidassanaṭṭhena “nāhaṁ sayambhū, na mayā idaṁ sacchikatan”ti attānaṁ parimocento evaṁ me sutaṁ, mayāpi evaṁ sutanti idāni vattabbaṁ sakalaṁ suttaṁ nidasseti.  
 Avadhāraṇaṭṭhena “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ bahussutānaṁ yadidaṁ Ānando, gatimantānaṁ, satimantānaṁ, dhitimantānaṁ, upaṭṭhākānaṁ yadidaṁ Ānando”ti (a.ni.1.219-223) evaṁ Bhagavatā, “Āyasmā Ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo”ti (a.ni.5.169) evaṁ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṁ attano dhāraṇabalaṁ dassento sattānaṁ sotukamyataṁ janeti “evaṁ me sutaṁ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṁ, evameva na aññathā daṭṭhabban”ti.  
 Me-saddo tīsu atthesu dissati.  Tathā hissa “gāthābhigītaṁ me abhojaneyyan”ti-ādīsu (su.ni. 81) mayāti attho.  “Sādhu me, bhante Bhagavā, saṁkhittena dhammaṁ desetū”ti-ādīsu (saṁ.ni. 4.88) mayhanti attho.  “Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā”ti-ādīsu (ma.ni.1.29) mamāti attho.  Idha pana “mayā sutan”ti ca “mama sutan”ti ca atthadvaye yujjati.  
 Sutanti ayaṁ suta-saddo sa-upasaggo ca anupasaggo ca gamana-vissuta-kilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāraviññātādi-anekatthappabhedo.  Tathā hissa “senāya pasuto”ti-ādīsu gacchantoti attho.  “Sutadhammassa passato”ti-ādīsu (udā.11) vissutadhammassāti attho, “Avassutā avassutassāti”ādīsu (pāci.657) kilinnā kilinnassāti attho.  “Tumhehi puññaṁ pasutaṁ anappakan”ti-ādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti (CS:pg.1.6) attho.  “Ye jhānapasutā dhīrā”ti-ādīsu (dha.pa.181) jhānānuyuttāti attho.  “Diṭṭhaṁ sutaṁ mutan”ti-ādīsu (ma.ni.1.241) sotaviññeyyanti attho.  “Sutadharo sutasannicayo”ti-ādīsu (ma.ni.1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho.  Idha panassa sotadvārānusārena “upadhāritan”ti vā “upadhāraṇan”ti (MA.1./I,5.) vāti attho.  Me-saddassa hi mayāti atthe sati “evaṁ mayā sutaṁ sotadvārānusārena upadhāritan”ti yujjati.  Mamāti atthe sati “evaṁ mama sutaṁ sotadvārānusārena upadhāraṇan”ti yujjati.  
 Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṁ.  Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṁ.  Sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṁ.  Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṁ.  Meti attappakāsanaṁ.  Sutanti dhammappakāsanaṁ.  Ayañhettha saṅkhepo “nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṁ kataṁ, idaṁ pana kataṁ, ayaṁ dhammo suto”ti.
 Tathā evanti niddisitabbappakāsanaṁ.  Meti puggalappakāsanaṁ.  Sutanti puggalakiccappakāsanaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yaṁ suttaṁ niddisissāmi, taṁ mayā evaṁ sutanti.
 Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṁ hoti, tassa nānākāraniddeso.  Evanti hi ayaṁ ākārapaññatti, meti kattuniddeso, sutanti visayaniddeso.  Ettāvatā nānākārappavattena cittasantānena taṁsamaṅgino kattuvisaye gahaṇasanniṭṭhānaṁ kataṁ hoti.  
 Atha vā evanti puggalakiccaniddeso.  Sutanti viññāṇakiccaniddeso.  Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso.  Ayaṁ panettha saṅkhepo-- mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena sutanti.  
 Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti.  Kiñhettha taṁ paramatthato atthi, yaṁ evanti vā meti vā niddesaṁ labhetha?  Sutanti (CS:pg.1.7) vijjamānapaññatti.  Yañhi tamettha sotena upaladdhaṁ, taṁ paramatthato vijjamānanti.
 Tathā evanti ca meti ca taṁ taṁ upādāya vattabbato upādāpaññatti.  Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti.  Ettha ca evanti vacanena asammohaṁ dīpeti.  Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti.  Sutanti vacanena sutassa asammosaṁ dīpeti.  Yassa hi sutaṁ sammuṭṭhaṁ (MA.1./I,6.) hoti na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti.  Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi.  Tattha paññā pubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā, tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.  
 Aparo nayo-- evanti vacanena yoniso manasikāraṁ dīpeti, ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato.  Sutanti vacanena avikkhepaṁ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato.  Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi “na mayā sutaṁ, puna bhaṇathā”ti bhaṇati.  Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṁ pubbe ca katapuññataṁ sādheti, sammā apaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato.  Avikkhepena pana saddhammassavanaṁ sappurisūpanissayañca sādheti.  Na hi vikkhittacitto sotuṁ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṁ atthīti.  
 Aparo nayo-- yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṁ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṁ.  So ca evaṁ bhaddako ākāro na sammā appaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṁ attano dīpeti, sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṁ.  Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṁ atthi.  Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti.  Purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi.  Tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi.  Iti payogāsayasuddhassa (CS:pg.1.8) āgamādhigamasampannassa vacanaṁ aruṇuggaṁ viya sūriyassa udayato yonisomanasikāro viya ca kusalakammassa arahati Bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṁ bhavitunti ṭhāne nidānaṁ ṭhapento evaṁ me sutanti-ādimāha.  
 Aparo nayo-- evanti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṁ dīpeti.  Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṁ (MA.1./I,7.) Evanti ca idaṁ yonisomanasikāradīpakaṁ vacanaṁ bhāsamāno-- “ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā”ti dīpeti.  Sutanti idaṁ savanayogadīpakaṁ vacanaṁ bhāsamāno-- “bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā”ti dīpeti.  Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṁ dīpento savane ādaraṁ janeti.  Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṁ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṁ janetvā sakkaccaṁ dhammo sotabboti.  
 “Evaṁ me sutan”ti iminā pana sakalena vacanena āyasmā Ānando Tathāgatappaveditaṁ dhammaṁ attano adahanto asappurisabhūmiṁ atikkamati, sāvakattaṁ paṭijānanto sappurisabhūmiṁ okkamati.  Tathā asaddhammā cittaṁ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṁ patiṭṭhāpeti.  “Kevalaṁ sutamevetaṁ mayā tasseva pana Bhagavato vacanan”ti dīpento attānaṁ parimoceti, satthāraṁ apadisati, jinavacanaṁ appeti, dhammanettiṁ patiṭṭhāpeti.  
 Apica “evaṁ me sutan”ti attanā uppāditabhāvaṁ appaṭijānanto purimavacanaṁ vivaranto “sammukhā paṭiggahitamidaṁ mayā tassa Bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṁ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā”ti sabbadevamanussānaṁ imasmiṁ dhamme assaddhiyaṁ vināseti, saddhāsampadaṁ uppādetīti.  Tenetaṁ vuccati-- 
 	“Vināsayati (CS:pg.1.9) assaddhaṁ, saddhaṁ vaḍḍheti sāsane; 
 	Evaṁ me sutamiccevaṁ, vadaṁ Gotamasāvako”ti.  
 Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso.  Samayanti paricchinnaniddeso.  Ekaṁ samayanti aniyamitaparidīpanaṁ.  Tattha samayasaddo-- 
 	Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu; 
 	Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.
 Tathā hissa “Appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā”ti evamādīsu (MA.1./I,8.) (dī.ni.1.447) samavāyo attho.  “Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā”ti-ādīsu (a.ni.8.29) khaṇo.  “Uṇhasamayo pariḷāhasamayo”ti-ādīsu (pāci.358) kālo.  “Mahāsamayo pavanasmin”ti-ādīsu samūho.  “Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, Bhagavā kho Sāvatthiyaṁ viharati, Bhagavāpi maṁ jānissati, ‘bhaddāli, nāma bhikkhu Satthusāsane sikkhāya na paripūrakārī’ti, ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī”ti-ādīsu (ma.ni.2.135) hetu “Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī”ti-ādīsu (ma.ni.2.260) diṭṭhi.
 	“Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko; 
 	Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī”ti.-- 
 Ādīsu (saṁ.ni.1.129) paṭilābho.  “Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā”ti-ādīsu (ma.ni.1.24) pahānaṁ.  “Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho”ti-ādīsu (paṭi.ma.3.1) paṭivedho.  Idha panassa kālo attho.  Tena saṁvacchara-utu-māsaḍḍhamāsa-ratti-diva-pubbaṇha-majjhanhika-sāyanha- paṭhamamajjhimapacchimayāma-muhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṁ samayanti dīpeti.
 Tattha kiñcāpi etesu saṁvaccharādīsu samayesu yaṁ yaṁ suttaṁ yamhi yamhi saṁvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṁ, sabbaṁ taṁ therassa (CS:pg.1.10) suviditaṁ suvavatthāpitaṁ paññāya.  Yasmā pana “evaṁ me sutaṁ asukasaṁvacchare asuka-utumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā”ti evaṁ vutte na sakkā sukhena dhāretuṁ vā uddisituṁ vā uddisāpetuṁ vā, bahu ca vattabbaṁ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṁ samodhānetvā “ekaṁ samayan”ti āha.
 Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṁvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo Bhagavato devamanussesu ativiya suppakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṁ ( MA.1./I,9.) ekaṁ samayanti dīpeti.  Yo cāyaṁ ñāṇakaruṇākiccasamayesu aruṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṁ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṁ sandhāya “ekaṁ samayan”ti āha.
 Kasmā panettha yathā abhidhamme “yasmiṁ samaye kāmāvacaran”ti ca ito aññesu suttapadesu “yasmiṁ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī”ti ca bhummavacanena niddeso kato, Vinaye ca “tena samayena Buddho Bhagavā”ti karaṇavacanena, tathā akatvā “ekaṁ samayan”ti upayogavacananiddeso katoti.  Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato.  Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati.  Adhikaraṇañhi kālattho ca samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṁ phassādidhammānaṁ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṁ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṁ tattha bhummavacananiddeso kato.
 Vinaye ca hetu-attho karaṇattho ca sambhavati.  Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo Sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno Bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṁ tattha karaṇavacanena niddeso kato.
 Idha (CS:pg.1.11) pana aññasmiñca evaṁjātike accantasaṁyogattho sambhavati.  Yañhi samayaṁ Bhagavā imaṁ aññaṁ vā suttantaṁ desesi, accantameva taṁ samayaṁ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṁ idha upayogavacananiddeso katoti.  
 Tenetaṁ vuccati-- 
 	“Taṁ taṁ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;
 	Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā”ti.
(MA.1./I,10.) Porāṇā pana vaṇṇayanti-- “tasmiṁ samaye”ti vā-- “tena samayenā”ti vā-- “ekaṁ samayan”ti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummameva atthoti.  Tasmā “ekaṁ samayan”ti vuttepi “ekasmiṁ samaye”ti attho veditabbo.
 Bhagavāti garu.  Garuñhi loke “Bhagavā”ti vadanti.  Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṁ garu, tasmā “Bhagavā”ti veditabbo.  Porāṇehipi vuttaṁ--
 	“Bhagavāti vacanaṁ seṭṭhaṁ, Bhagavāti vacanamuttamaṁ; 
 	Garugāravayutto so, Bhagavā tena vuccatī”ti.
 Apica--
 	“Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;
 	Bhattavā vantagamano, bhavesu Bhagavā tato”ti.--
 Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo.  So ca Visuddhimagge Buddhānussatiniddese vuttoyeva.
 Ettāvatā cettha evaṁ me sutanti vacanena yathāsutaṁ dhammaṁ dassento Bhagavato dhammasarīraṁ paccakkhaṁ karoti.  Tena-- “nayidaṁ atikkantasatthukaṁ pāvacanaṁ, ayaṁ vo satthā”ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṁ janaṁ samassāseti.
 Ekaṁ samayaṁ Bhagavāti vacanena tasmiṁ samaye Bhagavato avijjamānabhāvaṁ dassento rūpakāyaparinibbānaṁ sādheti.  Tena “evaṁvidhassa (CS:pg.1.12) nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghātasamānakāyo, sopi Bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā”ti jīvitamadamattaṁ janaṁ saṁvejeti, saddhamme cassa ussāhaṁ janeti.
 Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṁ niddisati.  Me sutanti sāvakasampattiṁ.  Ekaṁ samayanti kālasampattiṁ.  Bhagavāti desakasampattiṁ.
 Ukkaṭṭhāyaṁ viharatīti ettha ukkāti dīpikā, tañca nagaraṁ “maṅgaladivaso sukhaṇo Sunakkhattaṁ mā atikkamī”ti rattimpi ukkāsu ṭhitāsu māpitattā ukkaṭṭhāti vuccati.  Daṇḍadīpikāsu jāletvā dhārīyamānāsu māpitattāti vuttaṁ hoti, tassaṁ ukkaṭṭhāyaṁ.  Samīpatthe cetaṁ bhummavacanaṁ.  Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahma-ariyavihāresu (MA.1./I,11.) aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṁ.  Idha pana ṭhānagamananisinnasayanappabhedesu riyāpathesu aññatara-iriyāpathasamāyogaparidīpanaṁ.  Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi Bhagavā viharaticceva veditabbo.  So hi Bhagavā ekaṁ iriyāpathabādhanaṁ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṁ attabhāvaṁ harati pavatteti, tasmā viharatīti vuccati.
 Subhagavaneti ettha subhagattā subhagaṁ, sundarasirikattā sundarakāmattā cāti vuttaṁ hoti.  Tassa hi vanassa sirisampattiyā manussā annapānādīni ādāya divasaṁ tattheva chaṇasamajja-ussave karontā bhogasukhaṁ anubhonti, sundarasundare cettha kāme patthenti “puttaṁ labhāma, dhītaraṁ labhāmā”ti, tesaṁ taṁ tatheva hoti, evaṁ taṁ sundarasirikattā sundarakāmattā ca subhagaṁ.  Apica bahujanakantatāyapi subhagaṁ.  Vanayatīti vanaṁ, attasampadāya sattānaṁ bhattiṁ kāreti, attani sinehaṁ uppādetīti attho.  Vanute iti vā vanaṁ, nānāvidhakusuma-gandhasammodamattakokilādivihaṅgamābhirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ca “etha maṁ paribhuñjathā”ti sabbapāṇino yācati viyāti attho.  Subhagañca taṁ vanañcāti subhagavanaṁ.  Tasmiṁ subhagavane.  Vanañca nāma ropimaṁ, sayaṁjātanti duvidhaṁ.  Tattha Veḷuvanajetavanādīni (CS:pg.1.13) ropimāni.  Andhavanamahāvana-añjanavanādīni sayaṁ jātāni.  Idampi sayaṁjātanti veditabbaṁ.
 Sālarājamūleti ettha sālarukkhopi sāloti vuccati.  Yathāha “seyyathāpi, bhikkhave, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṁ sālavanaṁ, tañcassa eḷaṇḍehi sañchannan”ti (ma.ni.1.225) “antarena yamakasālānan”ti ca (dī.ni.2.195) vanappatijeṭṭhakarukkhopi.  Yathāha--
 	“Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyā;
 	Ujuvaṁsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā”ti.  (jā.2.19.4).
 Yo koci rukkhopi.  Yathāha-- “Atha kho taṁ, bhikkhave, māluvabījaṁ aññatarasmiṁ sālamūle nipateyyā”ti (MA.1./I,12.) (ma.ni.1.469).  Idha pana vanappatijeṭṭhakarukkho adhippeto.  Rājasaddo panassa tameva jeṭṭhakabhāvaṁ sādheti.  Yathāha “suppatiṭṭhitassa kho brāhmaṇa dhammika nigrodharājassā”ti (a.ni.6.54).  Tattha dvedhā samāso, sālānaṁ rājātipi sālarājā, sālo ca so jeṭṭhakaṭṭhena rājā ca itipi sālarājā.  Mūlanti samīpaṁ.  Ayañhi mūlasaddo, “mūlāni uddhareyya, antamaso usiranāḷimattānipī”ti-ādīsu (a.ni.4.195) mūlamūle dissati.  “Lobho akusalamūlan”ti-ādīsu (dī.ni.3.305) asādhāraṇahetumhi.  “Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlan”ti-ādīsu samīpe.  Idha pana samīpe adhippeto, tasmā sālarājassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo.
 Tattha siyā-- Yadi tāva Bhagavā ukkaṭṭhāyaṁ viharati, “subhagavane sālarājamūle”ti na vattabbaṁ, atha tattha viharati, “ukkaṭṭhāyan”ti na vattabbaṁ, na hi sakkā ubhayattha ekaṁ samayaṁ viharitunti.  Na kho panetaṁ evaṁ daṭṭhabbaṁ.
 Nanu avocumha-- “samīpatthe cetaṁ bhummavacanan”ti.  Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṁ samīpe goyūthāni carantāni “gaṅgāya caranti, yamunāya carantī”ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṁ ukkaṭṭhāya samīpe subhagavanaṁ sālarājamūlaṁ, tattha viharanto vuccati “ukkaṭṭhāyaṁ viharati subhagavane sālarājamūle”ti.  Gocaragāmanidassanatthañhissa (CS:pg.1.14) ukkaṭṭhāvacanaṁ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṁ sesavacanaṁ.
 Tattha ukkaṭṭhākittanena āyasmā Ānando Bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṁ dasseti, subhagavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṁ.  Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṁ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanupāyadassanaṁ.  Purimena ca dhammadesanābhiyogaṁ, pacchimena vivekādhimuttiṁ.  Purimena karuṇāya upagamanaṁ, pacchimena paññāya apagamanaṁ.  Purimena sattānaṁ hitasukhanipphādanādhimuttataṁ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepanaṁ.  Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṁ phāsuvihāraṁ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṁ (MA.1./I,13.) Purimena manussānaṁ upakārabahulataṁ, pacchimena devānaṁ.  Purimena loke jātassa loke saṁvaḍḍhabhāvaṁ, pacchimena lokena anupalittataṁ.  Purimena “ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.  Katamo ekapuggalo, Tathāgato arahaṁ sammāsambuddho”ti (a.ni.1.170) vacanato yadatthaṁ Bhagavā uppanno, tadatthaparinipphādanaṁ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraṁ.  Bhagavā hi paṭhamaṁ lumbinivane, dutiyaṁ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarāya uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṁ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.
 Tatrāti desakālaparidīpanaṁ.  Tañhi yaṁ samayaṁ viharati, tatra samaye.  Yasmiñca sālarājamūle viharati, tatra sālarājamūleti dīpeti.  Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti.  Na hi Bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṁ bhāsati.  “Akālo kho tāva bāhiyā”ti (udā.10) ādicettha sādhakaṁ.  Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto.  Bhagavāti lokagarudīpanaṁ.  Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṁ.  Apicettha, “Bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṁ ajjhupagatoti bhikkhū”ti-ādinā (pārā.45) nayena vacanattho veditabbo.  Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesīti ayamettha attho.  Aññatra (CS:pg.1.15) pana ñāpanepi hoti.  Yathāha “Āmantayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave”ti.  Pakkosanepi.  Yathāha-- “Ehi tvaṁ bhikkhu mama vacanena Sāriputtaṁ āmantehī”ti (a.ni.9.11).
 Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṁ.  Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṁ.  Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu bhikkhanadhammatāguṇayuttopi.  Bhikkhane sādhukāritāguṇayuttopīti saddavidū maññanti.  Tena ca nesaṁ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṁ vuttiṁ pakāsento (MA.1./I,14.) uddhatadīnabhāvaniggahaṁ karoti.  Bhikkhavoti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karoti.  Teneva ca kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṁ sotukamyataṁ janeti.  Teneva ca sambodhanaṭṭhena sādhukaṁ savanamanasikārepi ne niyojeti.  Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.
 Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce.  Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato.  Sabbaparisasādhāraṇā hi Bhagavato dhammadesanā.  Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū, paṭhamuppannattā.  Seṭṭhā, anagāriyabhāvaṁ ādiṁ katvā satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca.  Āsannā, tattha nisinnesu satthusantikattā.  Sadāsannihitā, satthusantikāvacarattāti.  Apica te dhammadesanāya bhājanaṁ, yathānusiṭṭhaṁ paṭipattisabbhāvato.  Visesato ca ekacce bhikkhūyeva sandhāya ayaṁ desanātipi te eva āmantesi.
 Tattha siyā-- kimatthaṁ pana Bhagavā dhammaṁ desento paṭhamaṁ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desetīti.  Satijananatthaṁ.  Bhikkhū hi aññaṁ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṁ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṁ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne-- “Ayaṁ desanā kinnidānā kiṁpaccayā katamāya aṭṭhuppattiyā desitā”ti sallakkhetuṁ asakkontā duggahitaṁ vā gaṇheyyuṁ, na vā gaṇheyyuṁ.  Tena nesaṁ satijananatthaṁ Bhagavā paṭhamaṁ āmantetvā pacchā dhammaṁ deseti.
 Bhadanteti (CS:pg.1.16) gāravavacanametaṁ, satthuno paṭivacanadānaṁ vā, apicettha bhikkhavoti vadamāno Bhagavā te bhikkhū ālapati.  Bhadanteti vadamānā te Bhagavantaṁ paccālapanti.  Tathā bhikkhavoti Bhagavā ābhāsati.  Bhadanteti te paccābhāsanti.  Bhikkhavoti paṭivacanaṁ dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṁ denti.  Te bhikkhūti ye Bhagavā āmantesi.  Bhagavato paccassosunti Bhagavato āmantanaṁ paṭi-assosuṁ, abhimukhā hutvā suṇiṁsu sampaṭicchiṁsu (MA.1./I,15.) paṭiggahesunti attho.  Bhagavā etadavocāti Bhagavā etaṁ idāni vattabbaṁ sakalaṁ suttaṁ avoca.  
 Ettāvatā ca yaṁ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṁ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṁ vippakiṇṇamuttātalasadisavālikākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṁ titthaṁ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṁ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṁ dantamaya-saṇhamuduphalaka-kañcanalatāvinaddha- maṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṁ sopānaṁ viya, suvaṇṇavalayānūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷāra-issariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṁ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotita-suppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṁ mahādvāraṁ viya ca atthabyañjanasampannassa Buddhānaṁ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṁsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṁ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṁ nidānaṁ bhāsitaṁ, tassa atthavaṇṇanā samattā.
 
 Suttanikkhepavaṇṇanā 

 Idāni “sabbadhammamūlapariyāyaṁ vo”ti-ādinā nayena Bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto.  Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṁ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṁ tāva vicārayissāma.  Cattāro hi suttanikkhepā attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko aṭṭhuppattikoti.  
 Tattha (CS:pg.1.17) yāni suttāni Bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṁ attano ajjhāsayeneva kathesi.  Seyyathidaṁ, ākaṅkheyyasuttaṁ, vatthasuttaṁ, mahāsatipaṭṭhānasuttaṁ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṁ, ariyavaṁsasuttaṁ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipāda-indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni.  Tesaṁ attajjhāsayo nikkhepo.
 Yāni pana-- “Paripakkā kho Rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yaṁnūnāhaṁ Rāhulaṁ uttari āsavānaṁ khaye vineyyan”ti (saṁ.ni.4.121) evaṁ paresaṁ ajjhāsayaṁ khantiṁ manaṁ abhinīhāraṁ (MA.1./I,16.) bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni.  Seyyathidaṁ, Cūḷarāhulovādasuttaṁ, Mahārāhulovādasuttaṁ, dhammacakkappavattanaṁ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni.  Tesaṁ parajjhāsayo nikkhepo.
 Bhagavantaṁ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgā supaṇṇā gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṁsādayo devā mahābrahmāti evamādayo “bojjhaṅgā bojjhaṅgā”ti, bhante, vuccanti.  “Nīvaraṇā nīvaraṇā”ti, bhante, vuccanti.  Ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandha.“Kiṁ sūdha vittaṁ purisassa seṭṭhan”ti-ādinā (su.ni.183) nayena pañhaṁ pucchanti.  Evaṁ puṭṭhena Bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṁyuttādīni.  Yāni vā panaññānipi Devatāsaṁyutta-Mārasaṁyutta-Brahmasaṁyutta-Sakkapañha-Cūḷavedalla-Mahāvedalla-Sāmaññaphala- Āḷavaka-Sūciloma-Kharalomasuttādīni, tesaṁ pucchāvasiko nikkhepo.  
 Yāni panetāni uppannaṁ kāraṇaṁ paṭicca kathitāni.  Seyyathidaṁ, Dhammadāyādaṁ Cūḷasīhanādaṁ Candūpamaṁ Puttamaṁsūpamaṁ Dārukkhandhūpamaṁ Aggikkhandhūpamaṁ Pheṇapiṇḍūpamaṁ Pāricchattakūpamanti evamādīni.  Tesaṁ aṭṭhuppattiko nikkhepo.  
 Evamimesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo.  Aṭṭhuppattiyañhi idaṁ Bhagavatā nikkhittaṁ.  Katarāya aṭṭhuppattiyā?  Pariyattiṁ nissāya uppanne māne.  Pañcasatā kira brāhmaṇā tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū aparabhāge Bhagavato dhammadesanaṁ sutvā kāmesu ādīnavaṁ nekkhamme ca ānisaṁsaṁ sampassamānā Bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva sabbaṁ Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā pariyattiṁ nissāya mānaṁ uppādesuṁ-- “Yaṁ yaṁ Bhagavā katheti, taṁ taṁ mayaṁ khippameva jānāma, Bhagavā hi tīṇi liṅgāni (CS:pg.1.18) cattāri padāni satta vibhattiyo muñcitvā (MA.1./I,17.) na kiñci katheti, evaṁ kathite ca amhākaṁ gaṇṭhipadaṁ nāma natthī”ti.  Te Bhagavati agāravā hutvā tato paṭṭhāya Bhagavato upaṭṭhānampi dhammassavanampi abhiṇhaṁ na gacchanti.  Bhagavā tesaṁ taṁ cittacāraṁ ñatvā “Abhabbā ime imaṁ mānakhilaṁ anupahacca maggaṁ vā phalaṁ vā sacchikātun”ti tesaṁ sutapariyattiṁ nissāya uppannaṁ mānaṁ aṭṭhuppattiṁ katvā desanākusalo Bhagavā mānabhañjanatthaṁ sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṁ ārabhi.  
 Tattha sabbadhammamūlapariyāyanti sabbesaṁ dhammānaṁ mūlapariyāyaṁ.  Sabbesanti anavasesānaṁ.  Anavasesavācako hi ayaṁ sabba-saddo.  So yena yena sambandhaṁ gacchati, tassa tassa anavasesataṁ dīpeti.  Yathā, “sabbaṁ rūpaṁ aniccaṁ sabbā vedanā aniccā sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū”ti.  Dhamma-saddo panāyaṁ pariyatti-sacca-samādhi-paññā-pakati-sabhāvasuññatā-puññāpatti-ñeyyādīsu dissati.  “Idha bhikkhu dhammaṁ pariyāpuṇāti suttaṁ geyyan”ti-ādīsu (a.ni.5.73) hi dhammasaddo pariyattiyaṁ vattati.  “Diṭṭhadhammo viditadhammo”ti-ādīsu (dī.ni.1.299) saccesu.  “Evaṁ dhammā te Bhagavanto”ti-ādīsu samādhimhi.  
 “Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava; 
 Saccaṁ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṁ so ativattatī”ti.-- 
 Ādīsu (jā.1.1.57) paññāya.  
 “Jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino”ti-ādīsu pakatiyaṁ.  “Kusalā dhammā”ti-ādīsu (dha.sa.1.tikamātikā) sabhāve.  “Tasmiṁ kho pana samaye dhammā hontī”ti-ādīsu (dha.sa.121) suññatāyaṁ.  “Dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī”ti-ādīsu (jā.1.10.102) puññe.  “Dve aniyatā dhammā”ti-ādīsu (pārā.443) āpattiyaṁ.  “Sabbe dhammā sabbākārena Buddhassa Bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṁ āgacchantī”ti-ādīsu ñeyye.  Idha panāyaṁ sabhāve vattati.  Tatrāyaṁ vacanattho-- attano lakkhaṇaṁ dhārentīti dhammā.  Mūla-saddo vitthārito eva.  Idha panāyaṁ asādhāraṇahetumhi daṭṭhabbo.  
(MA.1./I,18.) Pariyāyasaddo (CS:pg.1.19) “madhupiṇḍikapariyāyoti naṁ dhārehī”ti-ādīsu (ma.ni.1.205) desanāyaṁ vattati.  “Atthi khvesa brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya akiriyavādo samaṇo Gotamo”ti-ādīsu (pārā.3) kāraṇe.  “Kassa nu kho, Ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditun”ti-ādīsu (ma.ni.3.398) vāre.  Idha pana kāraṇepi desanāyampi vattati.  Tasmā “sabbadhammamūlapariyāyan”ti ettha sabbesaṁ dhammānaṁ asādhāraṇahetusaññitaṁ kāraṇanti vā sabbesaṁ dhammānaṁ kāraṇadesananti vā evaṁ attho daṭṭhabbo.  Neyyatthattā cassa suttassa, na catubhūmakāpi sabhāvadhammā sabbadhammāti veditabbā.  Sakkāyapariyāpannā pana tebhūmakā dhammāva anavasesato veditabbā, ayamettha adhippāyoti.  
 Voti ayaṁ vo-saddo paccatta-upayogakaraṇasampadānasāmivacanapadapūraṇesu dissati.  “Kacci pana vo, Anuruddhā, samaggā sammodamānā”ti-ādīsu (ma.ni.1.326) hi paccatte dissati.  “Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo”ti-ādīsu (ma.ni.2.157) upayoge.  “Na vo mama santike vatthabban”ti-ādīsu (ma.ni.2.157) karaṇe.  “Vanapatthapariyāyaṁ vo, bhikkhave, desessāmī”ti-ādīsu (ma.ni.1.190) sampadāne.  “Sabbesaṁ vo, Sāriputta, subhāsitan”ti-ādīsu (ma.ni.1.345) sāmivacane.  “Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā”ti-ādīsu (ma.ni.1.35) padapūraṇamatte.  Idha panāyaṁ sampadāne daṭṭhabbo.  
 Bhikkhaveti patissavena abhimukhībhūtānaṁ punālapanaṁ.  Desessāmīti desanāpaṭijānanaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti, bhikkhave, sabbadhammānaṁ mūlakāraṇaṁ tumhākaṁ desessāmi, dutiyena nayena kāraṇadesanaṁ tumhākaṁ desessāmīti.  Taṁ suṇāthāti tamatthaṁ taṁ kāraṇaṁ taṁ desanaṁ mayā vuccamānaṁ suṇātha.  Sādhukaṁ manasi karothāti ettha pana sādhukaṁ sādhūti ekatthametaṁ.  Ayañca sādhu saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṁsanasundaradaḷhīkammādīsu dissati.  “Sādhu me bhante Bhagavā, saṁkhittena dhammaṁ desetū”ti-ādīsu (saṁ.ni.4.95) hi āyācane dissati.  “Sādhu, bhanteti kho so (CS:pg.1.20) bhikkhu Bhagavato (MA.1./I,19.) bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā”ti-ādīsu (ma.ni.3.86) sampaṭicchane.  “Sādhu, sādhu Sāriputtā”ti-ādīsu (dī.ni.3.349) sampahaṁsane.  
 “Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro; 
 Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṁ sukhan”ti.  
 Ādīsu (jā.2.18.101) sundare.  “Tena hi, brāhmaṇa, sādhukaṁ suṇāhī”ti-ādīsu (a.ni.5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati.  Idhāpi ayaṁ ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca attho veditabbo.  Sundaratthepi vattati.  Daḷhīkaraṇatthena hi daḷhamimaṁ dhammaṁ suṇātha suggahitaṁ gaṇhantā.  Āṇatti-atthena mama āṇattiyā suṇātha.  Sundaratthena sundaramimaṁ bhaddakaṁ dhammaṁ suṇāthāti evaṁ dīpitaṁ hoti.  
 Manasi karothāti āvajjetha, samannāharathāti attho, avikkhittacittā hutvā nisāmetha citte karothāti adhippāyo.  Idānettha taṁ suṇāthāti sotindriyavikkhepavāraṇametaṁ.  Sādhukaṁ manasi karothāti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepavāraṇaṁ.  Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṁ, pacchimaṁ atthavipallāsaggāhavāraṇaṁ.  Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṁ dhammānaṁ dhāraṇūpaparikkhādīsu.  Purimena ca sabyañjano ayaṁ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti.  Pacchimena sāttho, tasmā manasi kātabboti.  Sādhukapadaṁ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṁ dhammo dhammagambhīro desanāgambhīro ca, tasmā suṇātha sādhukaṁ, yasmā atthagambhīro paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṁ manasi karothāti evaṁ yojanā veditabbā.  
 Bhāsissāmīti desessāmi.  “Taṁ suṇāthā”ti ettha paṭiññātaṁ desanaṁ na saṁkhittatova desessāmi, apica kho vitthāratopi naṁ bhāsissāmīti vuttaṁ hoti, saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni.  Yathāha Vaṅgīsatthero-- 
(MA.1./I,20.) “Saṁkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati.  
 Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṁ udīrayī”ti. (saṁ.ni.1.214).
 Evaṁ (CS:pg.1.21) vutte ussāhajātā hutvā-- Evaṁ bhanteti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ satthu vacanaṁ sampaṭicchiṁsu, paṭiggahesunti vuttaṁ hoti.  Atha nesaṁ Bhagavā etadavoca etaṁ idāni vattabbaṁ idha bhikkhavoti-ādikaṁ sakalaṁ suttaṁ avoca.  Tattha idhāti desāpadese nipāto.  Svāyaṁ katthaci lokaṁ upādāya vuccati.  Yathāha-- “Idha Tathāgato loke uppajjatī”ti (dī.ni.1.190).  Katthaci sāsanaṁ.  Yathāha-- “Idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo”ti (a.ni.4.241).  Katthaci okāsaṁ.  Yathāha-- 
 “Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; 
 Punarāyu ca me laddho, evaṁ jānāhi mārisā”ti.  (dī.ni.2.369).
 Katthaci padapūraṇamattameva.  Yathāha “Idhāhaṁ-- bhikkhave, bhuttāvī assaṁ pavārito”ti (ma.ni.1.30).  Idha pana lokaṁ upādāya vuttoti veditabbo.  
 2. Bhikkhaveti yathāpaṭiññātaṁ desanaṁ desetuṁ puna bhikkhū ālapati.  Ubhayenāpi, bhikkhave, imasmiṁ loketi vuttaṁ hoti.  Assutavā puthujjanoti ettha pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti.  Yassa hi khandhadhātu-āyatanasaccapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā maññanāpaṭisedhako neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva adhigamo atthi.  So āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti.  Svāyaṁ-- 
 	Puthūnaṁ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; 
 	Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṁ jano iti.  
 So hi puthūnaṁ nānappakārānaṁ kilesādīnaṁ jananādīhi kāraṇehi puthujjano.  Yathāha-- puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṁ mukhamullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānā-oghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappantīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā (CS:pg.1.22) mucchitā ajjhosannā laggā lagitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā (MA.1./I,21.) nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanāti (mahāni.51).  Puthūnaṁ vā gaṇanapathamatītānaṁ ariyadhammaparammukhānaṁ nīcadhammasamācārānaṁ janānaṁ antogadhattāpi puthujjanā.  Puthu vā ayaṁ, visuṁyeva saṅkhaṁ gato, visaṁsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano.  Evametehi “assutavā puthujjano”ti dvīhipi padehi yete-- 
 	Duve puthujjanā vuttā, Buddhenādiccabandhunā; 
 	Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjanoti.-- 
 Dve puthujjanā vuttā.  Tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.  Ariyānaṁ adassāvīti-ādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na-iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato Buddhā ca paccekabuddhā ca Buddhasāvakā ca vuccanti, Buddhā eva vā idha ariyā.  Yathāha “sadevake, bhikkhave, loke …pe…Tathāgato ariyoti vuccatī”ti (saṁ.ni.5.1098).  Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā Tathāgatasāvakā ca “sappurisā”ti veditabbā.  Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisa.  Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā.  Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca, paccekabuddhā Buddhasāvakāpi.  Yathāha-- 
 	“Yo ve kataññū katavedi dhīro, 
 	Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti.  
 	Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṁ, 
 	Tathāvidhaṁ sappurisaṁ vadantī”ti.  (jā.2.17.78).
 Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotīti ettāvatā hi Buddhasāvako vutto, kataññutādīhi paccekabuddhā Buddhāti.  Idāni yo tesaṁ ariyānaṁ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ariyānaṁ adassāvīti veditabbo.  So ca cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho, tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto.  Maṁsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā (CS:pg.1.23) diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti.  Tesaṁ cakkhūnaṁ vaṇṇamattaggahaṇato, na ariyabhāvagocarato.  Soṇasiṅgālādayopi ca cakkhunā ariye passanti.  Na ca te ariyānaṁ dassāvino.  
(MA.1./I,22.) Tatridaṁ vatthu-- cittalapabbatavāsino kira Khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṁ therena saddhiṁ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṁ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṁ pucchi “Ariyā nāma, bhante, kīdisā”ti.  Thero āha “idhekacco mahallako ariyānaṁ pattacīvaraṁ gahetvā vattapaṭipattiṁ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti, evaṁ dujjānā, āvuso, ariyā”ti.  Evaṁ vuttepi so neva aññāsi.  Tasmā na cakkhunā dassanaṁ dassanaṁ, ñāṇena dassanameva dassanaṁ.  Yathāha “Kiṁ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali dhammaṁ passati, so maṁ passatī”ti (saṁ.ni.3.87).  Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṁ aniccādilakkhaṇaṁ apassanto ariyādhigatañca dhammaṁ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṁ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā “Ariyānaṁ adassāvī”ti veditabbo.  
 Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo.  Ariyadhamme avinītoti ettha pana-- 
 	Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā; 
 	Abhāvato tassa ayaṁ, “Avinīto”ti vuccati.  
 Ayañhi saṁvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo.  Ettha ca duvidhepi Vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati.  Saṁvaravinayopi hi sīlasaṁvaro satisaṁvaro ñāṇasaṁvaro khantisaṁvaro vīriyasaṁvaroti pañcavidho.  Pahānavinayopi tadaṅgapahānaṁ vikkhambhanapahānaṁ samucchedapahānaṁ paṭippassaddhipahānaṁ nissaraṇapahānanti pañcavidho.  
 Tattha “iminā pātimokkhasaṁvarena upeto hoti samupeto”ti (vibha.511) ayaṁ sīlasaṁvaro.  “Rakkhati cakkhundriyaṁ cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjatī”ti (dī.ni.1.213 ma.ni.1.295 saṁ.ni.4.239 a.ni.3.16) ayaṁ satisaṁvaro.  
 	“Yāni (CS:pg.1.24) sotāni lokasmiṁ, (ajitāti Bhagavā) 
 	Sati tesaṁ nivāraṇaṁ.  
 	Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, 
 	Paññāyete pidhīyare”ti.  (su.ni.1041).
(MA.1./I,23.) Ayaṁ ñāṇasaṁvaro.  “Khamo hoti sītassa uṇhassā”ti (ma.ni.1.23 a.ni.4.114 6.58) ayaṁ khantisaṁvaro.  “Uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāsetī”ti (ma.ni.1.26 a.ni.4.114 6.58) ayaṁ vīriyasaṁvaro.  Sabbopi cāyaṁ saṁvaro yathāsakaṁ saṁvaritabbānaṁ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṁ saṁvaraṇato “saṁvaro”, vinayanato “vinayo”ti vuccati.  Evaṁ tāva saṁvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.  
 Tathā yaṁ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṁ.  Seyyathidaṁ, nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṁ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṁkathībhāvassa, kalāpasammasanena “ahaṁ mamā”ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṁ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṁ, etaṁ tadaṅgapahānaṁnāma.  
 Yaṁ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṁ tesaṁ nīvaraṇādidhammānaṁ pahānaṁ, etaṁ vikkhambhanapahānaṁ nāma.
 Yaṁ catunnaṁ ariyamaggānaṁ bhāvitattā taṁtaṁmaggavato attano attano santāne “diṭṭhigatānaṁ pahānāyā”ti-ādinā (dha.sa.277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṁ appavattibhāvena pahānaṁ, idaṁ samucchedapahānaṁ nāma.  Yaṁ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṁ kilesānaṁ, etaṁ paṭippassaddhipahānaṁ (CS:pg.1.25) nāma.  Yaṁ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṁ nibbānaṁ etaṁ nissaraṇapahānaṁ nāma.  Sabbampi cetaṁ pahānaṁ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṁ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā “pahānavinayo”ti vuccati.  Taṁtaṁpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṁ (MA.1./I,24.) “pahānavinayo”ti vuccati.  Evaṁ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.
 Evamayaṁ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṁvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṁ avinītoti vuccatīti.  Esa nayo sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthapi.  Ninnānākaraṇañhi etaṁ atthato.  Yathāha “yeva te ariyā, teva te sappurisa.  Yeva te sappurisā, teva te ariyā.  Yo eva so ariyānaṁ dhammo, so eva so sappurisānaṁ dhammo.  Yo eva so sappurisānaṁ dhammo, so eva so ariyānaṁ dhammo.  Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā.  Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā.  Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekatthe same samabhāge tajjāte taññevā”ti.  
 “Kasmā pana Bhagavā sabbadhammamūlapariyāyaṁ vo, bhikkhave, desessāmī”ti vatvā taṁ adesetvāva “idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī”ti evaṁ puthujjanaṁ niddisīti?  Puggalādhiṭṭhānāya dhammadesanāya tamatthaṁ āvikātuṁ.  Bhagavato hi dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti dhammapuggalavaseneva tāva catubbidhā desanā.  
 Tattha, “tisso imā, bhikkhave, vedanā.  Katamā tisso?  Sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā.  Imā kho, bhikkhave, tisso vedanā”ti (saṁ.ni.4.250) evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā veditabbā.  “Cha dhātuyo ayaṁ putiso cha phassāyatano aṭṭhārasa manopavicāro caturādhiṭṭhāno”ti (ma.ni.3.343) evarūpī dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā.  “Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṁvijjamānā (CS:pg.1.26) lokasmiṁ.  Katame tayo?  Andho ekacakkhu dvicakkhu.  Katamo ca, bhikkhave, puggalo andho”ti?  (a.ni.3.29) evarūpī puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā.  “Katamañca, bhikkhave, duggatibhayaṁ?  Idha, bhikkhave, ekacco iti paṭisañcikkhati, kāyaduccaritassa kho pāpako vipāko abhisamparāyaṁ …pe… suddhamattānaṁ pariharati.  Idaṁ vuccati, bhikkhave, duggatibhayan”ti (MA.1./I,25.) (a.ni.4.121) evarūpī puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā.  
 Svāyaṁ idha yasmā puthujjano apariññātavatthuko, apariññāmūlikā ca idhādhippetānaṁ sabbadhammānaṁ mūlabhūtā maññanā hoti, tasmā puthujjanaṁ dassetvā puggalādhiṭṭhānāya desanāya tamatthaṁ āvikātuṁ, “idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī”ti evaṁ puthujjanaṁ niddisīti veditabbo.  
 
 Suttanikkhepavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Pathavīvāravaṇṇanā 

 Evaṁ puthujjanaṁ niddisitvā idāni tassa pathavī-ādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammajanitaṁ maññanaṁ dassento, pathaviṁ pathavitoti-ādimāha.  Tattha lakkhaṇapathavī sasambhārapathavī ārammaṇapathavī sammutipathavīti catubbidhā pathavī.  Tāsu “katamā ca, āvuso, ajjhattikā pathavīdhātu?  Yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ kakkhaḷaṁ kharigatan”ti-ādīsu (vibha.173) vuttā lakkhaṇapathavī.  “Pathaviṁ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā”ti-ādīsu (pāci.85) vuttā sasambhārapathavī.  Ye ca kesādayo vīsati koṭṭhāsā, ayolohādayo ca bāhirā.  Sā hi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṁ pathavīti sasambhārapathavī.  “Pathavīkasiṇameko sañjānātī”ti-ādīsu (dī.ni.3.360) āgatā pana ārammaṇapathavī, nimittapathavītipi vuccati.  Pathavīkasiṇajjhānalābhī devaloke nibbatto āgamanavasena pathavīdevatāti nāmaṁ labhati.  Ayaṁ sammutipathavīti veditabbā.  Sā sabbāpi idha labbhati.  Tāsu yaṁkañci pathaviṁ ayaṁ puthujjano pathavito sañjānāti, pathavīti sañjānāti, pathavībhāgena sañjānāti, lokavohāraṁ gahetvā saññāvipallāsena sañjānāti pathavīti.  Evaṁ pathavībhāgaṁ amuñcantoyeva vā etaṁ “sattoti vā sattassā”ti vā ādinā nayena sañjānāti.  Kasmā evaṁ sañjānātīti na (CS:pg.1.27) vattabbaṁ.  Ummattako viya hi puthujjano.  So yaṁkiñci yena kenaci ākārena gaṇhāti.  Ariyānaṁ adassāvitādibhedameva vā ettha kāraṇaṁ.  Yaṁ vā parato “apariññātaṁ tassā”ti vadantena Bhagavatāva vuttaṁ.  
 Pathaviṁ pathavito saññatvāti so taṁ pathaviṁ evaṁ viparītasaññāya sañjānitvā, “saññānidānā hi papañcasaṅkhā”ti (su.ni.880) vacanato aparabhāge thāmapattehi taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehi maññati kappeti vikappeti, nānappakārato aññathā gaṇhāti.  Tena vuttaṁ “pathaviṁ maññatī”ti. (MA.1./I,26.) Evaṁ maññato cassa tā maññanā oḷārikanayena dassetuṁ “yā ayaṁ kesā lomā”ti-ādinā nayena vīsatibhedā ajjhattikā pathavī vuttā.  Yā cāyaṁ vibhaṅge “tattha katamā bāhirā pathavīdhātu?  Yaṁ bāhiraṁ kakkhaḷaṁ kharigataṁ kakkhaḷattaṁ kakkhaḷabhāvo bahiddhā anupādinnaṁ.  Seyyathidaṁ, ayo lohaṁ tipu sīsaṁ sajjhaṁ muttā maṇi veḷuriyaṁ saṅkho silā pavāḷaṁ rajataṁ jātarūpaṁ lohitaṅko masāragallaṁ tiṇaṁ kaṭṭhaṁ sakkharā kaṭhalaṁ bhūmi pāsāṇo pabbato”ti (vibha.173) evaṁ bāhirā pathavī vuttā.  Yā ca ajjhattārammaṇattike nimittapathavī, taṁ gahetvā ayamatthayojanā vuccati.  
 Pathaviṁ maññatīti tīhi maññanāhi ahaṁ pathavīti maññati, mama pathavīti maññati, paro pathavīti maññati, parassa pathavīti maññati, atha vā ajjhattikaṁ pathaviṁ taṇhāmaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, diṭṭhimaññanāya maññati.  Kathaṁ?  Ayañhi kesādīsu chandarāgaṁ janeti kese assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati.  Lome, nakhe, dante, tacaṁ, aññataraṁ vā pana rajjanīyavatthuṁ.  Evaṁ ajjhattikaṁ pathaviṁ taṇhāmaññanāya maññati.  Iti me kesā siyuṁ anāgatamaddhānaṁ.  Iti lomāti-ādinā vā pana nayena tattha nandiṁ samannāneti.  “Imināhaṁ sīlena vā …pe… brahmacariyena vā evaṁ siniddhamudusukhumanīlakeso bhavissāmī”ti-ādinā vā pana nayena appaṭiladdhānaṁ paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.  Evampi ajjhattikaṁ pathaviṁ taṇhāmaññanāya maññati.  
 Tathā attano kesādīnaṁ sampattiṁ vā vipattiṁ vā nissāya mānaṁ janeti, “seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā”ti.  Evaṁ ajjhattikaṁ (CS:pg.1.28) pathaviṁ mānamaññanāya maññati.  “Taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti (ma.ni.2.187) āgatanayena pana kesaṁ “jīvo”ti abhinivisati.  Esa nayo lomādīsu.  Evaṁ ajjhattikaṁ pathaviṁ diṭṭhimaññanāya maññati.  
 Atha vā “yā ceva kho panāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā taṁ netaṁ mamā”ti (ma.ni.1.302) imissā pavattiyā (MA.1./I,27.) paccanīkanayena kesādibhedaṁ pathaviṁ etaṁ mama esohamasmi eso me attāti abhinivisati.  Evampi ajjhattikaṁ pathaviṁ diṭṭhimaññanāya maññati.  Evaṁ tāva ajjhattikaṁ pathaviṁ tīhi maññanāhi maññati.  
 Yathā ca ajjhattikaṁ evaṁ bāhirampi.  Kathaṁ?  “Ayañhi ayalohādīsu chandarāgaṁ janeti.  Ayalohādīni assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati.  Mama ayo mama lohanti-ādinā nayena ayādīni mamāyati rakkhati gopayati, evaṁ bāhiraṁ pathaviṁ taṇhāmaññanāya maññati.  Iti me ayalohādayo siyuṁ anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṁ samannāneti, imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā evaṁ sampanna-ayalohādi-upakaraṇo bhavissāmī”ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.  Evampi bāhiraṁ pathaviṁ taṇhāmaññanāya maññati.  
 Tathā attano ayalohādīnaṁ sampattiṁ vā vipattiṁ vā nissāya mānaṁ janeti “imināhaṁ seyyosmīti vā, sadisosmīti vā hīnosmīti vā”ti (vibha.832) evaṁ bāhiraṁ pathaviṁ mānamaññanāya maññati.  Aye jīvasaññī hutvā pana ayaṁ “jīvo”ti abhinivisati.  Esa nayo lohādīsu.  Evaṁ bāhiraṁ pathaviṁ diṭṭhimaññanāya maññati.  
 Atha vā “idhekacco pathavīkasiṇaṁ attato samanupassati.  Yaṁ pathavīkasiṇaṁ, so ahaṁ.  Yo ahaṁ, taṁ pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇañca attañca advayaṁ samanupassatī”ti (paṭi.ma.1.131) paṭisambhidāyaṁ vuttanayeneva nimittapathaviṁ “attā”ti abhinivisati.  Evaṁ bāhiraṁ pathaviṁ diṭṭhimaññanāya maññati.  Evampi bāhiraṁ pathaviṁ tīhi maññanāhi maññati.  Evaṁ tāva “pathaviṁ maññatī”ti ettha tissopi maññanā veditabbā.  Ito paraṁ saṅkhepeneva kathayissāma.  
 Pathaviyā (CS:pg.1.29) maññatīti ettha pathaviyāti bhummavacanametaṁ.  Tasmā ahaṁ pathaviyāti maññati, mayhaṁ kiñcanaṁ palibodho pathaviyāti maññati, paro pathaviyāti maññati, parassa kiñcanaṁ palibodho pathaviyāti maññatīti ayamettha attho.  
 Atha vā yvāyaṁ-- “Kathaṁ rūpasmiṁ attānaṁ samanupassati?  Idhekacco vedanaṁ… saññaṁ… saṅkhāre… viññāṇaṁ attato samanupassati, tassa evaṁ hoti, ayaṁ kho me attā, so kho pana me attā imasmiṁ rūpeti evaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ (MA.1./I,28.) samanupassatī”ti (paṭi.ma.1.131) etassa atthanayo vutto, eteneva nayena vedanādidhamme attato gahetvā tato ajjhattikabāhirāsu pathavīsu yaṁkiñci pathaviṁ tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṁ attā imissā pathaviyāti maññanto pathaviyā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiṁyeva panassa attani sinehaṁ tabbatthukañca mānaṁ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  Yadā pana teneva nayena so kho panassa attā pathaviyāti maññati, tadā diṭṭhimaññanā eva yujjati.  Itarāyopi pana icchanti.  
 Pathavito maññatīti ettha pana pathavitoti nissakkavacanaṁ.  Tasmā sa-upakaraṇassa attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato pathavito uppattiṁ vā niggamanaṁ vā pathavito vā añño attāti maññamāno pathavito maññatīti veditabbo, ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiṁyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṁ sinehaṁ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  Apare āhu pathavīkasiṇaṁ parittaṁ bhāvetvā tato aññaṁ appamāṇaṁ attānaṁ gahetvā pathavito bahiddhāpi me attāti maññamāno pathavito maññatīti.  
 Pathaviṁ meti maññatīti ettha pana kevalañhi mahāpathaviṁ taṇhāvasena mamāyatīti iminā nayena pavattā ekā taṇhāmaññanā eva labbhatīti veditabbā.  Sā cāyaṁ mama kesā, mama lomā, mama ayo, mama lohanti evaṁ yathāvuttappabhedāya sabbāyapi ajjhattikabāhirāya pathaviyā yojetabbāti.  
 Pathaviṁ (CS:pg.1.30) abhinandatīti vuttappakārameva pathaviṁ taṇhādīhi abhinandati, assādeti, parāmasati cāti vuttaṁ hoti.  “Pathaviṁ maññatī”ti eteneva etasmiṁ atthe siddhe kasmā etaṁ vuttanti ce.  Avicāritametaṁ porāṇehi.  Ayaṁ pana attano mati, desanāvilāsato vā ādīnavadassanato vā.  Yassā hi dhammadhātuyā suppaṭividdhattā nānānayavicitradesanāvilāsasampanno, ayaṁ sā Bhagavatā suppaṭividdha.Tasmā pubbe maññanāvasena kilesuppattiṁ dassetvā idāni abhinandanāvasena dassento desanāvilāsato vā idamāha (MA.1./I,29.) Yo vā pathaviṁ maññati, pathaviyā maññati, pathavito maññati, pathaviṁ meti maññati, so yasmā na sakkoti pathavīnissitaṁ taṇhaṁ vā diṭṭhiṁ vā pahātuṁ, tasmā pathaviṁ abhinandatiyeva.  Yo ca pathaviṁ abhinandati, dukkhaṁ so abhinandati, dukkhañca ādīnavoti ādīnavadassanatopi idamāha.  Vuttañcetaṁ Bhagavatā “yo, bhikkhave, pathavīdhātuṁ abhinandati, dukkhaṁ so abhinandati, yo dukkhaṁ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmī”ti.  
 Evaṁ pathavīvatthukaṁ maññanaṁ abhinandanañca vatvā idāni yena kāraṇena so maññati, abhinandati ca, taṁ kāraṇaṁ āvikaronto āha taṁ kissa hetu, apariññātaṁ tassāti vadāmīti.  Tassattho, so puthujjano taṁ pathaviṁ kissa hetu maññati, kena kāraṇena maññati, abhinandatīti ce.  Apariññātaṁ tassāti vadāmīti, yasmā taṁ vatthu tassa apariññātaṁ, tasmāti vuttaṁ hoti.  Yo hi pathaviṁ parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya pahānapariññāyāti.  
 Tattha katamā ñātapariññā.  Pathavīdhātuṁ parijānāti, ayaṁ pathavīdhātu ajjhattikā, ayaṁ bāhirā, idamassā lakkhaṇaṁ, imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti, ayaṁ ñātapariññā.  Katamā tīraṇapariññā?  Evaṁ ñātaṁ katvā pathavīdhātuṁ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi, ayaṁ tīraṇapariññā.  Katamā pahānapariññā?  Evaṁ tīrayitvā aggamaggena pathavīdhātuyā chandarāgaṁ pajahati, ayaṁ pahānapariññā.  
 Nāmarūpavavatthānaṁ (CS:pg.1.31) vā ñātapariññā.  Kalāpasammasanādi-anulomapariyosānā tīraṇapariññā.  Ariyamagge ñāṇaṁ pahānapariññāti.  Yo pathaviṁ parijānāti, so imāhi tīhi pariññāhi parijānāti, assa ca puthujjanassa tā pariññāyo natthi, tasmā apariññātattā pathaviṁ maññati ca abhinandati cāti.  Tenāha Bhagavā-- idha, bhikkhave, assutavā puthujjano …pe… pathaviṁ maññati, pathaviyā maññati, pathavito maññati, pathaviṁ meti maññati, pathaviṁ abhinandati.  Taṁ kissa hetu?  Apariññātaṁ tassāti vadāmī”ti.  
 
 Pathavīvāravaṇṇanā niṭṭhitā.  
(MA.1./I,30.)
 
 Āpovārādivaṇṇanā 

 Āpaṁ āpatoti etthāpi lakkhaṇasasambhārārammaṇasammutivasena catubbidho āpo.  Tesu “tattha, katamā ajjhattikā āpodhātu.  Yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ āpo āpogataṁ, sineho sinehagataṁ bandhanattaṁ rūpassa ajjhattaṁ upādinnan”ti-ādīsu (vibha.174) vutto lakkhaṇa-āpo.  “Āpokasiṇaṁ uggaṇhanto āpasmiṁ nimittaṁ gaṇhātī”ti-ādīsu vutto sasambhārāpo.  Sesaṁ sabbaṁ pathaviyaṁ vuttasadisameva.  Kevalaṁ yojanānaye pana “pittaṁ semhan”ti-ādinā nayena vuttā dvādasabhedā ajjhattikā āpodhātu, “tattha, katamā bāhirā āpodhātu?  Yaṁ bāhiraṁ āpo āpogataṁ, sineho sinehagataṁ bandhanattaṁ rūpassa bahiddhā anupādinnaṁ.  Seyyathidaṁ, mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso khīraṁ dadhi sappi navanītaṁ telaṁ madhu phāṇitaṁ bhummāni vā udakāni antalikkhāni vā”ti (vibha.174) evaṁ vuttā ca bāhirā āpodhātu veditabbā, yo ca ajjhattārammaṇattike nimitta-āpo.  
 Tejaṁ tejatoti imasmiṁ tejovārepi vuttanayeneva vitthāro veditabbo.  Yojanānaye panettha “yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ sammā pariṇāmaṁ gacchatī”ti (vibha.175) evaṁ vuttā catuppabhedā ajjhattikā tejodhātu.  “Tattha katamā (CS:pg.1.32) bāhirā tejodhātu?  Yaṁ bāhiraṁ tejo tejogataṁ usmā usmāgataṁ usumaṁ usumagataṁ bahiddhā anupādinnaṁ.  Seyyathidaṁ, kaṭṭhaggi palālaggi tiṇaggi gomayaggi thusaggi saṅkāraggi indaggi aggisantāpo sūriyasantāpo kaṭṭhasannicayasantāpo tiṇasannicayasantāpo dhaññasannicayasantāpo bhaṇḍasannicayasantāpo”ti (vibha.175) evaṁ vuttā ca bāhirā tejodhātu veditabbā.  
 Vāyaṁ vāyatoti imassa vāyavārassāpi yojanānaye pana “uddhaṅgamā vātā adhogamā vātā kucchisayā vātā koṭṭhāsayā vātā aṅgamaṅgānusārino vātā satthakavātā khurakavātā uppalakavātā assāso passāso”ti evaṁ vuttā ajjhattikā vāyodhātu.  “Tattha katamā bāhirā vāyodhātu?  Yaṁ bāhiraṁ vāyo vāyogataṁ thambhitattaṁ rūpassa bahiddhā anupādinnaṁ.  Seyyathidaṁ, puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā kāḷavātā verambhavātā (MA.1./I,31.) pakkhavātā supaṇṇavātā tālavaṇṭavātā vidhūpanavātā”ti (vibha.176) evaṁ vuttā ca bāhirā vāyodhātu veditabbā.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  Ettāvatā ca yvāyaṁ-- 
 “Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena; 
 Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro”ti.  -- 
 Evaṁ nettiyaṁ lakkhaṇo nāma hāro vutto, tassa vasena yasmā catūsu bhūtesu gahitesu upādārūpampi gahitameva bhavati, rūpalakkhaṇaṁ anatītattā.  Yañca bhūtopādārūpaṁ so rūpakkhandho.  Tasmā “Assutavā puthujjano pathaviṁ āpaṁ tejaṁ vāyaṁ maññatī”ti vadantena atthato rūpaṁ attato samanupassatītipi vuttaṁ hoti.  “Pathaviyā āpasmiṁ tejasmiṁ vāyasmiṁ maññatī”ti vadantena rūpasmiṁ vā attānaṁ samanupassatīti vuttampi hoti.  “Pathavito āpato tejato vāyato maññatī”ti vadantena rūpato añño attāti siddhattā rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ samanupassatītipi vuttaṁ hoti.  Evametā catasso rūpavatthukā sakkāyadiṭṭhimaññanā (CS:pg.1.33) veditabbā.  Tattha ekā ucchedadiṭṭhi, tisso sassatadiṭṭhiyoti dveva diṭṭhiyo hontīti ayampi atthaviseso veditabbo.

 Āpovārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

 Bhūtavārādivaṇṇanā

 3. Evaṁ rūpamukhena saṅkhāravatthukaṁ maññanaṁ vatvā idāni ye saṅkhāre upādāya sattā paññapīyanti, tesu saṅkhāresu sattesupi yasmā puthujjano maññanaṁ karoti, tasmā te satte niddisanto bhūte bhūtato sañjānātīti-ādimāha.  Tatthāyaṁ bhūtasaddo pañcakkhandha-amanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati.  “Bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā”ti-ādīsu (ma.ni.1.401；M.38./I,260.) hi ayaṁ pañcakkhandhesu dissati.  “Yānīdha bhūtāni samāgatānī”ti (su.ni.224；PTS:222) ettha amanussesu.  “Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū”ti (ma.ni.3.86；M.109./III,17.) ettha dhātūsu.  “Bhūtasmiṁ pācittiyan”ti-ādīsu (pāci.69；Pāci.IV,25.) vijjamāne.  “Yo ca kālaghaso bhūto”ti (jā.1.10.190；J.245.；JA.II,260.) ettha khīṇāsave.  “Sabbeva nikkhipissanti bhūtā loke samussayan”ti (dī. ni.2.220；D.16./II,157.) ettha sattesu. (MA.1./I,32.) “Bhūtagāmapātabyatāyā”ti (pāci.90；Pāci.IV,34.) ettha rukkhādīsu.  Idha panāyaṁ sattesu vattati, no ca kho avisesena.  Cātumahārājikānaṁ hi heṭṭhā sattā idha bhūtāti adhippetā.  
 Tattha bhūte bhūtato sañjānātīti-ādi vuttanayameva.  Bhūte maññatīti-ādīsu pana tissopi maññanā yojetabbā.  Kathaṁ?  Ayañhi “so passati gahapatiṁ vā gahapatiputtaṁ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṁ samaṅgibhūtan”ti (a.ni.7.50) vuttanayena bhūte subhā sukhitāti gahetvā rajjati, disvāpi ne rajjati, sutvāpi, ghāyitvāpi, sāyitvāpi, phusitvāpi, ñatvāpi.  Evaṁ bhūte taṇhāmaññanāya maññati.  “Aho vatāhaṁ khattiyamahāsālānaṁ vā sahabyataṁ upapajjeyyan”ti-ādinā (dī.ni.3.337) vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati, evampi bhūte taṇhāmaññanāya maññati.  Attano pana bhūtānañca sampattivipattiṁ nissāya attānaṁ vā seyyaṁ dahati.  Bhūtesu ca yaṁkiñci bhūtaṁ hīnaṁ attānaṁ vā hīnaṁ, yaṁkiñci bhūtaṁ seyyaṁ (CS:pg.1.34) Attānaṁ vā bhūtena, bhūtaṁ vā attanā sadisaṁ dahati.  Yathāha “idhekacco jātiyā vā …pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṁ parehi sadisaṁ attānaṁ dahati.  Aparakālaṁ attānaṁ seyyaṁ dahati.  Pare hīne dahati, yo evarūpo māno …pe… ayaṁ vuccati mānātimāno”ti (vibha.876-880).  Evaṁ bhūte mānamaññanāya maññati.  
 Bhūte pana “niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā”ti vā “sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī”ti (dī.ni.1.168) vā maññamāno diṭṭhimaññanāya maññati.  Evaṁ bhūte tīhi maññanāhi maññati.  
 Kathaṁ bhūtesu maññati?  Tesu tesu bhūtesu attano upapattiṁ vā sukhuppattiṁ vā ākaṅkhati.  Evaṁ tāva taṇhāmaññanāya bhūtesu maññati.  Bhūtesu vā upapattiṁ ākaṅkhamāno dānaṁ deti, sīlaṁ samādiyati, uposathakammaṁ karoti.  Evampi bhūtesu taṇhāmaññanāya maññati.  Bhūte pana samūhaggāhena gahetvā tattha ekacce bhūte seyyato dahati, ekacce sadisato vā hīnato vāti.  Evaṁ bhūtesu mānamaññanāya (MA.1./I,33.) maññati.  Tathā ekacce bhūte niccā dhuvāti maññati.  Ekacce aniccā adhuvāti, ahampi bhūtesu aññatarosmīti vā maññati.  Evaṁ bhūtesu diṭṭhimaññanāya maññati.  
 Bhūtato maññatīti ettha pana sa-upakaraṇassa attano vā parassa vā yato kutoci bhūtato uppattiṁ maññamāno bhūtato maññatīti veditabbo, ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiṁyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṁ sinehaṁ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  Bhūte meti maññatīti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati.  Sā cāyaṁ “mama puttā, mama dhītā, mama ajeḷakā, kukkuṭasūkarā, hatthigavassavaḷavā”ti evamādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā.  Bhūte abhinandatīti etaṁ vuttanayameva.  Apariññātaṁ tassāti ettha pana ye saṅkhāre upādāya bhūtānaṁ paññatti, tesaṁ apariññātattā bhūtā apariññātā hontīti veditabbā.  Yojanā pana vuttanayeneva kātabbā.  
 Evaṁ (CS:pg.1.35) saṅkhepato saṅkhāravasena ca sattavasena ca maññanāvatthuṁ dassetvā idāni bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi taṁ dassento deve devatoti-ādimāha.  Tattha dibbanti pañcahi kāmaguṇehi attano vā iddhiyāti devā, kīḷanti jotenti cāti attho.  Te tividhā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti.  Sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā.  Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya tatuttaridevā.  Visuddhidevā nāma arahanto khīṇāsavā.  Idha pana upapattidevā daṭṭhabbā, no ca kho avisesena.  Paranimmitavasavattidevaloke māraṁ saparisaṁ ṭhapetvā sesā cha kāmāvacarā idha devāti adhippetā.  Tattha sabbā atthavaṇṇanā bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.  
 Pajāpatinti ettha pana Māro pajāpatīti veditabbo.  Keci pana “tesaṁ tesaṁ devānaṁ adhipatīnaṁ mahārājādīnametaṁ adhivacanan”ti vadanti.  Taṁ devaggahaṇeneva tesaṁ gahitattā ayuttanti Mahā-aṭṭhakathāyaṁ paṭikkhittaṁ, māroyeva pana sattasaṅkhātāya pajāya adhipatibhāvena idha pajāpatīti adhippeto.  So kuhiṁ vasati?  Paranimmitavasavattidevaloke (MA.1./I,34.) Tatra hi vasavattirājā rajjaṁ kāreti.  Māro ekasmiṁ padese attano parisāya issariyaṁ pavattento rajjapaccante dāmarikarājaputto viya vasatīti vadanti.  Māraggahaṇeneva cettha māraparisāyapi gahaṇaṁ veditabbaṁ.  Yojanānayo cettha pajāpatiṁ vaṇṇavantaṁ dīghāyukaṁ sukhabahulaṁ disvā vā sutvā vā rajjanto taṇhāmaññanāya maññati.  “Aho vatāhaṁ pajāpatino sahabyataṁ upapajjeyyan”ti-ādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahantopi pajāpatiṁ taṇhāmaññanāya maññati.  Pajāpatibhāvaṁ pana patto samāno ahamasmi pajānamissaro adhipatīti mānaṁ janento pajāpatiṁ mānamaññanāya maññati.  “Pajāpati nicco dhuvo”ti vā “ucchijjissati vinassissatī”ti vā “Avaso abalo avīriyo niyatisaṅgatibhāvapariṇato chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedetī”ti vā maññamāno pana pajāpatiṁ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.  
 Pajāpatisminti ettha pana ekā diṭṭhimaññanāva yujjati.  Tassā evaṁ pavatti veditabbā.  Idhekacco “pajāpatismiṁ ye ca dhammā saṁvijjanti, sabbe te niccā dhuvā (CS:pg.1.36) sassatā avipariṇāmadhammā”ti maññati.  Atha vā “pajāpatismiṁ natthi pāpaṁ, na tasmiṁ pāpakāni kammāni upalabbhantī”ti maññati.  
 Pajāpatitoti ettha tissopi maññanā labbhanti.  Kathaṁ?  Idhekacco sa-upakaraṇassa attano vā parassa vā pajāpatito uppattiṁ vā niggamanaṁ vā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiṁyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṁ sinehaṁ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  Pajāpatiṁ meti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati.  Sā cāyaṁ “pajāpati mama Satthā mama sāmī”ti-ādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā.  Sesaṁ vuttanayameva.  
 Brahmaṁ brahmatoti ettha brūhito tehi tehi guṇavisesehīti brahmā.  Apica brahmāti mahābrahmāpi vuccati, Tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi.  “Sahasso brahmā dvisahasso brahmā”ti-ādīsu (ma.ni.3.165-166) hi mahābrahmā brahmāti vuccati.  “Brahmāti kho, (MA.1./I,35.) bhikkhave Tathāgatassetaṁ adhivacanan”ti ettha Tathāgato.  
 	“Tamonudo Buddho samantacakkhu, 
 	Lokantagū sabbabhavātivatto.  
 	Anāsavo sabbadukkhappahīno, 
 	Saccavhayo brahme upāsito me”ti.  (cūḷani.104)-- 
 Ettha brāhmaṇo.  
 	“Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare”ti.  (itivu.106 jā.2.20.181)-- 
 Ettha mātāpitaro.  “Brahmacakkaṁ pavattetī”ti (ma.ni.1.148 a.ni.5.11) ettha seṭṭhaṁ.  Idha pana paṭhamābhinibbatto kappāyuko brahmā adhippeto.  Taggahaṇeneva ca brahmapurohitabrahmapārisajjāpi gahitāti veditabbā.  Atthavaṇṇanā panettha pajāpativāre vuttanayeneva veditabbā.  
 Ābhassaravāre daṇḍadīpikāya acci viya etesaṁ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā.  Tesaṁ gahaṇena (CS:pg.1.37) sabbāpi dutiyajjhānabhūmi gahitā, ekatalavāsino eva cete sabbepi parittābhā appamāṇābhā ābhassarāti veditabbā.  
 Subhakiṇhavāre subhena okiṇṇā vikiṇṇā subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanā suvaṇṇamañjūsāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirikāti subhakiṇhā.  Tesaṁ gahaṇena sabbāpi tatiyajjhānabhūmi gahitā.  Ekatalavāsino eva cete sabbepi parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhāti veditabbā.  
 Vehapphalavāre, vipulā phalāti vehapphalā.  Catutthajjhānabhūmi brahmāno vuccanti.  Atthanayayojanā pana imesu tīsupi vāresu bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.  
 Abhibhūvāre abhibhavīti abhibhū.  Kiṁ abhibhavi?  Cattāro khandhe arūpino.  Asaññabhavassetaṁ adhivacanaṁ.  Asaññasattā devā vehapphalehi saddhiṁ ekatalāyeva ekasmiṁ okāse yena iriyāpathena nibbattā, teneva yāvatāyukaṁ tiṭṭhanti cittakammarūpasadisā hutvā.  Te idha sabbepi abhibhūvacanena gahitā.  Keci abhibhū nāma sahasso brahmāti evamādinā nayena tattha tattha adhipatibrahmānaṁ vaṇṇayanti.  Brahmaggahaṇeneva pana tassa gahitattā (MA.1./I,36.) ayuttametanti veditabbaṁ.  Yojanānayo cettha abhibhū vaṇṇavā dīghāyukoti sutvā tattha chandarāgaṁ uppādento abhibhuṁ taṇhāmaññanāya maññati.  “Aho vatāhaṁ abhibhuno sahabyataṁ upapajjeyyan”ti-ādinā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahantopi abhibhuṁ taṇhāmaññanāya maññati.  Attānaṁ hīnato abhibhuṁ seyyato dahanto pana abhibhuṁ mānamaññanāya maññati.  “Abhibhū nicco dhuvo”ti-ādinā nayena parāmasanto abhibhuṁ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.  Sesaṁ pajāpativāre vuttanayameva.  
 
 Bhūtavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā 

 4. Evaṁ Bhagavā paṭipāṭiyā devaloke dassentopi abhibhūvacanena asaññabhavaṁ dassetvā idāni yasmā ayaṁ vaṭṭakathā, suddhāvāsā ca vivaṭṭapakkhe ṭhitā, anāgāmikhīṇāsavā eva hi te devā.  Yasmā vā katipayakappasahassāyukā (CS:pg.1.38) te devā, Buddhuppādakāleyeva honti.  Buddhā pana asaṅkheyepi kappe na uppajjanti, tadā suññāpi sā bhūmi hoti.  Rañño khandhāvāraṭṭhānaṁ viya hi Buddhānaṁ suddhāvāsabhavo.  Te teneva ca kāraṇena viññāṇaṭṭhitisattāvāsavasenapi na gahitā, sabbakālikā pana imā maññanā.  Tasmā tāsaṁ sadāvijjamānabhūmiṁ dassento suddhāvāse atikkamitvā, ākāsānañcāyatananti-ādimāha.  Tattha ākāsānañcāyatananti tabbhūmikā cattāro kusalavipākakiriyā khandha.Te ca tatrūpapannāyeva daṭṭhabbā bhavaparicchedakathā ayanti katvā.  Esa nayo viññāṇañcāyatanādīsu.  Atthayojanā pana catūsupi etesu vāresu abhibhūvāre vuttanayeneva veditabbā.  Mānamaññanā cettha pajāpativāre vuttanayenāpi yujjati.  
 
 Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā 

 5. Evaṁ bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi maññanāvatthuṁ dassetvā idāni sabbamaññanāvatthubhūtaṁ sakkāyapariyāpannaṁ tebhūmakadhammabhedaṁ diṭṭhādīhi catūhi saṅgaṇhitvā dassento, diṭṭhaṁ diṭṭhatoti-ādimāha.  
 Tattha diṭṭhanti maṁsacakkhunāpi diṭṭhaṁ, dibbacakkhunāpi diṭṭhaṁ.  Rūpāyatanassetaṁ adhivacanaṁ.  Tattha diṭṭhaṁ maññatīti diṭṭhaṁ tīhi maññanāhi maññati.  Kathaṁ?  Rūpāyatanaṁ subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto tattha chandarāgaṁ janeti, taṁ assādeti abhinandati.  Vuttampi (MA.1./I,37.) hetaṁ Bhagavatā “itthirūpe, bhikkhave, sattā rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā, te dīgharattaṁ socanti itthirūpavasānugā”ti (a.ni.5.55).  Evaṁ diṭṭhaṁ taṇhāmaññanāya maññati.  “Iti me rūpaṁ siyā anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṁ samannāneti, rūpasampadaṁ vā pana ākaṅkhamāno dānaṁ detī”ti vitthāro.  Evampi diṭṭhaṁ taṇhāmaññanāya maññati.  Attano pana parassa ca rūpasampattiṁ vipattiṁ nissāya mānaṁ janeti.  “Imināhaṁ seyyosmī”ti vā “sadisosmī”ti vā “hīnosmī”ti vāti evaṁ diṭṭhaṁ mānamaññanāya maññati.  Rūpāyatanaṁ pana niccaṁ dhuvaṁ sassatanti maññati, attānaṁ attaniyanti maññati, maṅgalaṁ amaṅgalanti maññati, evaṁ diṭṭhaṁ diṭṭhimaññanāya maññati.  Evaṁ diṭṭhaṁ tīhi maññanāhi maññati.  Kathaṁ diṭṭhasmiṁ maññati?  Rūpasmiṁ attānaṁ (CS:pg.1.39) samanupassananayena maññanto diṭṭhasmiṁ maññati.  Yathā vā dhane dhaññe.  Evaṁ rūpasmiṁ rāgādayoti maññantopi diṭṭhasmiṁ maññati.  Ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiññeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṁ sinehaṁ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  Evaṁ diṭṭhasmiṁ maññati.  Sesaṁ pathavīvāre vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 Sutanti maṁsasotenapi sutaṁ, dibbasotenapi sutaṁ, saddāyatanassetaṁ adhivacanaṁ.  
 Mutanti mutvā munitvā ca gahitaṁ, āhacca upagantvāti attho, indriyānaṁ ārammaṇānañca aññamaññasaṁsilese viññātanti vuttaṁ hoti, gandharasaphoṭṭhabbāyatanānametaṁ adhivacanaṁ.  
 Viññātanti manasā viññātaṁ, sesānaṁ sattannaṁ āyatanānametaṁ adhivacanaṁ dhammārammaṇassa vā.  Idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati.  Vitthāro panettha diṭṭhavāre vuttanayeneva veditabbo.  
 
 Diṭṭhasuttavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Ekattavārādivaṇṇanā 

 6. Evaṁ sabbaṁ sakkāyabhedaṁ diṭṭhādīhi catūhi dassetvā idāni tameva samāpannakavārena ca asamāpannakavārena ca dvidhā dassento ekattaṁ nānattanti-ādimāha.  
 Ekattanti iminā hi samāpannakavāraṁ dasseti.  Nānattanti iminā asamāpannakavāraṁ.  Tesaṁ ayaṁ vacanattho ekabhāvo ekattaṁ.  Nānābhāvo nānattanti.  Yojanā panettha samāpannakavāraṁ (MA.1./I,38.) catūhi khandhehi, asamāpannakavārañca pañcahi khandhehi bhinditvā “rūpaṁ attato samanupassatī”ti-ādinā sāsananayena pathavīvārādīsu vuttena ca Aṭṭhakathānayena yathānurūpaṁ vīmaṁsitvā veditabbā.  Keci pana ekattanti ekattanayaṁ vadanti nānattanti nānattanayaṁ.  Apare “ekattasaññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā, nānattasaññī attā hotī”ti evaṁ diṭṭhābhinivesaṁ.  Taṁ sabbaṁ idha nādhippetattā ayuttameva hoti.  
 Evaṁ (CS:pg.1.40) sabbaṁ sakkāyaṁ dvidhā dassetvā idāni tameva ekadhā sampiṇḍetvā dassento sabbaṁ sabbatoti-ādimāha.  Yojanānayo panettha sabbaṁ assādento sabbaṁ taṇhāmaññanāya maññati.  “Mayā ete sattā nimmitā”ti-ādinā nayena attanā nimmitaṁ maññanto sabbaṁ mānamaññanāya maññati.  “Sabbaṁ pubbekatakammahetu, sabbaṁ issaranimmānahetu, sabbaṁ ahetu-apaccayā, sabbaṁ atthi, sabbaṁ natthī”ti-ādinā nayena maññanto sabbaṁ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.  Kathaṁ sabbasmiṁ maññati?  Idhekacco evaṁdiṭṭhiko hoti “mahā me attā”ti.  So sabbalokasannivāsaṁ tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṁ attā sabbasminti maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiṁyeva panassa attani sinehaṁ tabbatthukañca mānaṁ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  Sesaṁ pathavīvāre vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 Evaṁ sabbaṁ sakkāyaṁ ekadhā dassetvā idāni aparenapi nayena taṁ ekadhā dassento nibbānaṁ nibbānatoti āha.  Tattha nibbānanti “yato kho, bho, ayaṁ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti.  Ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ patto hotī”ti-ādinā nayena pañcadhā āgataṁ paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ veditabbaṁ.  Tattha nibbānaṁ assādento taṇhāmaññanāya maññati.  Tena nibbānena “ahamasmi nibbānaṁ patto”ti mānaṁ janento mānamaññanāya maññati.  Anibbānaṁyeva samānaṁ taṁ nibbānato niccādito ca gaṇhanto diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.  
 Nibbānato pana aññaṁ attānaṁ gahetvā so kho pana me ayaṁ attā imasmiṁ nibbāneti maññanto nibbānasmiṁ maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiṁyeva (MA.1./I,39.) panassa attani sinehaṁ tabbatthukañca mānaṁ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  Esa nayo nibbānato maññanāyapi.  Tatrapi hi nibbānato aññaṁ attānaṁ gahetvā “idaṁ nibbānaṁ, ayaṁ attā, so kho pana me ayaṁ attā ito nibbānato añño”ti maññanto nibbānato maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā.  Tasmiṁyeva panassa attani sinehaṁ tabbatthukañca mānaṁ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.  “Aho sukhaṁ mama nibbānan”ti maññanto pana nibbānaṁ meti maññatīti veditabbo.  Sesaṁ vuttanayameva.  Ayaṁ panettha anugīti-- 
 	Yādiso (CS:pg.1.41) esa sakkāyo, tathā naṁ avijānato; 
 	Puthujjanassa sakkāye, jāyanti sabbamaññanā.  
 	Jeguccho bhiduro cāyaṁ, dukkho apariṇāyako; 
 	Taṁ paccanīkato bālo, gaṇhaṁ gaṇhāti maññanaṁ.  
 	Subhato sukhato ceva, sakkāyaṁ anupassato; 
 	Salabhasseva aggimhi, hoti taṇhāya maññanā.  
 	Niccasaññaṁ adhiṭṭhāya, sampattiṁ tassa passato; 
 	Gūthādī viya gūthasmiṁ, hoti mānena maññanā.  
 	Attā attaniyo meti, passato naṁ abuddhino; 
 	Ādāse viya bondhissa, diṭṭhiyā hoti maññanā.  
 	Maññanāti ca nāmetaṁ, sukhumaṁ mārabandhanaṁ; 
 	Sithilaṁ duppamuñcañca, yena baddho puthujjano.  
 	Bahuṁ vipphandamānopi, sakkāyaṁ nātivattati; 
 	Samussitaṁ daḷhatthambhaṁ, sāva gaddulabandhano.  
 	Sa’so sakkāyamalīno, jātiyā ca jarāya ca; 
 	Rogādīhi ca dukkhehi, niccaṁ haññati bāḷhaso.  
 	Taṁ vo vadāmi bhaddante, sakkāyaṁ anupassatha; 
 	Asātato asubhato, bhedato ca anattato.  
 	Eso sabhāvo hetassa, passaṁ evamimaṁ budho; 
 	Pahāya maññanā sabbā, sabbadukkhā pamuccatīti.  
 
 Ekattavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
(MA.1./I,40.) Puthujjanavasena catuvīsatipabbā paṭhamanayakathā niṭṭhitā.  

 Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā 

 7. Evaṁ (CS:pg.1.42) Bhagavā pathavī-ādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammamūlabhūtaṁ puthujjanassa pavattiṁ dassetvā idāni tesveva vatthūsu sekkhassa pavattiṁ dassento yopi so, bhikkhave, bhikkhu sekkhoti-ādimāha.  Tattha yoti uddesavacanaṁ.  Soti niddesavacanaṁ.  Pikāro sampiṇḍanattho ayampi dhammo aniyatoti-ādīsu viya.  Tena ca ārammaṇasabhāgena puggalaṁ sampiṇḍeti, no puggalasabhāgena, heṭṭhato hi puggalā diṭṭhivipannā, idha diṭṭhisampannā, na tesaṁ sabhāgatā atthi.  Ārammaṇaṁ pana heṭṭhā puggalānampi tadeva, imesampi tadevāti.  Tena vuttaṁ “ārammaṇasabhāgena puggalaṁ sampiṇḍeti no puggalasabhāgenā”ti.  Yopi soti iminā pana sakalena vacanena idāni vattabbaṁ sekkhaṁ dassetīti veditabbo.  Bhikkhave, bhikkhūti idaṁ vuttanayameva.  
 Sekkhoti kenaṭṭhena sekkho?  Sekkhadhammappaṭilābhato sekkho.  Vuttañhetaṁ “Kittāvatā nu kho, bhante, sekkho hotīti?  Idha, bhikkhave, bhikkhu sekkhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti …pe… sekkhena sammāsamādhinā samannāgato hoti.  Ettāvatā kho bhikkhu, sekkho hotī”ti (saṁ.ni.5.13).  Apica sikkhatītipi sekkho.  Vuttañhetaṁ-- “Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati.  Kiñca sikkhati?  Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati, sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccatī”ti (a.ni.3.86).
 Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṁ bodhipakkhiyānaṁ dhammānaṁ bhāvanānuyogamanuyutto viharati-- “Ajja vā sve vā aññataraṁ sāmaññaphalaṁ adhigamissāmī”ti, sopi vuccati sikkhatīti sekkhoti.  Imasmiṁ panatthe paṭivedhappattova sekkho adhippeto, no puthujjano.  
 Appattaṁ mānasaṁ etenāti appattamānaso.  Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi.  “Antalikkhacaro pāso, (MA.1./I,41.) yvāyaṁ carati mānaso”ti (mahāva.33 saṁ.ni.1.151) ettha hi rāgo (CS:pg.1.43) mānasaṁ.  “Cittaṁ mano mānasan”ti (dha.sa.65) ettha cittaṁ.  “Appattamānaso sekkho, kālaṁ kayirā janesutā”ti (saṁ.ni.1.159) ettha arahattaṁ.  Idhāpi arahattameva adhippetaṁ.  Tena appattārahattoti vuttaṁ hoti.  
 Anuttaranti seṭṭhaṁ, asadisanti attho.  Catūhi yogehi khemaṁ ananuyuttanti yogakkhemaṁ, arahattameva adhippetaṁ.  Patthayamānoti dve patthanā taṇhāpatthanā ca, chandapatthanā ca.  “Patthayamānassa hi pajappitāni, pavedhitaṁ vāpi pakappitesū”ti (su.ni.908) ettha taṇhāpatthanā.  
 	“Chinnaṁ pāpimato sotaṁ, viddhastaṁ vinaḷīkataṁ; 
 	Pāmojjabahulā hotha, khemaṁ pattattha bhikkhavo”ti.  (ma.ni.1.352)-- 
 Ettha kattukamyatā kusalacchandapatthanā.  Ayameva idhādhippetā.  Tena patthayamānoti taṁ yogakkhemaṁ pattukāmo adhigantukāmo tanninno tappoṇo tappabbhāroti veditabbo.  Viharatīti aññaṁ iriyāpathadukkhaṁ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṁ kāyaṁ harati.  Atha vā “sabbe saṅkhārā aniccāti adhimuccanto saddhāya viharatī”ti-ādināpi niddesanayenettha attho daṭṭhabbo.  Pathaviṁ pathavito abhijānātīti pathaviṁ pathavībhāvena abhijānāti, na puthujjano viya sabbākāraviparītāya saññāya sañjānāti.  Apica kho abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti, evaṁ pathavīti etaṁ pathavībhāvaṁ adhimuccanto eva naṁ aniccātipi dukkhātipi anattātipi evaṁ abhijānātīti vuttaṁ hoti.  Evañca naṁ abhiññatvā pathaviṁ mā maññīti vuttaṁ hoti.  Maññatīti maññi.  Ayaṁ pana maññī ca na maññī ca na vattabboti.  Etasmiñhi atthe idaṁ padaṁ nipātetvā vuttanti veditabbaṁ.  Ko panettha adhippāyoti.  Vuccate, (MA.1./I,42.) puthujjano tāva sabbamaññanānaṁ appahīnattā maññatīti vutto.  Khīṇāsavo pahīnattā na maññatīti.  Sekkhassa pana diṭṭhimaññanā pahīnā, itarā pana tanubhāvaṁ gatā, tena so maññatītipi na vattabbo puthujjano viya, na maññatītipi na vattabbo khīṇāsavo viyāti.  
 Pariññeyyaṁ tassāti tassa sekkhassa taṁ maññanāvatthu okkantaniyāmattā sambodhiparāyaṇattā ca tīhi pariññāhi pariññeyyaṁ, apariññeyyañca apariññātañca (CS:pg.1.44) na hoti puthujjanassa viya, nopi pariññātaṁ khīṇāsavassa viya.  Sesaṁ sabbattha vuttanayameva.  
 
 Sekkhavasena dutiyanayakathā niṭṭhitā.  

 Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā 

 8. Evaṁ pathavī-ādīsu vatthūsu sekkhassa pavattiṁ dassetvā idāni khīṇāsavassa pavattiṁ dassento yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahanti-ādimāha.  Tattha yopīti pi-saddo sampiṇḍanattho.  Tena idha ubhayasabhāgatāpi labbhatīti dasseti.  Sekkho hi khīṇāsavena ariyapuggalattā sabhāgo, tena puggalasabhāgatā labbhati, ārammaṇasabhāgatā pana vuttanayā eva.  Arahanti ārakakileso, dūrakileso pahīnakilesoti attho.  Vuttañcetaṁ Bhagavatā “kathañca bhikkhave, bhikkhu arahaṁ hoti?  Ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṁkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.  Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu arahaṁ hotī”ti.  (ma.ni.1.434) khīṇāsavoti cattāro āsavā kāmāsavo …pe… avijjāsavo, ime cattāro āsavā arahato khīṇā pahīnā samucchinnā paṭippassaddhā, abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, tena vuccati khīṇāsavoti.  
 Vusitavāti garusaṁvāsepi ariyamaggasaṁvāsepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi vuttho parivuttho, so vutthavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā katakaraṇīyoti puthujjanakalyāṇakaṁ upādāya satta sekkhā catūhi maggehi karaṇīyaṁ karonti nāma, khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni, natthi tassa uttari karaṇīyaṁ dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo.  Vuttampi hetaṁ -- 
(MA.1./I,43.) “Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno.  
 	Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṁ na vijjatī”ti.  (theragā.642).
 Ohitabhāroti tayo bhārā khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāroti, tassime tayo bhārā ohitā oropitā nikkhittā (CS:pg.1.45) pātitā, tena vuccati ohitabhāroti.  Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṁ, sakatthanti vuttaṁ hoti.  Kakārassāyaṁ dakāro kato, sadatthoti ca arahattaṁ veditabbaṁ.  Tañhi attupanibandhanaṭṭhena attānaṁ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano attho sakatthoti vuccati.  
 Parikkhīṇabhavasaṁyojanoti bhavasaṁyojanānīti dasa saṁyojanāni kāmarāgasaṁyojanaṁ paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāga-issāmacchariyasaṁyojanaṁ avijjāsaṁyojanaṁ.  Imāni hi satte bhavesu saṁyojenti upanibandhanti, bhavaṁ vā bhavena saṁyojenti, tasmā “bhavasaṁyojanānī”ti vuccanti.  Imāni bhavasaṁyojanāni arahato parikkhīṇāni pahīnāni ñāṇagginā daḍḍhāni, tena vuccati “parikkhīṇabhavasaṁyojano”ti.  Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññāya.  Kiṁ vuttaṁ hoti-- khandhānaṁ khandhaṭṭhaṁ, āyatanānaṁ āyatanaṭṭhaṁ, dhātūnaṁ dhātuṭṭhaṁ, dukkhassa pīḷanaṭṭhaṁ, samudayassa pabhavaṭṭhaṁ, nirodhassa santaṭṭhaṁ, maggassa dassanaṭṭhaṁ, sabbe saṅkhārā aniccāti evamādiṁ vā bhedaṁ sammā yathābhūtaṁ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā vibhāvetvā vibhūtaṁ katvāti.  
 Vimuttoti dve vimuttiyo cittassa ca vimutti nibbānañca.  Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyāpi vimutto.  Nibbānaṁ adhimuttattā nibbānepi vimutto.  Tena vuccati “sammadaññā vimutto”ti.  Pariññātaṁ tassāti tassa arahato taṁ maññanāvatthu tīhi pariññāhi pariññātaṁ.  Tasmā so taṁ vatthuṁ na maññati, taṁ vā maññanaṁ na maññatīti vuttaṁ hoti, sesaṁ vuttanayameva.  
(MA.1./I,44.) Nibbānavāre pana khayā rāgassāti-ādayo tayo vārā vuttā.  Te pathavīvārādīsupi vitthāretabbā.  Ayañca pariññātavāro nibbānavārepi vitthāretabbo.  Vitthārentena ca pariññātaṁ tassāti sabbapadehi yojetvā puna khayā rāgassa vītarāgattāti yojetabbaṁ.  Esa nayo itaresu.  Desanā pana ekattha vuttaṁ sabbattha vuttameva hotīti saṁkhittā.  
 Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha ca yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo, na khayā rāgassa vītarāgo.  Arahā pana khayā yeva, tasmā vuttaṁ (CS:pg.1.46) “khayā rāgassa vītarāgattā”ti.  Esa nayo dosamohesupi.  Yathā ca “pariññātaṁ tassāti vadāmī”ti vuttepi pariññātattā so taṁ vatthuṁ taṁ vā maññanaṁ na maññatīti attho hoti, evamidhāpi vītarāgattā so taṁ vatthuṁ taṁ vā maññanaṁ na maññatīti daṭṭhabbo.  
 Ettha ca pariññātaṁ tassāti ayaṁ vāro maggabhāvanāpāripūridassanatthaṁ vutto.  Itare pana phalasacchikiriyāpāripūridassanatthanti veditabbā.  Dvīhi vā kāraṇehi arahā na maññati vatthussa ca pariññātattā akusalamūlānañca samucchinnattā.  Tenassa pariññātavārena vatthuno vatthupariññaṁ dīpeti, itarehi akusalamūlasamucchedanti.  Tattha pacchimesu tīsu vāresu ayaṁ viseso veditabbo, tīsu hi vāresu rāge ādīnavaṁ disvā dukkhānupassī viharanto appaṇihitavimokkhena vimutto khayā rāgassa vītarāgo hoti.  Dose ādīnavaṁ disvā aniccānupassī viharanto animittavimokkhena vimutto khayā dosassa vītadoso hoti.  Mohe ādīnavaṁ disvā anattānupassī viharanto suññatavimokkhena vimutto khayā mohassa vītamoho hotīti.  
 Evaṁ sante na eko tīhi vimokkhehi vimuccatīti dve vārā na vattabbā siyunti ce, taṁ na.  Kasmā?  Aniyamitattā.  Aniyamena hi vuttaṁ “yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahan”ti.  Na pana vuttaṁ appaṇihitavimokkhena vā vimutto, itarena vāti, tasmā yaṁ arahato yujjati, taṁ sabbaṁ vattabbamevāti.  
 Avisesena vā yo koci arahā samānepi rāgādikkhaye vipariṇāmadukkhassa pariññātattā khayā rāgassa vītarāgoti vuccati, dukkhadukkhassa pariññātattā khayā dosassa vītadosoti.  Saṅkhāradukkhassa pariññātattā khayā mohassa vītamohoti.  Iṭṭhārammaṇassa vā pariññātattā khayā rāgassa vītarāgo.  Aniṭṭhārammaṇassa pariññātattā khayā dosassa vītadoso.  Majjhattārammaṇassa (MA.1./I,45.) pariññātattā khayā mohassa vītamoho.  Sukhāya vā vedanāya rāgānusayassa samucchinnattā khayā rāgassa vītarāgo, itarāsu paṭighamohānusayānaṁ samucchinnattā (CS:pg.1.47) vītadoso vītamoho cāti.  Tasmā taṁ visesaṁ dassento āha “khayā rāgassa vītarāgattā …pe… vītamohattā”ti.  
 
 Khīṇāsavavasena tatiyacatutthapañcamachaṭṭhanayakathā niṭṭhitā.  

 Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā 

 12. Evaṁ pathavī-ādīsu vatthūsu khīṇāsavassa pavattiṁ dassetvā idāni attano pavattiṁ dassento Tathāgatopi, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha Tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi Bhagavā Tathāgatoti vuccati-- tathā āgatoti Tathāgato, tathā gatoti Tathāgato, tathalakkhaṇaṁ āgatoti Tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti Tathāgato, tathadassitāya Tathāgato, tathāvāditāya Tathāgato, tathākāritāya Tathāgato, abhibhavanaṭṭhena Tathāgatoti.
 Kathaṁ Bhagavā tathā āgatoti Tathāgato?  Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī Bhagavā āgato, yathā sikhī Bhagavā, yathā vessabhū Bhagavā, yathā kakusandho Bhagavā, yathā koṇāgamano Bhagavā, yathā Kassapo Bhagavā āgatoti.  Kiṁ vuttaṁ hoti?  Yena abhinīhārena ete Bhagavanto āgatā, teneva amhākampi Bhagavā āgato.  
 Atha vā yathā vipassī Bhagavā …pe… yathā Kassapo Bhagavā dānapāramiṁ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisacca-adhiṭṭhānamettā-upekkhāpāramiṁ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti, samatiṁsa pāramiyo pūretvā, aṅgapariccāgaṁ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā, buddhicariyāya koṭiṁ patvā āgato, tathā amhākampi Bhagavā āgato.  
 Yathā ca vipassī Bhagavā …pe… yathā Kassapo Bhagavā cattāro satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā (MA.1./I,46.) amhākaṁ Bhagavāpi āgatoti Tathāgato.  
 	Yatheva (CS:pg.1.48) lokamhi vipassi-ādayo, 
 	Sabbaññubhāvaṁ munayo idhāgatā.  
 	Tathā ayaṁ sakyamunīpi āgato, 
 	Tathāgato vuccati tena cakkhumāti.  
 Evaṁ tathā āgatoti Tathāgato.  
 Kathaṁ tathā gatoti Tathāgato.  Yathā sampatijāto Vipassī Bhagavā gato …pe… Kassapo Bhagavā gato.  Kathañca so gatoti, so hi sampatijātova samehi pādehi pathaviyaṁ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato.  Yathāha-- sampatijāto, Ānanda, bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṁ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhārīyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiñca vācaṁ bhāsati “Aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo”ti (ma.ni.3.207).
 Tañcassa gamanaṁ tathaṁ ahosi avitathaṁ anekesaṁ visesādhigamānaṁ pubbanimittabhāvena.  Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi, idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṁ.  Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṁ.  Sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa.  “Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā”ti (su.ni.693) ettha vutto cāmarukkhepo sabbatitthiyanimmathanassa.  Setacchattadhāraṇaṁ arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa.  Sabbadisānuvilokanaṁ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.  Āsabhīvācābhāsanaṁ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṁ.  Tathā ayaṁ Bhagavāpi gato.  Tañcassa gamanaṁ tathaṁ ahosi avitathaṁ tesaññeva visesādhigamānaṁ pubbanimittabhāvena.  Tenāhu porāṇā-- 
 	“Muhuttajātova gavampatī yathā, 
 	Samehi pādehi phusī vasundharaṁ.  
 	So vikkamī satta padāni Gotamo, 
 	Setañca chattaṁ anudhārayuṁ marū.  
(MA.1./I,47.) Gantvāna (CS:pg.1.49) so satta padāni Gotamo, 
 	Disā vilokesi samā samantato.  
 	Aṭṭhaṅgupetaṁ giramabbhudīrayī, 
 	Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito”ti.-- 
 Evaṁ tathā gatoti Tathāgato.  
 Atha vā yathā vipassī Bhagavā …pe… yathā Kassapo Bhagavā, ayampi Bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṁ pahāya gato.  Abyāpādena byāpādaṁ, ālokasaññāya thinamiddhaṁ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṁ, dhammavavatthānena vicikicchaṁ pahāya, ñāṇena avijjaṁ padāletvā, pāmojjena aratiṁ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṁ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāradhūmaṁ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṁ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṁ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṁ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṁ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṁ samatikkamitvā gato.  
 Aniccānupassanāya niccasaññaṁ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṁ, anattānupassanāya attasaññaṁ, nibbidānupassanāya nandiṁ, virāgānupassanāya rāgaṁ, nirodhānupassanāya samudayaṁ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṁ, khayānupassanāya ghanasaññaṁ, vayānupassanāya āyūhanaṁ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṁ, animittānupassanāya nimittaṁ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṁ, suññatānupassanāya abhinivesaṁ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṁ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṁ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṁ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṁ, vivaṭṭānupassanāya saṁyogābhinivesaṁ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato.  Evampi tathā gatoti Tathāgato.  
 Kathaṁ (CS:pg.1.50) tathalakkhaṇaṁ āgatoti Tathāgato.  Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṁ tathaṁ avitathaṁ.  Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṁ.  Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṁ.  Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṁ.  Ākāsadhātuyā (MA.1./I,48.) asamphuṭṭhalakkhaṇaṁ Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṁ.  
 Rūpassa ruppanalakkhaṇaṁ.  Vedanāya vedayitalakkhaṇaṁ.  Saññāya sañjānanalakkhaṇaṁ.  Saṅkhārānaṁ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṁ.  Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṁ.  
 Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṁ.  Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṁ.  Pītiyā pharaṇalakkhaṇaṁ.  Sukhassa sātalakkhaṇaṁ.  Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṁ.  Phassassa phusanalakkhaṇaṁ.  
 Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṁ.  Vīriyindriyassa paggahaṇalakkhaṇaṁ.  Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṁ.  Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṁ.  Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṁ.  
 Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṁ.  Vīriyabalassa kosajje.  Satibalassa muṭṭhasacce.  Samādhibalassa uddhacce.  Paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṁ.  
 Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṁ.  Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṁ.  Vīriyasambojjhaṅgassa paggahaṇalakkhaṇaṁ.  Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṁ.  Passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṁ.  Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṁ.  Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṁ.  
 Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṁ.  Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṁ.  Sammāvācāya pariggāhalakkhaṇaṁ.  Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṁ.  Sammā-ājīvassa vodānalakkhaṇaṁ.  Sammāvāyāmassa paggahaṇalakkhaṇaṁ.  Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṁ.  Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṁ.  
 Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṁ.  Saṅkhārānaṁ cetanālakkhaṇaṁ.  Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṁ.  Nāmassa namanalakkhaṇaṁ.  Rūpassa ruppanalakkhaṇaṁ.  Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṁ.  Phassassa phusanalakkhaṇaṁ.  Vedanāya vedayitalakkhaṇaṁ.  Taṇhāya hetulakkhaṇaṁ.  Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṁ.  Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṁ.  Jātiyā nibbattilakkhaṇaṁ.  Jarāya jīraṇalakkhaṇaṁ.  Maraṇassa cutilakkhaṇaṁ.  
 Dhātūnaṁ (CS:pg.1.51) suññatālakkhaṇaṁ.  Āyatanānaṁ āyatanalakkhaṇaṁ.  Satipaṭṭhānānaṁ upaṭṭhānalakkhaṇaṁ.  Sammappadhānānaṁ padahanalakkhaṇaṁ.  Iddhipādānaṁ ijjhanalakkhaṇaṁ.  Indriyānaṁ adhipatilakkhaṇaṁ.  Balānaṁ akampiyalakkhaṇaṁ.  Bojjhaṅgānaṁ niyyānalakkhaṇaṁ.  Maggassa hetulakkhaṇaṁ.  
 Saccānaṁ tathalakkhaṇaṁ.  Samathassa avikkhepalakkhaṇaṁ.  Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṁ.  Samathavipassanānaṁ ekarasalakkhaṇaṁ.  Yuganandhānaṁ (MA.1./I,49.) anativattanalakkhaṇaṁ.  
 Sīlavisuddhiyā saṁvaralakkhaṇaṁ.  Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṁ.  Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṁ.  
 Khayeñāṇassa samucchedalakkhaṇaṁ.  Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṁ.  Chandassa mūlalakkhaṇaṁ.  Manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṁ.  Phassassa samodhānalakkhaṇaṁ.  Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṁ.  Samādhissa pamukhalakkhaṇaṁ.  Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṁ.  Paññāya tatuttarilakkhaṇaṁ.  Vimuttiyā sāralakkhaṇaṁ.  Amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṁ tathaṁ avitathaṁ.  Evaṁ tathalakkhaṇaṁ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti Tathāgato, evaṁ tathalakkhaṇaṁ āgatoti Tathāgato.  
 Kathaṁ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti Tathāgato?  Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni.  Yathāha “cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni.  Katamāni cattāri, idaṁ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṁ avitathametaṁ anaññathametan”ti (saṁ.ni.5.1050) vitthāro.  Tāni ca Bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṁ abhisambuddhattā Tathāgatoti vuccati.  Abhisambuddhattho hi ettha gatasaddo.  Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho …pe… saṅkhārānaṁ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho.  Tathā avijjāya saṅkhārānaṁ paccayaṭṭho.  Saṅkhārānaṁ viññāṇassa paccayaṭṭho …pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho.  Taṁ sabbaṁ Bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṁ dhammānaṁ abhisambuddhattā Tathāgatoti (CS:pg.1.52) vuccati.  Evaṁ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti Tathāgato.  
 Kathaṁ tathadassitāya Tathāgato?  Bhagavā yaṁ sadevake loke …pe… sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṁ sattānaṁ cakkhudvāre āpāthaṁ āgacchantaṁ rūpārammaṇaṁ nāma atthi.  Taṁ sabbākārato jānāti, passati.  Evaṁ jānatā passatā ca tena taṁ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā “katamaṁ taṁ rūpaṁ rūpāyatanaṁ, yaṁ rūpaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ (MA.1./I,50.) upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṁ sappaṭighaṁ nīlaṁ pītakan”ti (dha.sa.616) ādinā nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṁ tathameva hoti, vitathaṁ natthi.  Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu.  Vuttañcetaṁ Bhagavatā “yaṁ, bhikkhave, sadevakassa lokassa …pe… sadevamanussāya diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā, tamahaṁ jānāmi, …tamahaṁ abhiññāsiṁ, taṁ Tathāgatassa viditaṁ, taṁ Tathāgato na upaṭṭhāsī”ti (a.ni.4.24).  Evaṁ tathadassitāya Tathāgato.  Tattha tathadassī-atthe Tathāgatoti padasambhavo veditabbo.  
 Kathaṁ tathāvāditāya Tathāgato?  Yaṁ rattiṁ Bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṁ mārānaṁ matthakaṁ madditvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho, yañca rattiṁ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṁ Bhagavatā bhāsitaṁ suttaṁ geyyaṁ …pe… vedallaṁ, taṁ sabbaṁ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṁ anūnamanadhikaṁ sabbākāraparipuṇṇaṁ rāgamadanimmadanaṁ dosamohamadanimmadanaṁ, natthi tattha vālaggamattampi pakkhalitaṁ, sabbaṁ taṁ ekamuddikāya lañchitaṁ viya, ekanāḷiyā mitaṁ viya, ekatulāya tulitaṁ viya ca tathameva hoti avitathaṁ.  Tenāha-- “yañca, cunda, rattiṁ Tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca rattiṁ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṁ etasmiṁ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṁ taṁ tatheva hoti no aññathā.  Tasmā Tathāgatoti vuccatī”ti (a.ni.4.23).  Gada-attho (CS:pg.1.53) hi ettha gatasaddo.  Evaṁ tathāvāditāya Tathāgato.  Apica āgadanaṁ āgado, vacananti attho.  Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṁ katvā Tathāgatoti evametasmiṁ atthe padasiddhi veditabbā.  
(MA.1./I,51.) Kathaṁ tathākāritāya Tathāgato?  Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā.  Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti.  Evaṁbhūtassa cassa yathā vācā kāyopi Tathāgato pavattoti attho.  Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti Tathāgato.  Tenāha “yathāvādī, bhikkhave, Tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī.  Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī, tasmā Tathāgatoti vuccatī”ti (a.ni.4.23).  Evaṁ tathākāritāya Tathāgato.  
 Kathaṁ abhibhavanaṭṭhena Tathāgato?  Upari bhavaggaṁ heṭṭhā aviciṁ pariyantaṁ katvā tiriyaṁ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati, sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṁ vā atthi, atulo appameyyo anuttaro rājarājo devadevo sakkānaṁ atisakko brahmānaṁ atibrahmā.  Tenāha “sadevake, bhikkhave, loke …pe… sadevamanussāya Tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī.  Tasmā Tathāgatoti vuccatī”ti.  
 Tatrevaṁ padasiddhi veditabbā, agado viya agado.  Ko panesa?  Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca.  Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṁ abhibhavati, iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññassayo ca agado assāti dakārassa takāraṁ katvā Tathāgatoti veditabbo.  Evaṁ abhibhavanaṭṭhena Tathāgato.  
 Apica tathāya gatotipi Tathāgato, tathaṁ gatotipi Tathāgato.  Gatoti avagato, atīto, patto, paṭipannoti attho.  Tattha (CS:pg.1.54) sakalaṁ lokaṁ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti Tathāgato.  Lokasamudayaṁ pahānapariññāya tathāya gato atītoti Tathāgato.  Lokanirodhaṁ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti Tathāgato.  Lokanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ tathaṁ gato paṭipannoti Tathāgato.  Tena yaṁ vuttaṁ Bhagavatā “loko, bhikkhave, Tathāgatena abhisambuddho, lokasmā Tathāgato visaṁyutto.  Lokasamudayo, bhikkhave, Tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo Tathāgatassa (MA.1./I,52.) pahīno.  Lokanirodho, bhikkhave, Tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho Tathāgatassa sacchikato.  Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, Tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā Tathāgatassa bhāvitā.  Yaṁ, bhikkhave, sadevakassa lokassa …pe… sabbaṁ taṁ Tathāgatena abhisambuddhaṁ, tasmā Tathāgatoti vuccatī”ti (a.ni.4.23).  Tassa evampi attho veditabbo.  Idampi ca Tathāgatassa Tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva.  Sabbākārena pana Tathāgatova Tathāgatassa Tathāgatabhāvaṁ vaṇṇeyya.  
 Arahaṁ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā arīnaṁ, arānañca hatattā, paccayādīnaṁ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi arahanti veditabbo.  
 Sammā sāmañca sabbadhammānaṁ Buddhattā pana sammāsambuddhoti.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato panetaṁ padadvayaṁ Visuddhimagge Buddhānussativaṇṇanāyaṁ pakāsitaṁ.  
 Pariññātantaṁ Tathāgatassāti ettha pana taṁ maññanāvatthu pariññātaṁ Tathāgatassātipi attho veditabbo.  Pariññātantaṁ nāma pariññātapāraṁ pariññātāvasānaṁ anavasesato pariññātanti vuttaṁ hoti.  Buddhānañhi sāvakehi saddhiṁ kiñcāpi tena tena maggena kilesappahāne viseso natthi, pariññāya pana atthi.  Sāvakā hi catunnaṁ dhātūnaṁ ekadesameva sammasitvā nibbānaṁ pāpuṇanti.  Buddhānaṁ pana aṇuppamāṇampi saṅkhāragataṁ ñāṇena adiṭṭhamatulitamatīritamasacchikataṁ natthi.  
 
 Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Tathāgatavāra-aṭṭhamanayavaṇṇanā

 13. Nandī (CS:pg.1.55) dukkhassa mūlanti-ādīsu ca nandīti purimataṇhā.  Dukkhanti pañcakkhandha.Mūlanti-ādi.  Iti viditvāti taṁ purimabhavanandiṁ “imassa dukkhassa mūlan”ti evaṁ jānitvā.  Bhavāti kammabhavato.  Jātīti vipākakkhandha.Te hi yasmā jāyanti, tasmā “jātī”ti vuttā.  Jātisīsena vā ayaṁ desanā.  Etampi “iti viditvā”ti iminā yojetabbaṁ.  Ayañhi ettha attho “kammabhavato upapattibhavo hotīti evañca jānitvā”ti.  Bhūtassāti sattassa.  Jarāmaraṇanti jarā (MA.1./I,53.) ca maraṇañca.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- tena upapattibhavena bhūtassa sattassa khandhānaṁ jarāmaraṇaṁ hotīti evañca jānitvāti.  
 Ettāvatā yaṁ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinno sammasitvā sabbaññutaṁ patto, tassa paṭiccasamuppādassa paṭivedhā maññanānaṁ abhāvakāraṇaṁ dassento catusaṅkhepaṁ tisandhiṁ tiyaddhaṁ vīsatākāraṁ tameva paṭiccasamuppādaṁ dasseti.  
 Kathaṁ pana ettāvatā esa sabbo dassito hotīti.  Ettha hi nandīti ayaṁ eko saṅkhepo.  Dukkhassāti vacanato dukkhaṁ dutiyo, bhavā jātīti vacanato bhavo tatiyo, jātijarāmaraṇaṁ catuttho.  Evaṁ tāva cattāro saṅkhepā veditabbā, koṭṭhāsāti attho.  Taṇhādukkhānaṁ pana antaraṁ eko sandhi, dukkhassa ca bhavassa ca antaraṁ dutiyo, bhavassa ca jātiyā ca antaraṁ tatiyo.  Evaṁ catunnaṁ aṅgulīnaṁ antarasadisā catusaṅkhepantarā tayo sandhī veditabbā.  
 Tattha nandīti atīto addhā, jātijarāmaraṇaṁ anāgato, dukkhañca bhavo ca paccuppannoti evaṁ tayo addhā veditabbā.  Atīte pana pañcasu ākāresu nandīvacanena taṇhā ekā āgatā, tāya anāgatāpi avijjāsaṅkhāra-upādānabhavā paccayalakkhaṇena gahitāva honti.  Jātijarāmaraṇavacanena pana yesaṁ khandhānaṁ tajjātijarāmaraṇaṁ, te vuttā yevāti katvā āyatiṁ viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā gahitāva honti.  
 Evamete “purimakammabhavasmiṁ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṁ upādānaṁ, cetanā bhavo iti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṁ (CS:pg.1.56) idha paṭisandhiyā paccayā.  Idha paṭisandhi viññāṇaṁ, okkanti nāmarūpaṁ, pasādo āyatanaṁ, phuṭṭho phasso, vedayitaṁ vedanā iti ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṁ purekatassa kammassa paccayā.  Idha paripakkattā āyatanānaṁ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanamupādānaṁ, cetanā bhavo iti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṁ āyatiṁ paṭisandhiyā paccayā.  Āyatiṁ paṭisandhi viññāṇaṁ, okkanti nāmarūpaṁ, pasādo āyatanaṁ, phuṭṭho phasso vedayitaṁ vedanā iti ime pañca dhammā āyatiṁ upapattibhavasmiṁ (MA.1./I,54.) idha katassa kammassa paccayā”ti evaṁ niddiṭṭhalakkhaṇā vīsati ākārā idha veditabbā.  Evaṁ “nandī dukkhassa mūlanti iti viditvā bhavā jāti, bhūtassa jarāmaraṇan”ti ettāvatā esa sabbopi catusaṅkhepo tisandhi tiyaddho vīsatākāro paṭiccasamuppādo dassito hotīti veditabbo.  
 
 Idāni tasmā tiha, bhikkhave …pe… abhisambuddhoti vadāmīti ettha apubbapadavaṇṇanaṁ katvā padayojanāya atthanigamanaṁ karissāma.  Tasmā tihāti tasmā icceva vuttaṁ hoti.  Tikārahakārā hi nipātā.  Sabbasoti anavasesavacanametaṁ.  Taṇhānanti nandīti evaṁ vuttānaṁ sabbataṇhānaṁ.  Khayāti lokuttaramaggena accantakkhayā.  Virāgādīni khayavevacanāneva.  Yā hi taṇhā khīṇā, virattāpi tā bhavanti niruddhāpi cattāpi paṭinissaṭṭhāpi.  Khayāti vā catumaggakiccasādhāraṇametaṁ.  Tato paṭhamamaggena virāgā, dutiyena nirodhā, tatiyena cāgā, catutthena paṭinissaggāti yojetabbaṁ.  Yāhi vā taṇhāhi pathaviṁ pathavito sañjāneyya, tāsaṁ khayā.  Yāhi pathaviṁ maññeyya, tāsaṁ virāgā.  Yāhi pathaviyā maññeyya, tāsaṁ nirodha.Yāhi pathavito maññeyya, tāsaṁ cāgā.  Yāhi pathaviṁ meti maññeyya, tāsaṁ paṭinissaggā.  Yāhi vā pathaviṁ maññeyya, tāsaṁ khayā …pe… yāhi pathaviṁ abhinandeyya, tāsaṁ paṭinissaggāti evamettha yojanā kātabbā, na kiñci virujjhati.  
 Anuttaranti uttaravirahitaṁ sabbaseṭṭhaṁ.  Sammāsambodhinti sammā sāmañca bodhiṁ.  Atha vā pasatthaṁ sundarañca bodhiṁ.  Bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutañāṇampi nibbānampi.  “Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho”ti (mahāva.1 udā.1) ca “Antarā (CS:pg.1.57) ca bodhiṁ antarā ca gayan”ti (mahāva.11 ma.ni.1.285) ca āgataṭṭhānehi rukkho bodhīti vuccati.  “Catūsu maggesu ñāṇan”ti (cūḷani.121) āgataṭṭhāne maggo.  “Pappoti bodhiṁ varabhūrimedhaso”ti (dī.ni.3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutañāṇaṁ.  “Patvāna bodhiṁ amataṁ asaṅkhatan”ti āgataṭṭhāne nibbānaṁ.  Idha pana Bhagavato arahattamaggañāṇaṁ adhippetaṁ.  Apare sabbaññutañāṇantipi vadanti.  
(MA.1./I,55.) Sāvakānaṁ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti na hotīti.  Na hoti.  Kasmā?  Asabbaguṇadāyakattā.  Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṁ.  Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti.  Buddhānaṁ pana sabbaguṇasampattiṁ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṁ.  Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti.  
 Abhisambuddhoti abhiññāsi paṭivijjhi, patto adhigatoti vuttaṁ hoti.  Iti vadāmīti iti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi, paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromīti.  Tatrāyaṁ yojanā-- Tathāgatopi, bhikkhave …pe… pathaviṁ na maññati …pe… pathaviṁ nābhinandati.  Taṁ kissa hetu, nandī dukkhassa mūlaṁ, bhavā jāti, bhūtassa jarāmaraṇanti iti viditvāti.  Tattha iti viditvāti itikāro kāraṇattho.  Tena imassa paṭiccasamuppādassa viditattā paṭividdhattāti vuttaṁ hoti.  Kiñca bhiyyo-- yasmā ca evamimaṁ paṭiccasamuppādaṁ viditvā Tathāgatassa yā nandīti vuttataṇhā sabbappakārā, sā pahīnā, tāsañca Tathāgato sabbaso taṇhānaṁ khayā …pe… anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho.  Tasmā pathaviṁ na maññati …pe… pathaviṁ nābhinandatīti vadāmīti evaṁ abhisambuddhattā na maññati nābhinandatīti vadāmīti vuttaṁ hoti.  
 Atha vā yasmā “nandī dukkhassa mūlan”ti-ādinā nayena paṭiccasamuppādaṁ viditvā sabbaso taṇhā khayaṁ gatā, tasmā tiha, bhikkhave, Tathāgato sabbaso taṇhānaṁ khayā …pe… abhisambuddhoti vadāmi.  So evaṁ abhisambuddhattā (CS:pg.1.58) pathaviṁ na maññati …pe… nābhinandatīti.  Yattha yattha hi yasmāti avatvā tasmāti vuccati, tattha tattha yasmāti ānetvā yojetabbaṁ, ayaṁ sāsanayutti.  Esa nayo sabbattha.  
 Idamavoca Bhagavāti idaṁ nidānāvasānato pabhuti yāva abhisambuddhoti vadāmīti sakalasuttantaṁ Bhagavā paresaṁ paññāya alabbhaṇeyyapatiṭṭhaṁ paramagambhīraṁ sabbaññutañāṇaṁ dassento ekena puthujjanavārena (MA.1./I,56.) ekena sekkhavārena catūhi khīṇāsavavārehi dvīhi Tathāgatavārehīti aṭṭhahi mahāvārehi ekamekasmiñca vāre pathavī-ādīhi catuvīsatiyā antaravārehi paṭimaṇḍetvā dvebhāṇavāraparimāṇāya tantiyā avoca.  
 Evaṁ vicitranayadesanāvilāsayuttaṁ panetaṁ suttaṁ karavikarudamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṁ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassāpi.  Na te bhikkhū Bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti te pañcasatā bhikkhū idaṁ Bhagavato vacanaṁ nānumodiṁsu.  Kasmā?  Aññāṇakena.  Te kira imassa suttassa atthaṁ na jāniṁsu, tasmā nābhinandiṁsu.  Tesañhi tasmiṁ samaye evaṁ vicitranayadesanāvilāsayuttampi etaṁ suttaṁ ghanaputhulena dussapaṭṭena mukhe bandhaṁ katvā purato ṭhapitamanuññabhojanaṁ viya ahosi.  Nanu ca Bhagavā attanā desitaṁ dhammaṁ pare ñāpetuṁ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sabbaññutaṁ patto.  So kasmā yathā te na jānanti, tathā desesīti.  Vuttamidaṁ imassa suttassa nikkhepavicāraṇāyaṁ eva “mānabhañjanatthaṁ sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṁ ārabhī”ti, tasmā na yidha puna vattabbamatthi, evaṁ mānabhañjanatthaṁ desitañca panetaṁ suttaṁ sutvā te bhikkhū taṁyeva kira pathaviṁ diṭṭhigatikopi sañjānāti, sekkhopi arahāpi Tathāgatopi sañjānāti.  Kinnāmidaṁ kathaṁ nāmidanti cintentā pubbe mayaṁ Bhagavatā kathitaṁ yaṁkiñci khippameva jānāma, idāni panimassa mūlapariyāyassa antaṁ vā koṭiṁ vā na jānāma na passāma, aho Buddhā nāma appameyyā atulāti uddhaṭadāṭhā viya sappā nimmadā hutvā Buddhupaṭṭhānañca dhammassavanañca sakkaccaṁ āgamaṁsu.  
 Tena (CS:pg.1.59) kho pana samayena bhikkhū dhammasabhāyaṁ sannisinnā imaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ “Aho Buddhānaṁ ānubhāvo, te nāma brāhmaṇapabbajitā tathā mānamadamattā Bhagavatā mūlapariyāyadesanāya nihatamānā katā”ti, ayañcarahi tesaṁ bhikkhūnaṁ antarākathā vippakatā. (MA.1./I,57.) Atha Bhagavā gandhakuṭiyā nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena dhammasabhāyaṁ paññattavarabuddhāsane nisīditvā te bhikkhū āha-- “kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā”ti.  Te tamatthaṁ Bhagavato ārocesuṁ.  Bhagavā etadavoca-- “na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ahaṁ ime evaṁ mānapaggahitasire vicarante nihatamāne akāsin”ti.  Tato imissā aṭṭhuppattiyā idaṁ atītaṁ ānesi-- 
 Bhūtapubbaṁ bhikkhave, aññataro disāpāmokkho brāhmaṇo bārāṇasiyaṁ paṭivasati tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇṭukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo, so pañcamattāni māṇavakasatāni mante vāceti.  Paṇḍitā māṇavakā bahuñca gaṇhanti lahuñca, suṭṭhu ca upadhārenti, gahitañca tesaṁ na vinassati.  Sopi brāhmaṇo ācariyamuṭṭhiṁ akatvā ghaṭe udakaṁ āsiñcanto viya sabbampi sippaṁ uggaṇhāpetvā te māṇavake etadavoca “ettakamidaṁ sippaṁ diṭṭhadhammasamparāyahitan”ti.  Te māṇavakā-- “yaṁ amhākaṁ ācariyo jānāti, mayampi taṁ jānāma, mayampi dāni ācariyā evā”ti mānaṁ uppādetvā tato pabhuti ācariye agāravā nikkhittavattā vihariṁsu.  Ācariyo ñatvā “karissāmi nesaṁ mānaniggahan”ti cintesi.  So ekadivasaṁ upaṭṭhānaṁ āgantvā vanditvā nisinne te māṇavake āha “tātā pañhaṁ pucchissāmi, kaccittha samatthā kathetun”ti.  Te “pucchatha ācariya, pucchatha ācariyā”ti sahasāva āhaṁsu, yathā taṁ sutamadamattā.  Ācariyo āha-- 
 	“Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā; 
 	Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṁ pacī”ti.  (jā.1.10.190)-- 
 Vissajjetha tātā imaṁ pañhanti.  
 Te (CS:pg.1.60) cintetvā ajānamānā tuṇhī ahesuṁ.  Ācariyo āha “Alaṁ tātā gacchathajja, sve katheyyāthā”ti uyyojesi.  Te dasapi vīsatipi sampiṇḍitā hutvā na tassa pañhassa ādiṁ, na antamaddasaṁsu.  Āgantvā ācariyassa ārocesuṁ “na imassa pañhassa atthaṁ ājānāmā”ti.  Ācariyo tesaṁ niggahatthāya imaṁ gāthamabhāsi-- 
(MA.1./I,58.) “Bahūni narasīsāni, lomasāni brahāni ca.  
 	Gīvāsu paṭimukkāni, kocidevettha kaṇṇavā”ti.  (jā.1.10.191)-- 
 Gāthāyattho-- bahūni narānaṁ sīsāni dissanti, sabbāni ca tāni lomasāni sabbāni ca mahantāni gīvāyameva ca ṭhapitāni, na tālaphalaṁ viya hatthena gahitāni, natthi tesaṁ imehi dhammehi nānākaraṇaṁ.  Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṁ sandhāyāha.  Kaṇṇavāti paññavā.  Kaṇṇacchiddaṁ pana na kassaci natthi, taṁ sutvā te māṇavakā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā aṅguliyā bhūmiṁ vilikhantā tuṇhī ahesuṁ.  
 Atha nesaṁ ahirikabhāvaṁ passitvā ācariyo “uggaṇhatha tātā pañhan”ti pañhaṁ vissajjesi.  Kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi.  Bhūtānīti sattādhivacanametaṁ.  Kālo hi bhūtānaṁ na cammamaṁsādīni khādati, apica kho nesaṁ āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṁ maddanto ārogyaṁ vināsento ghasati khādatīti vuccati.  Sabbāneva sahattanāti evaṁ ghasanto ca na kiñci vajjeti, sabbāneva ghasati.  Na kevalañca bhūtāniyeva, apica kho sahattanā attānampi ghasati.  Purebhattakālo hi pacchābhattakālaṁ na pāpuṇāti.  Esa nayo pacchābhattakālādīsu.  Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṁ adhivacanaṁ.  So hi āyatiṁ paṭisandhikālaṁ khepetvā khāditvā ṭhitattā “kālaghaso”ti vuccati.  Sa bhūtapacaniṁ pacīti so yāyaṁ taṇhā apāyesu bhūte pacati, taṁ ñāṇagginā paci dayhi bhasmamakāsi, tena “bhūtapacaniṁ pacī”ti vuccati.  “Pajanin”tipi pāṭho.  Janikaṁ nibbattikanti attho.  
 Atha te māṇavakā dīpasahassālokena viya rattiṁ samavisamaṁ ācariyassa vissajjanena pañhassa atthaṁ pākaṭaṁ disvā “idāni mayaṁ yāvajīvaṁ guruvāsaṁ (CS:pg.1.61) vasissāma, mahantā ete ācariyā nāma, mayañhi bahussutamānaṁ uppādetvā catuppadikagāthāyapi atthaṁ na jānāmā”ti nihatamānā pubbasadisameva ācariyassa vattappaṭipattiṁ katvā saggaparāyaṇā ahesuṁ.  
 Ahaṁ kho, bhikkhave, tena samayena tesaṁ ācariyo ahosiṁ, ime bhikkhū māṇavakā.  Evaṁ pubbepāhaṁ ime evaṁ mānapaggahitasire (MA.1./I,59.) vicarante nihatamāne akāsinti.  
 Imañca jātakaṁ sutvā te bhikkhū pubbepi mayaṁ māneneva upahatāti bhiyyosomattāya nihatamānā hutvā attano upakārakakammaṭṭhānaparāyaṇā ahesuṁ.  
 Tato Bhagavā ekaṁ samayaṁ janapadacārikaṁ caranto Vesāliṁ patvā Gotamake cetiye viharanto imesaṁ pañcasatānaṁ bhikkhūnaṁ ñāṇaparipākaṁ viditvā imaṁ Gotamakasuttaṁ kathesi-- 
 “Abhiññāyāhaṁ, bhikkhave, dhammaṁ desemi no anabhiññāya, sanidānāhaṁ …pe… sappāṭihāriyāhaṁ, bhikkhave, dhammaṁ desemi no appāṭihāriyaṁ.  Tassa mayhaṁ, bhikkhave, abhiññāya dhammaṁ desayato …pe… no appāṭihāriyaṁ.  Karaṇīyo ovādo, karaṇīyā anusāsanī.  Alañca pana vo, bhikkhave, tuṭṭhiyā alaṁ attamanatāya alaṁ somanassāya.  Sammāsambuddho Bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅghoti.  Idamavoca Bhagavā, imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne dasasahassilokadhātu akampitthā”ti (a.ni.3.126).
 Idañca suttaṁ sutvā te pañcasatā bhikkhū tasmiṁyevāsane saha paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇiṁsu, evāyaṁ desanā etasmiṁ ṭhāne niṭṭhamagamāsīti.  
 
 Tathāgatavāra-aṭṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.2.)2.Sabbāsavasuttavaṇṇanā 

 14. Evaṁ (CS:pg.1.62) me sutaṁ …pe… Sāvatthiyanti Sabbāsavasuttaṁ.  Tatrāyaṁ apubbapadavaṇṇanā-- Sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī, yathā kākandī mākandī Kosambīti evaṁ tāva akkharacintakā.  Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti “Yaṁkiñci manussānaṁ upabhogaparibhogaṁ sabbamettha atthīti Sāvatthī.  Satthasamāyoge ca kiṁ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthī”ti vacanamupādāya Sāvatthī.  
 	“Sabbadā sabbūpakaraṇaṁ, Sāvatthiyaṁ samohitaṁ; 
 	Tasmā sabbamupādāya, Sāvatthīti pavuccati.  
(MA.2./I,60.) Kosalānaṁ puraṁ rammaṁ, dassaneyyaṁ manoramaṁ.  
 	Dasahi saddehi avivittaṁ, annapānasamāyutaṁ.  
 	Vuddhiṁ vepullataṁ pattaṁ, iddhaṁ phītaṁ manoramaṁ; 
 	Aḷakamandāva devānaṁ, Sāvatthipuramuttaman”ti.  
 Tassaṁ Sāvatthiyaṁ.  Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṁ jinātīti jeto, raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṁnāmameva katanti jeto, jetassa vanaṁ Jetavanaṁ.  Tañhi jetena rājakumārena ropitaṁ saṁvaddhitaṁ paripālitaṁ, so ca tassa sāmī ahosi.  Tasmā Jetavananti vuccati, tasmiṁ Jetavane.  Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha Sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena.  Sabbakāmasamiddhitāya pana vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṁ anāthānaṁ piṇḍamadāsi, tena Anāthapiṇḍikoti saṅkhaṁ gato.  Āramanti ettha pāṇino visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho.  Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṁyeva ānetvā rametīti ārāmo.  So hi Anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṁ niṭṭhāpetvā (CS:pg.1.63) evaṁ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena Buddhappamukhassa saṅghassa niyyādito.  Tasmā “Anāthapiṇḍikassa ārāmo”ti vuccati.  Tasmiṁ Anāthapiṇḍikassa ārāme.  
 Ettha ca “Jetavane”ti vacanaṁ purimasāmiparikittanaṁ.  “Anāthapiṇḍikassa ārāme”ti pacchimasāmiparikittanaṁ.  Kimetesaṁ parikittane payojananti.  Puññakāmānaṁ diṭṭhānugati-āpajjanaṁ.  Tatra hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭi-agghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, (MA.2./I,61.) catupaññāsa koṭiyo Anāthapiṇḍikassa.  Iti tesaṁ parikittanena evaṁ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā Ānando aññepi puññakāme tesaṁ diṭṭhānugati-āpajjane niyojeti.  
 Sabbāsavasaṁvarapariyāyaṁ vo, bhikkhaveti kasmā idaṁ suttamabhāsi?  Tesaṁ bhikkhūnaṁ upakkilesavisodhanaṁ ādiṁ katvā āsavakkhayāya paṭipattidassanatthaṁ.  Tattha sabbāsavasaṁvarapariyāyanti sabbesaṁ āsavānaṁ saṁvarakāraṇaṁ saṁvarabhūtaṁ kāraṇaṁ, yena kāraṇena te saṁvaritā pidahitā hutvā anuppādanirodhasaṅkhātaṁ khayaṁ gacchanti pahīyanti nappavattanti, taṁ kāraṇanti attho.  Tattha āsavantīti āsavā, cakkhutopi …pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṁ hoti.  Dhammato yāva gotrabhuṁ okāsato yāva bhavaggaṁ savantīti vā āsavā, ete dhamme etañca okāsaṁ anto karitvā pavattantīti attho.  Antokaraṇattho hi ayaṁ ākāro.  Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā, āsavā viyātipi āsavā.  Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti.  Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti.  Vuttañhetaṁ “purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī”ti-ādi (a.ni.10.61).  Āyataṁ vā saṁsāradukkhaṁ savanti pasavantītipi āsavā.  Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgacchanti, tattha yujjanti, pacchimaṁ kammepi.  Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā, apica kho nānappakārakā uppaddavāpi.  Suttesu hi “nāhaṁ, cunda, diṭṭhadhammikānaṁyeva āsavānaṁ saṁvarāya dhammaṁ desemī”ti (dī.ni.3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.  
 	“Yena (CS:pg.1.64) devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo; 
 	Yakkhattaṁ yena gaccheyyaṁ, manussattañca abbaje.  
 	Te mayhaṁ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā”ti.  (a.ni.4.36).-- 
 Ettha tebhūmakañca kammaṁ avasesā ca akusalā dhammā.  “Diṭṭhadhammikānaṁ āsavānaṁ saṁvarāya samparāyikānaṁ āsavānaṁ paṭighātāyā”ti (pārā.39) ettha parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo (MA.2./I,62.) ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā.  Te panete āsavā yattha yathā āgatā, tattha tathā veditabbā.  
 Ete hi Vinaye tāva “diṭṭhadhammikānaṁ āsavānaṁ saṁvarāya, samparāyikānaṁ āsavānaṁ paṭighātāyā”ti dvedhā āgatā.  Saḷāyatane-- “Tayome āvuso āsavā, kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo”ti (a.ni.6.63) tidhā āgatā.  Aññesu ca suttantesu abhidhamme ca teyeva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā.  Nibbedhikapariyāye-- “Atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā, atthi āsavā devalokagāminiyā”ti (a.ni.6.63) pañcadhā āgatā.  Chakkanipāte-- “Atthi, bhikkhave, āsavā saṁvarā pahātabbā”ti-ādinā nayena chadhā āgatā.  Imasmiṁ pana Sutte teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṁ sattadhā āgatāti.  Ayaṁ tāva āsavapade vacanattho ceva pabhedo ca.  
 Saṁvarapade pana saṁvarayatīti saṁvaro, pidahati nivāreti pavattituṁ na detīti attho.  Tathā hi “Anujānāmi, bhikkhave, divā paṭisallīyantena dvāraṁ saṁvaritvā paṭisallīyitun”ti (pārā.77), “sotānaṁ saṁvaraṁbra-ūmi, paññāyete pidhīyare”ti (su.ni.1041) ca ādīsu pidhānaṭṭhena saṁvaramāha.  Svāyaṁ saṁvaro pañcavidho hoti sīlasaṁvaro satiñāṇa khanti vīriyasaṁvaroti.  Tattha “iminā pātimokkhasaṁvarena upeto”ti (vibha.511) ayaṁ sīlasaṁvaro.  Pātimokkhasīlañhi (CS:pg.1.65) ettha saṁvaroti vuttaṁ.  “Cakkhundriye saṁvaramāpajjatī”ti-ādīsu (dī.ni.1.213) satisaṁvaro.  Sati hettha saṁvaroti vuttā.  “Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, paññāyete pidhīyare”ti ayaṁ ñāṇasaṁvaro.  Ñāṇañhettha pidhīyareti iminā pidhānaṭṭhena saṁvaroti vuttaṁ.  “Khamo hoti sītassa …pe…, uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāsetī”ti-ādinā (ma.ni.1.24-26) pana nayena idheva khantivīriyasaṁvarā āgatā.  Tesañca “sabbāsavasaṁvarapariyāyan”ti iminā uddesena saṅgahitattā saṁvarabhāvo veditabbo.  
 Apica pañcavidhopi (MA.2./I,63.) ayaṁ saṁvaro idha āgatoyeva, tattha khantivīriyasaṁvarā tāva vuttāyeva.  “So tañca anāsanaṁ tañca agocaran”ti (ma.ni.1.25) ayaṁ panettha sīlasaṁvaro.  “Paṭisaṅkhā yoniso cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto”ti (ma.ni.1.22) ayaṁ satisaṁvaro.  Sabbattha paṭisaṅkhā ñāṇasaṁvaro.  Aggahitaggahaṇena pana dassanaṁ paṭisevanā bhāvanā ca ñāṇasaṁvaro.  Pariyāyanti etena dhammāti pariyāyo, uppattiṁ nirodhaṁ vā gacchantīti vuttaṁ hoti.  Ettāvatā “sabbāsavasaṁvarapariyāyan”ti ettha yaṁ vattabbaṁ, taṁ vuttaṁ hoti.  
 15.  Idāni jānato ahanti-ādīsu jānatoti jānantassa.  Passatoti passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṁ.  Evaṁ santepi jānatoti ñāṇalakkhaṇaṁ upādāya puggalaṁ niddisati, jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṁ.  Passatoti ñāṇappabhāvaṁ upādāya, passanappabhāvañhi ñāṇaṁ.  Ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni ñāṇena vivaṭe dhamme passati.  Apica yonisomanasikāraṁ uppādetuṁ jānato, ayonisomanasikāro yathā na uppajjati, evaṁ passatoti ayamettha sāro.  Keci panācariyā bahū papañce bhaṇanti, te imasmiṁ atthe na yujjanti.  
 Āsavānaṁ khayanti āsavappahānaṁ āsavānaṁ accantakkhayasamuppādaṁ khīṇākāraṁ natthibhāvanti ayameva hi imasmiñca sutte, “Āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttin”ti-ādīsu (ma.ni.1.438) ca āsavakkhayattho.  Aññattha pana maggaphalanibbānānipi āsavakkhayoti vuccanti.  Tathā hi-- 
 	“Sekhassa (CS:pg.1.66) sikkhamānassa, ujumaggānusārino; 
 	Khayasmiṁ paṭhamaṁ ñāṇaṁ, tato aññā anantarā”ti.  (itivu.62)-- 
 Ādīsu maggo āsavakkhayoti vutto, 
 “Āsavānaṁ khayā samaṇo hotī”ti-ādīsu (ma.ni.1.438) phalaṁ.  
 	“Paravajjānupassissa, niccaṁ ujjhānasaññino; 
 	Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā”ti.  (dha.pa.253)-- 
 Ādīsu nibbānaṁ “āsavakkhayo”ti vuttaṁ.  
 No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho.  Etena ye ajānato apassatopi (MA.2./I,64.) saṁvarādīhiyeva suddhiṁ vadanti, te paṭikkhittā honti.  Purimena vā padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyapaṭisedho.  Saṅkhepena cettha ñāṇaṁ āsavasaṁvarapariyāyoti dassitaṁ hoti.  
 Idāni yaṁ jānato āsavānaṁ khayo hoti, taṁ dassetukāmo kiñca, bhikkhave, jānatoti pucchaṁ ārabhi, tattha jānanā bahuvidha.  Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṁ kātuṁ jānāti, koci cīvarādīnaṁ aññataraṁ, tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā jānanā maggaphalānaṁ padaṭṭhānaṁ na hotīti na vattabbā.  Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṁ jānāti, tassevaṁ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva, tasmā yaṁ jānato passato ca āsavānaṁ khayo hoti, tadeva dassento āha yoniso ca manasikāraṁ ayoniso ca manasikāranti.  
 Tattha yoniso manasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, aniccādīsu aniccanti ādinā eva nayena saccānulomikena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṁ vuccati yoniso manasikāroti.  
 Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro.  Anicce niccanti dukkhe sukhanti anattani attāti asubhe subhanti ayoniso manasikāro uppathamanasikāro.  Saccappaṭikulena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo (CS:pg.1.67) samannāhāro manasikāro, ayaṁ vuccati ayoniso manasikāroti.  Evaṁ yoniso manasikāraṁ uppādetuṁ jānato, ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati, evaṁ passato āsavānaṁ khayo hoti.  
 Idāni imassevatthassa yuttiṁ dassento āha ayoniso, bhikkhave …pe… pahīyantīti.  Tena kiṁ vuttaṁ hoti, yasmā ayoniso manasikaroto āsavā uppajjanti, yoniso manasikaroto pahīyanti, tasmā jānitabbaṁ yoniso manasikāraṁ uppādetuṁ jānato, ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati, evaṁ passato āsavānaṁ khayo hotīti, ayaṁ tāvettha saṅkhepavaṇṇanā.  
 Ayaṁ pana vitthāro-- tattha “yoniso ayoniso”ti imehi tāva dvīhi padehi ābaddhaṁ hoti upari sakalasuttaṁ. (MA.2./I,65.) Vaṭṭavivaṭṭavasena hi upari sakalasuttaṁ vuttaṁ.  Ayoniso manasikāramūlakañca vaṭṭaṁ, yoniso manasikāramūlakañca vivaṭṭaṁ.  Kathaṁ?  Ayoniso manasikāro hi vaḍḍhamāno dve dhamme paripūreti avijjañca bhavataṇhañca.  Avijjāya ca sati “avijjāpaccayā saṅkhārā …pe… dukkhakkhandhassa samudayo hoti.  Taṇhāya sati taṇhāpaccayā upādānaṁ …pe… samudayo hotī”ti.  Evaṁ ayaṁ ayoniso manasikārabahulo puggalo vātavegābhighātena vippanaṭṭhanāvā viya gaṅgāvaṭṭe patitagokulaṁ viya cakkayante yuttabalibaddo viya ca punappunaṁ bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu āvaṭṭaparivaṭṭaṁ karoti, evaṁ tāva ayoniso manasikāramūlakaṁ vaṭṭaṁ.  
 Yoniso manasikāro pana vaḍḍhamāno-- “yoniso manasikārasampannassetaṁ, bhikkhave, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṁ, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāvessati, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bahulīkarissatī”ti (saṁ.ni.5.55) vacanato sammādiṭṭhipamukhaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ paripūreti.  Yā ca sammādiṭṭhi, sā vijjāti tassa vijjuppādā avijjānirodho, “avijjānirodhā saṅkhāranirodho …pe… evaṁ etassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī”ti (mahāva.1) evaṁ yoniso manasikāramūlakaṁ vivaṭṭaṁ veditabbaṁ.  Evaṁ imehi dvīhi padehi ābaddhaṁ hoti upari sakalasuttaṁ.  
 Evaṁ ābaddhe (CS:pg.1.68) cettha yasmā pubbe āsavappahānaṁ dassetvā pacchā uppatti vuccamānā na yujjati.  Na hi pahīnā puna uppajjanti.  Uppannānaṁ pana pahānaṁ yujjati, tasmā uddesapaṭilomatopi “Ayoniso, bhikkhave, manasikaroto”ti-ādimāha.  
 Tattha ayoniso manasikarototi vuttappakāraṁ ayoniso manasikāraṁ uppādayato.  Anuppannā ceva āsavā uppajjantīti ettha ye pubbe appaṭiladdhapubbaṁ cīvarādiṁ vā paccayaṁ upaṭṭhākasaddhivihārika-antevāsikānaṁ vā aññataraṁ manuññaṁ vatthuṁ paṭilabhitvā, taṁ subhaṁ sukhanti ayoniso manasikaroto, aññataraññataraṁ vā pana ananubhūtapubbaṁ ārammaṇaṁ yathā vā tathā vā ayoniso manasikaroto āsavā uppajjanti, te anuppannā uppajjantīti veditabbā, aññathā hi anamatagge saṁsāre anuppannā nāma āsavā na santi.  Anubhūtapubbepi ca vatthumhi ārammaṇe vā yassa pakatisuddhiyā vā uddesaparipucchāpariyattinavakammayonisomanasikārānaṁ (MA.2./I,66.) vā aññataravasena pubbe anuppajjitvā pacchā tādisena paccayena sahasā uppajjanti, imepi anuppannā uppajjantīti veditabbā.  Tesuyeva pana vatthārammaṇesu punappunaṁ uppajjamānā uppannā pavaḍḍhantīti vuccanti.  Ito aññathā hi paṭhamuppannānaṁ vaḍḍhi nāma natthi.  
 Yoniso ca kho, bhikkhaveti ettha pana yassa pakatisuddhiyā vā seyyathāpi āyasmato Mahākassapassa bhaddāya ca kāpilāniyā, uddesaparipucchādīhi vā kāraṇehi āsavā nuppajjanti, so ca jānāti “na kho me āsavā maggena samugghātaṁ gatā, handa nesaṁ samugghātāya paṭipajjāmī”ti.  Tato maggabhāvanāya sabbe samugghāteti.  Tassa te āsavā anuppannā na uppajjantīti vuccanti.  Yassa pana kārakasseva sato satisammosena sahasā āsavā uppajjanti, tato saṁvegamāpajjitvā yoniso padahanto te āsave samucchindati, tassa uppannā pahīyantīti vuccanti Maṇḍalārāmavāsīmahātissabhūtattherassa viya.  So kira tasmiṁyeva vihāre uddesaṁ gaṇhāti, athassa gāme piṇḍāya carato visabhāgārammaṇe kileso uppajji, so taṁ vipassanāya vikkhambhetvā vihāraṁ agamāsi.  Tassa supinantepi taṁ ārammaṇaṁ na upaṭṭhāsi.  So “Ayaṁ kileso vaḍḍhitvā apāyasaṁvattaniko hotī”ti saṁvegaṁ janetvā ācariyaṁ āpucchitvā vihārā nikkhamma Mahāsaṅgharakkhitattherassa santike (CS:pg.1.69) rāgapaṭipakkhaṁ asubhakammaṭṭhānaṁ gahetvā gumbantaraṁ pavisitvā paṁsukūlacīvaraṁ santharitvā nisajja anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgaṁ chinditvā uṭṭhāya ācariyaṁ vanditvā punadivase uddesamaggaṁ pāpuṇi.  Ye pana vattamānuppannā, tesaṁ paṭipattiyā pahānaṁ nāma natthi.  
 16. Idāni “uppannā ca āsavā pahīyantī”ti idameva padaṁ gahetvā ye te āsavā pahīyanti, tesaṁ nānappakārato aññampi pahānakāraṇaṁ āvikātuṁ desanaṁ vitthārento atthi, bhikkhave, āsavā dassanā pahātabbāti-ādimāha yathā taṁ desanāpabhedakusalo dhammarājā.  Tattha dassanā pahātabbāti dassanena pahātabbā.  Esa nayo sabbattha.  
(MA.2./I,67.)
 Dassanāpahātabba-āsavavaṇṇanā 

 17. Idāni tāni padāni anupubbato byākātukāmo-- “Katame ca, bhikkhave, āsavā dassanā pahātabbā”ti pucchaṁ katvā mūlapariyāyavaṇṇanāyaṁ vuttanayeneva “Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano”ti puggalādhiṭṭhānaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha manasikaraṇīye dhamme nappajānātīti āvajjitabbe samannāharitabbe dhamme na pajānāti.  Amanasikaraṇīyeti tabbiparīte.  Esa nayo sesapadesupi.  Yasmā pana ime dhammā manasikaraṇīyā, ime amanasikaraṇīyāti dhammato niyamo natthi, ākārato pana atthi.  Yenā ākārena manasikariyamānā akusaluppattipadaṭṭhānā honti, tenākārena na manasikātabbā.  Yena kusaluppattipadaṭṭhānā honti, tenākārena manasikātabbā.  Tasmā “ya’ssa, bhikkhave, dhamme manasikaroto anuppanno vā kāmāsavo”ti-ādimāha.  
 Tattha ya’ssāti ye assa assutavato puthujjanassa.  Manasikarototi āvajjayato samannāharantassa.  Anuppanno vā kāmāsavoti ettha samuccayattho vāsaddo, na vikappattho.  Tasmā yathā “yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā …pe…Tathāgato tesaṁ (CS:pg.1.70) aggamakkhāyatī”ti (itivu.90) vutte apadā ca dvipadā cāti attho, yathā ca “bhūtānaṁ vā sattānaṁ ṭhitiyā sambhavesīnaṁ vā anuggahāyā”ti (ma.ni.1.402) vutte bhūtānañca sambhavesīnañcāti attho, yathā ca “aggito vā udakato vā mithubhedato vā”ti (udā.76) vutte aggito ca udakato ca mithubhedato cāti attho, evamidhāpi anuppanno ca kāmāsavo uppajjati, uppanno ca kāmāsavo pavaḍḍhatīti attho daṭṭhabbo.  Evaṁ sesesu.  
 Ettha ca kāmāsavoti pañcakāmaguṇiko rāgo.  Bhavāsavoti rupārūpabhave chandarāgo, jhānanikanti ca sassatucchedadiṭṭhisahagatā.  Evaṁ diṭṭhāsavopi bhavāsave eva samodhānaṁ gacchati.  Avijjāsavoti catūsu saccesu aññāṇaṁ.  Tattha kāmaguṇe assādato manasikaroto anuppanno ca kāmāsavo uppajjati, uppanno ca pavaḍḍhati.  Mahaggatadhamme assādato manasikaroto anuppanno ca bhavāsavo uppajjati, uppanno ca pavaḍḍhati.  Tīsu bhūmīsu dhamme catuvipallāsapadaṭṭhānabhāvena manasikaroto anuppanno ca avijjāsavo uppajjati, uppanno ca pavaḍḍhatīti veditabbo.  Vuttanayapaccanīkato sukkapakkho vitthāretabbo.  
(MA.2./I,68.) Kasmā pana tayo eva āsavā idha vuttāti.  Vimokkhapaṭipakkhato.  Appaṇihitavimokkhapaṭipakkho hi kāmāsavo,.  Animittasuññatavimokkhapaṭipakkhā itare.  Tasmā ime tayo āsave uppādentā tiṇṇaṁ vimokkhānaṁ abhāgino honti, anuppādentā bhāginoti etamatthaṁ dassentena tayo eva vuttāti veditabbā.  Diṭṭhāsavopi vā ettha vutto yevāti vaṇṇitametaṁ.  
 Tassa amanasikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ manasikārāti manasikārahetu, yasmā te dhamme manasi karoti, tasmāti vuttaṁ hoti.  Esa nayo dutiyapadepi.  “Anuppannā ceva āsavā uppajjanti, uppannā ca āsavā pavaḍḍhantī”ti heṭṭhā vutta-āsavānaṁyeva abhedato nigamanametaṁ.  
 18. Ettāvatā yo ayaṁ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassanā pahātabbe āsave niddisituṁ assutavā puthujjano vutto, so yasmā “Ayoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva āsavā uppajjantī”ti evaṁ sāmaññato vuttānaṁ ayoniso manasikārapaccayānaṁ kāmāsavādīnampi (CS:pg.1.71) adhiṭṭhānaṁ, tasmā tepi āsave teneva puggalena dassetvā idāni dassanā pahātabbe āsave dassento so evaṁ ayoniso manasi karoti, ahosiṁ nu kho ahanti-ādimāha.  Vicikicchāsīsena cettha diṭṭhāsavampi dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Tassattho, yassa te iminā vuttanayena āsavā uppajjanti, so puthujjano, yo cāyaṁ “assutavā”ti-ādinā nayena vutto, so puthujjano evaṁ ayoniso anupāyena uppathena manasi karoti.  Kathaṁ?  Ahosiṁ nu kho …pe…so kuhiṁ gāmī bhavissatīti.  Kiṁ vuttaṁ hoti, so evaṁ ayoniso manasi karoti, yathāssa “Ahaṁ ahosiṁ nu kho”ti-ādinā nayena vuttā soḷasavidhāpi vicikicchā uppajjatīti.  
 Tattha ahosiṁ nu kho nanu khoti sassatākārañca adhiccasamuppatti-ākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṁ avijjamānatañca kaṅkhati.  Kiṁ kāraṇanti na vattabbaṁ.  Ummattako viya hi bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati.  Apica ayoniso manasikāroyevettha kāraṇaṁ.  Evaṁ ayoniso manasikārassa pana kiṁ kāraṇanti.  Sveva puthujjanabhāvo ariyānaṁ adassanādīni vā.  Nanu ca puthujjanopi yoniso manasi karotīti.  Ko vā evamāha na manasi karotīti.  Na pana tattha puthujjanabhāvo (MA.2./I,69.) kāraṇaṁ saddhammassavanakalyāṇamittādīni tattha kāraṇāni.  Na hi macchamaṁsādīni attano attano pakatiyā sugandhāni, abhisaṅkhārapaccayā pana sugandhānipi honti.  
 Kiṁ nu kho ahosinti jātiliṅgūpapattiyo nissāya khattiyo nu kho ahosiṁ, brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṁ aññataroti kaṅkhati.  
 Kathaṁ nu khoti saṇṭhānākāraṁ nissāya dīgho nu kho ahosiṁ, rassa-odātakaṇhappamāṇika-appamāṇikādīnaṁ aññataroti kaṅkhati.  Keci pana issaranimmānādiṁ nissāya kena nu kho kāraṇena ahosinti hetuto kaṅkhatīti vadanti.  
 Kiṁ hutvā kiṁ ahosinti jāti-ādīni nissāya khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṁ …pe… devo hutvā manussoti attano paramparaṁ kaṅkhati.  Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṁ.  
 Bhavissāmi (CS:pg.1.72) nu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānataṁ avijjamānatañca kaṅkhati.  Sesamettha vuttanayameva.  
 Etarahi vā paccuppannamaddhānanti idāni vā paṭisandhiṁ ādiṁ katvā cutipariyantaṁ sabbampi vattamānakālaṁ gahetvā.  Ajjhattaṁ kathaṁkathī hotīti attano khandhesu vicikiccho hoti.  Ahaṁ nu khosmīti attano atthibhāvaṁ kaṅkhati.  Yuttaṁ panetanti?  Yuttaṁ ayuttanti kā ettha cintā.  Apicettha idaṁ vatthumpi udāharanti.  Cūḷamātāya kira putto muṇḍo, mahāmātāya putto amuṇḍo, taṁ puttaṁ muṇḍesuṁ.  So uṭṭhāya ahaṁ nu kho cūḷamātāya puttoti cintesi.  Evaṁ ahaṁ nu khosmīti kaṅkhā hoti.  
 No nu khosmīti attano natthibhāvaṁ kaṅkhati.  Tatrāpi idaṁ vatthu-- eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṁ attano ūruṁ macchoti cintetvā pahari.  Aparo susānapasse khettaṁ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi.  So paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari.  Evaṁ no nu khosmīti kaṅkhati.  
 Kiṁ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṁ kaṅkhati.  Esa nayo sesesu.  Devo pana samāno devabhāvaṁ ajānanto nāma natthi.  Sopi pana “Ahaṁ rūpī nu kho arūpī nu kho”ti-ādinā nayena kaṅkhati.  Khattiyādayo kasmā na jānantīti ce.  Apaccakkhā tesaṁ tattha tattha (MA.2./I,70.) kule uppatti.  Gahaṭṭhāpi ca potthalikādayo pabbajitasaññino.  Pabbajitāpi “kuppaṁ nu kho me kamman”ti-ādinā nayena gahaṭṭhasaññino.  Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti.  
 Kathaṁ nu khosmīti vuttanayameva.  Kevalañcettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṁ nissāya dīgho nu khosmi, rassacaturaṁsachaḷaṁsa-aṭṭhaṁsasoḷasaṁsādīnaṁ aññatarappakāroti kaṅkhanto kathaṁ nu khosmīti kaṅkhatīti veditabbo.  Sarīrasaṇṭhānaṁ pana paccuppannaṁ ajānanto nāma natthi.  
 Kuto (CS:pg.1.73) āgato, so kuhiṁ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṁ kaṅkhati.  
 19. Evaṁ soḷasappabhedaṁ vicikicchaṁ dassetvā idāni yaṁ iminā vicikicchāsīsena diṭṭhāsavaṁ dassetuṁ ayaṁ desanā āraddha.Taṁ dassento tassa evaṁ ayoniso manasikaroto channaṁ diṭṭhīnanti-ādimāha.  Tattha tassa puggalassa yathā ayaṁ vicikicchā uppajjati, evaṁ ayoniso manasikaroto tasseva savicikicchassa ayoniso manasikārassa thāmagatattā channaṁ diṭṭhīnaṁ aññatarā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṁ hoti.  Tattha sabbapadesu vāsaddo vikappattho, evaṁ vā evaṁ vā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṁ hoti.  Atthi me attāti cettha sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṁ gaṇhāti.  Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca, “idaṁ saccan”ti bhūtato suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṁ hoti.  Natthi me attāti ayaṁ pana ucchedadiṭṭhi, sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato.  Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi, paccuppannameva atthīti gaṇhanto ucchedadiṭṭhi.  Pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato bhasmantāhutiyoti gahitadiṭṭhikānaṁ viya, ucchedadiṭṭhi.  Atīte eva natthīti gaṇhanto adhiccasamuppattikasseva sassatadiṭṭhi.  
 Attanāva attānaṁ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānato iminā attanā imaṁ attānaṁ sañjānāmīti hoti.  Attanāva anattānanti saññākkhandhaṁyeva attāti gahetvā, itare cattāropi anattāti gahetvā saññāya tesaṁ jānato evaṁ (MA.2./I,71.) hoti Anattanāva attānanti saññākkhandhaṁ anattāti.  Itare cattāro attāti gahetvā saññāya tesaṁ jānato evaṁ hoti, sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova.  
 Vado vedeyyoti-ādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā.  Tattha vadatīti vado, vacīkammassa kārakoti vuttaṁ hoti.  Vedayatīti vedeyyo, jānāti anubhavati cāti vuttaṁ hoti.  Kiṁ vedetīti, tatra tatra kalyāṇapāpakānaṁ kammānaṁ vipākaṁ (CS:pg.1.74) paṭisaṁvedeti.  Tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā.  Niccoti uppādavayarahito.  Dhuvoti thiro sārabhūto.  Sassatoti sabbakāliko.  Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhāvaṁ avijahanadhammo, kakaṇṭako viya nānappakārataṁ nāpajjati.  Sassatisamanti candasūriyasamuddamahāpathavīpabbatā lokavohārena sassatiyoti vuccanti.  Sassatīhi samaṁ sassatisamaṁ.  Yāva sassatiyo tiṭṭhanti, tāva tatheva ṭhassatīti gaṇhato evaṁdiṭṭhi hoti.  
 Idaṁ vuccati, bhikkhave, diṭṭhigatanti-ādīsu.  Idanti idāni vattabbassa paccakkhanidassanaṁ.  Diṭṭhigatasambandhena ca idanti vuttaṁ, na diṭṭhisambandhena.  Ettha ca diṭṭhiyeva diṭṭhigataṁ, gūthagataṁ viya.  Diṭṭhīsu vā gatamidaṁ dassanaṁ dvāsaṭṭhidiṭṭhi-antogadhattātipi diṭṭhigataṁ.  Diṭṭhiyā vā gataṁ diṭṭhigataṁ.  Idañhi atthi me attāti-ādi diṭṭhiyā gamanamattameva, natthettha attā vā nicco vā kocīti vuttaṁ hoti.  Sā cāyaṁ diṭṭhi dunniggamanaṭṭhena gahanaṁ.  Duratikkamaṭṭhena sappaṭibhayaṭṭhena ca kantāro, dubbhikkhakantāravāḷakantārādayo viya.  Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena vilomanaṭṭhena vā visūkaṁ.  Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa gahaṇato virūpaṁ phanditanti vipphanditaṁ.  Bandhanaṭṭhena saṁyojanaṁ.  Tenāha “diṭṭhigahanaṁ …pe… diṭṭhisaṁyojanan”ti.  Idānissa tameva bandhanatthaṁ dassento diṭṭhisaṁyojanasaṁyuttoti-ādimāha.  Tassāyaṁ saṅkhepattho.  Iminā diṭṭhisaṁyojanena saṁyutto puthujjano etehi jāti-ādīhi na parimuccatīti.  Kiṁ vā bahunā, sakalavaṭṭadukkhatopi na muccatīti.  
(MA.2./I,72.) 20.  Evaṁ chappabhedaṁ diṭṭhāsavaṁ dassetvā yasmā sīlabbataparāmāso kāmāsavādivacaneneva dassito hoti.  Kāmasukhatthañhi bhavasukhabhavavisuddhi-atthañca avijjāya abhibhūtā ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇā sīlabbatāni parāmasanti, tasmā taṁ adassetvā diṭṭhiggahaṇena vā tassa gahitattāpi taṁ adassetvāva idāni yo puggalo dassanā pahātabbe āsave pajahati, taṁ dassetvā tesaṁ āsavānaṁ pahānaṁ dassetuṁ (CS:pg.1.75) pubbe vā ayoniso manasikaroto puthujjanassa tesaṁ uppattiṁ dassetvā idāni tabbiparītassa pahānaṁ dassetuṁ sutavā ca kho, bhikkhaveti-ādimāha.  
 Tassattho, yāva “so idaṁ dukkhan”ti āgacchati, tāva heṭṭhā vuttanayena ca vuttapaccanīkato ca veditabbo.  Paccanīkato ca sabbākārena ariyadhammassa akovidāvinītapaccanīkato ayaṁ “sutavā ariyasāvako ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto”ti veditabbo.  Apica kho sikhāpattavipassanato pabhuti yāva gotrabhu, tāva tadanurūpena atthena ayaṁ ariyasāvakoti veditabbo.  
 21. “So idaṁ dukkhanti yoniso manasi karotī”ti-ādīsu pana ayaṁ atthavibhāvanā, so catusaccakammaṭṭhāniko ariyasāvako taṇhāvajjā tebhūmakā khandhā dukkhaṁ, taṇhā dukkhasamudayo, ubhinnaṁ appavatti nirodho, nirodhasampāpako maggoti evaṁ pubbeva ācariyasantike uggahitacatusaccakammaṭṭhāno aparena samayena vipassanāmaggaṁ samāruḷho samāno te tebhūmake khandhe idaṁ dukkhanti yoniso manasi karoti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca.  Ettha hi yāva sotāpattimaggo, tāva manasikārasīseneva vipassanā vuttā.  Yā panāyaṁ tasseva dukkhassa samuṭṭhāpikā pabhāvikā taṇhā, ayaṁ samudayoti yoniso manasi karoti.  Yasmā pana dukkhañca samudayo ca idaṁ ṭhānaṁ patvā nirujjhanti nappavattanti, tasmā yadidaṁ nibbānaṁ nāma, ayaṁ dukkhanirodhoti yoniso manasi karoti.  Nirodhasampāpakaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yoniso manasi karoti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca.  
(MA.2./I,73.) Tatrāyaṁ upāyo, abhiniveso nāma vaṭṭe hoti, vivaṭṭe natthi.  Tasmā “Ayaṁ atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu, āpodhātū”ti-ādinā nayena sakasantatiyaṁ cattāri bhūtāni tadanusārena upādārūpāni ca pariggahetvā ayaṁ rūpakkhandhoti vavatthapeti.  Taṁ vavatthāpayato uppanne tadārammaṇe cittacetasike dhamme ime cattāro arūpakkhandhāti vavatthapeti.  Tato ime pañcakkhandhā dukkhanti vavatthapeti.  Te pana saṅkhepato (CS:pg.1.76) nāmañca rūpañcāti dve bhāgāyeva honti.  Idañca nāmarūpaṁ sahetu sappaccayaṁ uppajjati.  Tassa ayaṁ hetu ayaṁ paccayoti avijjābhavataṇhākammāhārādike hetupaccaye vavatthapeti.  Tato tesaṁ paccayānañca paccayuppannadhammānañca yāthāvasarasalakkhaṇaṁ vavatthapetvā ime dhammā ahutvā hontīti aniccalakkhaṇaṁ āropeti, udayabbayapīḷitattā dukkhāti dukkhalakkhaṇaṁ āropeti.  Avasavattanato anattāti anattalakkhaṇaṁ āropeti.  Evaṁ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā paṭipāṭiyā vipassanaṁ pavattento sotāpattimaggaṁ pāpuṇāti.  
 Tasmiṁ khaṇe cattāri saccāni ekapaṭivedheneva paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti.  Dukkhaṁ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṁ pahānapaṭivedhena, nirodhaṁ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṁ bhāvanāpaṭivedhena.  Dukkhañca pariññābhisamayena abhisameti …pe… maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti, no ca kho aññamaññena ñāṇena.  Ekañāṇeneva hi esa nirodhaṁ ārammaṇato, sesāni kiccato paṭivijjhati ceva abhisameti ca.  Na hissa tasmiṁ samaye evaṁ hoti-- “Ahaṁ dukkhaṁ parijānāmī”ti vā …pe… “maggaṁ bhāvemī”ti vā.  Apica khvassa ārammaṇaṁ katvā paṭivedhavasena nirodhaṁ sacchikaroto evaṁ taṁ ñāṇaṁ dukkhapariññākiccampi samudayapahānakiccampi maggabhāvanākiccampi karotiyeva.  Tassevaṁ upāyena yoniso manasikaroto tīṇi saṁyojanāni pahīyanti, vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, aṭṭhavatthukā vicikicchā, “sīlena suddhi vatena suddhī”ti sīlabbatānaṁ parāmasanato sīlabbataparāmāsoti.  Tattha catūsu āsavesu sakkāyadiṭṭhisīlabbataparāmāsā diṭṭhāsavena saṅgahitattā āsavā ceva saṁyojanā ca.  Vicikicchā saṁyojanameva, na (MA.2./I,74.) āsavo “Dassanā pahātabbā āsavā”ti ettha pariyāpannattā pana āsavāti.  
 “Ime vuccanti …pe… pahātabbā”ti ime sakkāyadiṭṭhi-ādayo dassanā pahātabbā nāma āsavāti dassento āha.  Atha vā yā ayaṁ channaṁ diṭṭhīnaṁ aññatarā diṭṭhi uppajjatīti evaṁ sarūpeneva sakkāyadiṭṭhi vibhattā.  Taṁ sandhāyāha “ime vuccanti, bhikkhave”ti.  Sā ca yasmā sahajātapahānekaṭṭhehi saddhiṁ pahīyati.  Diṭṭhāsave hi pahīyamāne taṁsahajāto catūsu diṭṭhisampayuttacittesu kāmāsavopi avijjāsavopi pahīyati (CS:pg.1.77) Pahānekaṭṭho pana catūsu diṭṭhivippayuttesu nāgasupaṇṇādisamiddhipatthanāvasena uppajjamāno bhavāsavo.  Teneva sampayutto avijjāsavopi, dvīsu domanassacittesu pāṇātipātādinibbattako avijjāsavopi, tathā vicikicchācittasampayutto avijjāsavopīti evaṁ sabbathāpi avasesā tayopi āsavā pahīyanti.  Tasmā bahuvacananiddeso katoti evamettha attho veditabbo.  Esa porāṇānaṁ adhippāyo.  
 Dassanā pahātabbāti dassanaṁ nāma sotāpattimaggo, tena pahātabbāti attho.  Kasmā sotāpattimaggo dassanaṁ?  Paṭhamaṁ nibbānadassanato.  Nanu gotrabhu paṭhamataraṁ passatīti?  No na passati.  Disvā kattabbakiccaṁ pana na karoti saṁyojanānaṁ appahānato.  Tasmā passatīti na vattabbo.  Yattha katthaci rājānaṁ disvāpi paṇṇākāraṁ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā “Ajjāpi rājānaṁ na passāmī”ti vadanto gāmavāsī puriso cettha nidassanaṁ.  
 
 Dassanāpahātabba-āsavavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Saṁvarāpahātabba-āsavavaṇṇanā 

 22. Evaṁ dassanena pahātabbe āsave dassetvā idāni tadanantaruddiṭṭhe saṁvarā pahātabbe dassetuṁ, katame ca, bhikkhave, āsavā saṁvarā pahātabbāti āha.  Evaṁ sabbattha sambandho veditabbo.  Ito parañhi atthamattameva vaṇṇayissāma.  
 Nanu ca dassanena bhāvanāyāti imehi dvīhi appahātabbo āsavo nāma natthi, atha kasmā visuṁ saṁvarādīhi pahātabbe dassetīti.  Saṁvarādīhi pubbabhāge vikkhambhitā āsavā catūhi maggehi samugghātaṁ gacchanti, tasmā tesaṁ maggānaṁ pubbabhāge imehi pañcahākārehi vikkhambhanappahānaṁ (MA.2./I,75.) dassento evamāha.  Tasmā yo cāyaṁ vutto paṭhamo dassanamaggoyeva, idāni bhāvanānāmena vuccissanti tayo maggā, tesaṁ sabbesampi ayaṁ pubbabhāgapaṭipadāti veditabbā.  
 Tattha (CS:pg.1.78) idhāti imasmiṁ sāsane.  Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya.  Tatthāyaṁ saṅkhāsaddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati.  “Saṅkhāyekaṁ paṭisevatī”ti-ādīsu (ma.ni.2.168) hi ñāṇe dissati.  “Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī”ti-ādīsu (ma.ni.1.201) koṭṭhāse.  “Tesaṁ tesaṁ dhammānaṁ saṅkhā samaññā”ti-ādīsu (dha.sa.1313) paññattiyaṁ.  “Na sukaraṁ saṅkhātun”ti-ādīsu (saṁ.ni.2.128) gaṇanāyaṁ.  Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo.  
 Paṭisaṅkhā yonisoti hi upāyena pathena paṭisaṅkhāya ñatvā paccavekkhitvāti attho.  Ettha ca asaṁvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā.  Sā cāyaṁ “varaṁ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho”ti-ādinā (saṁ.ni.4.235) ādittapariyāyanayena veditabbā.  Cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṁ cakkhundriyaṁ, saṁvaraṇato saṁvaro, pidahanato thakanatoti vuttaṁ hoti.  Satiyā etaṁ adhivacanaṁ.  Cakkhundriye saṁvaro cakkhundriyasaṁvaro.  Titthakāko āvāṭakacchapo vanamahiṁsoti-ādayo viya.  
 Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṁvaro vā asaṁvaro vā natthi.  Na hi cakkhupasādaṁ nissāya sati vā muṭṭhasaccaṁ vā uppajjati.  Apica yadā rūpārammaṇaṁ cakkhussa āpāthaṁ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṁ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṁ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṁ dassanakiccaṁ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṁ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṁ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṁ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati.  Tadanantaraṁ javanaṁ javati.  
 Tatthapi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṁ aññatarasamaye saṁvaro vā asaṁvaro vā atthi.  Javanakkhaṇe pana sace (MA.2./I,76.) dussīlyaṁ vā muṭṭhasaccaṁ vā aññāṇaṁ vā akkhanti vā kosajjaṁ vā uppajjati, ayaṁ asaṁvaro hoti.  Evaṁ hontopi so cakkhundriye asaṁvaroti vuccati.  Kasmā?  Tasmiñhi sati dvārampi aguttaṁ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi.  Yathā kiṁ (CS:pg.1.79) yathā nagare catūsu dvāresu asaṁvutesu kiñcāpi anto gharakoṭṭhakagabbhādayo susaṁvutā, tathāpi antonagare sabbaṁ bhaṇḍaṁ arakkhitaṁ agopitameva hoti.  Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṁ kareyyuṁ, evameva javane dussīlyādīsu uppannesu, tasmiṁ asaṁvare sati dvārampi aguttaṁ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti.  
 Tasmiṁ pana sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṁ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi.  Yathā kiṁ?  Yathā nagaradvāresu susaṁvutesu kiñcāpi anto gharādayo asaṁvutā, tathāpi antonagare sabbaṁ bhaṇḍaṁ surakkhitaṁ sugopitameva hoti.  Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṁ paveso natthi, evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṁ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi.  Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṁvaroti vutto.  Idha cāyaṁ satisaṁvaro adhippetoti veditabbo.  Cakkhundriyasaṁvarena saṁvuto cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto, upetoti vuttaṁ hoti.  Tathā hi, pātimokkhasaṁvarasaṁvutoti imassa vibhaṅge “iminā pātimokkhasaṁvarena upeto hoti …pe… samannāgato”ti (vibha.511) vuttaṁ.  Taṁ ekajjhaṁ katvā cakkhundriyasaṁvarena saṁvutoti evamattho veditabbo.  
 Atha vā saṁvarīti saṁvuto, thakesi pidahīti vuttaṁ hoti.  Cakkhundriye saṁvarasaṁvuto cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto, cakkhundriyasaṁvarasaññitaṁ satikavāṭaṁ cakkhudvāre, gharadvāre kavāṭaṁ viya saṁvari thakesi pidahīti vuttaṁ hoti.  Ayameva cettha attho sundarataro.  Tathā hi “cakkhundriyasaṁvaraṁ asaṁvutassa viharato saṁvutassa viharato”ti etesu padesu ayameva attho dissati.  
 Viharatīti evaṁ cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto yena kenaci iriyāpathavihārena viharati. (MA.2./I,77.) Yañhissāti-ādimhi yaṁ cakkhundriyasaṁvaraṁ assa bhikkhuno asaṁvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti evamattho veditabbo.  Atha vā, ye-kārassa yanti ādeso.  Hikāro ca padapūraṇo, ye assāti attho.  
 Uppajjeyyunti (CS:pg.1.80) nibbatteyyuṁ.  Āsavā vighātapariḷāhāti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā ca.  Cakkhudvāre hi iṭṭhārammaṇaṁ āpāthagataṁ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati, īdisaṁ aññasmimpi Sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo uppajjati, sattoti vā sattassāti vā gaṇhantassa diṭṭhāsavo uppajjati, sabbeheva sahajātaṁ aññāṇaṁ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjanti.  Tehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā, āyatiṁ vā tesaṁ vipākā.  Tepi hi asaṁvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti.  
 Evaṁsa teti evaṁ assa te.  Evaṁ etena upāyena na honti, no aññathāti vuttaṁ hoti.  Esa nayo paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṁvarasaṁvutoti-ādīsu.  
 Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā saṁvarā pahātabbāti ime chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṁvarena pahātabbāti vuccanti.  Sabbattheva cettha satisaṁvaro eva saṁvaroti veditabbo.  
 
 Saṁvarāpahātabba-āsavavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Paṭisevanāpahātabba-āsavavaṇṇanā 

 23. Paṭisaṅkhā yoniso cīvaranti-ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge sīlakathāyaṁ vuttameva.  Yañhissāti yaṁ cīvarapiṇḍapātādīsu vā aññataraṁ assa.  Appaṭisevatoti evaṁ yoniso appaṭisevantassa.  Sesaṁ vuttanayameva.  Kevalaṁ panidha aladdhaṁ cīvarādiṁ patthayato laddhaṁ vā assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā.  Īdisaṁ aññasmimpi sampattibhave Sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa, ahaṁ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṁ vā idanti attasaññaṁ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa uppatti veditabbā.  Sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṁ catunnaṁ āsavānaṁ uppatti vipākapariḷāhā ca navavedanuppādanatopi veditabbā.  
 Ime (CS:pg.1.81) vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṁ (MA.2./I,78.) paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṁvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti.  
 
 Paṭisevanāpahātabba-āsavavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Adhivāsanāpahātabba-āsavavaṇṇanā 

 24. Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena paccavekkhitvā khamo hoti sītassa sītaṁ khamati sahati, na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṁ vijahati.  Apica kho Lomasanāgatthero viya anappakenāpi sītena phuṭṭho na calati na kampati, kammaṭṭhānameva manasi karoti.  Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāyaṁ padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikaniraye paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṁ avijahantova abbhokāse vītināmesi.  Evaṁ uṇhādīsupi atthayojanā veditabbā.  
 Kevalañhi yo bhikkhu adhimattampi uṇhaṁ sahati sveva thero viya, ayaṁ “khamo uṇhassā”ti veditabbo.  Thero kira gimhasamaye pacchābhattaṁ bahicaṅkame nisīdi.  Kammaṭṭhānaṁ manasikaronto sedāpissa kacchehi muccanti.  Atha naṁ antevāsiko āha “idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso”ti.  Thero “uṇhabhayenevamhi āvuso idha nisinno”ti avīcimahānirayaṁ paccavekkhitvā nisīdiyeva.  Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo.  Sūriyasantāpavasena panetaṁ vatthu vuttaṁ.  
 Yo ca dve tayo vāre bhattaṁ vā pānīyaṁ vā alabhamānopi anamatagge saṁsāre attano pettivisayūpapattiṁ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṁ na vijahatiyeva.  Adhimattehi ḍaṁsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cāpi tiracchānūpapattiṁ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṁ na vijahatiyeva.  Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṁsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṁ parivattitapubbabhāvaṁ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṁ na vijahatiyeva Padhāniyatthero viya.  Ayaṁ “khamo jighacchāya …pe… sarīsapasamphassānan”ti veditabbo.  
 Theraṁ (CS:pg.1.82) kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṁsaṁ suṇantaṁ ghoraviso sappo ḍaṁsi.  Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṁyeva suṇāti.  Visavego thaddho ahosi.  Thero upasampadamaṇḍalaṁ ādiṁ katvā sīlaṁ paccavekkhitvā parisuddhasīlohamasmīti pītiṁ uppādesi.  Saha pītuppādā visaṁ nivattitvā pathaviṁ pāvisi. (MA.2./I,79.) Thero tattheva cittekaggataṁ labhitvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ pāpuṇi.  
 Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṁyeva paccavekkhitvā na vedhati Dīghabhāṇaka-Abhayatthero viya.  Ayaṁ “khamo duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānan”ti veditabbo.  
 Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahā-ariyavaṁsappaṭipadaṁ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati.  Therassa mahāsakkāro uppajjati.  Taṁ aññataro mahāthero adhivāsetuṁ asakkonto dīghabhāṇako ariyavaṁsaṁ kathemīti sabbarattiṁ kolāhalaṁ karosīti-ādīhi akkosi.  Ubhopi ca attano attano vihāraṁ gacchantā gāvutamattaṁ ekapathena agamaṁsu.  Sakalagāvutampi so taṁ akkosiyeva.  Tato yattha dvinnaṁ vihārānaṁ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā Dīghabhāṇakatthero taṁ vanditvā “esa, bhante, tumhākaṁ maggo”ti āha.  So asuṇanto viya agamāsi.  Theropi vihāraṁ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi.  Tamenaṁ antevāsiko “Kiṁ, bhante, sakalagāvutaṁ paribhāsantaṁ na kiñci avocutthā”ti āha.  Thero “khantiyeva, āvuso, mayhaṁ bhāro, na akkhanti.  Ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṁ na passāmī”ti āha.  Ettha ca vacanameva vacanapathoti veditabbo.  
 Yo pana uppannā sārīrikā vedanā dukkhamanaṭṭhena dukkhā, bahalaṭṭhena tibbā, pharusaṭṭhena kharā, tikhiṇaṭṭhena kaṭukā, assādavirahato asātā, manaṁ avaḍḍhanato amanāpā, pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharā adhivāsetiyeva, na vedhati.  Evaṁ sabhāvo hoti cittalapabbate Padhāniyatthero viya.  Ayaṁ “uppannānaṁ …pe… adhivāsanajātiko”ti veditabbo.  
 Therassa (CS:pg.1.83) kira rattiṁ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajji.  So taṁ adhivāsetuṁ asakkonto āvattati parivattati.  Tamenaṁ caṅkamapasse ṭhito Piṇḍapātiyatthero āha “Āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī”ti.  So “sādhu, bhante”ti adhivāsetvā niccalo sayi.  Vāto nābhito yāva hadayaṁ phāleti.  Thero vedanaṁ (MA.2./I,80.) vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyīti.  
 Yañhissāti sītādīsu yaṁkiñci ekadhammampi assa.  Anadhivāsayatoti anadhivāsentassa akkhamantassa.  Sesaṁ vuttanayameva.  Āsavuppatti panettha evaṁ veditabbā.  Sītena phuṭṭhassa uṇhaṁ patthayantassa kāmāsavo uppajjati, evaṁ sabbattha.  Natthi no sampattibhave Sugatibhave sītaṁ vā uṇhaṁ vāti bhavaṁ patthayantassa bhavāsavo.  Mayhaṁ sītaṁ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo.  Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti.  
 “Ime vuccanti …pe… adhivāsanā pahātabbā”ti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā imāya khantisaṁvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho.  Ettha ca yasmā ayaṁ khanti sītādidhamme adhivāseti, attano upari āropetvā vāsetiyeva.  Na asahamānā hutvā nirassati, tasmā “adhivāsanā”ti vuccatīti veditabbā.  
 
 Adhivāsanāpahātabba-āsavavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Parivajjanāpahātabba-āsavavaṇṇanā 

 25. Paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṁ hatthiṁ parivajjetīti ahaṁ samaṇoti caṇḍassa hatthissa āsanne na ṭhātabbaṁ.  Tatonidānañhi maraṇampi siyā maraṇamattampi dukkhanti evaṁ upāyena pathena paccayena paccavekkhitvā caṇḍaṁ hatthiṁ parivajjeti paṭikkamati.  Esa nayo sabbattha.  Caṇḍanti ca duṭṭhaṁ, vāḷanti vuttaṁ hoti.  Khāṇunti khadirakhāṇu-ādiṁ.  Kaṇṭakaṭṭhānanti kaṇṭakānaṁ ṭhānaṁ, yattha kaṇṭakā vijjanti, taṁ okāsanti vuttaṁ hoti.  Sobbhanti sabbato paricchinnataṭaṁ.  Papātanti ekato chinnataṭaṁ.  Candanikanti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṁ chaḍḍanaṭṭhānaṁ.  Oḷigallanti tesaṁyeva (CS:pg.1.84) sakaddamādīnaṁ sandanokāsaṁ.  Taṁ jaṇṇumattampi asucibharitaṁ hoti, dvepi cetāni ṭhānāni amanussaduṭṭhāni honti.  Tasmā tāni vajjetabbāni.  Anāsaneti ettha pana ayuttaṁ āsanaṁ anāsanaṁ, taṁ atthato aniyatavatthukaṁ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṁ.  Agocareti etthapi ca ayutto gocaro agocaro, so vesiyādibhedato pañcavidho.  Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapatirūpake, amitte vā.  Bhajantanti sevamānaṁ.  Viññū sabrahmacārīti paṇḍitā buddhisampannā sabrahmacārayo, bhikkhūnametaṁ adhivacanaṁ.  Te hi ekakammaṁ ekuddeso (MA.2./I,81.) samasikkhatāti imaṁ brahmaṁ samānaṁ caranti, tasmā sabrahmacārīti vuccanti.  Pāpakesu ṭhānesūti lāmakesu ṭhānesu.  Okappeyyunti saddaheyyuṁ, adhimucceyyuṁ “Addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā”ti.  
 Yañhissāti hatthi-ādīsu yaṁkiñci ekampi assa.  Sesaṁ vuttanayameva.  Āsavuppatti panettha evaṁ veditabbā.  Hatthi-ādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṁ patthayato kāmāsavo uppajjati.  Natthi no sampattibhave Sugatibhave īdisaṁ dukkhanti bhavaṁ patthentassa bhavāsavo.  Maṁ hatthī maddati, maṁ assoti gāho diṭṭhāsavo.  Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti.  
 Ime vuccanti …pe… parivajjanā pahātabbāti ime hatthi-ādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṁvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccantīti veditabbā.  
 
 Parivajjanāpahātabba-āsavavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Vinodanāpahātabba-āsavavaṇṇanā 

 26. Paṭisaṅkhā yoniso uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāsetīti “iti pāyaṁ vitakko akusalo, itipi sāvajjo, itipi dukkhavipāko, so ca kho attabyābādhāya saṁvattatī”ti-ādinā nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṁ paccavekkhitvā tasmiṁ tasmiṁ ārammaṇe uppannaṁ jātamabhinibbattaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāseti, cittaṁ āropetvā na vāseti, abbhantare vā na vāsetītipi attho.  
 Anadhivāsento kiṁ karotīti?  Pajahati chaḍḍeti.  
 Kiṁ kacavaraṁ viya piṭakenāti?  Na hi, apica kho naṁ vinodeti tudati vijjhati nīharati.  
 Kiṁ (CS:pg.1.85) balibaddaṁ viya patodenāti?  Na hi, atha kho naṁ byantīkaroti vigatantaṁ karoti.  Yathāssa antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi, tathā naṁ karoti.  
 Kathaṁ pana naṁ tathā karotīti?  Anabhāvaṁ gametīti anu anu abhāvaṁ gameti, vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti, tathā karotīti vuttaṁ hoti.  Esa nayo byāpādavihiṁsāvitakkesu.  
 Ettha ca kāmavitakkoti “yo kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo”ti vibhaṅge (vibha.910) vutto.  Esa nayo itaresu.  Uppannuppanneti uppanne uppanne, uppannamatteyevāti vuttaṁ hoti.  Sakiṁ vā uppanne vinodetvā (MA.2./I,82.) dutiyavāre ajjhupekkhitā na hoti, satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva.  Pāpake akusaleti lāmakaṭṭhena pāpake, akosallatāya akusale.  Dhammeti teyeva kāmavitakkādayo sabbepi vā nava mahāvitakke.  Tattha tayo vuttā eva.  Avasesā “ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko”ti (mahāni.207) ime cha.  
 Yañhissāti etesu vitakkesu yaṁkiñci assa, sesaṁ vuttanayameva.  Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva.  Tabbiseso bhavāsavo.  Taṁsampayutto diṭṭhāsavo.  Sabbavitakkesu avijjāsavoti evaṁ āsavuppattipi veditabbā.  
 Ime vuccanti …pe… vinodanā pahātabbāti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṁ tasmiṁ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṁvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccantīti veditabbā.  
 
 Vinodanāpahātabba-āsavavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Bhāvanāpahātabba-āsavavaṇṇanā 

 27. Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṁ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṁ, bhāvanāya ca ānisaṁsaṁ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṁ (CS:pg.1.86) bhāveti, esa nayo sabbattha.  Ettha ca kiñcāpi ime uparimaggattayasamayasambhūtā lokuttarabojjhaṅgā eva adhippetā, tathāpi ādikammikānaṁ bojjhaṅgesu asammohatthaṁ lokiyalokuttaramissakena nesaṁ nayena atthavaṇṇanaṁ karissāmi.  Idha pana lokiyanayaṁ pahāya lokuttaranayo eva gahetabbo.  Tattha satisambojjhaṅganti-ādinā nayena vuttānaṁ sattannaṁ ādipadānaṁyeva tāva -- 
 	Atthato lakkhaṇādīhi, kamato ca vinicchayo; 
 	Anūnādhikato ceva, viññātabbo vibhāvinā.  
 Tattha satisambojjhaṅge tāva saraṇaṭṭhena sati.  Sā panesā upaṭṭhānalakkhaṇā, apilāpanalakkhaṇā vā.  Vuttampi hetaṁ “yathā, mahārāja, rañño bhaṇḍāgāriko rañño sāpateyyaṁ apilāpeti, ettakaṁ, mahārāja, hiraññaṁ, ettakaṁ suvaṇṇaṁ, ettakaṁ sāpateyyanti, evameva kho, (MA.2./I,83.) mahārāja sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme apilāpeti.  Ime cattāro satipaṭṭhānā”ti (mi.pa.2.1.13) vitthāro.  Apilāpanarasa.  Kiccavaseneva hissa etaṁ lakkhaṇaṁ therena vuttaṁ.  Asammosarasā vā.  Gocarābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā.  Sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo.  Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo.  
 Kiṁ vuttaṁ hoti?  Yā hi ayaṁ dhammasāmaggī, yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana-kāmasukhattakilamathānuyoga-ucchedasassatābhinivesādīnaṁ anekesaṁ upaddavānaṁ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhi-upekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā “bodhī”ti vuccati.  Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṁ hoti.  Yathāha “satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho”ti.  Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo, jhānaṅgamaggaṅgādayo viya.  
 Yopesa (CS:pg.1.87) yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako “bodhī”ti vuccati, tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo, senaṅgarathaṅgādayo viya.  Tenāhu Aṭṭhakathācariyā “bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā”ti.  Apica “bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā?  Bodhāya saṁvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā”ti-ādinā (paṭi.ma.3.17) paṭisambhidānayenāpi attho veditabbo.  Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo.  Evaṁ sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo.  Taṁ satisambojjhaṅgaṁ.  Evaṁ tāva ekassa ādipadassa atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo.  
 Dutiyādīsu pana catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo.  So pana vicayalakkhaṇo, obhāsanaraso, asammohapaccupaṭṭhāno.  Vīrabhāvato vidhinā īrayitabbato ca vīriyaṁ.  Taṁ paggahalakkhaṇaṁ upatthambhanarasaṁ, anosīdanapaccupaṭṭhānaṁ (MA.2./I,84.) Pīṇayatīti pīti.  Sā pharaṇalakkhaṇā, tuṭṭhilakkhaṇā vā, kāyacittānaṁ pīṇanarasā, tesaṁyeva odagyapaccupaṭṭhānā.  Kāyacittadarathapassambhanato passaddhi.  Sā upasamalakkhaṇā, kāyacittadarathanimmaddanarasā, āyacittānaṁ aparipphandanabhūtasītibhāvapaccupaṭṭhānā.  Samādhānato samādhi.  So avikkhepalakkhaṇo, avisāralakkhaṇo vā, cittacetasikānaṁ sampiṇḍanaraso, cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno.  Ajjhupekkhanato upekkhā.  Sā paṭisaṅkhānalakkhaṇā, samavāhitalakkhaṇā vā, ūnādhikatānivāraṇarasā, pakkhapātupacchedarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā.  Sesaṁ vuttanayameva.  Evaṁ sesapadānampi atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo.  
 Kamatoti ettha ca “satiñca khvāhaṁ, bhikkhave, sabbatthikaṁ vadāmī”ti (saṁ.ni.5.234) vacanato sabbesaṁ sesabojjhaṅgānaṁ upakārakattā satisambojjhaṅgova paṭhamaṁ vutto.  Tato paraṁ “so tathā sato viharanto taṁ dhammaṁ paññāya pavicinatī”ti-ādinā (vibha.469) nayena sesabojjhaṅgānaṁ pubbāpariyavacane payojanaṁ sutteyeva vuttaṁ.  Evamettha kamatopi vinicchayo viññātabbo.  
 Anūnādhikatoti kasmā pana Bhagavatā satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti.  Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca.  Ettha hi tayo (CS:pg.1.88) bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā.  Yathāha-- “yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṁ cittaṁ hoti, kālo tasmiṁ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā”ti (saṁ.ni.5.234).  Tayo uddhaccassa paṭipakkhā.  Yathāha-- “yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṁ cittaṁ hoti, kālo tasmiṁ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā”ti (saṁ.ni.5.234).  Eko panettha sabbatthiko.  Yathāha-- “satiñca khvāhaṁ, bhikkhave, sabbatthikaṁ vadāmī”ti.  “Sabbatthakan”tipi pāṭho, dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho.  Evaṁ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato (MA.2./I,85.) ca satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti, evamettha anūnādhikatopi vinicchayo viññātabbo.  
 Evaṁ tāva “satisambojjhaṅgan”ti-ādinā nayena vuttānaṁ sattannaṁ ādipadānaṁyeva atthavaṇṇanaṁ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitanti-ādīsu evaṁ ñātabbā.  Bhāvetīti vaḍḍheti, attano cittasantāne punappunaṁ janeti abhinibbattetīti attho.  Vivekanissitanti viveke nissitaṁ.  Vivekoti vivittatā.  Svāyaṁ tadaṅgaviveko vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhi nissaraṇavivekoti pañcavidho.  Tassa nānattaṁ “ariyadhamme avinīto”ti ettha vuttanayeneva veditabbaṁ.  Ayameva hi tattha vinayoti vutto.  Evaṁ etasmiṁ pañcavidhe viveke.  
 Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṁ samucchedavivekanissitaṁ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṁ bhāvetīti ayamattho veditabbo.  Tathā hi ayaṁ bojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṁ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṁ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṁ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṁ satisambojjhaṅgaṁ bhāveti.  Pañcavidhavivekanissitantipi eke, te hi na kevalaṁ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti, vipassanāpādakakasiṇajjhāna-ānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti.  Na ca paṭisiddhā Aṭṭhakathācariyehi.  Tasmā tesaṁ matena etesaṁ jhānānaṁ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṁ.  Yathā (CS:pg.1.89) ca “vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan”ti vuttaṁ, evaṁ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṁ vaṭṭati.  Esa nayo virāganissitādīsu.  Vivekaṭṭhā eva hi virāgādayo.  
 Kevalañhettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti.  Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena, maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṁ.  Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṁ.  Tadubhayampi imasmiṁ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati.  Tathā hi ayaṁ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati, nibbānañca pakkhandati.  (MA.2./I,86.) Vossaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vossaggattaṁ pariṇamantaṁ pariṇatañca paripaccantaṁ paripakkañcāti.  Idaṁ vuttaṁ hoti “Ayañhi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggattaṁ nibbānapakkhandanavossaggattañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṁ bhāvetī”ti.  Esa nayo sesabojjhaṅgesu.  
 Idha pana nibbānaṁyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā viveko, sabbesaṁ virāgabhāvato virāgo, nirodhabhāvato nirodhoti vuttaṁ.  Maggo eva ca vossaggapariṇāmī, tasmā satisambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekaṁ ārammaṇaṁ katvā pavattiyā vivekanissitaṁ.  Tathā virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ.  Tañca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṁ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṁ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo.  Esa nayo sesabojjhaṅgesu.  
 Yañhissāti etesu bojjhaṅgesu yaṁkiñci assa.  Sesaṁ vuttanayameva.  Āsavuppattiyaṁ panettha imesaṁ uparimaggattayasampayuttānaṁ bojjhaṅgānaṁ abhāvitattā ye uppajjeyyuṁ kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavoti tayo āsavā, bhāvayato evaṁsa te āsavā na hontīti ayaṁ nayo veditabbo.  
 Ime vuccanti …pe… bhāvanā pahātabbāti ime tayo āsavā imāya maggattayasampayuttāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccantīti veditabbā.  
 28. Idāni (CS:pg.1.90) imehi sattahākārehi pahīnāsavaṁ bhikkhuṁ thomento āsavappahāne cassa ānisaṁsaṁ dassento eteheva ca kāraṇehi āsavappahāne sattānaṁ ussukkaṁ janento yato kho, bhikkhave …pe… antamakāsi dukkhassāti āha.  Tattha yato khoti sāmivacane tokāro, yassa khoti vuttaṁ hoti.  Porāṇā pana yasmiṁ kāleti vaṇṇayanti.  Ye āsavā dassanā pahātabbāti ye āsavā dassanena pahātabbā, te dassaneneva pahīnā honti, na appahīnesuyeva pahīnasaññī hoti.  Evaṁ sabbattha vitthāro.  
 Sabbāsavasaṁvarasaṁvutoti sabbehi āsavapidhānehi pihito, sabbesaṁ vā āsavānaṁ pidhānehi pihito.  Acchecchi taṇhanti (MA.2./I,87.) sabbampi taṇhaṁ chindi, saṁchindi samucchindi.  Vivattayi saṁyojananti dasavidhampi saṁyojanaṁ parivattayi nimmalamakāsi.  Sammāti hetunā kāraṇena.  Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā pahānābhisamayā ca.  Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṁ passati, ayamassa dassanābhisamayo.  Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṁ jīvitaṁ viya.  Ayamassa pahānābhisamayo.  
 Antamakāsi dukkhassāti evaṁ arahattamaggena sammā mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca ye ime “kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava.278).  Haritantaṁ vā”ti (ma.ni.1.304) evaṁ vutta-antimamariyādanto ca, “Antamidaṁ, bhikkhave, jīvikānan”ti (itivu.91 saṁ.ni.3.80) evaṁ vuttalāmakanto ca, “sakkāyo eko anto”ti (a.ni.6.61) evaṁ vuttakoṭṭhāsanto ca, “esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā”ti (saṁ.ni.2.51) evaṁ vuttakoṭanto cāti evaṁ cattāro antā, tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṁ catutthakoṭisaṅkhātaṁ antimakoṭisaṅkhātaṁ antamakāsi paricchedaṁ parivaṭumaṁ akāsi.  Antimasamussayamattāvasesaṁ dukkhaṁ akāsīti vuttaṁ hoti.  
 Attamanā te bhikkhūti sakamanā tuṭṭhamanā, pītisomanassehi vā sampayuttamanā hutvā.  Bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti idaṁ dukkhassa antakiriyāpariyosānaṁ (CS:pg.1.91) Bhagavato bhāsitaṁ sukathitaṁ sulapitaṁ, evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugatāti matthakena sampaṭicchantā abbhanumodiṁsūti.  
 Sesamettha yaṁ na vuttaṁ, taṁ pubbe vuttattā ca suviññeyyattā ca na vuttaṁ.  Tasmā sabbaṁ vuttānusārena anupadaso paccavekkhitabbaṁ.  
 
 Bhāvanāpahātabba-āsavavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Sabbāsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(M.3.)3.Dhammadāyādasuttavaṇṇanā 

 29. Evaṁ me sutanti Dhammadāyādasuttaṁ.  Yasmā panassa aṭṭhuppattiko nikkhepo, tasmā taṁ dassetvā vassa apubbapadavaṇṇanaṁ karissāma.  Katarāya ca panidaṁ aṭṭhuppattiyā nikkhittanti.  Lābhasakkāre.  Bhagavato kira mahālābhasakkāro uppajji.  Yathā taṁ cattāro asaṅkhyeyye pūritadānapāramīsañcayassa.  Sabbadisāsu yamakamahāmegho (MA.3./I,88.) vuṭṭhahitvā mahoghaṁ viya sabbapāramiyo ekasmiṁ attabhāve vipākaṁ dassāmāti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṁ nibbattayiṁsu.  Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā-- “kahaṁ Buddho, kahaṁ Bhagavā, kahaṁ devadevo, narāsabho, purisasīho”ti Bhagavantaṁ pariyesanti.  Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṁ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuramāhaccatiṭṭhanti ceva anubandhanti ca.  Andhakavindabrāhmaṇādayo viya.  Sabbaṁ khandhake tesu tesu suttesu ca āgatanayeneva veditabbaṁ.  Yathā ca Bhagavato, evaṁ bhikkhusaṅghassāpi.  
 Vuttampi cetaṁ-- “tena kho pana samayena Bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ, bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti …pe… parikkhārānan”ti (udā.14).  Tathā-- “yāvatā (CS:pg.1.92) kho, cunda, etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṁ, cunda, aññaṁ ekasaṅghampi samanupassāmi, evaṁ lābhaggayasaggapattaṁ, yathariva, cunda, bhikkhusaṅgho”ti (dī.ni.3.176).
 Svāyaṁ Bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṁ mahānadīnaṁ udakamiva appameyyo ahosi.  Kamena bhikkhū paccayagarukā paccayabāhulikā ahesuṁ.  Pacchābhattampi telamadhuphāṇitādīsu āhaṭesu gaṇḍiṁyeva paharitvā “Amhākaṁ ācariyassa detha, upajjhāyassa dethā”ti uccāsaddamahāsaddaṁ karonti.  Sā ca nesaṁ pavatti Bhagavatopi pākaṭā ahosi.  Tato Bhagavā ananucchavikanti dhammasaṁvegaṁ uppādetvā cintesi-- 
 “Paccayā akappiyāti na sakkā sikkhāpadaṁ paññapetuṁ.  Paccayapaṭibaddhā hi kulaputtānaṁ samaṇadhammavutti.  Handāhaṁ dhammadāyādapaṭipadaṁ desemi.  Sā sikkhākāmānaṁ kulaputtānaṁ sikkhāpadapaññatti viya bhavissati nagaradvāre ṭhapitasabbakāyika-ādāso viya ca, yathā hi nagaradvāre ṭhapite sabbakāyike ādāse cattāro vaṇṇā attano chāyaṁ disvā vajjaṁ pahāya niddosā honti, evameva sikkhākāmā kulaputtā payogamaṇḍanena attānaṁ maṇḍetukāmā imaṁ (MA.3./I,89.) sabbakāyikādāsūpamaṁ desanaṁ āvajjitvā āmisadāyādapaṭipadaṁ vajjetvā dhammadāyādapaṭipadaṁ pūrentā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṁ karissantī”ti.  Imissā aṭṭhuppattiyā idaṁ suttaṁ abhāsi.  
 Tattha dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādāti dhammassa me dāyādā, bhikkhave, bhavatha, mā āmisassa.  Yo mayhaṁ dhammo, tassa paṭiggāhakā bhavatha, yañca kho mayhaṁ āmisaṁ, tassa mā paṭiggāhakā bhavathāti vuttaṁ hoti.  Tattha dhammopi duvidho-- nippariyāyadhammo, pariyāyadhammoti.  Āmisampi duvidhaṁ-- nippariyāyāmisaṁ, pariyāyāmisanti.  Kathaṁ?  Maggaphalanibbānabhedo hi navavidhopi lokuttaradhammo nippariyāyadhammo nibbattitadhammo, na yena kenaci pariyāyena kāraṇena vā lesena vā dhammo.  Yaṁ panidaṁ vivaṭṭūpanissitaṁ kusalaṁ, seyyathidaṁ, idhekacco (CS:pg.1.93) vivaṭṭaṁ patthento dānaṁ deti, sīlaṁ samādiyati, uposathakammaṁ karoti, gandhamālādīhi vatthupūjaṁ karoti, dhammaṁ suṇāti deseti jhānasamāpattiyo nibbatteti, evaṁ karonto anupubbena nippariyāyadhammaṁ amataṁ nibbānaṁ paṭilabhati, ayaṁ pariyāyadhammo.  Tathā cīvarādayo cattāro paccayā nippariyāyāmisameva, na aññena pariyāyena kāraṇena vā lesena vā āmisaṁ.  Yaṁ panidaṁ vaṭṭagāmikusalaṁ, seyyathidaṁ, idhekacco vaṭṭaṁ patthento sampattibhavaṁ icchamāno dānaṁ deti …pe… samāpattiyo nibbatteti, evaṁ karonto anupubbena devamanussasampattiṁ paṭilabhati, idaṁ pariyāyāmisaṁ nāma.  
 Tattha nippariyāyadhammopi Bhagavatoyeva santako.  Bhagavatā hi kathitattā bhikkhū maggaphalanibbānāni adhigacchanti.  Vuttampi cetaṁ “so hi brāhmaṇa Bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido.  Maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā”ti (ma.ni.3.79) ca-- “so hāvuso, Bhagavā jānaṁ jānāti, passaṁ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī Tathāgato”ti (ma.ni.1.203) ca.  Pariyāyadhammopi Bhagavatoyeva santako.  Bhagavatā (MA.3./I,90.) hi kathitattā evaṁ jānanti “vivaṭṭaṁ patthetvā dānaṁ dento …pe… samāpattiyo nibbattento anukkamena amataṁ nibbānaṁ paṭilabhatī”ti.  Nippariyāyāmisampi ca Bhagavatoyeva santakaṁ.  Bhagavatā hi anuññātattāyeva bhikkhūhi jīvakavatthuṁ ādiṁ katvā paṇītacīvaraṁ laddhaṁ.  Yathāha “Anujānāmi, bhikkhave, gahapaticīvaraṁ.  Yo icchati, paṁsukūliko hotu, yo icchati, gahapaticīvaraṁ sādiyatu.  Itarītarenapāhaṁ, bhikkhave, santuṭṭhiṁyeva vaṇṇemī”ti (mahāva.337).
 Pubbe ca bhikkhū paṇītapiṇḍapātaṁ nālatthuṁ.  Sapadānapiṇḍiyālopabhojanā evāhesuṁ.  Tehi Rājagahe viharantena Bhagavatā-- “Anujānāmi, bhikkhave, saṅghabhattaṁ uddesabhattaṁ nimantanaṁ salākabhattaṁ pakkhikaṁ (CS:pg.1.94) uposathikaṁ pāṭipadikan”ti (cūḷava.325) evaṁ anuññātattāyeva paṇītabhojanaṁ laddhaṁ.  Tathā senāsanaṁ.  Pubbe hi akatapabbhārarukkhamūlādisenāsanāyeva bhikkhū ahesuṁ.  Te “Anujānāmi, bhikkhave, pañca leṇānī”ti (cūḷava.294) evaṁ Bhagavatā anuññātattāyeva vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhāti imāni senāsanāni labhiṁsu.  Pubbe ca muttaharītakeneva bhesajjaṁ akaṁsu.  Te Bhagavatāyeva-- “Anujānāmi, bhikkhave, pañca bhesajjāni, seyyathidaṁ, sappi, navanītaṁ, telaṁ, madhu, phāṇitan”ti (mahāva.260) evamādinā nayena anuññātattā nānābhesajjāni labhiṁsu.  
 Pariyāyāmisampi Bhagavatoyeva santakaṁ.  Bhagavatā hi kathitattā yeva jānanti-- “sampattibhavaṁ patthento dānaṁ datvā sīlaṁ …pe… samāpattiyo nibbattetvā anukkamena pariyāyāmisaṁ dibbasampattiṁ manussasampattiṁ paṭilabhatī”ti.  Tadeva, yasmā nippariyāyadhammopi pariyāyadhammopi nippariyāyāmisampi pariyāyāmisampi Bhagavatoyeva santakaṁ, tasmā tattha attano sāmibhāvaṁ dassento āha-- “dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha mā āmisadāyādā”ti.  
 Yo mayhaṁ santako duvidhopi dhammo, tassa dāyādā bhavatha.  Yañca kho etaṁ mayhameva santakaṁ āmisaṁ, (MA.3./I,91.) tassa dāyādā mā bhavatha.  Dhammakoṭṭhāsasseva sāmino bhavatha, mā āmisakoṭṭhāsassa.  Yo hi jinasāsane pabbajitvā paccayaparamo viharati catūsu taṇhuppādesu sandissamāno nikkhittadhuro dhammānudhammappaṭipattiyaṁ, ayaṁ āmisadāyādo nāma.  Tādisā mā bhavatha.  Yo pana anuññātapaccayesu appicchatādīni nissāya paṭisaṅkhā sevamāno paṭipattiparamo viharati catūsu ariyavaṁsesu sandissamāno, ayaṁ dhammadāyādo nāma.  Tādisā bhavathāti vuttaṁ hoti.  
 Idāni yesaṁ tattha etadahosi, bhavissati vā anāgatamaddhānaṁ “Kiṁ nu kho Bhagavā sāvakānaṁ alābhatthiko evamāhā”ti, tesaṁ atipaṇītalābhatthiko ahaṁ evaṁ vadāmīti dassetumāha atthi me tumhesu …pe… no āmisadāyādāti.  
 Tassāyamattho (CS:pg.1.95) atthi me tumhesu anukampā anuddayā hitesitā, kena nu kho kāraṇena kena upāyena sāvakā dhammadāyādā assu dhammakoṭṭhāsasāmino, no āmisadāyādāti.  Ayaṁ pana adhippāyo, passati kira Bhagavā āmisagarukānaṁ āmise upakkhalitānaṁ atītakāle tāva kapilassa bhikkhuno, “saṅghāṭipi ādittā hotī”ti-ādinā (pārā.230 saṁ.ni.2.218) nayena āgatapāpabhikkhubhikkhunīsikkhamānādīnañca anekasatānaṁ apāyaparipūraṇattaṁ attano sāsane pabbajitānañca Devadattādīnaṁ.  Dhammagarukānaṁ pana Sāriputtamoggallānamahākassapādīnaṁ abhiññāpaṭisambhidādiguṇappaṭilābhaṁ.  Tasmā tesaṁ apāyā parimuttiṁ sabbaguṇasampattiñca icchanto āha-- “Atthi me tumhesu anukampā kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṁ, no āmisadāyādā”ti.  Paccayagaruko ca catuparisantare kūṭakahāpaṇo viya nibbutaṅgāro viya ca nittejo nippabho hoti.  Tato vivattitacitto dhammagaruko tejavā sīhova abhibhuyyacārī, tasmāpi evamāha-- “Atthi me …pe… no āmisadāyādā”ti.  
 Evaṁ “dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā”ti idaṁ anukampāya paṇītataraṁ lābhaṁ icchantena vuttaṁ, no alābhatthikenāti sāvetvā idāni imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṁ dassento āha “tumhe ca me, bhikkhave …pe… no dhammadāyādā”ti.  Tattha tumhepi (MA.3./I,92.) tena ādiyā bhaveyyāthāti tumhepi tena āmisadāyādabhāvena no dhammadāyādabhāvena ādiyā bhaveyyātha.  Apadisitabbā visuṁ kātabbā vavatthapetabbā, viññūhi gārayhā bhaveyyāthāti vuttaṁ hoti.  Kinti?  Āmisadāyādā satthusāvakā viharanti, no dhammadāyādāti.  
 Ahampi tena ādiyo bhaveyyanti ahampi tena tumhākaṁ āmisadāyādabhāvena no dhammadāyādabhāvena gārayho bhaveyyaṁ.  Kinti?  Āmisa …pe… dāyādāti.  Idaṁ Bhagavā tesaṁ atīva mudukaraṇatthamāha.  Ayañhi ettha adhippāyo-- sace, bhikkhave, tumhe āmisalolā carissatha, tattha viññū maṁ garahissanti “kathañhi nāma sabbaññū samāno attano sāvake (CS:pg.1.96) dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṁ na sakkotī”ti.  Seyyathāpi nāma anākappasampanne bhikkhū disvā ācariyupajjhāye garahanti “kassime saddhivihārikā, kassantevāsikā”ti; seyyathā vā pana kulakumārake vā kulakumārikāyo vā dussīle pāpadhamme disvā mātāpitaro garahanti “kassime puttā, kassa dhītaro”ti; evameva maṁ viññū garahissanti “kathañhi nāma sabbaññū samāno attano sāvake dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṁ na sakkotī”ti.  
 Evaṁ imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṁ dassetvā karaṇe ānisaṁsaṁ dassento tumhe ca meti-ādimāha.  Tattha ahampi tena na ādiyo bhaveyyanti seyyathāpi nāma vattaparipūrake daharabhikkhū uddesaparipucchāsampanne Vassasatikatthere viya ākappasampanne disvā, kassa saddhivihārikā, kassantevāsikāti, asukassāti, “patirūpaṁ therassa, paṭibalo vata ovadituṁ anusāsitun”ti ācariyupajjhāyā na ādiyā na gārayhā bhavanti, evameva ahampi tena tumhākaṁ dhammadāyādabhāvena no āmisadāyādabhāvena kassa sāvakā nālakapaṭipadaṁ tuvaṭṭakapaṭipadaṁ candūpamapaṭipadaṁ rathavinītapaṭipadaṁ mahāgosiṅgasālapaṭipadaṁ mahāsuññatapaṭipadaṁ paṭipannā catupaccayasantosabhāvanārāma-ariyavaṁsesu sakkhibhūtā paccayagedhato vivattamānasā abbhā muttacandasamā viharantīti; (MA.3./I,93.) “samaṇassa Gotamassā”ti vutte “sabbaññū vata Bhagavā, asakkhi vata sāvake āmisadāyādapaṭipadaṁ chaḍḍāpetvā dhammadāyādapaṭipattipūrake kātun”ti viññūnaṁ na ādiyo na gārayho bhaveyyanti.  Evamimasmiṁ pade adhippāyaṁ ñatvā sesaṁ kaṇhapakkhe vuttanayapaccanīkena veditabbaṁ.  Evaṁ imassa ovādassa karaṇe ānisaṁsaṁ dassetvā idāni taṁ ovādaṁ niyyātento āha-- “tasmā tiha me, bhikkhave …pe… no āmisadāyādā”ti.  
 30.  Evamimaṁ ovādaṁ niyyātetvā idāni tassā dhammadāyādapaṭipattiyā paripūrakāriṁ thometuṁ idhāhaṁ, bhikkhaveti-ādimāha.  Bhagavato hi thomanaṁ sutvāpi hontiyeva tadatthāya paṭipajjitāro.  
 Tattha (CS:pg.1.97) idhāti nipātapadametaṁ.  Bhuttāvīti bhuttavā, katabhattakiccoti vuttaṁ hoti.  Pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito, yāvadatthaṁ bhuñjitvā paṭikkhittabhojano tittovāti vuttaṁ hoti.  Catubbidhā hi pavāraṇā vassaṁvuṭṭhapavāraṇā paccayapavāraṇā anatirittapavāraṇā yāvadatthapavāraṇāti.  Tattha, “Anujānāmi bhikkhave, vassaṁvuṭṭhānaṁ bhikkhūnaṁ tīhi ṭhānehi pavāretun”ti (mahāva.209) ayaṁ vassaṁvuṭṭhapavāraṇā.  “Icchāmahaṁ, bhante, saṅghaṁ catumāsaṁ bhesajjena pavāretun”ti (pāci.303) ca “aññatra punapavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāyā”ti (pāci.307) ca ayaṁ paccayapavāraṇā.  “Pavārito nāma asanaṁ paññāyati, bhojanaṁ paññāyati, hatthapāse ṭhito abhiharati, paṭikkhepo paññāyati, eso pavārito nāmā”ti (pāci.239) ayaṁ anatirittapavāraṇā.  “Paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresī”ti (dī.ni.1.297 358) ayaṁ yāvadatthapavāraṇā.  Ayamidha adhippetā.  Tena vuttaṁ “pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito”ti.  
 Paripuṇṇoti bhojanena paripuṇṇo.  Pariyositoti pariyositabhojano, uttarapadalopo daṭṭhabbo Yāvatakaṁ bhuñjitabbaṁ, tāvatakaṁ bhuttaṁ hoti, avasitā me bhojanakiriyāti attho.  Suhitoti dhāto, jighacchādukkhābhāvena vā sukhitoti vuttaṁ hoti.  Yāvadatthoti yāvatako (MA.3./I,94.) me bhojanena attho, so sabbo pattoti.  Ettha ca purimānaṁ tiṇṇaṁ pacchimāni sādhakāni.  Yo hi pariyosito, so bhuttāvī hoti.  Yo ca suhito, so yāvadatthapavāraṇāya pavārito.  Yo yāvadattho, so paripuṇṇoti.  Purimāni vā pacchimānaṁ.  Yasmā hi bhuttāvī, tasmā pariyosito.  Yasmā pavārito, tasmā suhito.  Yasmā paripuṇṇo, tasmā yāvadatthoti.  Sabbañcetaṁ parikappetvā vuttanti veditabbaṁ.  
 Siyāti ekaṁse ca vikappane ca.  “Pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā”ti (ma.ni.3.349) ekaṁse.  “Siyā aññatarassa bhikkhuno āpatti vītikkamo”ti (ma.ni.3.39) vikappane.  Idha ubhayampi vaṭṭati.  Atirekova atirekadhammo.  Tathā chaḍḍanīya dhammo.  Adhiko ca chaḍḍetabbo ca, na aññaṁ kiñci kātabboti (CS:pg.1.98) attho.  Athāti tamhi kāle.  Jighacchādubbalyaparetāti jighacchāya ca dubbalyena ca paretā phuṭṭhā anugatā ca aṭṭhapi dasapi divasāni.  Tattha keci jighacchitāpi na dubbalā honti, sakkonti jighacchaṁ sahituṁ.  Ime pana na tādisāti dassetuṁ ubhayamāha.  Tyāhanti te ahaṁ.  Sace ākaṅkhathāti yadi icchatha.  
 Appahariteti apparuḷhaharite, yasmiṁ ṭhāne piṇḍapātajjhottharaṇena vinassanadhammāni tiṇāni natthi, tasminti attho.  Tena nittiṇañca mahātiṇagahanaṁ ca, yattha sakaṭenapi chaḍḍite piṇḍapāte tiṇāni na vinassanti, tañca ṭhānaṁ pariggahitaṁ hoti.  Bhūtagāmasikkhāpadassa hi avikopanatthametaṁ vuttaṁ.  
 Appāṇaketi nippāṇake piṇḍapātajjhottharaṇena maritabbapāṇakarahite vā mahā-udakakkhandhe.  Parittodake eva hi bhattapakkhepena āḷulite sukhumapāṇakā maranti, na mahātaḷākādīsūti.  Pāṇakānurakkhaṇatthañhi etaṁ vuttaṁ.  Opilāpessāmīti nimujjāpessāmi.  
 Tatrekassāti tesu dvīsu ekassa.  Yo imaṁ dhammadesanaṁ suṭṭhu sutavā punappunaṁ āvajjeti ca taṁ sandhāyāha vuttaṁ kho panetanti.  Ayaṁ vutta-saddo kesohāraṇepi dissati “kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro”ti-ādīsu (ma.ni.2.426).  Ropitepi “yathā sāradikaṁ bījaṁ, khette vuttaṁ virūhatī”ti- (MA.3./I,95.) ādīsu (jā.1.3.31).  Kathitepi “vuttamidaṁ Bhagavatā, vuttamidaṁ arahatā”ti-ādīsu.  Idha pana kathite daṭṭhabbo.  Kathitaṁ kho panetanti ayañhissa attho.  Āmisaññataranti catunnaṁ paccayāmisānaṁ aññataraṁ, ekanti attho.  Yadidanti nipāto, sabbaliṅgavibhattivacanesu tādisova tattha tattha atthato pariṇāmetabbo.  Idha panāssa yo esoti attho.  Yo eso piṇḍapāto nāma.  Idaṁ āmisaññataranti vuttaṁ hoti.  Yaṁnūnāhanti sādhu vatāhaṁ.  Evanti yathā idāni imaṁ khaṇaṁ vītināmemi, evameva rattindivaṁ.  Vītināmeyyanti khepeyyaṁ ativattāpeyyaṁ.  
 So taṁ piṇḍapātanti so taṁ sadevakena lokena sirasā sampaṭicchitabbarūpaṁ Sugatātirittampi piṇḍapātaṁ abhuñjitvā dhammadāyādabhāvaṁ ākaṅkhamāno (CS:pg.1.99) ādittasīsūpamaṁ paccavekkhitvā teneva jighacchādubbalyena evaṁ taṁ rattindivaṁ vītināmeyya.  
 Atha dutiyassāti imasmiṁ pana vāre esa saṅkhepo, sace so bhikkhu, yaṁnūnāhaṁ …pe… vītināmeyyanti cintento evampi cinteyya, pabbajitena kho vāḷamigākule araññe bhesajjaṁ viya pañcakāmaguṇavāḷākule gāme piṇḍapātopi dukkhaṁ pariyesituṁ.  Ayaṁ pana piṇḍapāto iti pariyesanādīnavavimutto ca Sugatātiritto cāti ubhato sujātakhattiyakumāro viya hoti, yehi ca pañcahi kāraṇehi piṇḍapāto na paribhuñjitabbo hoti.  Seyyathidaṁ, puggalaṁ garahitvā na paribhuñjitabbo hoti “alajjipuggalassa santako”ti.  Aparisuddha-uppattitāya na paribhuñjitabbo hoti “bhikkhuniparipācana-asantasambhāvanuppanno”ti.  Sāmikānukampāya na paribhuñjitabbo hoti “piṇḍapātasāmiko bhikkhu jighacchito”ti.  So dhāto tasseva antevāsikādīsu anukampāya na paribhuñjitabbo hoti “antevāsikā aññe vā tappaṭibaddhā jighacchitā”ti, tepi dhātā suhitā, apica kho assaddhatāya na paribhuñjitabbo hoti “piṇḍapātasāmiko bhikkhu assaddho”ti.  Tehi ca kāraṇehi ayaṁ vimutto.  Bhagavā hi lajjīnaṁ aggo, parisuddhuppattiko piṇḍapāto, Bhagavā ca dhāto suhito, paccāsīsakopi añño puggalo natthi, ye loke saddhā, Bhagavā tesaṁ aggoti evaṁ cintetvā ca so taṁ piṇḍapātaṁ bhuñjitvā …pe… vītināmeyya. (MA.3./I,96.) Ettāvatā yopi abhuñjitvā samaṇadhammaṁ karoti, sopi bhuñjitabbakameva piṇḍapātaṁ na bhutto hoti.  Yopi bhuñjitvā samaṇadhammaṁ karoti, sopi bhuñjitabbakameva bhutto hoti.  Natthi piṇḍapāte viseso.  Puggale pana atthi viseso.  Tasmā taṁ dassento kiñcāpi soti-ādimāha.  
 Tattha kiñcāpīti anujānanappasaṁsanatthe nipāto.  Kiṁ anujānāti?  Tassa bhikkhuno taṁ anavajjaparibhogaṁ.  Kiṁ pasaṁsati?  Bhutvā samaṇadhammakaraṇaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti yadipi so bhikkhu evaṁ bhuñjitabbameva bhuñjitvā kātabbameva kareyya.  Atha kho asuyeva me purimo bhikkhūti yo purimo bhikkhu tampi piṇḍapātaṁ paṭikkhipitvā samaṇadhammaṁ karoti, soyeva mama dvīsu sūresu sūrataro viya dvīsu paṇḍitesu paṇḍitataro viya ca pujjataro (CS:pg.1.100) ca pāsaṁsataro ca, dutiyabhikkhuto atirekena pūjanīyo ca pasaṁsanīyo cāti vuttaṁ hoti.  
 Idāni tamatthaṁ kāraṇena sādhento taṁ kissa hetūti-ādimāha.  Tassattho, tattha siyā tumhākaṁ, kasmā so bhikkhu Bhagavato pujjataro ca pāsaṁsataro cāti?  Tañhi tassāti yasmā taṁ piṇḍapātapaṭikkhipanaṁ tassa bhikkhuno dīgharattaṁ appicchatāya …pe… vīriyārambhāya saṁvattissati.  Kathaṁ?  Tassa hi sace aparena samayena paccayesu atricchatā vā pāpicchatā vā mahicchatā vā uppajjissati.  Tato naṁ iminā piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati “Are tvaṁ Sugatātirittampi piṇḍapātaṁ paṭikkhipitvā īdisaṁ icchaṁ uppādesī”ti evaṁ paccavekkhamāno.  Esa nayo asantuṭṭhiyā asaṁlekhassa cuppannassa nivāraṇe.  Evaṁ tāvassa appicchatāya santuṭṭhiyā saṁlekhāya saṁvattissati.  
 Subharatāyāti ettha ayaṁ saṁvaṇṇanā-- idhekacco attanopi upaṭṭhākānampi dubbharo hoti dupposo.  Ekacco attanopi upaṭṭhākānampi subharo hoti suposo.  Kathaṁ?  Yo hi ambilādīni laddhā anambilādīni pariyesati, aññassa ghare laddhaṁ aññassa ghare chaḍḍento sabbaṁ gāmaṁ vicaritvā rittapattova vihāraṁ pavisitvā nipajjati, ayaṁ attano dubbharo.  Yo pana sālimaṁsodanādīnaṁ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṁ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṁ vā sammukhāva taṁ piṇḍapātaṁ “Kiṁ tumhehi dinnan”ti (MA.3./I,97.) apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnampi deti ayaṁ upaṭṭhākānaṁ dubbharo.  Etaṁ disvā manussā dūrato parivajjanti dubbharo bhikkhu na sakkā positunti.  Yo pana yaṁkiñci lūkhaṁ vā paṇītaṁ vā laddhā tuṭṭhacittova bhuñjitvā vihāraṁ gantvā attano kammaṁ karoti, ayaṁ attano subharo.  Yo ca paresampi appaṁ vā bahuṁ vā lūkhaṁ vā paṇītaṁ vā dānaṁ ahīḷetvā attamano vippasannamukho hutvā tesaṁ sammukhāva paribhuñjitvā yāti, ayaṁ upaṭṭhākānaṁ subharo.  Etaṁ disvā manussā ativiya vissatthā honti-- “Amhākaṁ bhadanto subharo thokenapi tussati, mayameva naṁ posissāmā”ti paṭiññaṁ katvā posenti.  
 Tattha sace aparena samayena assa attano vā upaṭṭhākānaṁ vā dubbharatānayena cittaṁ uppajjissati.  Tato naṁ iminā piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati-- “Are tvaṁ Sugatātirittampi piṇḍapātaṁ paṭikkhipitvā īdisaṁ (CS:pg.1.101) cittaṁ uppādesī”ti evaṁ paccavekkhamāno, evamassa subharatāya saṁvattissati.  Sace panassa kosajjaṁ uppajjissati, tampi etenevaṅkusena nivāressati-- “Are tvaṁ nāma tadā Sugatātirittampi piṇḍapātaṁ paṭikkhipitvā tathā jighacchādubbalyaparetopi samaṇadhammaṁ katvā ajja kosajjamanuyuñjasī”ti evaṁ paccavekkhamāno, evamassa vīriyārambhāya saṁvattissati.  Evamassa idaṁ piṇḍapātapaṭikkhipanaṁ dīgharattaṁ appicchatāya …pe… vīriyārambhāya saṁvattissati.  Evamassime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni paripūressanti.  
 Kathaṁ?  Atra hi pāḷiyaṁyeva appicchatāsantuṭṭhitāvīriyārambhavasena tīṇi āgatāni, sesāni sallekhena saṅgahitāni.  Idañhi sabbakathāvatthūnaṁ nāmameva, yadidaṁ sallekho.  Yathāha-- “Yā ca kho ayaṁ, Ānanda, kathā abhisallekhikā cetovinīvaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati.  Seyyathidaṁ, appicchakathā”ti (ma.ni.3.189 192) vitthāro.  Evaṁ ime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni paripūressanti.  Dasa kathāvatthūni paripūrāni tisso sikkhā paripūressanti.  
 Kathaṁ?  Etesu hi appicchakathā santosakathā asaṁsaggakathā sīlakathāti imā catasso kathā adhisīlasikkhāsaṅgahitāyeva (MA.3./I,98.) Pavivekakathā vīriyārambhakathā samādhikathāti imā tisso adhicittasikkhasaṅgahitā Paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathāti imā tisso adhipaññāsikkhāsaṅgahitāti.  Evaṁ dasa kathāvatthūni paripūrāni tisso sikkhā paripūressanti.  Tisso sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe paripūressanti.  
 Kathaṁ?  Paripūrā hi adhisīlasikkhā asekkho sīlakkhandhoyeva hoti, adhicittasikkhā asekkho samādhikkhandho, adhipaññāsikkhā asekkhā paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhā evāti evaṁ tisso sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe paripūressanti.  Pañca dhammakkhandhā paripūrā amataṁ nibbānaṁ paripūressanti.  Seyyathāpi uparipabbate pāvussako mahāmegho abhivuṭṭho (CS:pg.1.102) pabbatakandarasarasākhā paripūreti.  Tā paripūrā kusobbhe, kusobbhā mahāsobbhe, mahāsobbhā kunnadiyo, kunnadiyo mahānadiyo, mahānadiyo mahāsamuddasāgaraṁ paripūrenti; evameva tassa bhikkhuno ime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthuni ādiṁ katvā yāva amataṁ nibbānaṁ paripūressanti.  Evamayaṁ bhikkhu dhammadāyādapaṭipadaṁ paṭipanno paramadhammadāyādaṁ labhatīti etamatthaṁ sampassamāno Bhagavā “taṁ kissa hetu tañhi tassa, bhikkhave, bhikkhuno”ti-ādimāha.  
 Evaṁ tassa bhikkhuno pujjatarapāsaṁsatarabhāvaṁ kāraṇena sādhetvā idāni te bhikkhū tathattāya sanniyojento tasmā tiha me bhikkhaveti-ādimāha.  Kiṁ vuttaṁ hoti, yasmā yo taṁ piṇḍapātaṁ bhuñjitvā samaṇadhammaṁ kareyya, so imehi pañcahi mūlaguṇehi paribāhiro.  Yo pana abhuñjitvā kareyya, so imesaṁ bhāgī hoti-- “tasmā tiha me, bhikkhave …pe… no āmisadāyādā”ti.  
 Idamavoca Bhagavāti idaṁ nidānapariyosānato pabhuti yāva no āmisadāyādāti suttappadesaṁ Bhagavā avoca.  Idaṁ vatvāna Sugatoti idañca suttappadesaṁ vatvāva sobhanāya paṭipadāya gatattā Sugatoti saṅkhaṁ pattoyeva Bhagavā.  Uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisī paññattavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā vihāraṁ attano mahāgandhakuṭiṁ pāvisi asambhinnāya eva parisāya. (MA.3./I,99.) Kasmā dhammathomanatthaṁ.  
 Buddhā kira apariniṭṭhitāya desanāya vihāraṁ pavisantā dvīhi kāraṇehi pavisanti puggalathomanatthaṁ vā dhammathomanatthaṁ vā.  Puggalathomanatthaṁ pavisanto evaṁ cintesi-- “imaṁ mayā saṁkhittena uddesaṁ uddiṭṭhaṁ, vitthārena avibhattaṁ, dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā Ānandaṁ vā kaccānaṁ vā upasaṅkamitvā pucchissanti, te mayhaṁ ñāṇena saṁsandetvā kathessanti, tato dhammapaṭiggāhakā puna maṁ pucchissanti, tesaṁ ahaṁ sukathitaṁ, bhikkhave, ānandena sukathitaṁ kaccānena, maṁ cepi tumhe etamatthaṁ puccheyyātha, ahampi naṁ evameva byākareyyanti evaṁ te puggale thomessāmi, tato tesu gāravaṁ janetvā bhikkhū upasaṅkamissanti, tepi bhikkhū atthe ca dhamme ca (CS:pg.1.103) niyojessanti, te tehi niyojitā tisso sikkhā paripūrentā dukkhassantaṁ karissantī”ti.  
 Dhammathomanatthaṁ pavisanto evaṁ cintesi, yathā idheva cintesi -- “mayi vihāraṁ paviṭṭhe tameva āmisadāyādaṁ garahanto dhammadāyādañca thomento imissaṁyeva parisati nisinno Sāriputto dhammaṁ desessati, evaṁ dvinnampi amhākaṁ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṁ desanā aggā ca garukā ca bhavissati pāsāṇacchattasadisa.  Caturoghanittharaṇaṭṭhena titthe ṭhapitā nāvā viya maggagamanaṭṭhena catuyutta-ājaññaratho viya ca bhavissati.  Yathā ca ‘evaṁ karontassa ayaṁ daṇḍo’ti parisati āṇaṁ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā pāsādaṁ āruḷhe rājini tattheva nisinno senāpati taṁ raññā ṭhapitaṁ āṇaṁ pavatteti; evampi mayā ṭhapitaṁ desanaṁ imissaṁyeva parisati nisinno Sāriputto thometvā desessati, evaṁ dvinnampi amhākaṁ matiyā desitā ayaṁ desanā balavatarā majjhanhikasūriyo viya pajjalissatī”ti.  Evamidha dhammathomanatthaṁ uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisi.  
 Īdisesu ca ṭhānesu Bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṁ pavisatīti veditabbo.  Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya, sabbā parisā Bhagavantaṁ parivāretvā gaccheyya, sā ekavāraṁ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti Bhagavā cittagatiyā eva pāvisi.  
(MA.3./I,100.) 31. Evaṁ paviṭṭhe pana Bhagavati Bhagavato adhippāyānurūpaṁ taṁ dhammaṁ thometukāmo tatra kho āyasmā Sāriputto …pe…etadavoca.  Tattha āyasmāti piyavacanametaṁ.  Sāriputtoti tassa therassa nāmaṁ, tañca kho mātito, na pitito.  Rūpasāriyā hi brāhmaṇiyā so putto, tasmā Sāriputtoti vuccati.  Acirapakkantassāti pakkantassa sato nacirena.  Āvuso, bhikkhaveti ettha pana Buddhā Bhagavanto sāvake ālapantā bhikkhaveti ālapanti.  Sāvakā pana Buddhehi sadisā mā homāti āvusoti paṭhamaṁ vatvā pacchā bhikkhaveti bhaṇanti.  Buddhehi ca ālapito bhikkhusaṅgho bhadanteti paṭivacanaṁ deti, sāvakehi āvusoti.  
 Kittāvatā (CS:pg.1.104) nu kho, āvusoti ettha kittāvatāti paricchedavacanaṁ, kittakenāti vuttaṁ hoti.  Nukāro pucchāyaṁ.  Khokāro nipātamattaṁ.  Satthu pavivittassa viharatoti, tīhi vivekehi kāyacitta-upadhivivekehi satthuno viharantassa.  Vivekaṁ nānusikkhantīti tiṇṇaṁ vivekānaṁ aññatarampi nānusikkhanti, āmisadāyādāva hontīti imamatthaṁ āyasmā Sāriputto bhikkhū pucchi.  Esa nayo sukkapakkhepi.  
 Evaṁ vutte tamatthaṁ sotukāmā bhikkhū dūratopi khoti-ādimāhaṁsu.  Tattha dūratopīti tiroraṭṭhatopi tirojanapadatopi anekayojanagaṇanatopīti vuttaṁ hoti.  Santiketi samīpe.  Aññātunti jānituṁ bujjhituṁ.  Āyasmantaṁyeva Sāriputtaṁ paṭibhātūti āyasmatoyeva Sāriputtassa bhāgo hotu, āyasmā pana Sāriputto attano bhāgaṁ katvā vibhajatūti vuttaṁ hoti.  Āyasmato hi bhāgo yadidaṁ atthakkhānaṁ, amhākaṁ pana savanaṁ bhāgoti ayamettha adhippāyo, evaṁ saddalakkhaṇena sameti.  Keci pana bhaṇanti “paṭibhātūti dissatū”ti.  Apare “upaṭṭhātū”ti.  Dhāressantīti uggahessanti pariyāpuṇissanti.  Tato nesaṁ kathetukāmo thero tena hīti-ādimāha.  Tattha tenāti kāraṇavacanaṁ.  Hikāro nipāto.  Yasmā sotukāmāttha, yasmā ca mayhaṁ bhāraṁ āropayittha, tasmā suṇāthāti vuttaṁ hoti.  Tepi bhikkhū therassa vacanaṁ sampaṭicchiṁsu, tenāha “evamāvusoti …pe..paccassosun”ti.  
 Atha nesaṁ, āmisadāyādaṁ garahantena Bhagavatā “tumhepi tena ādiyā bhaveyyāthā”ti ekenevākārena (MA.3./I,101.) vuttamatthaṁ tīhi ākārehi dassento āyasmā Sāriputto etadavoca-- “Idhāvuso satthu pavivittassa viharato …pe… Ettāvatā kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṁ nānusikkhantī”ti.  
 Ettāvatā yañca Bhagavā āmisadāyādapaṭipadaṁ garahanto-- “Tumhepi tena ādiyā bhaveyyāthā”ti āha, yañca attanā pucchaṁ pucchi-- “Kittāvatā nu kho …pe… nānusikkhantī”ti, tassa vitthārato attho suvibhatto hoti.  So ca kho Bhagavato ādiyabhāvaṁ anāmasitvāva.  Bhagavatoyeva hi yuttaṁ sāvake anuggaṇhantassa “Ahampi (CS:pg.1.105) tena ādiyo bhavissāmī”ti vattuṁ, na sāvakānaṁ.  Esa nayo sukkapakkhepi, ayaṁ tāvettha anusandhikkamayojanā.  
 Ayaṁ panatthavaṇṇanā idhāti imasmiṁ sāsane, satthu pavivittassāti satthuno tīhi vivekehi accantapavivittassa.  Vivekaṁ nānusikkhantīti kāyavivekaṁ nānusikkhanti, na paripūrentīti vuttaṁ hoti.  Yadi pana tividhaṁ vivekaṁ sandhāya vadeyya, pucchāya aviseso siyā.  Byākaraṇapakkho hi ayaṁ.  Tasmā iminā padena kāyavivekaṁ, “yesañca dhammānan”ti-ādinā cittavivekaṁ, “bāhulikā”ti-ādinā upadhivivekañca dassetīti evamettha saṅkhepato attho veditabbo.  
 Yesañca dhammānanti lobhādayo sandhāyāha, ye parato “tatrāvuso lobho ca pāpako”ti-ādinā nayena vakkhati.  Nappajahantīti na pariccajanti, cittavivekaṁ na paripūrentīti vuttaṁ hoti.  Bāhulikāti cīvarādibāhullāya paṭipannā.  Sāsanaṁ sithilaṁ gaṇhantīti sāthalikā.  Okkamane pubbaṅgamāti ettha okkamanaṁ vuccanti avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni, tena pañcanīvaraṇapubbaṅgamāti vuttaṁ hoti.  Paviveketi upadhiviveke nibbāne.  Nikkhittadhurāti oropitadhurā, tadadhigamāya ārambhampi akurumānāti, ettāvatā upadhivivekaṁ na paripūrentīti vuttaṁ hoti.  
 Ettāvatā aniyameneva vatvā idāni desanaṁ niyamento “tatrāvuso”ti-ādimāha.  Kasmā?  Sāvakā “tīhi ṭhānehī”ti evañhi aniyametvāva vuccamāne “kampi maññe bhaṇati na amhe”ti udāsināpi honti.  “Therā navā majjhimā”ti evaṁ pana niyametvā vuccamāne amhe bhaṇatīti ādaraṁ (MA.3./I,102.) karonti Yathā raññā “Amaccehi nagaravīthiyo sodhetabbā”ti vuttepi “kena nu kho sodhetabbā”ti maññamānā na sodhenti, attano attano gharadvāraṁ sodhetabbanti pana bheriyā nikkhantāya sabbe muhuttena sodhenti ca alaṅkaronti ca, evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ.  
 Tattha tatrāti tesu sāvakesu.  Therāti dasavasse upādāya vuccanti.  Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi.  Ayañhi ṭhānasaddo issariyaṭṭhitikhaṇakāraṇesu dissati.  “Kiṁ panāyasmā devānamindo kammaṁ katvā (CS:pg.1.106) imaṁ ṭhānaṁ patto”ti-ādīsu hi issariye dissati.  “Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī”ti-ādīsu ṭhitiyaṁ.  “Ṭhānasovetaṁ Tathāgataṁ paṭibhātī”ti-ādīsu (ma.ni.2.87) khaṇe.  “Ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato”ti-ādīsu (vibha.809 ma.ni.1.148) kāraṇe.  Idha pana kāraṇeyeva.  Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṁ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati.  
 Iminā paṭhamena ṭhānena therā bhikkhū gārayhāti ettha gārayhāti garahitabbā.  Therā nāma samānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni na upenti, gāmantasenāsanaṁ na muñcanti, saṅgaṇikārāmataṁ vaḍḍhentā viharanti, kāyavivekampi na paripūrenti, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṁ ninditabbā honti, imaṁ nindaṁ āvuso labhantīti dasseti.  Dutiyena ṭhānenāti etthāpi ime nāma āvuso therāpi samānā yesaṁ dhammānaṁ Satthā pahānamāha, te lobhādidhamme na jahanti, accharāsaṅghātamattampi ekamantaṁ nisīditvā cittekaggataṁ na labhanti, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṁ ninditabbā honti, imaṁ nindaṁ āvuso labhantīti dassetīti evaṁ yojanā kātabbā.  Tatiyena ṭhānenāti etthāpi ime nāmāvuso, therāpi samānā itarītarena na yāpenti, cīvarapattasenāsanapūtikāyamaṇḍanānuyogamanuyuttā viharanti upadhivivekaṁ apūrayamānā, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṁ ninditabbā honti, imaṁ nindaṁ, āvuso, labhantīti dassetīti evaṁ yojanā veditabbā.  Esa nayo majjhimanavavāresu.  
 Ayaṁ pana viseso.  Majjhimāti pañcavasse upādāya yāva nava vassā vuccanti.  Navāti ūnapañcavassā vuccanti.  Yathā ca tattha navamajjhimakāle kīdisā ahesunti vuttaṁ, evamidha (MA.3./I,103.) navakāle kīdisā ahesuṁ, therakāle kīdisā bhavissanti, majjhimatherakāle kīdisā bhavissantīti vatvā yojetabbaṁ.  
 32. Imasmiñca kaṇhapakkhe vuttapaccanīkanayena sukkapakkhe attho veditabbo.  Ayaṁ panettha saṅkhepo.  Ime vata therāpi samānā yojanaparamparāya araññavanapatthāni pantāni senāsanāni sevanti, gāmantasenāsanaṁ upagantuṁ yuttakālepi na upagacchanti, evaṁ jiṇṇasarīrāpi āraddhavīriyā (CS:pg.1.107) paccayadāyakānaṁ pasādaṁ janenti, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti iminā paṭhamena ṭhānena therā pāsaṁsā bhavanti, pasaṁsaṁ labhanti.  Lobhādayo pahāya cittavivekaṁ pūrenti, ayampi mahāthero saddhivihārika-antevāsikaparivārito hutvā nisīdituṁ yuttakālepi īdisepi vaye vattamāne bhattakiccaṁ katvā paviṭṭho sāyaṁ nikkhamati, sāyaṁ paviṭṭho pāto nikkhamati, kasiṇaparikammaṁ karoti, samāpattiyo nibbatteti, maggaphalāni adhigacchati, sabbathāpi cittavivekaṁ pūretīti iminā dutiyena ṭhānena therā bhikkhū pāsaṁsā bhavanti, pasaṁsaṁ labhanti.  Yasmiṁ kāle therassa paṭṭadukūlakoseyyādīni sukhasamphassāni lahucīvarādīni yuttāni, tasmimpi nāma kāle ayaṁ mahāthero paṁsukūlāni dhāreti, asithilaṁ sāsanaṁ gahetvā vigatanīvaraṇo phalasamāpattiṁ appetvā upadhivivekaṁ paripūrayamāno viharati, navamajjhimakāle kīdiso ahosīti iminā tatiyena ṭhānena therā pāsaṁsā bhavanti, pasaṁsaṁ labhantīti.  Esa nayo majjhimanavavāresu.  
 
 33. Tatrāvusoti ko anusandhi, evaṁ navahākārehi āmisadāyādapaṭipadaṁ garahanto, navahi dhammadāyādapaṭipadaṁ thomento, aṭṭhārasahākārehi desanaṁ niṭṭhāpetvā, ye te “yesañca dhammānaṁ Satthā pahānamāha, te ca dhamme na pajahantī”ti evaṁ pahātabbadhammā vuttā.  Te sarūpato “ime te”ti dassetumidaṁ “tatrāvuso, lobho cā”ti-ādimāha, ayaṁ anusandhi.  
 Apica heṭṭhā pariyāyeneva dhammo kathito.  Āmisaṁ pana pariyāyenapi nippariyāyenapi kathitaṁ.  Idāni nippariyāyadhammaṁ lokuttaramaggaṁ kathetumidamāha.  Ayaṁ pettha anusandhi.  
 Tattha tatrāti atītadesanānidassanaṁ, “satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṁ nānusikkhantī”ti-ādinā nayena vuttadesanāyanti vuttaṁ hoti.  Lobho ca pāpako, doso ca pāpakoti ime dve dhammā pāpakā lāmakā, ime pahātabbāti (MA.3./I,104.) dasseti.  Tattha lubbhanalakkhaṇo lobho.  Dussanalakkhaṇo doso.  Tesu lobho āmisadāyādassa paccayānaṁ lābhe hoti, doso alābhe.  Lobhena (CS:pg.1.108) aladdhaṁ pattheti, dosena alabhanto vighātavā hoti.  Lobho ca deyyadhamme hoti, doso adāyake vā amanuññadāyake vā.  Lobhena navataṇhāmūlake dhamme paripūreti, dosena pañca macchariyāni.  
 Idāni tesaṁ pahānūpāyaṁ dassento lobhassa ca pahānāyāti-ādimāha.  Tassattho, tassa pana pāpakassa lobhassa ca dosassa ca pahānāya.  Atthi majjhimā paṭipadāti maggaṁ sandhāya idaṁ vuttaṁ.  Maggo hi lobho eko anto, doso eko antoti ete dve ante na upeti, na upagacchati, vimutto etehi antehi, tasmā “majjhimā paṭipadā”ti vuccati.  Etesaṁ majjhe bhavattā “majjhimā, paṭipajjitabbato ca paṭipadāti.  Tathā kāmasukhallikānuyogo eko anto, attakilamathānuyogo eko anto, sassataṁ eko anto, ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṁ.  
 Cakkhukaraṇīti-ādīhi pana tameva paṭipadaṁ thometi.  Sā hi saccānaṁ dassanāya saṁvattati dassanapariṇāyakaṭṭhenāti cakkhukaraṇī.  Saccānaṁ ñāṇāya saṁvattati viditakaraṇaṭṭhenāti ñāṇakaraṇī.  Rāgādīnañca vūpasamanato upasamāya saṁvattati.  Catunnampi saccānaṁ abhiññeyyabhāvadassanato abhiññāya saṁvattati.  Sambodhoti maggo, tassatthāya saṁvattanato sambodhāya saṁvattati.  Maggoyeva hi maggatthāya saṁvattati maggena kātabbakiccakaraṇato.  Nibbānaṁ nāma appaccayaṁ tassa pana sacchikiriyāya paccakkhakammāya saṁvattanato nibbānāya saṁvattatīti vuccati.  Ayamettha sāro.  Ito aññathā vaṇṇanā papañcā.  
 Idāni taṁ majjhimaṁ paṭipadaṁ sarūpato dassetukāmo “katamā ca sā”ti pucchitvā “ayamevā”ti-ādinā nayena vissajjeti.  
 Tattha ayamevāti avadhāraṇavacanaṁ, aññamaggappaṭisedhanatthaṁ, Buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṁ sādhāraṇabhāvadassanatthañca.  Vuttañcetaṁ (MA.3./I,105.) “eseva maggo natthañño dassanassa visuddhiyā”ti (dha.pa.274).  Svāyaṁ kilesānaṁ ārakattāpi ariyo.  Aripahānāya saṁvattatītipi ariyena desitotipi ariyabhāvappaṭilābhāya saṁvattatītipi ariyo.  Aṭṭhahi aṅgehi upetattā (CS:pg.1.109) aṭṭhaṅgiko, na ca aṅgavinimutto pañcaṅgikatūriyādīni viya.  Kilese mārento gacchati, maggati vā nibbānaṁ, maggīyati vā nibbānatthikehi, gammati vā tehi paṭipajjīyatīti maggo.  Seyyathidanti nipāto, tassa katamo so iti ceti attho, katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti.  Ekamekañhi aṅgaṁ maggoyeva.  Yathāha “sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā”ti (dha.sa.1039).  Porāṇāpi bhaṇanti-- “dassanamaggo sammādiṭṭhi, abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo …pe… avikkhepamaggo sammāsamādhī”ti.  
 Sammādiṭṭhādīsu cetesu sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi.  Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo.  Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā.  Sammā samuṭṭhānalakkhaṇo sammākammanto.  Sammā vodānalakkhaṇo sammā-ājīvo.  Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo.  Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati.  Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi.  Nibbacanampi nesaṁ sammā passatīti sammādiṭṭhīti eteneva nayena veditabbaṁ.  
 Tattha sammādiṭṭhi uppajjamānā micchādiṭṭhiṁ tappaccanīyakilese ca avijjañca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca passati, te ca kho asammohato, no ārammaṇato, tasmā “sammādiṭṭhī”ti vuccati.  
 Sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṁ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā abhiniropeti, tasmā “sammāsaṅkappo”ti vuccati.  
 Sammāvācā micchāvācaṁ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā pariggaṇhāti, tasmā “sammāvācā”ti vuccati.  
 Sammākammanto micchākammantaṁ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca (MA.3./I,106.) sammā samuṭṭhāpeti, tasmā “sammākammanto”ti vuccati.  
 Sammā-ājīvo (CS:pg.1.110) micchā-ājīvaṁ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā vodāpeti, tasmā “sammā-ājīvo”ti vuccati.  
 Sammāvāyāmo micchāvāyāmaṁ tappaccanīyakilese ca kosajjañca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā paggaṇhāti, tasmā “sammāvāyāmo”ti vuccati.  
 Sammāsati micchāsatiṁ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā upaṭṭhāpeti, tasmā “sammāsatī”ti vuccati.  
 Sammāsamādhi micchāsamādhiṁ tappaccanīyakilese ca uddhaccañca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā samādhiyati, tasmā “sammāsamādhī”ti vuccati.  
 Idāni ayaṁ kho sā, āvusoti tameva paṭipadaṁ nigamento āha.  Tassattho, yvāyaṁ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito “aṭṭhaṅgiko maggo”, ayaṁ kho sā, āvuso …pe… nibbānāya saṁvattatīti.  
 Evaṁ pahātabbadhammesu lobhadose tappahānupāyañca dassetvā idāni aññepi pahātabbadhamme tesaṁ pahānupāyañca dassento tatrāvuso, kodho cāti-ādimāha.  Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho, caṇḍikkalakkhaṇo vā, āghātakaraṇaraso, dussanapaccupaṭṭhāno.  Upanandhanalakkhaṇo upanāho, vera appaṭinissajjanaraso, kodhānupabandhabhāvapaccupaṭṭhāno.  Vuttañcetaṁ-- “pubbakāle kodho, aparakāle upanāho”ti-ādi (vibha.891).
 Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, tesaṁ vināsanaraso, tadavacchādanapaccupaṭṭhāno.  Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, paraguṇehi attano guṇānaṁ samīkaraṇaraso, paresaṁ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno.  
 Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, tassā akkhamanalakkhaṇā vā, tattha anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā.  Attano sampattinigūhanalakkhaṇaṁ (CS:pg.1.111) maccheraṁ, attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāva-asukhāyanarasaṁ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṁ.  
 Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, tassa nigūhanarasā, tadāvaraṇapaccupaṭṭhānā.  Attano avijjamānaguṇapakāsanalakkhaṇaṁ sāṭheyyaṁ, tesaṁ samudāharaṇarasaṁ, sarīrākārehipi tesaṁ vibhūtakaraṇapaccupaṭṭhānaṁ.  
 Cittassa (MA.3./I,107.) uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, appatissayavuttiraso, amaddavatāpaccupaṭṭhāno.  Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho, vipaccanīkatāraso, agāravapaccupaṭṭhāno.  
 Uṇṇatilakkhaṇo māno, ahaṁkāraraso, uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno.  Abbhuṇṇatilakkhaṇo atimāno, ativiya ahaṅkāraraso.  Accuddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno.  
 Mattabhāvalakkhaṇo mado, madaggāhaṇaraso, ummādapaccupaṭṭhāno.  Pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggalakkhaṇo pamādo, vossaggānuppadānaraso, sativippavāsapaccupaṭṭhānoti evaṁ imesaṁ dhammānaṁ lakkhaṇādīni veditabbāni.  Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana “tattha katamo kodho”ti-ādinā vibhaṅge (vibha.891) vuttanayeneva veditabbo.  
 Visesato cettha āmisadāyādo attanā alabhanto aññassa lābhino kujjhati, tassa sakiṁ uppanno kodho kodhoyeva, tatuttari upanāho.  So evaṁ kuddho upanayhanto ca santepi aññassa lābhino guṇe makkheti, ahampi tādisoti ca yugaggāhaṁ gaṇhāti, ayamassa makkho ca paḷāso ca, evaṁ makkhī paḷāsī tassa lābhasakkārādīsu kiṁ imassa imināti issati padussati, ayamassa issa.  Sace panassa kāci sampatti hoti, tassā tena sādhāraṇabhāvaṁ na sahati, idamassa maccheraṁ.  Lābhahetu kho pana attano santepi dose paṭicchādeti, ayamassa māyā.  Asantepi guṇe pakāseti.  Idamassa sāṭheyyaṁ.  So evaṁ paṭipanno sace yathādhippāyaṁ lābhaṁ labhati, tena thaddho hoti amuducitto, nayidaṁ evaṁ kātabbanti ovadituṁ asakkuṇeyyo, ayamassa thambho.  Sace pana naṁ koci kiñci vadati “nayidaṁ evaṁ kātabban”ti, tena sāraddhacitto hoti bhākuṭikamukho “ko me (CS:pg.1.112) tvan”ti pasayha bhāṇī, ayamassa sārambho.  Tato thambhena “ahameva seyyo”ti attānaṁ maññanto mānī hoti.  Sārambhena “ke ime”ti pare atimaññanto atimānī, ayamassa māno ca atimāno ca.  So tehi mānātimānehi jātimadādi-anekarūpaṁ madaṁ janeti.  Matto samāno kāmaguṇādibhedesu vatthūsu pamajjati, ayamassa mado ca pamādo cāti.  
 Evaṁ āmisadāyādo aparimutto hoti imehi pāpakehi dhammehi aññehi ca evarūpehi.  Evaṁ tāvettha pahātabbadhammā veditabbā. (MA.3./I,108.) Pahānupāyo pāṭhato ca atthato ca sabbattha nibbisesoyeva.  
 Ñāṇaparicayapāṭavatthaṁ panettha ayaṁ bhedo ca kamo ca bhāvanānayo ca veditabbo.  Tattha bhedo tāva, ayañhi majjhimā paṭipadā kadāci ariyo aṭṭhaṅgiko maggo hoti, kadāci sattaṅgiko.  Ayañhi lokuttarapaṭhamajjhānavasena uppajjamāno aṭṭhaṅgiko maggo hoti, avasesajjhānavasena sattaṅgiko.  Ukkaṭṭhaniddesato panidha aṭṭhaṅgikoti vutto.  Ito parañhi maggaṅgaṁ natthi.  Evaṁ tāvettha bhedo veditabbo.  
 Yasmā pana sabbakusalānaṁ sammādiṭṭhi seṭṭhā, yathāha “paññā hi seṭṭhā kusalā vadantī”ti (jā.2.17.81).  Kusalavāre ca pubbaṅgamā, yathāha “kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti, sammādiṭṭhiṁ sammādiṭṭhīti pajānāti, micchādiṭṭhiṁ micchādiṭṭhīti pajānātī”ti (ma.ni.3.136) vitthāro.  Yathā cāha “vijjā ca kho, bhikkhave, pubbaṅgamā kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā”ti.  Tappabhavābhinibbattāni sesaṅgāni, yathāha “sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti …pe… sammāsatissa sammāsamādhi pahotī”ti (ma.ni.3.141).  Tasmā iminā kamena etāni aṅgāni vuttānīti evamettha kamo veditabbo.  
 Bhāvanānayoti koci samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāveti, koci vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ.  Kathaṁ?  Idhekacco paṭhamaṁ upacārasamādhiṁ vā appanāsamādhiṁ vā uppādeti, ayaṁ samatho; so tañca taṁsampayutte ca dhamme aniccādīhi vipassati, ayaṁ vipassanā.  Iti paṭhamaṁ samatho, pacchā vipassanā.  Tena vuccati “samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāvetī”ti.  Tassa samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāvayato maggo sañjāyati, so taṁ maggaṁ āsevati (CS:pg.1.113) bhāveti bahulīkaroti, tassa taṁ maggaṁ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṁyojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti, evaṁ samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāveti.  
 Idha panekacco vuttappakāraṁ samathaṁ anuppādetvāva pañcupādānakkhandhe aniccādīhi vipassati, (MA.3./I,109.) ayaṁ vipassanā.  Tassa vipassanāpāripūriyā tattha jātānaṁ dhammānaṁ vossaggārammaṇato uppajjati cittassa ekaggatā, ayaṁ samatho.  Iti paṭhamaṁ vipassanā pacchā samatho.  Tena vuccati “vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāvetī”ti.  Tassa vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāvayato maggo sañjāyati, so taṁ maggaṁ āsevati …pe… bahulīkaroti, tassa taṁ maggaṁ āsevato …pe… anusayā byantīhonti (a.ni.4.170 paṭi.ma.2.1), evaṁ vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāveti.  
 Samathapubbaṅgamaṁ pana vipassanaṁ bhāvayatopi vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāvayatopi lokuttaramaggakkhaṇe samathavipassanā yuganaddhāva honti.  Evamettha bhāvanānayo veditabboti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Dhammadāyādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(M.4.)4.Bhayabheravasuttavaṇṇanā 

 34. Evaṁ me sutanti Bhayabheravasuttaṁ.  Tatrāyaṁ apubbapadavaṇṇanā-- athāti avicchedanatthe nipāto.  Khoti avadhāraṇatthe, Bhagavato Sāvatthiyaṁ vihāre avicchinneyevāti vuttaṁ hoti.  Jāṇussoṇīti netaṁ tassa mātāpitūhi katanāmaṁ, apica kho ṭhānantarapaṭilābhaladdhaṁ.  Jāṇussoṇiṭṭhānaṁ kira nāmetaṁ purohitaṭṭhānaṁ, taṁ tassa raññā dinnaṁ, tasmā “jānussoṇī”ti vuccati.  Brahmaṁ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho.  Idameva hi jātibrāhmaṇānaṁ niruttivacanaṁ.  Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti.  
 Yena (CS:pg.1.114) Bhagavā tenupasaṅkamīti yenāti bhummatthe karaṇavacanaṁ, tasmā yattha Bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo.  Yena vā kāraṇena Bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo.  Kena ca kāraṇena Bhagavā upasaṅkamitabbo?  Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, (MA.4./I,110.) sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya.  
 Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṁ hoti.  Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṁ.  Atha vā evaṁ gato tato āsannataraṁ ṭhānaṁ Bhagavato samīpasaṅkhātaṁ gantvātipi vuttaṁ hoti.  Bhagavatā saddhiṁ sammodīti yathā khamanīyādīni pucchanto Bhagavā tena, evaṁ sopi Bhagavatā saddhiṁ samappavattamodo ahosi, sītodakaṁ viya uṇhodakena sammoditaṁ ekībhāvaṁ agamāsi.  Yāya ca “kacci te, bho Gotama, khamanīyaṁ, kacci yāpanīyaṁ, kacci bhoto Gotamassa Gotamasāvakānañca appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāro”ti-ādikāya kathāya sammodi, taṁ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṁ yuttabhāvato ca sammodanīyaṁ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṁ sāretuṁ nirantaraṁ pavattetuṁ araharūpato saritabbabhāvato ca sārāṇīyaṁ.  Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṁ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṁ.  Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṁ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṁ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhāpetvā yenatthena āgato, taṁ pucchitukāmo ekamantaṁ nisīdi.  
 Ekamantanti bhāvanapuṁsakaniddeso, “visamaṁ candimasūriyā parivattantī”ti-ādīsu (a.ni.4.70) viya.  Tasmā yathā nisinno ekamantaṁ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo.  Bhummatthe vā etaṁ upayogavacanaṁ.  Nisīdīti upāvisi.  Paṇḍitā hi purisā garuṭṭhāniyaṁ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṁ nisīdanti, ayañca nesaṁ aññataro, tasmā ekamantaṁ nisīdi.  
 Kathaṁ nisinno pana ekamantaṁ nisinno hotīti.  Cha nisajjadose vajjetvā.  Seyyathidaṁ, atidūraṁ accāsannaṁ uparivātaṁ unnatapadesaṁ atisammukhaṁ atipacchāti.  Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena (CS:pg.1.115) kathetabbaṁ hoti.  Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṁ karoti.  Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati.  Unnatappadese nisinno agāravaṁ pakāseti.  Atisammukhā nisinno sace (MA.4./I,111.) daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṁ āhacca daṭṭhabbaṁ hoti.  Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṁ pasāretvā daṭṭhabbaṁ hoti.  Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi, tena vuttaṁ “ekamantaṁ nisīdī”ti.  
 Yemeti ye ime.  Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā.  Tattha “tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto”ti (ma.ni.2.294) evaṁ āgatā uccākulappasutā jātikulaputtā nāma.  “Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā”ti (ma.ni.3.78) evaṁ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputtā nāma.  Idha pana dvīhipi kāraṇehi kulaputtāyeva.  
 Saddhāti saddhāya.  Agārasmāti agārato.  Anagāriyanti pabbajjaṁ bhikkhubhāvañca.  Pabbajjāpi hi natthettha agāriyanti anagāriyā, agārassa hitaṁ kasigorakkhādikammamettha natthīti attho.  Bhikkhupi natthetassa agāranti anagāro, anagārassa bhāvo anagāriyaṁ.  Pabbajitāti upagatā, evaṁ sabbathāpi anagāriyasaṅkhātaṁ pabbajjaṁ bhikkhubhāvaṁ vā upagatāti vuttaṁ hoti.  Pubbaṅgamoti purato gāmī nāyako.  Bahukāroti hitakiriyāya bahūpakāro.  Bhavaṁ tesaṁ Gotamo samādapetāti te kulaputte bhavaṁ Gotamo adhisīlādīni gāhetā sikkhāpetā.  Sā janatāti so janasamūho.  Diṭṭhānugatiṁ āpajjatīti dassanānugatiṁ paṭipajjati, yandiṭṭhiko bhavaṁ Gotamo yaṁkhantiko yaṁruciko, tepi tandiṭṭhikā honti taṁkhantikā taṁrucikāti attho.  
 Kasmā panāyaṁ evamāhāti?  Esa kira pubbe aneke kulaputte agāramajjhe vasante devaputte viya pañcahi kāmaguṇehi paricāriyamāne anto ca bahi ca susaṁvihitārakkhe disvā, te aparena samayena Bhagavato madhurarasaṁ dhammadesanaṁ sutvā saddhāya gharā nikkhamma pabbajitvā ghāsacchādanaparamatāya (CS:pg.1.116) santuṭṭhe āraññakesu senāsanesu kenaci arakkhiyamānepi anussaṅkitāparisaṅkite (MA.4./I,112.) haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge addasa, disvā ca imesaṁ kulaputtānaṁ “ayaṁ phāsuvihāro kaṁ nissāya uppanno”ti cintento “samaṇaṁ Gotaman”ti Bhagavati pasādaṁ alattha.  So taṁ pasādaṁ nivedetuṁ Bhagavato santikaṁ āgato, tasmā evamāha.  
 Athassa Bhagavā taṁ vacanaṁ sampaṭicchanto abbhanumodanto ca evametaṁ brāhmaṇāti-ādimāha.  Vacanasampaṭicchanānumodanatthoyeva hi ettha ayaṁ evanti nipāto.  Mamaṁ uddissāti maṁ uddissa.  Saddhāti saddhāyeva.  Na iṇaṭṭhā na bhayaṭṭāti-ādīni sandhāyāha.  Īdisānaṁyeva hi Bhagavā pubbaṅgamo, na itaresaṁ.  Durabhisambhavāni hīti sambhavituṁ dukkhāni dussahāni, na sakkā appesakkhehi ajjhogāhitunti vuttaṁ hoti.  Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca.  Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena, “nikkhamitvā bahi indakhilā sabbametaṁ araññan”ti vuttaṁ, tathāpi yantaṁ “pañcadhanusatikaṁ pacchiman”ti āraññikaṅganipphādakaṁ senāsanaṁ vuttaṁ, tadeva adhippetanti veditabbaṁ.  
 Vanapatthanti gāmantaṁ atikkamitvā manussānaṁ anupacāraṭṭhānaṁ, yattha na kasīyati na vapīyati.  Vuttampi cetaṁ “vanapatthanti dūrānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ, vanapatthanti vanasaṇḍānametaṁ senāsanānaṁ, vanapatthanti bhiṁsanakānametaṁ, vanapatthanti salomahaṁsānametaṁ, vanapatthanti pariyantānametaṁ, vanapatthanti na manussūpacārānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanan”ti.  Ettha ca pariyantānanti imamekaṁ pariyāyaṁ ṭhapetvā sesapariyāyehi vanapatthāni veditabbānī.  Pantānīti pariyantāni atidūrāni.  Dukkaraṁ pavivekanti kāyavivekaṁ dukkaraṁ.  Durabhiramanti abhiramituṁ na sukhaṁ.  Ekatteti ekībhāve.  Kiṁ dasseti?  Kāyaviveke katepi tattha cittaṁ abhiramāpetuṁ dukkaraṁ.  Dvayaṁdvayārāmo hi ayaṁ lokoti. (MA.4./I,113.) Haranti maññeti haranti viya ghasanti viya.  Manoti manaṁ.  Samādhiṁ alabhamānassāti upacārasamādhiṁ vā appanāsamādhiṁ vā alabhantassa.  Kiṁ dasseti?  Īdisassa bhikkhuno tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca bhiṁsanakehi vanāni cittaṁ vikkhipanti maññeti, sabbaṁ brāhmaṇo saddhāpabbajitānaṁ kulaputtānaṁ araññavāse (vibha.529) vimhito āha.  
 
 Kāyakammantavārakathā 

 35. Athassa (CS:pg.1.117) Bhagavā purimanayeneva “evametaṁ brāhmaṇā”ti-ādīhi taṁ taṁ vacanaṁ sampaṭicchitvā abbhanumoditvā ca yasmā soḷasasu ṭhānesu ārammaṇapariggaharahitānaṁyeva tādisāni senāsanāni durabhisambhavāni, na tesu ārammaṇapariggāhayuttānaṁ, attanā ca bodhisatto samāno tādiso ahosi, tasmā attano tādisānaṁ senāsanānaṁ durabhisambhavataṁ dassetuṁ, mayhampi khoti-ādimāha.  
 Tattha pubbeva sambodhāti sambodhato pubbeva, ariyamaggappattito aparabhāgeyevāti vuttaṁ hoti.  Anabhisambuddhassāti appaṭividdhacatusaccassa.  Bodhisattasseva satoti bujjhanakasattasseva sammāsambodhiṁ adhigantuṁ arahasattasseva sato, bodhiyā vā sattasseva laggasseva sato.  Dīpaṅkarassa hi Bhagavato pādamūle aṭṭhadhammasamodhānena abhinīhārasamiddhito pabhuti Tathāgato bodhiyā satto laggo “pattabbā mayā esā”ti tadadhigamāya parakkamaṁ amuñcantoyeva āgato, tasmā bodhisattoti vuccati.  Tassa mayhanti tassa evaṁ bodhisattasseva sato mayhaṁ.  Ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vāti ye keci pabbajjūpagatā vā bhovādino vā.  
 Aparisuddhakāyakammantāti aparisuddhena pāṇātipātādinā kāyakammantena samannāgatā.  Aparisuddhakāyakammantasandosahetūti aparisuddhassa kāyakammantasaṅkhātassa attano dosassa hetu, aparisuddhakāyakammantakāraṇāti vuttaṁ hoti.  Haveti ekaṁsavacane nipāto.  Akusalanti sāvajjaṁ akkhemañca.  Bhayabheravanti bhayañca bheravañca.  Cittutrāsassa ca bhayānakārammaṇassa cetaṁ adhivacanaṁ. (MA.4./I,114.)Tatra bhayaṁ sāvajjaṭṭhena akusalaṁ, bheravaṁ akkhemaṭṭhenāti veditabbaṁ.  Avhāyantīti pakkosanti.  Kathaṁ?  Te hi pāṇātipātādīni katvā “mayaṁ ayuttamakamhā, sace no te jāneyyuṁ, yesaṁ aparajjhimhā, idāni anubandhitvā anayabyasanaṁ āpādeyyun”ti araññaṁ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vā nisīdanti.  Te “Appamattakampi tiṇasaddaṁ vā paṇṇasaddaṁ vā sutvā, idānimhā naṭṭhā”ti tasanti vittasanti, āgantvā parehi parivāritā viya baddhā vadhitā viya ca honti.  Evaṁ taṁ bhayabheravaṁ attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti.  
 Na (CS:pg.1.118) kho panāhaṁ …pe… paṭisevāmīti ahaṁ kho pana aparisuddhakāyakammanto hutvā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni na paṭisevāmi.  Ye hi voti ettha voti nipātamattaṁ.  Ariyā vuccanti Buddhā ca Buddhasāvakā ca.  Parisuddhakāyakammantāti īdisā hutvā.  Tesamahaṁ aññataroti tesaṁ ahampi eko aññataro.  Bodhisatto hi gahaṭṭhopi pabbajitopi parisuddhakāyakammantova hoti.  Bhiyyoti atirekatthe nipāto.  Pallomanti pannalomataṁ, khemaṁ sotthibhāvanti attho.  Āpādinti āpajjiṁ, atirekaṁ sotthibhāvaṁ atirekena vā sotthibhāvamāpajjinti vuttaṁ hoti.  Araññe vihārāyāti araññe vihāratthāya.  
 
 Kāyakammantavārakathā niṭṭhitā.  

 Vacīkammantavārādivaṇṇanā 

 36. Esa nayo sabbattha.  Ayaṁ pana viseso, vacīkammantavāre tāva aparisuddhavacīkammantāti aparisuddhena musāvādādinā vacīkammantena samannāgatā.  Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?  Te musāvādena parassa atthaṁ bhañjitvā, pisuṇavācāya mittabhedaṁ katvā pharusavācāya paresaṁ parisamajjhe mammāni tuditvā niratthakavācāya parasattānaṁ kammante nāsetvā “mayaṁ ayuttamakamhā, sace no te jāneyyuṁ, yesaṁ aparajjhimhā, idāni anubandhitvā anayabyasanaṁ pāpeyyun”ti araññaṁ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vā nisīdanti.  Te “Appamattakampi tiṇasaddaṁ vā paṇṇasaddaṁ vā sutvā idānimhā naṭṭhā”ti tasanti vittasanti āgantvā parehi parivāritā viya baddhā vadhitā viya ca honti.  Evaṁ taṁ (MA.4./I,115.) bhayabheravaṁ attani samāropanaṭṭhena avhāyanti, pakkosanti.  
 Manokammantavāre aparisuddhamanokammantāti aparisuddhena abhijjhādinā manokammantena samannāgatā.  Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?  Te paresaṁ rakkhitagopitesu bhaṇḍesu abhijjhāvisamalobhaṁ uppādetvā parassa kujjhitvā parasatte micchādassanaṁ gāhāpetvā mayaṁ ayuttamakamhā …pe… attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti.  
 Ājīvavāre (CS:pg.1.119) aparisuddhājīvāti aparisuddhena vejjakammadūtakammavaḍḍhipayogādinā ekavīsati-anesanabhedena ājīvena samannāgatā.  Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?  Te evaṁ jīvikaṁ kappetvā suṇanti-- “sāsanasodhakā kira tepiṭakā bhikkhū sāsanaṁ sodhetuṁ nikkhantā, ajja vā sve vā idhāgamissantī”ti araññaṁ pavisitvā gacchantare vā …pe… tasanti vittasanti.  Te hi āgantvā parivāretvā gahitā viya odātavatthanivāsitā viya ca hontīti.  Sesaṁ tādisameva.  
 37. Ito paraṁ abhijjhālūti-ādīsu kiñcāpi abhijjhābyāpādā manokammantena saṅgahitā tathāpi nīvaraṇavasena puna vuttāti veditabbā.  Tattha abhijjhālūti parabhaṇḍādi-abhijjhāyanasīlā.  Kāmesu tibbasārāgāti vatthukāmesu bahalakilesarāgā, te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?  Te avavatthitārammaṇā honti, tesaṁ avavatthitārammaṇānaṁ araññe viharantānaṁ divā diṭṭhaṁ rattiṁ bhayabheravaṁ hutvā upaṭṭhāti-- “te ākulacittā appamattakenapi tasanti vittasanti, rajjuṁ vā lataṁ vā disvā sappasaññino honti, khāṇuṁ disvā yakkhasaññino, thalaṁ vā pabbataṁ vā disvā hatthisaññino sappādīhi anayabyasanaṁ āpāditā viya hontī”ti.  Sesaṁ tādisameva.  
 38. Byāpannacittāti pakatibhāvavijahanena vipannacittā.  Kilesānugatañhi cittaṁ pakatibhāvaṁ vijahati, purāṇabhattabyañjanaṁ viya pūtikaṁ hoti.  Paduṭṭhamanasaṅkappāti paduṭṭhacittasaṅkappā, abhadrakena paresaṁ anatthajanakena cittasaṅkappena samannāgatāti vuttaṁ hoti.  Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?  Bhayabheravāvhāyanaṁ (MA.4./I,116.) ito pabhuti abhijjhāluvāre vuttanayeneva veditabbaṁ.  Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāma.  Na kho panāhaṁ byāpannacittoti ettha pana mettacitto ahaṁ hitacittoti dasseti, īdisā hi bodhisattā honti.  Evaṁ sabbattha vuttadosapaṭipakkhavasena bodhisattassa guṇā vaṇṇetabbā.  
 39. Thinamiddhapariyuṭṭhitāti cittagelaññabhūtena thinena sesanāmakāyagelaññabhūtena middhena ca pariyuṭṭhitā, abhibhūtā gahitāti vuttaṁ hoti.  Te niddābahulā honti.  
 40. Uddhatāti (CS:pg.1.120) uddhaccapakatikā vipphandamānacittā, uddhaccena hi ekārammaṇe cittaṁ vipphandati dhajayaṭṭhiyaṁ vātena paṭākā viya.  Avūpasantacittāti anibbutacittā, idha kukkuccaṁ gahetuṁ vaṭṭati.  
 41. Kaṅkhī vicikicchīti ettha ekamevidaṁ pañcamaṁ nīvaraṇaṁ.  Kiṁ nu kho idanti ārammaṇaṁ kaṅkhanato kaṅkhā, idamevidanti nicchetuṁ asamatthabhāvato vicikicchāti vuccati, tena samannāgatā samaṇabrāhmaṇā “kaṅkhī vicikicchī”ti vuttā.  
 42. Attukkaṁsanakā paravambhīti ye attānaṁ ukkaṁsenti ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, parañca vambhenti garahanti nindanti, nīce ṭhāne ṭhapenti, tesametaṁ adhivacanaṁ.  Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?  Te parehi “Asuko ca kira asuko ca attānaṁ ukkaṁsenti, amhe garahanti, dāse viya karonti, gaṇhatha ne”ti anubaddhā palāyitvā araññaṁ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vāti kāyakammantasadisaṁ vitthāretabbaṁ.  
 43. Chambhīti kāyathambhanalomahaṁsanakarena thambhena samannāgatā.  Bhīrukajātikāti bhīrukapakatikā, gāmadārakā viya bhayabahulā asūrā kātarāti vuttaṁ hoti.  
 44. Lābhasakkārasilokanti ettha labbhatīti lābho, catunnaṁ paccayānametaṁ adhivacanaṁ.  Sakkāroti sundarakāro, paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā ca abhisaṅkharitvā katā sakkārāti vuccanti.  Yā ca parehi attano gāravakiriyā pupphādīhi vā pūjā.  Silokoti vaṇṇabhaṇanaṁ (MA.4./I,117.) etaṁ lābhañca sakkārañca silokañca lābhasakkārasilokaṁ.  Nikāmayamānāti patthayamānā.  Bhayabheravāvhāyanaṁ abhijjhāluvārasadisameva.  Tadatthadīpakaṁ panettha piyagāmikavatthuṁ kathenti-- 
 Eko kira piyagāmiko nāma bhikkhu samādinnadhutaṅgānaṁ bhikkhūnaṁ lābhaṁ disvā “Ahampi dhutaṅgaṁ samādiyitvā lābhaṁ uppādemī”ti cintetvā sosānikaṅgaṁ samādāya susāne vasati.  Athekadivasaṁ eko kammamutto jaraggavo divā gocare caritvā rattiṁ tasmiṁ susāne pupphagumbe sīsaṁ katvā romanthayamāno aṭṭhāsi.  Piyagāmiko rattiṁ caṅkamanā nikkhanto (CS:pg.1.121) tassa hanusaddaṁ sutvā cintesi “Addhā maṁ lābhagiddho esa susāne vasatīti ñatvā devarājā viheṭhetuṁ āgato”ti, so jaraggavassa purato añjaliṁ paggahetvā “sappurisa devarāja ajja me ekarattiṁ khama, sve paṭṭhāya na evaṁ karissāmī”ti namassamāno sabbarattiṁ yācanto aṭṭhāsi.  Tato sūriye uṭṭhite taṁ disvā kattarayaṭṭhiyā paharitvā palāpesi “sabbarattiṁ maṁ bhiṁsāpesī”ti.  
 45. Kusītāti kosajjānugatā.  Hīnavīriyāti hīnā vīriyena virahitā viyuttā, nibbīriyāti vuttaṁ hoti.  Tattha kusītā kāyikavīriyārambhavirahitā honti, hīnavīriyā cetasikavīriyārambhavirahitā.  Te ārammaṇavavatthānamattampi kātuṁ na sakkonti.  Tesaṁ avavatthitārammaṇānanti sabbaṁ pubbasadisameva.  
 46. Muṭṭhassatīti naṭṭhassatī.  Asampajānāti paññārahitā, imassa ca paṭipakkhe “upaṭṭhitassatīhamasmī”ti vacanato satibhājaniyamevetaṁ.  Paññā panettha satidubbalyadīpanatthaṁ vuttā.  Duvidhā hi sati paññāsampayuttā paññāvippayuttā ca.  Tattha paññāsampayuttā balavatī, vippayuttā dubbalā, tasmā yadāpi tesaṁ sati hoti, tadāpi asampajānantā muṭṭhassatīyeva te, dubbalāya satiyā satikiccābhāvatoti etamatthaṁ dīpetuṁ “asampajānā”ti vuttaṁ.  Te evaṁ muṭṭhassatī asampajānā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṁ na sakkontīti sabbaṁ pubbasadisameva.  
 47. Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā.  Vibbhantacittāti ubbhantacittā.  Samādhivirahena laddhokāsena uddhaccena tesaṁ samādhivirahānaṁ cittaṁ nānārammaṇesu (MA.4./I,118.) paribbhamati, vanamakkaṭo viya vanasākhāsu uddhaccena ekārammaṇe vipphandati.  Pubbe vuttanayenena te evaṁ asamāhitā vibbhantacittā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṁ na sakkontīti sabbaṁ pubbasadisameva.  
 48. Duppaññāti nippaññānametaṁ adhivacanaṁ.  Paññā pana duṭṭhā nāma natthi.  Eḷamūgāti elamukhā, kha-kārassa ga-kāro kato.  Lālamukhāti vuttaṁ hoti.  Duppaññānañhi kathentānaṁ lālā mukhato galati, lālā ca elāti (CS:pg.1.122) vuccati.  Yathāha “passelamūgaṁ uragaṁ dujjivhan”ti.  Tasmā te “eḷamūgā”ti vuccanti.  “Elamukhā”tipi pāṭho.  “Elamugā”ti keci paṭhanti, apare “elamukā”tipi, sabbattha “elamukhā”ti attho.  Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?  Te duppaññā eḷamūgā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṁ na sakkonti.  Tesaṁ avavatthitārammaṇānaṁ araññe viharantānaṁ divā diṭṭhaṁ rattiṁ bhayabheravaṁ hutvā upaṭṭhāti “te ākulacittā appamattakenapi tasanti vittasanti, rajjuṁ vā lataṁ vā disvā sappasaññino honti, khāṇuṁ disvā yakkhasaññino, thalaṁ vā pabbataṁ vā disvā hatthisaññino sappādīhi anayavyasanaṁ āpāditā viya hontī”ti.  Evaṁ taṁ bhayabheravaṁ attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti.  Paññāsampannohamasmīti ettha paññāsampannoti paññāya sampanno samannāgato, no ca kho vipassanāpaññāya, na maggapaññāya, apica kho pana imesu soḷasasu ṭhānesu ārammaṇavavatthānapaññāyāti attho.  Sesaṁ sabbattha vuttanayamevāti.  
 
 Vacīkammantavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.
 
 Soḷasaṭṭhānārammaṇapariggaho niṭṭhito.

 Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā 

 49. Tassa mayhanti ko anusandhi?  Bodhisatto kira imāni soḷasārammaṇāni pariggaṇhanto ca bhayabheravaṁ adisvā bhayabheravaṁ nāma evarūpāsu rattīsu evarūpe senāsane ca paññāyati, handa naṁ tatthāpi gavesissāmīti bhayabheravagavesanamakāsi, etamatthaṁ Bhagavā idāni brāhmaṇassa dassento tassa mayhanti-ādimāha.  
 Tattha yā tāti ubhayametaṁ rattīnaṁyeva uddesaniddesavacanaṁ.  Abhiññātāti (MA.4./I,119.) ettha abhīti lakkhaṇatthe upasaggo.  Tasmā abhiññātāti candapāripūriyā candaparikkhayenāti evamādīhi lakkhaṇehi ñātāti veditabbā.  Abhilakkhitāti ettha upasaggamattameva, tasmā abhilakkhitāti lakkhaṇīyā icceva attho, uposathasamādānadhammassavanapūjāsakkārādikaraṇatthaṁ lakkhetabbā sallakkhetabbā upalakkhetabbāti vuttaṁ hoti.  
 Cātuddasīti (CS:pg.1.123) pakkhassa paṭhamadivasato pabhuti catuddasannaṁ pūraṇī ekā ratti.  Evaṁ pañcadasī aṭṭhamī ca.  Pakkhassāti sukkapakkhassa kaṇhapakkhassa ca.  Etā tisso tisso katvā cha rattiyo, tasmā sabbattha pakkhavacanaṁ yojetabbaṁ “pakkhassa cātuddasī pakkhassa pañcadasī pakkhassa aṭṭhamī”ti.  Atha pañcamī kasmā na gahitāti?  Asabbakālikattā.  Buddhe kira Bhagavati anuppannepi uppajjitvā aparinibbutepi pañcamī anabhilakkhitāyeva, parinibbute pana Dhammasaṅgāhakattherā cintesuṁ “dhammassavanaṁ cirena hotī”ti.  Tato sammannitvā pañcamīti dhammassavanadivasaṁ ṭhapesuṁ, tato pabhuti sā abhilakkhitā jātā, evaṁ asabbakālikattā ettha na gahitāti.  
 Tathārūpāsūti tathāvidhāsu.  Ārāmacetiyānīti pupphārāmaphalārāmādayo ārāmā eva ārāmacetiyāni.  Cittīkataṭṭhena hi cetiyānīti vuccanti, pūjanīyaṭṭhenāti vuttaṁ hoti.  Vanacetiyānīti baliharaṇavanasaṇḍasubhagavanadevasālavanādīni vanāniyeva vanacetiyāni.  Rukkhacetiyānīti gāmanigamādidvāresu pūjanīyarukkhāyeva rukkhacetiyāni.  Lokiyā hi dibbādhivatthāti vā maññamānā tesuyeva vā dibbasaññino hutvā ārāmavanarukkhe cittīkaronti pūjenti, tena te sabbepi cetiyānīti vuccanti.  Bhiṁsanakānīti bhayajanakāni, passatopi suṇatopi bhayaṁ janenti.  Salomahaṁsānīti saheva lomahaṁsena vattanti, pavisamānasseva lomahaṁsajananato.  Appeva nāma passeyyanti api nāma taṁ bhayabheravaṁ passeyyameva.  Aparena samayenāti, “etadahosi yaṁnūnāhan”ti evaṁ cintitakālato paṭṭhāya aññena kālena.  
 Tattha ca me brāhmaṇa (MA.4./I,120.) viharatoti tathārūpesu senāsanesu yaṁ yaṁ manussānaṁ āyācana-upahārakaraṇārahaṁ yakkhaṭṭhānaṁ pupphadhūpamaṁsaruhiravasāmedapihakapapphāsasurāmerayādīhi okiṇṇakilinnadharaṇitalaṁ ekanipātaṁ viya yakkharakkhasapisācānaṁ, yaṁ divāpi passantānaṁ hadayaṁ maññe phalati, taṁ ṭhānaṁ sandhāyāha “tattha ca me, brāhmaṇa, viharato”ti.  Mago vā āgacchatīti siṅgāni vā khurāni vā koṭṭento gokaṇṇakhaggadīpivarāhādibhedo mago vā āgacchati, sabbacatuppadānañhi idha magoti nāmaṁ.  Katthaci pana kāḷasiṅgālopi vuccati.  Yathāha-- 
 	“Usabhasseva (CS:pg.1.124) te khandho, sīhasseva vijambhitaṁ; 
 	Magarāja namo tyatthu, api kiñci labhāmase”ti.  (jā.1.3.133).
 Moro vā kaṭṭhaṁ pātetīti moro vā sukkhakaṭṭhaṁ rukkhato cāletvā pāteti.  Moraggahaṇena ca idha sabbapakkhiggahaṇaṁ adhippetaṁ, tena yo koci pakkhīti vuttaṁ hoti.  Atha vā moro vāti vā saddena añño vā koci pakkhīti.  Esa nayo purime magaggahaṇepi.  Vāto vā paṇṇakasaṭaṁ eretīti vāto vā paṇṇakacavaraṁ ghaṭṭeti.  Etaṁ nūna taṁ bhayabheravaṁ āgacchatīti yametaṁ āgacchati, taṁ bhayabheravaṁ nūnāti.  Ito pabhuti ca ārammaṇameva bhayabheravanti veditabbaṁ.  Parittassa ca adhimattassa ca bhayassa ārammaṇattā sukhārammaṇaṁ rūpaṁ sukhamiva.  Kiṁ nu kho ahaṁ aññadatthu bhayapaṭikaṅkhī viharāmīti ahaṁ kho kiṁ kāraṇaṁ ekaṁseneva bhayaṁ ākaṅkhamāno icchamāno hutvā viharāmi.  
 Yathābhūtaṁ yathābhūtassāti yena yena iriyāpathena bhūtassa bhavitassa sato vattamānassa samaṅgībhūtassa vā.  Meti mama santike.  Tathābhūtaṁ tathābhūto vāti tena teneva iriyāpathena bhūto bhavito santo vattamāno samaṅgībhūto vāti attho.  So kho ahaṁ …pe… paṭivinemīti bodhisattassa kira caṅkamantassa tasmiṁ magasiṅgakhurasaddādibhede bhayabheravārammaṇe āgate neva mahāsatto tiṭṭhati, (MA.4./I,121.) na nisīdati na sayati, atha kho caṅkamantova parivīmaṁsanto parivicinanto bhayabheravaṁ na passati, magasiṅgakhurasaddādimattameva cetaṁ hoti, so taṁ ñatvā idaṁ nāmetaṁ, na bhayabheravanti tato tiṭṭhati vā nisīdati vā sayati vā.  Etamatthaṁ dassento “so kho ahan”ti-ādimāha.  Esa nayo sabbapeyyālesu.  Ito parañca iriyāpathapaṭipāṭiyā avatvā āsannapaṭipāṭiyā iriyāpathā vuttāti veditabbā, caṅkamantassa hi bhayabherave āgate na ṭhito na nisinno na nipanno ṭhitassāpi āgate na caṅkamīti evaṁ tassa āsannapaṭipāṭiyā vuttāti.  
 
 Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Asammohavihāravaṇṇanā

 50. Evaṁ (CS:pg.1.125) bhiṁsanakesupi ṭhānesu attano bhayabheravābhāvaṁ dassetvā idāni jhāyīnaṁ sammohaṭṭhānesu attano asammohavihāraṁ dassetuṁ santi kho pana, brāhmaṇāti-ādimāha.  
 Tattha santīti atthi saṁvijjanti upalabbhanti.  Rattiṁyeva samānanti rattiṁyeva santaṁ, divāti sañjānantīti “divaso ayan”ti sañjānanti.  Divāyeva samānanti divasaṁyeva santaṁ.  Rattīti sañjānantīti “ratti ayan”ti sañjānanti.  Kasmā panete evaṁsaññino hontīti.  Vuṭṭhānakosallābhāvato vā sakuṇarutato vā.  Kathaṁ?  Idhekacco odātakasiṇalābhī divā parikammaṁ katvā divā samāpanno divāyeva vuṭṭhahāmīti manasikāraṁ uppādeti, no ca kho addhānaparicchede kusalo hoti.  So divasaṁ atikkamitvā rattibhāge vuṭṭhāti.  Odātakasiṇapharaṇavasena cassa visadaṁ hoti vibhūtaṁ suvibhūtaṁ.  So, divā vuṭṭhahāmīti uppāditamanasikāratāya odātakasiṇapharaṇavisadavibhūtatāya ca rattiṁyeva samānaṁ divāti sañjānāti.  Idha panekacco nīlakasiṇalābhī rattiṁ parikammaṁ katvā rattiṁ samāpanno rattiṁyeva vuṭṭhahāmīti manasikāraṁ uppādeti, no ca kho addhānaparicchede kusalo hoti.  So rattiṁ atikkamitvā divasabhāge vuṭṭhāti.  Nīlakasiṇapharaṇavasena cassa avisadaṁ hoti avibhūtaṁ.  So rattiṁ vuṭṭhahāmīti uppāditamanasikāratāya nīlakasiṇapharaṇāvisadāvibhūtatāya ca divāyeva samānaṁ rattīti sañjānāti.  Evaṁ tāva vuṭṭhānakosallābhāvato evaṁsaññino honti.  
 Sakuṇarutato pana idhekacco antosenāsane nisinno hoti.  Atha divā ravanakasakuṇā kākādayo candālokena divāti (MA.4./I,122.) maññamānā rattiṁ ravanti, aññehi vā kāraṇehi.  So tesaṁ saddaṁ sutvā rattiṁyeva samānaṁ divāti sañjānāti.  Idha panekacco pabbatantare gambhīrāya ghanavanappaṭicchannāya giriguhāya sattāhavaddalikāya vattamānāya antarahitasūriyāloke kāle nisinno hoti.  Atha rattiṁ ravanakasakuṇā ulūkādayo majjhanhikasamayepi tattha tattha samandhakāre nilīnā rattisaññāya vā aññehi vā kāraṇehi ravanti.  So tesaṁ saddaṁ sutvā divāyeva samānaṁ rattīti sañjānāti.  Evaṁ sakuṇarutato evaṁsaññino hontīti.  Idamahanti idaṁ ahaṁ evaṁ sañjānanaṁ (CS:pg.1.126) Sammohavihārasmiṁ vadāmīti sammohavihārapariyāpannaṁ antogadhaṁ, sammohavihārānaṁ aññataraṁ vadāmīti vuttaṁ hoti.  
 Ahaṁ kho pana brāhmaṇa …pe… sañjānāmīti pākaṭo bodhisattassa rattindivaparicchedo sattāhavaddalepi candimasūriyesu adissamānesupi jānātiyeva “ettakaṁ purebhattakālo gato, ettakaṁ pacchābhattakālo, ettakaṁ paṭhamayāmo, ettakaṁ majjhimayāmo, ettakaṁ pacchimayāmo”ti, tasmā evamāha.  Anacchariyañcetaṁ yaṁ pūritapāramī bodhisatto evaṁ jānāti.  Padesañāṇe ṭhitānaṁ sāvakānampi hi rattindivaparicchedo pākaṭo hoti.  
 Kalyāṇiyamahāvihāre kira Godattatthero dvaṅgulakāle bhattaṁ gahetvā aṅgulakāle bhuñjati.  Sūriye adissamānepi pātoyeva senāsanaṁ pavisitvā tāya velāya nikkhamati.  Ekadivasaṁ ārāmikā “sve therassa nikkhamanakāle passāmā”ti bhattaṁ sampādetvā kālatthambhamūle nisīdiṁsu.  Thero dvaṅgulakāleyeva nikkhamati.  Tato pabhuti kira sūriye adissamānepi therassa nikkhamanasaññāya eva bheriṁ ākoṭenti.  
 Ajagaravihārepi Kāḷadevatthero antovasse yāmagaṇḍikaṁ paharati, āciṇṇametaṁ therassa.  Na ca yāmayantanāḷikaṁ payojeti, aññe bhikkhū payojenti.  Atha nikkhante paṭhame yāme there muggaraṁ gahetvā ṭhitamatteyeva ekaṁ dve vāre paharanteyeva vā yāmayantaṁ patati, evaṁ tīsu yāmesu samaṇadhammaṁ katvā thero pātoyeva gāmaṁ pavisitvā piṇḍapātaṁ ādāya vihāraṁ āgantvā bhojanavelāya  (MA.4./I,123.) pattaṁ gahetvā divā vihāraṭṭhānaṁ gantvā samaṇadhammaṁ karoti.  Bhikkhū kālatthambhaṁ disvā therassa adisvā āgamanatthāya pesenti.  So bhikkhu theraṁ divā vihāraṭṭhānā nikkhamantameva vā antarāmagge vā passati.  Evaṁ padesañāṇe ṭhitānaṁ sāvakānampi rattindivaparicchedo pākaṭo hoti, kimaṅgaṁ pana bodhisattānanti.  
 Yaṁ kho taṁ brāhmaṇa …pe… vadeyyāti ettha pana “yaṁ kho taṁ, brāhmaṇa, asammohadhammo satto loke uppanno …pe… sukhāya devamanussānan”ti vacanaṁ (CS:pg.1.127) vadamāno koci sammā vadeyya, sammā vadamāno siyā, na vitathavādī assa.  Mameva taṁ vacanaṁ vadamāno sammā vadeyya, sammā vadamāno siyā, na vitathavādī assāti evaṁ padasambandho veditabbo.  
 Tattha asammohadhammoti asammohasabhāvo.  Loketi manussaloke.  Bahujanahitāyāti bahujanassa hitatthāya, paññāsampattiyā diṭṭhadhammikasamparāyikahitūpadesakoti.  Bahujanasukhāyāti bahujanassa sukhatthāya, cāgasampattiyā upakaraṇasukhassa dāyakoti.  Lokānukampāyāti lokassa anukampatthāya, mettākaruṇāsampattiyā mātāpitaro viya lokassa rakkhitā gopayitāti.  Atthāya hitāya sukhāya devamanussānanti idha devamanussaggahaṇena ca bhabbapuggalaveneyyasatteyeva gahetvā tesaṁ nibbānamaggaphalādhigamāya attano uppattiṁ dassetīti veditabbo.  Atthāyāti hi vutte paramatthatthāya nibbānāyāti vuttaṁ hoti.  Hitāyāti vutte taṁ sampāpakamaggatthāyāti vuttaṁ hoti, nibbānasampāpakamaggato hi uttari hitaṁ nāma natthi.  Sukhāyāti vutte phalasamāpattisukhatthāyāti vuttaṁ hoti, tato uttari sukhābhāvato.  Vuttañcetaṁ “Ayaṁ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko”ti (dī.ni.3.355 a.ni.5.27 vibha.804).
 
 Asammohavihāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā 

 51. Evaṁ Bhagavā Buddhaguṇapaṭilābhāvasānaṁ attano asammohavihāraṁ brāhmaṇassa dassetvā idāni yāya paṭipadāya taṁ koṭippattaṁ asammohavihāraṁ adhigato, taṁ pubbabhāgato pabhuti dassetuṁ āraddhaṁ kho pana me brāhmaṇāti-ādimāha.  
 Keci panāhu “imaṁ asammohavihāraṁ sutvā brāhmaṇassa cittamevaṁ uppannaṁ ‘kāya nu kho paṭipadāya imaṁ patto’ti, tassa cittamaññāya imāyāhaṁ paṭipadāya imaṁ uttamaṁ asammohavihāraṁ pattoti dassento evamāhā”ti.  
(MA.4./I,124.) Tattha (CS:pg.1.128) āraddhaṁ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṁ ahosīti, brāhmaṇa, na mayā ayaṁ uttamo asammohavihāro kusītena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena vikkhittacittena vā adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṁ kho pana me vīriyaṁ ahosi, bodhimaṇḍe nisinnena mayā caturaṅgavīriyaṁ āraddhaṁ ahosi, paggahitaṁ asithilappavattitanti vuttaṁ hoti.  Āraddhattāyeva ca metaṁ asallīnaṁ ahosi.  
 Upaṭṭhitā sati asammuṭṭhāti na kevalañca vīriyameva, satipi me ārammaṇābhimukhībhāvena upaṭṭhitā ahosi.  Upaṭṭhitattāyeva ca asammuṭṭhā.  Passaddho kāyoti kāyacittappassaddhisambhavena kāyopi me passaddho ahosi.  Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā nāmakāyo rūpakāyoti avisesetvāva passaddho kāyoti vuttaṁ.  Asāraddhoti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṁ hoti.  Samāhitaṁ cittaṁ ekagganti cittampi me sammā āhitaṁ suṭṭhu ṭhapitaṁ appitaṁ viya ahosi.  Samāhitattā eva ca ekaggaṁ acalaṁ nipphandananti, ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.  
 Idāni imāya paṭipadāya adhigataṁ paṭhamajjhānaṁ ādiṁ katvā vijjāttayapariyosānaṁ visesaṁ dassento so kho ahanti-ādimāha.  Tattha vivicceva kāmehi …pe… catutthajjhānaṁ upasampajja vihāsinti ettha tāva yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge pathavīkasiṇakathāyaṁ vuttaṁ.  Kevalañhi tattha “upasampajja viharatī”ti āgataṁ, idha “vihāsin”ti, ayameva viseso.  Kiṁ katvā pana Bhagavā imāni jhānāni upasampajja vihāsīti, kammaṭṭhānaṁ bhāvetvā.  Kataraṁ?  Ānāpānassatikammaṭṭhānaṁ.  
 Imāni ca pana cattāri jhānāni kesañci cittekaggatatthāni honti, kesañci vipassanāpādakāni, kesañci abhiññāpādakāni, kesañci nirodhapādakāni, kesañci bhavokkamanatthāni.  Tattha khīṇāsavānaṁ cittekaggatatthāni honti.  Te hi samāpajjitvā (MA.4./I,125.) ekaggacittā sukhaṁ divasaṁ viharissāmāti iccevaṁ kasiṇaparikammaṁ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattenti.  Sekkhaputhujjanānaṁ samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassissāmāti nibbattentānaṁ vipassanāpādakāni honti.  Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānaṁ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya “ekopi (CS:pg.1.129) hutvā bahudhā hotī”ti (dī.ni.1.238 paṭi.ma.1.102) vuttanayā abhiññāyo patthentā nibbattenti, tesaṁ abhiññāpādakāni honti.  Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā nirodhasamāpattiṁ samāpajjitvā sattāhaṁ acittā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṁ nibbānaṁ patvā sukhaṁ viharissāmāti nibbattenti, tesaṁ nirodhapādakāni honti.  Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā aparihīnajjhānā brahmaloke uppajjissāmāti nibbattenti, tesaṁ bhavokkamanatthāni honti.  
 Bhagavatā panidaṁ catutthajjhānaṁ bodhirukkhamūle nibbattitaṁ, taṁ tassa vipassanāpādakañceva ahosi abhiññāpādakañca sabbakiccasādhakañca, sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakanti veditabbaṁ.  
 
 Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Pubbenivāsakathāvaṇṇanā 

 52. Yesañca guṇānaṁ dāyakaṁ ahosi, tesaṁ ekadesaṁ dassento so evaṁ samāhite citteti-ādimāha.  Tattha dvinnaṁ vijjānaṁ anupadavaṇṇanā ceva bhāvanānayo ca Visuddhimagge vitthārito.  Kevalañhi tattha “so evaṁ samāhite citte …pe… abhininnāmetī”ti vuttaṁ, idha “abhininnāmesin”ti.  Ayaṁ kho me brāhmaṇāti ayañca appanāvāro tattha anāgatoti ayameva viseso.  Tattha soti so ahaṁ.  Abhininnāmesinti abhinīhariṁ.  Abhininnāmesinti ca vacanato soti ettha so ahanti evamattho veditabbo.  
 Yasmā cidaṁ Bhagavato vasena pubbenivāsānussatiñāṇaṁ āgataṁ, tasmā “so tato cuto idhūpapanno”ti ettha evaṁ yojanā veditabbā.  Ettha hi so tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṁ.  Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaraṁ.  Amutra udapādinti tusitabhavanaṁ sandhāyāhāti veditabbo.  Tatrāpāsiṁ evaṁnāmoti tatrāpi tusitabhavane setaketu nāma devaputto ahosiṁ.  Evaṁgottoti tāhi devatāhi saddhiṁ ekagotto.  Evaṁvaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇo.  Evamāhāroti dibbasudhāhāro.  Evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedīti evaṁ dibbasukhapaṭisaṁvedī.  Dukkhaṁ pana saṅkhāradukkhamattameva  (MA.4./I,126.) Evamāyupariyantoti evaṁ sattapaññāsavassakoṭisaṭṭhivassasatasahassāyupariyanto.  So (CS:pg.1.130) tato cutoti so ahaṁ tato tusitabhavanato cuto.  Idhūpapannoti idha mahāmāyāya deviyā kucchimhi nibbatto.  
 Ayaṁ kho me brāhmaṇāti-ādīsu meti mayā.  Vijjāti viditakaraṇaṭṭhena vijjā.  Kiṁ viditaṁ karoti?  Pubbenivāsaṁ.  Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādako moho vuccati.  Tamoti sveva moho paṭicchādakaṭṭhena “tamo”ti vuccati.  Ālokoti sāyeva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena “āloko”ti vuccati.  Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṁ attho, sesaṁ pasaṁsāvacanaṁ.  Yojanā panettha ayaṁ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho.  Kasmā?  Yasmā vijjā uppannā.  Esa nayo itarasmimpi padadvaye.  
 Yathā tanti ettha yathāti opamme.  Tanti nipāto.  Satiyā avippavāsena appamattassa.  Vīriyātāpena ātāpino.  Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahitattassa, pesitattassāti attho.  Idaṁ vuttaṁ hoti “yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya.  Tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya.  Evameva mama avijjā vihatā, vijjā uppannā.  Tamo vihato, āloko uppanno.  Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṁ laddhan”ti.

 Pubbenivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

 Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā

 53. Cutūpapātakathāyaṁ yasmā idha Bhagavato vasena pāḷi āgatā, tasmā “passāmi pajānāmī”ti vuttaṁ, ayaṁ viseso.  Sesaṁ Visuddhimagge vuttasadisameva.
 Ettha pana vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā.  Avijjāti sattānaṁ cutipaṭisandhipaṭicchādikā avijjā.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  Yasmā ca pūritapāramīnaṁ mahāsattānaṁ parikammakiccaṁ nāma natthi.  Te hi citte abhininnāmitamatteyeva anekavihitaṁ (CS:pg.1.131) pubbenivāsaṁ anussaranti, dibbena cakkhunā satte passanti.  Tasmā yo tattha parikammaṁ ādiṁ katvā bhāvanānayo vutto, na tena idha atthoti.  
 
 Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā 

 54. Tatiyavijjāya so evaṁ samāhite citteti vipassanāpādakaṁ catutthajjhānacittaṁ veditabbaṁ.  Āsavānaṁ khayañāṇāyāti  (MA.4./I,127.) arahattamaggañāṇatthāya.  Arahattamaggo hi āsavavināsanato āsavānaṁ khayoti vuccati, tatra cetaṁ ñāṇaṁ, tappariyāpannattāti.  Cittaṁ abhininnāmesinti vipassanācittaṁ abhinīhariṁ.  So idaṁ dukkhanti evamādīsu “ettakaṁ dukkhaṁ, na ito bhiyyo”ti sabbampi dukkhasaccaṁ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ jāniṁ paṭivijjhiṁ.  Tassa ca dukkhassa nibbattikaṁ taṇhaṁ ayaṁ dukkhasamudayoti.  Tadubhayampi yaṁ ṭhānaṁ patvā nirujjhati, taṁ tesaṁ appavattiṁ nibbānaṁ ayaṁ dukkhanirodhoti.  Tassa sampāpakaṁ ariyamaggaṁ ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ jāniṁ paṭivijjhinti evamattho veditabbo.  
 Evaṁ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ime āsavāti-ādimāha.  Tassa me evaṁ jānato evaṁ passatoti tassa mayhaṁ evaṁ jānantassa evaṁ passantassa.  Saha vipassanāya koṭippattaṁ maggaṁ katheti.  Kāmāsavāti kāmāsavato.  Vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṁ dasseti, maggakkhaṇe hi cittaṁ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṁ hoti.  Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇanti iminā paccavekkhaṇañāṇaṁ dasseti.  Khīṇā jātīti-ādīhi tassa bhūmiṁ, tena hi ñāṇena Bhagavā paccavekkhanto “khīṇā jātī”ti-ādīni abbhaññāsi.  Katamā pana Bhagavato jāti khīṇā, kathañca naṁ abbhaññāsīti?  Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā, na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā, vijjamānattā.  Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṁ āpajjanena khīṇā, taṁ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā “kilesābhāve vijjamānampi kammaṁ āyatiṁ appaṭisandhikaṁ hotī”ti jānanto abbhaññāsi.  
 Vusitanti (CS:pg.1.132) vutthaṁ parivutthaṁ, kataṁ caritaṁ niṭṭhitanti attho.  Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṁ, puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṁ sattasekkhā brahmacariyavāsaṁ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso.  Tasmā Bhagavā attano brahmacariyavāsaṁ paccavekkhanto “vusitaṁ brahmacariyan”ti abbhaññāsi.  Kataṁ karaṇīyanti (MA.4./I,128.) catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṁ niṭṭhāpitanti attho.  Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṁ kiccaṁ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo.  Tasmā Bhagavā attano karaṇīyaṁ paccavekkhanto “kataṁ karaṇīyan”ti abbhaññāsi.  
 Nāparaṁ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṁsoḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṁ me natthīti abbhaññāsi.  Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṁpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṁ khandhasantānaṁ mayhaṁ natthi.  Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya.  Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti abbhaññāsi.  
 Idāni evaṁ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṁ āsavānaṁ khayañāṇādhigamaṁ brāhmaṇassa dassento, ayaṁ kho me brāhmaṇāti-ādimāha.  Tattha vijjāti arahattamaggañāṇavijjā.  Avijjāti catusaccapaṭicchādikā avijjā.  Sesaṁ vuttanayameva.  Ettāvatā ca pubbenivāsañāṇena atītaṁsañāṇaṁ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṁsañāṇaṁ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti evaṁ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe saṅgahetvā pakāsento attano asammohavihāraṁ brāhmaṇassa dassesi.  
 
 Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Araññavāsakāraṇavaṇṇanā 

 55. Evaṁ vutte kira brāhmaṇo cintesi-- “samaṇo Gotamo sabbaññutaṁ paṭijānāti, ajjāpi ca araññavāsaṁ na vijahati, atthi nu khvassa aññampi kiñci karaṇīyan”ti.  Athassa Bhagavā ajjhāsayaṁ viditvā iminā ajjhāsayānusandhinā, siyā kho pana teti-ādimāha.  Tattha siyā kho pana te, brāhmaṇa, evamassāti, brāhmaṇa, kadāci tuyhaṁ evaṁ bhaveyya.  Na kho panetaṁ brāhmaṇa evaṁ daṭṭhabbanti etaṁ kho pana, brāhmaṇa, tayā mayhaṁ pantasenāsanapaṭisevanaṁ (CS:pg.1.133) avītarāgāditāyāti evaṁ na daṭṭhabbaṁ.  Evaṁ pantasenāsanapaṭisevane akāraṇaṁ paṭikkhipitvā kāraṇaṁ dassento dve kho ahanti-ādimāha.  Tattha atthoyeva atthavaso.  Tasmā dve kho ahaṁ, brāhmaṇa, atthavaseti ahaṁ kho, brāhmaṇa, dve atthe dve kāraṇāni sampassamānoti vuttaṁ hoti.  Attano ca diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha diṭṭhadhammo nāma ayaṁ paccakkho attabhāvo.  Sukhavihāro nāma catunnampi iriyāpathavihārānaṁ phāsutā, ekakassa (MA.4./I,129.) hi araññe antamaso uccārapassāvakiccaṁ upādāya sabbeva iriyāpathā phāsukā honti, tasmā diṭṭhadhammassa sukhavihāranti ayamattho veditabbo.  Pacchimañca janataṁ anukampamānoti kathaṁ araññavāsena pacchimā janatā anukampitā hoti?  Saddhāpabbajitā hi kulaputtā Bhagavato araññavāsaṁ disvā Bhagavāpi nāma araññasenāsanāni na muñcati, yassa nevatthi pariññātabbaṁ na pahātabbaṁ na bhāvetabbaṁ na sacchikātabbaṁ, kimaṅgaṁ pana mayanti cintetvā tattha vasitabbameva maññissanti.  Evaṁ khippameva dukkhassantakarā bhavissanti.  Evaṁ pacchimā janatā anukampitā hoti.  Etamatthaṁ dassento āha “pacchimañca janataṁ anukampamāno”ti.  
 
 Araññavāsakāraṇavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Desanānumodanāvaṇṇanā 

 56. Taṁ sutvā attamano brāhmaṇo anukampitarūpāti-ādimāha.  Tattha anukampitarūpāti anukampitajātikā anukampitasabhāvā.  Janatāti janasamūho.  Yathā taṁ arahatā sammāsambuddhenāti yathā arahaṁ sammāsambuddho anukampeyya, tatheva anukampitarūpāti.  
 Evañca pana vatvā puna taṁ Bhagavato dhammadesanaṁ abbhanumodamāno Bhagavantaṁ etadavoca abhikkantaṁ, bho Gotama, abhikkantaṁ, bho Gotamāti.  Tatthāyaṁ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpa-abbhanumodanesu dissati.  “Abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho”ti-ādīsu (cūḷava.383 a.ni.8.20) hi khaye dissati.  “Ayaṁ imesaṁ catunnaṁ puggalānaṁ abhikkantataro ca paṇītataro cā”ti-ādīsu (a.ni.4.100) sundare.  
 	“Ko (CS:pg.1.134) me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṁ; 
 	Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṁ disā”ti.  -- 
 Ādīsu (vi.va.857) abhirūpe.  “Abhikkantaṁ, bhante”ti-ādīsu (dī.ni.1.250 pārā.15) abbhanumodane Idhāpi abbhanumodaneyeva.  Yasmā ca abbhanumodane, tasmā sādhu sādhu bho, Gotamāti vuttaṁ hotīti veditabbaṁ.  
 	“Bhaye kodhe pasaṁsāyaṁ, turite kotūhalacchare; 
 	Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṁ budho”ti.-- 
 Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṁsāvasena cāyaṁ dvikkhattuṁ vuttoti veditabbo. (MA.4./I,130.) Atha vā abhikkantanti abhikantaṁ.  Ati-iṭṭhaṁ atimanāpaṁ, atisundaranti vuttaṁ hoti.
 Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṁ thometi, ekena attano pasādaṁ.  Ayañhettha adhippāyo-- abhikkantaṁ, bho Gotama, yadidaṁ bhoto Gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṁ yadidaṁ bhoto Gotamassa dhammadesanaṁ āgamma mama pasādoti.  Bhagavatoyeva vā vacanaṁ dve dve atthe sandhāya thometi-- bhoto Gotamassa vacanaṁ abhikkantaṁ dosanāsanato, abhikkantaṁ guṇādhigamanato, tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṁsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṁsīyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṁ.  
 Tato parampi catūhi upamāhi desanaṁyeva thometi.  Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṁ, heṭṭhāmukhajātaṁ vā.  Ukkujjeyyāti upari mukhaṁ kareyya.  Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādicchāditaṁ.  Vivareyyāti ugghāṭeyya.  Mūḷhassāti disāmūḷhassa.  Maggaṁ ācikkheyyāti hatthe gahetvā “esa maggo”ti vadeyya.  Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī-aḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame, ayaṁ tāva anuttānapadattho.  
 Ayaṁ pana adhippāyayojanā-- yathā koci nikkujjitaṁ ukkujjeyya, evaṁ saddhammavimukhaṁ asaddhamme patitaṁ maṁ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṁ vivareyya (CS:pg.1.135) Evaṁ Kassapassa Bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṁ sāsanaṁ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṁ ācikkheyya, evaṁ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṁ ācikkhantena, yathā andhakāre telapajjotaṁ dhāreyya, evaṁ mohandhakāre nimuggassa me Buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṁsakadesanāpajjotadhāraṇena mayhaṁ bhotā Gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.  
 
 Desanānumodanāvaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Pasannākāravaṇṇanā 

 Evaṁ desanaṁ thometvā imāya desanāya ratanattayapasannacitto pasannākāraṁ karonto esāhanti-ādimāha.  Tattha esāhanti eso ahaṁ.  Bhavantaṁ Gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmīti bhavaṁ me Gotamo saraṇaṁ parāyaṇaṁ, aghassa  (MA.4./I,131.) tātā hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena bhavantaṁ Gotamaṁ gacchāmi, bhajāmi, sevāmi, payirupāsāmi, evaṁ vā jānāmi, bujjhāmīti.  Yesañhi dhātūnaṁ gati-attho, buddhipi tesaṁ attho.  Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi, bujjhāmīti ayamattho vutto.  Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṁ paṭipajjamāne ca apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca.  Vuttañhetaṁ -- “yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṁ aggamakkhāyatī”ti (a.ni.4.34) vitthāro.  Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca, apica kho ariyaphalehi saddhiṁ pariyattidhammopi.  Vuttañhetaṁ chattamāṇavakavimāne-- 
 “Rāgavirāgamanejamasokaṁ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṁ; 
 Madhuramimaṁ paguṇaṁ suvibhattaṁ, dhammamimaṁ saraṇatthamupehī”ti.  (vi.va.887).
 Ettha rāgavirāgoti maggo kathito.  Anejamasokanti phalaṁ.  Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṁ.  Appaṭikūlaṁ madhuramimaṁ paguṇaṁ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā sabbadhammakkhandhāti.  Diṭṭhisīlasaṅghātena saṁhatoti saṅgho, so atthato aṭṭha ariyapuggalasamūho.  Vuttañhetaṁ tasmiṁyeva vimāne.  
 “Yattha (CS:pg.1.136) ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu.  
Aṭṭha ca puggala dhammadasā te, saṅghamimaṁ saraṇatthamupehī”ti.  (vi.va.888).
 Bhikkhūnaṁ saṅgho bhikkhusaṅgho.  Ettāvatā brāhmaṇo tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.  
 
 Pasannākāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Saraṇagamanakathāvaṇṇanā 

 Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṁ saraṇaṁ, saraṇagamanaṁ.  Yo ca saraṇaṁ gacchati, saraṇagamanappabhedo (MA.4./I,132.) saraṇagamanassa phalaṁ, saṁkileso, bhedoti ayaṁ vidhi veditabbo.  Seyyathidaṁ-- padatthato tāva hiṁsatīti saraṇaṁ, saraṇagatānaṁ teneva saraṇagamanena bhayaṁ santāsaṁ dukkhaṁ duggatiparikilesaṁ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṁ adhivacanaṁ.  
 Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṁ bhayaṁ hiṁsati Buddho.  Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo.  Appakānampi kārānaṁ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho.  Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṁ saraṇaṁ.  Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṁ.  Taṁsamaṅgisatto saraṇaṁ gacchati, vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi saraṇāni saraṇaṁ, etāni parāyaṇanti evaṁ upetīti attho.  Evaṁ tāva saraṇaṁ saraṇagamanaṁ yo ca saraṇaṁ gacchatīti idaṁ tayaṁ veditabbaṁ.  
 Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṁ saraṇagamanaṁ lokuttaraṁ lokiyañca.  Tattha lokuttaraṁ diṭṭhasaccānaṁ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṁ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati.  Lokiyaṁ puthujjanānaṁ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato Buddhādiguṇārammaṇaṁ hutvā ijjhati, taṁ atthato Buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho, saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati.  
 Tayidaṁ catudhā pavattati attasanniyyātanena tapparāyaṇatāya sissabhāvūpagamanena paṇipātenāti.  Tattha attasanniyyātanaṁ nāma “Ajja (CS:pg.1.137) ādiṁ katvā ahaṁ attānaṁ Buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā”ti evaṁ Buddhādīnaṁ attapariccajanaṁ.  Tapparāyaṇatā nāma “Ajja ādiṁ katvā ahaṁ Buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo iti maṁ dhārethā”ti evaṁ tapparāyaṇabhāvo.  Sissabhāvūpagamanaṁ nāma “Ajja ādiṁ katvā ahaṁ Buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassāti maṁ dhārethā”ti evaṁ sissabhāvūpagamo.  Paṇipāto nāma “Ajja ādiṁ katvā ahaṁ abhivādanapaccuṭṭhāna-añjalikammasāmīcikammaṁ Buddhādīnaṁyeva tiṇṇaṁ vatthūnaṁ karomi, iti maṁ dhārethā”ti evaṁ Buddhādīsu (MA.4./I,133.) paramanipaccakāro.  Imesañhi catunnaṁ ākārānaṁ aññatarampi karontena gahitaṁyeva hoti saraṇagamanaṁ.  
 Apica Bhagavato attānaṁ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa attānaṁ pariccajāmi.  Jīvitaṁ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṁyeva me jīvitaṁ, jīvitapariyantikaṁ Buddhaṁ saraṇaṁ gacchāmi, Buddho me saraṇaṁ leṇaṁ tāṇanti evampi attasanniyyātanaṁ veditabbaṁ.  “Satthārañca vatāhaṁ passeyyaṁ Bhagavantameva passeyyaṁ, Sugatañca vatāhaṁ passeyyaṁ Bhagavantameva passeyyaṁ, sammāsambuddhañca vatāhaṁ passeyyaṁ Bhagavantameva passeyyan”ti (saṁ.ni.2.154) evampi Mahākassapassa saraṇagamanaṁ viya sissabhāvūpagamanaṁ daṭṭhabbaṁ.  
 “So ahaṁ vicarissāmi, gāmā gāmaṁ purā puraṁ; 
 Namassamāno sambuddhaṁ, dhammassa ca sudhammatan”ti.  (su.ni.194 saṁ.ni.1.246)-- 
 Evampi āḷavakādīnaṁ saraṇagamanaṁ viya tapparāyaṇatā veditabbā.  “Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā Bhagavato pādesu sirasā nipatitvā Bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti brahmāyu ahaṁ, bho Gotama, brāhmaṇo, brahmāyu ahaṁ, bho Gotama, brāhmaṇo”ti (ma.ni.2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.  
 So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti.  Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṁ hoti, na itarehi.  Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṁ gayhati, seṭṭhavasena bhijjati, tasmā yo sākiyo (CS:pg.1.138) vā koliyo vā “Buddho amhākaṁ ñātako”ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṁ.  Yo vā “samaṇo Gotamo rājapūjito mahānubhāvo, avandiyamāno anatthampi kareyyā”ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṁ.  Yo vā bodhisattakāle Bhagavato santike kiñci uggahitaṁ saramāno Buddhakāle vā-- 
 “Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṁ payojaye; 
 Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī”ti.  (dī.ni.3.265)-- 
 Evarūpaṁ anusāsaniṁ uggahetvā “ācariyo me”ti vandati, (MA.4./I,134.) aggahitameva hoti saraṇaṁ.  Yo pana “ayaṁ loke aggadakkhiṇeyyo”ti vandati, teneva gahitaṁ hoti saraṇaṁ.  
 Evaṁ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṁ “ñātako me ayan”ti vandato saraṇagamanaṁ na bhijjati, pageva apabbajitaṁ.  Tathā rājānaṁ bhayavasena vandato, so hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti.  Tathā yaṁkiñci sippaṁ sikkhāpakaṁ titthiyaṁ “ācariyo me ayan”ti vandatopi na bhijjatīti evaṁ saraṇagamanappabhedo veditabbo.  
 Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṁ, sabbadukkhakkhayo ānisaṁsaphalaṁ.  Vuttañhetaṁ-- 
 “Yo ca Buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṁ gato; 
 Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.  
 Dukkhaṁ dukkhasamuppādaṁ, dukkhassa ca atikkamaṁ; 
 Ariyañcaṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ, dukkhūpasamagāminaṁ.  
 Etaṁ kho saraṇaṁ khemaṁ, etaṁ saraṇamuttamaṁ; 
 Etaṁ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī”ti.  (dha.pa.190-192).
 Apica niccato anupagamanādivasena petassa ānisaṁsaphalaṁ veditabbaṁ.  Vuttañhetaṁ, “Aṭṭhānametaṁ, bhikkhave, anavakāso, yaṁ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṁ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kañci dhammaṁ attato upagaccheyya, mātaraṁ jīvitā voropeyya, pitaraṁ arahantaṁ (CS:pg.1.139) jīvitā voropeyya, duṭṭhacitto Tathāgatassa lohitaṁ uppādeyya, saṅghaṁ bhindeyya, aññaṁ satthāraṁ uddiseyya, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti (ma.ni.3.128 a.ni.1.268-276).
 Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva.  Vuttañhetaṁ-- 
 “Yekeci Buddhaṁ saraṇaṁ gatāse, 
 Na te gamissanti apāyabhūmiṁ.  
 Pahāya mānusaṁ dehaṁ, 
 Devakāyaṁ paripūressantī”ti.  (saṁ.ni.1.37).
(MA.4./I,135.) Aparampi vuttaṁ “Atha kho Sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṁ yenāyasmā Mahāmoggallāno, tenupasaṅkami …pe… ekamantaṁ ṭhitaṁ kho sakkaṁ devānamindaṁ āyasmā Mahāmoggallāno etadavoca ‘sādhu kho devānaminda Buddhaṁ saraṇagamanaṁ hoti, Buddhaṁ saraṇagamanahetu kho devānaminda evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā Sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjantī’ti.  Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena sukhena yasena ādhipateyyena dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī”ti (saṁ.ni.4.341).  Esa nayo dhamme saṅghe ca.  Apica velāmasuttādivasenāpi (a.ni.9.20) saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo.  Evaṁ saraṇagamanaphalaṁ veditabbaṁ.  
 Tattha lokiyasaraṇagamanaṁ tīsu vatthūsu aññāṇasaṁsayamicchāñāṇādīhi saṁkilissati, na mahājutikaṁ hoti, na mahāvipphāraṁ.  Lokuttarassa natthi saṁkileso.  Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo sāvajjo anavajjo ca.  Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo.  Anavajjo kālaṁ kiriyāya, so avipākattā aphalo.  Lokuttarassa pana nevatthi bhedo.  Bhavantarepi hi ariyasāvako aññasatthāraṁ na uddisatīti evaṁ saraṇagamanassa saṁkileso ca bhedo ca veditabboti.  Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ Gotamo dhāretūti maṁ bhavaṁ Gotamo “upāsako ayan”ti evaṁ dhāretu, jānātūti attho.  
 
 Saraṇagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Upāsakavidhikathāvaṇṇanā 

 Upāsakavidhikosallatthaṁ (CS:pg.1.140) panettha ko upāsako, kasmā upāsakoti vuccati, kimassa sīlaṁ, ko ājīvo, kā vipatti, kā sampattīti idaṁ pakiṇṇakaṁ veditabbaṁ.  
 Tattha ko upāsakoti yo koci tisaraṇagato gahaṭṭho.  Vuttañhetaṁ-- “yato kho mahānāma upāsako Buddhaṁ saraṇaṁ gato hoti, dhammaṁ saraṇaṁ gato hoti, saṅghaṁ saraṇaṁ gato hoti.  Ettāvatā kho mahānāma upāsako hotī”ti (saṁ.ni.5.1033).
 Kasmā upāsakoti ratanattayassa upāsanato.  So hi Buddhaṁ upāsatīti upāsako.  Dhammaṁ, saṅghaṁ upāsatīti upāsako.  
 Kimassa sīlanti pañca veramaṇiyo.  Yathāha “yato kho mahānāma upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti (MA.4./I,136.) adinnādānā kāmesu micchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti.  Ettāvatā kho mahānāma upāsako sīlavā hotī”ti (saṁ.ni.5.1033).
 Ko ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṁ.  Vuttañhetaṁ “pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā.  Katamā pañca?  Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṁsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā.  Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā”ti (a.ni.5.177). (=DA.2./I,235.；AA.2.2./II,113.)
 Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti.  Apica yāya esa caṇḍālo ceva hoti malañca patikuṭṭho ca.  Sāpissa vipattīti veditabbā.  Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti.  Yathāha “pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca.  Katamehi pañcahi?  Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṁ pacceti no kammaṁ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṁ pariyesati tattha ca pubbakāraṁ karotī”ti (a.ni.5.175).
 Kā (CS:pg.1.141) sampattīti yā cassa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca, sā sampatti.  Ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā.  Yathāha “pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañca.  Katamehi pañcahi?  Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṁ pacceti no maṅgalaṁ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṁ gavesati, idha ca pubbakāraṁ karotī”ti (a.ni.5.175).
 Ajjataggeti ettha ayaṁ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati.  “Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṁ nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnan”ti-ādīsu (ma.ni.2.70) hi ādimhi dissati.  “Teneva aṅgulaggena taṁ aṅgulaggaṁ parāmaseyya, (kathā.441) ucchaggaṁ veḷaggan”ti-ādīsu koṭiyaṁ.  “Ambilaggaṁ vā madhuraggaṁ vā tittakaggaṁ vā (saṁ.ni.5.374), anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetun”ti-ādīsu (cūḷava.318) koṭṭhāse.  “Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā …pe…Tathāgato tesaṁ aggamakkhāyatī”ti-ādīsu (a.ni.4.34) seṭṭhe.  Idha  (MA.4./I,137.) panāyaṁ ādimhi daṭṭhabbo.  Tasmā ajjataggeti ajjataṁ ādiṁ katvā, evamettha attho veditabbo.  Ajjatanti ajjabhāvaṁ.  Ajjadaggeti vā pāṭho, da-kāro padasandhikaro, ajja aggaṁ katvāti attho.  
 Pāṇupetanti pāṇehi upetaṁ, yāva me jīvitaṁ pavattati, tāva upetaṁ.  Anaññasatthukaṁ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṁ gataṁ upāsakaṁ kappiyakārakaṁ maṁ bhavaṁ Gotamo dhāretu jānātu.  Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṁ chindeyya, neva Buddhaṁ “na Buddho”ti vā dhammaṁ “na dhammo”ti vā, saṅghaṁ “na saṅgho”ti vā vadeyyanti.  Evaṁ attasanniyyātanena saraṇaṁ gantvā catūhi ca paccayehi pavāretvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā pakkāmīti.  
 
 Upāsakavidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Bhayabheravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(M.5.)5.Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā 

 57. Evaṁ (CS:pg.1.142) me sutaṁ …pe… āyasmā Sāriputtoti Anaṅgaṇasuttaṁ.  Tatrāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā-- yathā cettha, evaṁ sabbasuttesu.  Tasmā ito paraṁ ettakampi avatvā apubbapadavaṇṇanaṁyeva karissāma.  
 Cattāroti gaṇanaparicchedo.  Puggalāti sattā narā posa.  Ettāvatā ca puggalavādī mahātheroti na gahetabbaṁ, ayañhi āyasmā Buddhaputtānaṁ seṭṭho, so Buddhassa Bhagavato desanaṁ avilomentoyeva deseti.  
 
Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā 

 Buddhassa Bhagavato duvidhā desanā sammutidesanā, paramatthadesanā cāti.  Tattha puggalo satto itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo māroti evarūpā sammutidesanā.  Aniccaṁ dukkhaṁ anattā, khandhā dhātū āyatanāni satipaṭṭhānāti evarūpā paramatthadesanā.  
 Tattha Bhagavā ye sammutivasena desanaṁ sutvā atthaṁ paṭivijjhitvā mohaṁ pahāya visesaṁ adhigantuṁ samatthā, tesaṁ sammutidesanaṁ deseti.  Ye pana paramatthavasena desanaṁ sutvā atthaṁ paṭivijjhitvā mohaṁ pahāya visesamadhigantuṁ samatthā, tesaṁ paramatthadesanaṁ deseti.  Tatthāyaṁ upamā, yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṁ vedānaṁ atthasaṁvaṇṇanako ācariyo ye damiḷabhāsāya (MA.5./I,138.) vutte atthaṁ jānanti, tesaṁ damiḷabhāsāya ācikkhati.  Ye andhakabhāsādīsu aññatarāya, tesaṁ tāya tāya bhāsāya.  Evaṁ te māṇavakā chekaṁ byattaṁ ācariyamāgamma khippameva sippaṁ uggaṇhanti.  Tattha ācariyo viya Buddho Bhagavā.  Tayo vedā viya kathetabbabhāvena ṭhitāni tīṇi piṭakāni.  Desabhāsākosallamiva sammutiparamatthakosallaṁ.  Nānādesabhāsā māṇavakā viya sammutiparamatthadesanāpaṭivijjhanasamatthā veneyyasattā.  Ācariyassa damiḷabhāsādi-ācikkhanaṁ viya Bhagavato sammutiparamatthavasena desanā veditabbā.  Āha cettha-- 
 “Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṁ varo; 
 Sammutiṁ paramatthañca, tatiyaṁ nūpalabbhati.  
 Saṅketavacanaṁ (CS:pg.1.143) saccaṁ, lokasammutikāraṇā; 
 Paramatthavacanaṁ saccaṁ, dhammānaṁ bhūtakāraṇā.  
 Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno; 
 Sammutiṁ voharantassa, musāvādo na jāyatī”ti.  
 Apica aṭṭhahi kāraṇehi Bhagavā puggalakathaṁ katheti-- hirottappadīpanatthaṁ, kammassakatādīpanatthaṁ, paccattapurisakāradīpanatthaṁ, ānantariyadīpanatthaṁ, brahmavihāradīpanatthaṁ, pubbenivāsadīpanatthaṁ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṁ, lokasammutiyā appahānatthañcāti.  “Khandhadhātu-āyatanāni hirīyanti ottappantī”ti hi vutte mahājano na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti “Kimidaṁ khandhadhātu-āyatanāni hirīyanti ottappanti nāmā”ti.  “Itthī hirīyati ottappati puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro”ti vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti.  Tasmā Bhagavā hirottappadīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.  
 “Khandhā kammassakā dhātuyo āyatanānī”ti vuttepi eseva nayo.  Tasmā Bhagavā kammassakatādīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.  
 “Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā dhātūhi āyatanehī”ti vuttepi eseva nayo.  Tasmā Bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.  
 “Khandhā mātaraṁ jīvitā voropenti pitaraṁ arahantaṁ ruhiruppādakammaṁ  karonti, (MA.5./I,139.) saṅghabhedakammaṁ karonti, dhātuyo āyatanānī”ti vuttepi eseva nayo.  Tasmā Bhagavā ānantariyadīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.  “Khandhā mettāyanti dhātuyo āyatanānī”ti vuttepi eseva nayo.  Tasmā Bhagavā brahmavihāradīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.  
 “Khandhā pubbenivāsamanussaranti dhātuyo āyatanānī”ti vuttepi eseva nayo.  Tasmā Bhagavā pubbenivāsadīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.  “Khandhā dānaṁ paṭiggaṇhanti dhātuyo āyatanānī”ti vuttepi mahājano na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti “Kimidaṁ khandhadhātu-āyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā”ti.  “Puggalā paṭiggaṇhanti sīlavanto kalyāṇadhammā”ti vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti.  Tasmā Bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.  
 Lokasammutiñca (CS:pg.1.144) Buddhā Bhagavanto nappajahanti, lokasamaññāya lokaniruttiyaṁ lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṁ desenti.  Tasmā Bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṁ katheti.  Tasmā ayampi āyasmā lokavohārakusalatāya Buddhassa Bhagavato desanaṁ avilomento lokasammutiyaṁ ṭhatvāva cattārome, āvuso, puggalāti āha.  Tasmā ettha paramatthavasena aggahetvā sammutivaseneva puggalo veditabbo.
 Santo saṁvijjamānāti lokasaṅketavasena atthi upalabbhamānā.  Lokasminti sattaloke.  Sāṅgaṇova samānoti-ādīsu pana aṅgaṇanti katthaci kilesā vuccanti.  Yathāha “tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni?  Rāgo aṅgaṇaṁ, doso aṅgaṇaṁ, moho aṅgaṇan”ti (vibha.924).  Katthaci yaṁkiñci malaṁ vā paṅko vā, yathāha “tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī”ti.  Katthaci tathārūpo bhūmibhāgo, so bodhiyaṅgaṇaṁ cetiyaṅgaṇanti-ādīnaṁ vasena veditabbo.  Idha pana nānappakārā tibbakilesā “aṅgaṇan”ti adhippetā.  Tathā hi vakkhati “pāpakānaṁ kho etaṁ, āvuso, akusalānaṁ icchāvacarānaṁ adhivacanaṁ, yadidaṁ aṅgaṇan”ti (ma.ni.1.60).  Saha aṅgaṇena sāṅgaṇo.
 Sāṅgaṇova samānoti sakilesoyeva (MA.5./I,140.) santo.  Atthi me ajjhattaṁ aṅgaṇanti yathābhūtaṁ nappajānātīti mayhaṁ attano cittasantāne kileso atthītipi na jānāti.  “Ime kilesā nāma kakkhaḷā vāḷā jahitabbā na gahitabbā visaduṭṭhasallasadisā”ti evaṁ yāthāvasarasatopi na jānāti.  Yo atthīti ca jānāti, evañca jānāti.  So “Atthi me ajjhattaṁ aṅgaṇanti yathābhūtaṁ pajānātī”ti vuccati.  Yassa pana na ca maggena samūhatā kilesā, na ca uppajjanti yena vā tena vā vāritattā, ayamidha anaṅgaṇoti adhippeto.  Natthi me ajjhattaṁ aṅgaṇanti yathābhūtaṁ nappajānātīti “mayhaṁ kilesā yena vā tena vā vāritattā natthi, na maggena samūhatattā”ti na jānāti, “te uppajjamānā mahā-anatthaṁ karissanti kakkhaḷā vāḷā visaduṭṭhasallasadisā”ti evaṁ yāthāvasarasatopi na jānāti.  Yo pana “iminā kāraṇena natthī”ti ca jānāti, evañca jānāti, so “natthi me ajjhattaṁ aṅgaṇanti yathābhūtaṁ pajānātī”ti vuccati. (CS:pg.1.145) Tatrāti tesu catūsu puggalesu, tesu vā dvīsu sāṅgaṇesu, yvāyanti yo ayaṁ, yāyantipi pāṭho.
 58.  Ko nu kho, āvuso, Sāriputta, hetu ko paccayoti ubhayenāpi kāraṇameva pucchati.  Yenimesanti yena hetunā yena paccayena imesaṁ dvinnaṁ eko seṭṭhapuriso eko hīnapurisoti akkhāyati, so ko hetu ko paccayoti evamettha sambandho veditabbo.  Tattha kiñcāpi “nappajānāti pajānātī”ti evaṁ vuttaṁ, pajānanā nappajānanāti idameva ubhayaṁ hetu ceva paccayo ca.  
 59.  Thero pana attano vicitrapaṭibhānatāya taṁ pākaṭataraṁ katvā dassetuṁ puna tatrāvusoti-ādimāha.  Tattha tassetaṁ pāṭikaṅkhanti tassa puggalassa etaṁ pāṭikaṅkhitabbaṁ.  Idameva esa pāpuṇissati, na aññanti icchitabbaṁ, avassaṁ bhāvīti vuttaṁ hoti.  “Na chandaṁ janessatī”ti-ādinā nayena vuttaṁ achandajananādiṁ sandhāyāha.  
 Tattha ca na chandaṁ janessatīti appajānanto tassa aṅgaṇassa pahānatthaṁ kattukamyatāchandaṁ na janessati.  Na vāyamissatīti tato balavataraṁ vāyāmaṁ na karissati, na vīriyaṁ ārabhissatīti thāmagatavīriyaṁ pana neva ārabhissati, na pavattessatīti vuttaṁ hoti.  Sāṅgaṇoti imehi rāgādīhi aṅgaṇehi sāṅgaṇo.  Saṁkiliṭṭhacittoti tehiyeva (MA.5./I,141.) suṭṭhutaraṁ kiliṭṭhacitto malīnacitto vibādhitacitto upatāpitacitto ca hutvā.  Kālaṁ karissatīti marissati.  
 Seyyathāpīti yathā nāma.  Kaṁsapātīti kaṁsalohabhājanaṁ.  Ābhatāti ānītā.  Āpaṇā vā kammārakulā vāti āpaṇato vā kaṁsapātikārakānaṁ kammārānaṁ gharato vā.  Rajenāti āgantukarajena paṁsu-ādinā.  Malenāti tattheva uṭṭhitena lohamalena.  Pariyonaddhāti sañchannā.  Na ceva paribhuñjeyyunti udakakhādanīyapakkhipanādīhi paribhogaṁ na kareyyuṁ.  Na ca pariyodapeyyunti dhovanaghaṁsanādīhi na parisuddhaṁ kārāpeyyuṁ.  Rajāpatheti rajapathe.  Ayameva vā pāṭho, rajassa āgamanaṭṭhāne vā vuṭṭhānuṭṭhāne vā heṭṭhāmañce vā thusakoṭṭhake vā bhājanantare vā, yattha rajena okirīyatīti attho.  Saṁkiliṭṭhatarā assa malaggahitāti ettha rajāpathe nikkhipanena saṁkiliṭṭhatarā, aparibhogāpariyodapanehi (CS:pg.1.146) malaggahitatarāti vuttaṁ hoti, paṭipucchāvacanañcetaṁ.  Tenassa evamattho veditabbo, āvuso, sā kaṁsapāti evaṁ karīyamānā aparena kālena saṁkiliṭṭhatarā ca malaggahitatarā ca mattikapātīti vā kaṁsapātīti vā itipi dujjānā bhaveyya nu kho noti, thero taṁ paṭijānanto āha “evamāvuso”ti.  Puna dhammasenāpati opammaṁ sampaṭipādento, evameva khoti-ādimāha.  Tatthevaṁ opammasaṁsandanā veditabbā-- kiliṭṭhakaṁsapātisadiso sāṅgaṇo puggalo.  Saṁkiliṭṭhakaṁsapātiyā naparibhuñjanamādiṁ katvā rajāpathanikkhepo viya tassa puggalassa pabbajjaṁ labhamānassa vejjakammādīsu pasutapuggalasantike pabbajjāpaṭilābho.  Saṁkiliṭṭhakaṁsapātiyā puna saṁkiliṭṭhatarabhāvo viya tassa puggalassa anukkamena ācariyupajjhāyānaṁ anusikkhato vejjakammādikaraṇaṁ, ettha ṭhitassa sāṅgaṇakālakiriyā.  Atha vā anukkamena dukkaṭadubbhāsitavītikkamanaṁ, ettha ṭhitassa sāṅgaṇakālakiriyā.  Atha vā anukkamena pācittiyathullaccayavītikkamanaṁ, saṅghādisesavītikkamanaṁ, pārājikavītikkamanaṁ, mātughātādi-ānantariyakaraṇaṁ, ettha ṭhitassa sāṅgaṇakālakiriyāti.  
 Saṁkiliṭṭhacitto kālaṁ karissatīti ettha ca akusalacittena kālaṁ karissatīti na evamattho daṭṭhabbo.  Sabbasattā hi pakaticittena bhavaṅgacitteneva kālaṁ karonti.  (MA.5./I,142.) Ayaṁ pana avisodhetvā cittasantānaṁ kālaṁ karissatīti etamatthaṁ sandhāya evaṁ vuttoti veditabbo.  
 Dutiyavāre pariyodapeyyunti dhovanaghaṁsanasaṇhachārikāparimajjanādīhi parisuddhaṁ ādāsamaṇḍalasadisaṁ kareyyuṁ.  Na ca naṁ rajāpatheti pubbe vuttappakāre ṭhāne anikkhipitvā karaṇḍamañjūsādīsu vā ṭhapeyyuṁ, paliveṭhetvā vā nāgadante lageyyuṁ.  Sesaṁ vuttanayānusāreneva gahetabbaṁ.  
 Upamāsaṁsandanā cettha evaṁ veditabbā-- kiliṭṭhakaṁsapātisadiso sāṅgaṇo bhabbapuggalo.  Kiliṭṭhakaṁsapātiyā paribhuñjanamādiṁ katvā suddhaṭṭhāne ṭhapanaṁ viya tassa puggalassa pabbajjaṁ labhamānassa pesalabhikkhūnaṁ santike pabbajjāpaṭilābho.  Ye ovadanti anusāsanti appamattakampi pamādaṁ disvā daṇḍakammaṁ katvā punappunaṁ sikkhāpenti, saṁkiliṭṭhakaṁsapātiyā aparakāle (CS:pg.1.147) parisuddhapariyodātabhāvo viya tassa puggalassa ācariyupajjhāyānaṁ anusikkhato anukkamena sammāvattapaṭipatti, ettha ṭhitassa anaṅgaṇakālakiriyā.  Atha vā anukkamena parisuddhe sīle patiṭṭhāya attano anurūpaṁ Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā dhutaṅgāni samādāya attano anukūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā gāmantasenāsanavāsaṁ muñcitvā pantasenāsanavāso, ettha ṭhitassa anaṅgaṇakālakiriyā.  Atha vā anukkamena kasiṇaparikammaṁ katvā aṭṭhasamāpattinibbattanena kilesavikkhambhanaṁ, vipassanāpādakajjhānā vuṭṭhāya vipassanāya kilesānaṁ tadaṅganivāraṇaṁ, sotāpattiphalādhigamo …pe… arahattasacchikiriyāti ettha ṭhitassa accantaṁ anaṅgaṇakālakiriyā eva.  
 Tatiyavāre subhanimittanti rāgaṭṭhāniyaṁ iṭṭhārammaṇaṁ.  Manasi karissatīti tasmiṁ vipannassati taṁ nimittaṁ āvajjissati.  Tassa subhanimittassa manasikārāti tassa puggalassa subhanimittamanasikārakāraṇā.  Anuddhaṁsessatīti hiṁsissati adhibhavissati.  Rāgo hi uppajjanto kusalavāraṁ pacchinditvā sayameva akusalajavanaṁ hutvā tiṭṭhanto kusalacittaṁ anuddhaṁsetīti veditabbo.  Sesaṁ vuttanayānusāreneva gahetabbaṁ.  
 Opammasaṁsandanā panettha evaṁ veditabbā-- parisuddhakaṁsapātisadiso  (MA.5./I,143.) pakatiyā appakileso anaṅgaṇapuggalo.  Parisuddhakaṁsapātiyā naparibhuñjanaṁ ādiṁ katvā rajāpathe nikkhepo viya tassa puggalassa pabbajjaṁ labhamānassāti ito paraṁ sabbaṁ paṭhamavārasadisameva.  
 Catutthavāre subhanimittaṁ na manasi karissatīti tasmiṁ sativirahābhāvato taṁ nimittaṁ nāvajjissati, sesaṁ dutiyavārānusārena veditabbaṁ.  “Ayaṁ kho, āvuso”ti-ādi “ko nu kho, āvuso”ti-ādimhi vuttanayameva.  
 60. Idāni taṁ aṅgaṇaṁ nānappakārato pākaṭaṁ kārāpetukāmenāyasmatā Mahāmoggallānena “aṅgaṇaṁ aṅgaṇan”ti-ādinā nayena puṭṭho taṁ byākaronto pāpakānaṁ kho etaṁ, āvusoti-ādimāha.  Tattha icchāvacarānanti icchāya avacarānaṁ, icchāvasena otiṇṇānaṁ pavattānaṁ nānappakārānaṁ kopa-appaccayānanti attho.  Yaṁ idhekaccassāti yena idhekaccassa evaṁ icchā uppajjeyya, taṁ ṭhānaṁ taṁ kāraṇaṁ vijjati atthi, upalabbhatīti (CS:pg.1.148) vuttaṁ hoti.  Āpanno assanti āpanno bhaveyyaṁ.  Na ca maṁ bhikkhū jāneyyunti bhikkhū ca maṁ na jāneyyuṁ.  Kiṁ panettha ṭhānaṁ, lābhatthikatā.  Lābhatthiko hi bhikkhu pakatiyāpi ca katapuñño manussehi sakkato garukato evaṁ cinteti “Āpattiṁ āpannaṁ bhikkhuṁ therā ñatvā majjhimānaṁ ārocenti, te navakānaṁ, navakā vihāre vighāsādādīnaṁ, te ovādaṁ āgatānaṁ bhikkhunīnaṁ, evaṁ kamena catasso parisā jānanti.  Evamassa lābhantarāyo hoti.  Aho vatāhaṁ āpattiñca vata āpanno assaṁ, na ca maṁ bhikkhū jāneyyun”ti.  
 Yaṁ taṁ bhikkhuṁ bhikkhū jāneyyunti yena kāraṇena taṁ bhikkhuṁ aññe bhikkhū jāneyyuṁ, taṁ kāraṇaṁ vijjati kho pana atthiyeva, no natthi.  Therā hi ñatvā majjhimānaṁ ārocenti.  Evaṁ so pubbe vuttanayena catūsu parisāsu pākaṭo hoti.  Evaṁ pākaṭo ca ayasābhibhūto gāmasatampi pavisitvā ummārasatesu ṭhānesu uñchitvā yathādhotena pattena nikkhamati.  Tato jānanti maṁ bhikkhū āpattiṁ āpannoti tehi camhi evaṁ nāsitoti cintetvā, iti so kupito hoti appatīto so iminā kāraṇena kupito ceva hoti kodhābhibhūto appatīto ca domanassābhibhūto.  
 Yo ceva (MA.5./I,144.) kho āvuso, kopo yo ca appaccayo ubhayametaṁ aṅgaṇanti, āvuso, yo cāyaṁ saṅkhārakkhandhasaṅgahito kopo, yo ca vedanākkhandhasaṅgahito appaccayo, etaṁ ubhayaṁ aṅgaṇanti evamettha attho daṭṭhabbo.  Idañca tādisānaṁ puggalānaṁ vasena vuttaṁ.  Lobho pana imassa aṅgaṇassa pubbabhāgavasena, moho sampayogavasenāpi gahitoyeva hoti.  
 Anuraho manti purimasadisameva bhikkhuṁ gahetvā vihārapaccante senāsanaṁ pavesetvā dvāraṁ thaketvā codente icchati.  Ṭhānaṁ kho panetanti etaṁ kāraṇaṁ vijjati, yaṁ taṁ bhikkhuṁ catuparisamajjhe ānetvā byattā vinītā “tayā asukamhi nāma ṭhāne vejjakammaṁ katan”ti-ādinā nayena codeyyuṁ.  So catūsu parisāsu pākaṭo hoti.  Evaṁ pākaṭo ca ayasābhibhūtoti sabbaṁ purimasadisameva.  
 Sappaṭipuggaloti (CS:pg.1.149) samāno puggalo.  Samānoti sāpattiko.  Paṭipuggaloti codako.  Ayaṁ sāpattikeneva codanaṁ icchati, tvampi imañcimañca āpattiṁ āpanno, taṁ tāva paṭikarohi pacchā maṁ codessasīti vattuṁ sakkāti maññamāno.  Apica jāti-ādīhipi samāno puggalo sappaṭipuggalo.  Ayañhi attano jātiyā kulena bāhusaccena byattatāya dhutaṅgenāti evamādīhipi samāneneva codanaṁ icchati, tādisena vuttaṁ nātidukkhaṁ hotīti maññamāno.  Appaṭipuggaloti ettha ayutto paṭipuggalo appaṭipuggalo.  Imehi āpattādīhi asadisattā paṭisattu paṭisallo codako bhavituṁ ayuttoti vuttaṁ hoti.  Iti so kupitoti iti so imāya appaṭipuggalacodanāya evaṁ kupito hoti.  
 Catutthavāre aho vatāti “Aho vata re amhākaṁ paṇḍitakā, aho vata re amhākaṁ bahussutakā tevijjakā”ti (dī.ni.1.291) garahāyaṁ dissati.  “Aho vata maṁ daharaṁyeva samānaṁ rajje abhisiñceyyun”ti (mahāva.57) patthanāyaṁ.  Idha patthanāyameva.  Paṭipucchitvā paṭipucchitvāti punappunaṁ pucchitvā.  Ayaṁ bhikkhu lābhatthiko Bhagavato attānaṁ paṭipucchitabbaṁ icchati, tañca kho anumatipucchāya, no maggaṁ vā phalaṁ vā vipassanaṁ vā antaraṁ katvā.  Ayañhi passati Bhagavantaṁ Sāriputtādayo mahāthere “taṁ kiṁ maññasi, Sāriputta, Moggallāna, (MA.5./I,145.) Kassapa Rāhula cakkhuṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti evaṁ parisamajjhe paṭipucchitvā paṭipucchitvā dhammaṁ desentaṁ, manusse ca “tesa paṇḍitā therā satthu cittaṁ ārādhentī”ti vaṇṇaṁ bhaṇante, lābhasakkārañca upaharante.  Tasmā taṁ lābhasakkāraṁ icchanto evaṁ cintetvā nikhaṇitvā ṭhapitakhāṇu viya Bhagavato puratova hoti.
 Iti so kupitoti atha Bhagavā taṁ amanasikaritvāva aññaṁ theraṁ paṭipucchitvā dhammaṁ deseti tena so kupito hoti Bhagavato ca therassa ca.  Kathaṁ Bhagavato kuppati?  “Ahaṁ pabbajitakālato pabhuti gandhakuṭipariveṇato bahinikkhamanaṁ na jānāmi, sabbakālaṁ chāyāva na vijahāmi, maṁ nāma pucchitvā dhammadesanāmattampi natthi.  Taṁmuhuttaṁ diṭṭhamattakameva theraṁ pucchitvā dhammaṁ desetī”ti evaṁ Bhagavato kuppati.  Kathaṁ therassa kuppati?  “Ayaṁ Mahallakatthero Bhagavato purato khāṇu (CS:pg.1.150) viya nisīdati, kadā nu kho imaṁ dhammakammikā abhabbaṭṭhānaṁ pāpetvā nīharissanti, ayañhi yadi imasmiṁ vihāre na bhaveyya, avassaṁ Bhagavā mayā saddhiṁ sallapeyyā”ti evaṁ therassa kuppati.  
 Purakkhatvā purakkhatvāti purato purato katvā, samparivāretvāti vuttaṁ hoti.  Ayampi lābhatthikoyeva, ayañhi passati bahussute bhikkhū mahāparivārena gāmaṁ pavisante, cetiyaṁ vandante, tesañca taṁ sampattiṁ disvā upāsake pasanne pasannākāraṁ karonte.  Tasmā evaṁ icchati.  Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati bhikkhūnaṁ therassa ca.  Kathaṁ bhikkhūnaṁ?  “Ime yadeva mayhaṁ uppajjati cīvaraṁ vā piṇḍapāto vā, taṁ gahetvā paribhuñjanti, mayhaṁ pana pattacīvaraṁ gahetvā piṭṭhito āgacchantopi natthī”ti evaṁ bhikkhūnaṁ kuppati.  Kathaṁ therassa?  “Eso Mahallakatthero tesu tesu ṭhānesu sayameva paññāyati, kudāssu nāma naṁ dhammakammikā nikkaḍḍhissanti, imasmiṁ asati avassaṁ maṁyeva parivāressantī”ti.  
 Bhattaggeti bhojanaṭṭhāne.  Aggāsananti saṅghattherāsanaṁ.  Aggodakanti dakkhiṇodakaṁ.  Aggapiṇḍanti saṅghattherapiṇḍaṁ.  Sabbattha vā agganti paṇītādhivacanametaṁ.  Tattha ahameva labheyyanti icchā nātimahāsāvajjā.  Na añño bhikkhu labheyyāti pana atimahāsāvajjā (MA.5./I,146.) Ayampi lābhatthiko pāsādiko hoti cīvaradhāraṇādīhi, kadāci pabbajati, kadāci vibbhamati.  Tena so pubbe laddhapubbaṁ āsanādiṁ pacchā alabhanto evaṁ cintesi.  Na so bhikkhu labheyyāti na so bhikkhu therānaṁ aggāsanādīsu tadanusārena majjhimānaṁ aññesañca navānaṁ kadāci yaṁ vā taṁ vā sabbanihīnaṁ āsanādiṁ labhati.  Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati manussānañca therānañca.  Kathaṁ manussānaṁ?  “Ime maṅgalādīsu maṁ nissāya bhikkhū labhanti, ete, ‘bhante, ettake bhikkhū gahetvā amhākaṁ anukampaṁ karothā’ti vadanti, idāni taṁmuhuttaṁ diṭṭhamattakaṁ Mahallakattheraṁ gahetvā gatā, hotu idāni, nesaṁ kicce uppanne jānissāmī”ti evaṁ manussānaṁ kuppati.  Kathaṁ therānaṁ?  “Ime nāma yadi na bhaveyyuṁ, maṁyeva manussā nimanteyyun”ti evaṁ therānaṁ kuppati.  
 Anumodeyyanti (CS:pg.1.151) anumodanaṁ kareyyaṁ.  Ayampi lābhatthiko yaṁ vā taṁ vā khaṇḍānumodanaṁ jānāti, “so anumodanaṭṭhāne bahū mātugāmā āgacchanti, tā maṁ sañjānitvā tato pabhuti thālakabhikkhaṁ dassantī”ti patthento evaṁ cintesi.  Ṭhānanti bahussutānaṁ anumodanā bhāro, tena bahussuto anumodeyyāti vuttaṁ hoti.  Kupitoti ayampi tīsu ṭhānesu kuppati manussānaṁ therassa dhammakathikassa ca.  Kathaṁ manussānaṁ?  “Ime pubbe maṁyeva upasaṅkamitvā yācanti ‘amhākaṁ Nāgatthero amhākaṁ Sumanatthero anumodatū’ti, ajja pana nāvocun”ti evaṁ manussānaṁ kuppati.  Kathaṁ therassa?  “Ayaṁ Saṅghatthero ‘Tumhākaṁ kulupakaṁ Nāgattheraṁ Sumanattheraṁ upasaṅkamatha, ayaṁ anumodissatī’ti na bhaṇatī”ti evaṁ therassa kuppati.  Kathaṁ dhammakathikassa?  “Therena vuttamatteyeva pahāraṁ laddhakukkuṭo viya turitaturitaṁ vassati, imaṁ nāma nikkaḍḍhantā natthi, imasmiñhi asati ahameva anumodeyyan”ti evaṁ dhammakathikassa kuppati.  
 Ārāmagatānanti vihāre sannipatitānaṁ.  Ayampi lābhatthiko yaṁ vā taṁ vā khaṇḍadhammakathaṁ jānāti, so passati tādisesu ṭhānesu dviyojanatiyojanato sannipatitvā bhikkhū sabbarattikāni dhammassavanāni suṇante, tuṭṭhacitte (MA.5./I,147.) ca dahare vā sāmaṇere vā sādhu sādhūti mahāsaddena sādhukāraṁ dente, tato dutiyadivase antogāmagate bhikkhū upāsakā pucchanti “ke, bhante, dhammaṁ kathesun”ti.  Te bhaṇanti “Asuko ca asuko cā”ti.  Taṁ sutvā pasannā manussā dhammakathikānaṁ mahāsakkāraṁ karonti.  So taṁ icchamāno evaṁ cintesi.  Ṭhānanti bahussutānaṁ vinicchayakusalānaṁ dhammadesanā bhāro, tena bahussuto deseyyāti vuttaṁ hoti.  Kupitoti catuppadikaṁ gāthampi vattuṁ okāsaṁ alabhamāno kupito hoti attano mandabhāvassa “Ahañhi mando duppañño kuto labhissāmi desetun”ti.  
 Bhikkhunīnanti ovādatthaṁ vā uddesatthaṁ vā paripucchatthaṁ vā pūjākaraṇatthaṁ vā ārāmaṁ āgantvā sannipatitabhikkhunīnaṁ.  Ayampi lābhatthiko, tassevaṁ hoti imā mahākulā pabbajitā bhikkhuniyo, tāsu kulesu pavisetvā nisinnāsu manussā pucchissanti “kassa santike ovādaṁ vā uddesaṁ vā paripucchaṁ vā gaṇhathā”ti.  Tato vakkhanti “Asuko nāma ayyo (CS:pg.1.152) bahussuto, tassa detha karothā”ti, tenassa evaṁ icchā uppajjati.  Ṭhānanti ovādādayo nāma bahussutānaṁ bhāro, tena bahussuto deseyyāti vuttaṁ hoti.  Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati, tāsañca bhikkhunīnaṁ “imā pubbe maṁ nissāya uposathappavāraṇādīni labhanti, tā idāni taṁmuhuttaṁ Diṭṭhamattakamahallakattherassa santikaṁ gatā”ti.  Dhammakathikassa ca “esa imāsaṁ sahasā ovādaṁ adāsiyevā”ti.  
 Upāsakānanti, ārāmagatānaṁ upāsakānaṁ.  Nissaṭṭhakammantā nāma mahā-upāsakā honti, te puttabhātukānaṁ kammaṁ niyyātetvā dhammaṁ suṇantā vicaranti, ayaṁ tesaṁ desetuṁ icchati, kiṁ kāraṇā?  Ime pasīditvā upāsikānampi ārocessanti, tato saddhiṁ upāsikāhi mayhameva lābhasakkāraṁ upaharissantīti.  Ṭhānaṁ bahussuteneva yojetabbaṁ.  Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati, upāsakānañca “ime aññattha suṇanti, amhākaṁ kulupakassa santike suṇāmāti nāgacchanti, hotu idāni, tesaṁ uppanne kicce jānissāmī”ti dhammakathikassa ca, “ayametesaṁ desetī”ti.  
(MA.5./I,148.) Upāsikānanti ārāmagatānaṁ.  Upāsikā nāma āsanapūjādikaraṇatthaṁ vā uposathadivase vā dhammassavanatthaṁ sannipatitā.  Sesaṁ upāsakavāre vuttanayameva.  
 Sakkareyyunti sakkaccañca kareyyuṁ, sundarañca kareyyuṁ.  Iminā attani kāraṁ karīyamānaṁ sakkaccaṁ katañca sundarañca pattheti.  Garuṁ kareyyunti bhāriyaṁ kareyyuṁ.  Iminā bhikkhūhi attānaṁ garuṭṭhāne ṭhapīyamānaṁ pattheti.  Māneyyunti piyāyeyyuṁ.  Pūjeyyunti evaṁ sakkarontā garuṁ karontā mānentā paccayehi pūjeyyunti paccayapūjaṁ pattheti.  Ṭhānanti “piyo garu bhāvaniyo”ti vuttappakāro bahussuto ca sīlavā ca etaṁ vidhiṁ arahati tena bhikkhū evarūpaṁ evaṁ kareyyunti vuttaṁ hoti.  Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati bhikkhūnañca “ime etaṁ sakkarontī”ti therassa ca “imasmiṁ asati maṁyeva sakkareyyun”ti.  Esa nayo ito paresu tīsu vāresu.  
 Paṇītānaṁ (CS:pg.1.153) cīvarānanti paṭṭadukūlapaṭṭuṇṇakoseyyādīnaṁ mahagghasukhumasukhasamphassānaṁ cīvarānaṁ.  Idhāpi ahameva lābhī assanti icchā nātimahāsāvajjā.  Na añño bhikkhu lābhī assāti pana mahāsāvajjā.  
 Paṇītānaṁ piṇḍapātānanti sappitelamadhusakkarādipūritānaṁ seṭṭhapiṇḍapātānaṁ.  Paṇītānaṁ senāsanānanti anekasatasahassagghanakānaṁ mañcapīṭhādīnaṁ paṇītānaṁ.  Gilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti sappitelamadhuphāṇitādīnaṁ uttamabhesajjānaṁ.  Sabbatthāpi ṭhānaṁ bahussutehi puññavantehi ca yojetabbaṁ.  Kupitoti sabbatthāpi dvīsu ṭhānesu kuppati, manussānañca “imesaṁ nāma paricitabhāvopi natthi, dīgharattaṁ ekato vasantassa paṁsukūlatthāya vā piṇḍapātatthāya vā sappitelādikāraṇā vā gharapaṭipāṭiyā carantassāpi me ekadivasampi kiñci paṇītaṁ paccayaṁ na denti.  Āgantukaṁ mahallakaṁ pana disvāva yaṁ icchati, taṁ dentī”ti, therassa ca “Ayampi mahallako imesaṁ attānaṁ dassentoyeva carati, kudāssu nāma naṁ dhammakammikā nikkaḍḍheyyuṁ, evaṁ imasmiṁ asati ahameva lābhī assan”ti.  
 Imesaṁ kho, etaṁ āvusoti imesaṁ heṭṭhā ekūnavīsativārehi vuttānaṁ icchāvacarānaṁ.  
 61. Dissanti ceva sūyanti cāti (MA.5./I,149.) na icchāvacarā cakkhunā dissanti, na sotena sūyanti, manoviññāṇavisayattā.  Appahīna-icchāvacarassa pana puggalassa icchāvacaravasena pavattakāyakammaṁ disvā diṭṭhā viya vacīkammaṁ sutvā sutā viya ca honti, tena vuttaṁ “dissanti ceva sūyanti cā”ti.  Paccakkhakāle dissanti, “Asuko kira bhikkhu īdiso”ti tirokkhakāle sūyanti.  Kiñcāpīti anuggahagarahavacanaṁ.  Tena āraññikattaṁ anuggaṇhāti, icchāvacarānaṁ appahānaṁ garahati.  
 Tatrāyaṁ yojanā, kiñcāpi so bhikkhu gāmantasenāsanaṁ paṭikkhipitvā āraññiko hoti, ante pantasenāsane vasati, ime cassa ettakā icchāvacarā appahīnā.  Kiñcāpi so atirekalābhaṁ paṭikkhipitvā piṇḍapātiko (CS:pg.1.154) hoti.  Kiñcāpi so loluppacāraṁ vajjetvā sapadānacārī hoti.  Kiñcāpi so gahapaticīvaraṁ paṭikkhipitvā paṁsukūliko hoti.  
 Lūkhacīvaradharoti ettha pana lūkhanti satthalūkhaṁ suttalūkhaṁ rajanalūkhanti tīhi kāraṇehi lūkhaṁ veditabbaṁ.  Tattha satthena khaṇḍākhaṇḍikaṁ chinnaṁ satthalūkhaṁ nāma, taṁ agghena parihāyati, thūladīghasuttakena sibbitaṁ suttalūkhaṁ nāma, taṁ phassena parihāyati kharasamphassaṁ hoti.  Rajanena rattaṁ rajanalūkhaṁ nāma, taṁ vaṇṇena parihāyati dubbaṇṇaṁ hoti.  Kiñcāpi so bhikkhu evaṁ satthalūkhasuttalūkharajanalūkhacīvaradharo hoti, ime cassa ettakā icchāvacarā appahīnā dissanti ceva sūyanti ca, atha kho naṁ viññū sabrahmacārī neva sakkaronti …pe… na pūjentīti.  Taṁ kissa hetūti ettha tanti nipātamattaṁ, kissa hetūti kiṁ kāraṇā.  Te hi tassa …pe… sūyanti ca yasmā tassa te pāpakā sūyanti cāti vuttaṁ hoti.  Imesaṁ icchāvacarānaṁ appahīnattāti ayamettha adhippāyo.  
 
 Idāni tamatthaṁ upamāya pākaṭaṁ karonto seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha kuṇapanti matakaḷevaraṁ.  Ahissa kuṇapaṁ ahikuṇapaṁ.  Evaṁ itarāni.  Atipaṭikūlajigucchanīyabhāvato cettha imāneva tīṇi vuttānīti veditabbāni.  Aññesañhi sasasūkarādīnaṁ kuṇapaṁ manussā kaṭukabhaṇḍādīhi abhisaṅkharitvā paribhuñjantipi.  Imesaṁ pana kuṇapaṁ abhinavampi jigucchantiyeva, ko pana vādo kālātikkamena pūtibhūte.  Racayitvāti vaḍḍhetvā, paripūretvāti attho, kuṇapaṁ gahetvā kaṁsapātiyaṁ pakkhipitvāti vuttaṁ hoti.  Aññissāti aparāya.  Paṭikujjitvāti pidahitvā  (MA.5./I,150.) Antarāpaṇanti āpaṇānamantare mahājanasaṁkiṇṇaṁ racchāmukhaṁ.  Paṭipajjeyyunti gaccheyyuṁ.  Jaññajaññaṁ viyāti cokkhacokkhaṁ viya manāpamanāpaṁ viya.  Apica vadhukāpaṇṇākāraṁ viyāti vuttaṁ hoti.  Vadhukāti janetti vuccati, tassā nīyamānaṁ paṇṇākāraṁ jaññaṁ, ubhayatthāpi ādaravasena vā pasaṁsāvasena vā punaruttaṁ.  “Jaññajaññaṁ byā”tipi pāṭho.  
 Apāpuritvāti vivaritvā.  Tassa saha dassanena amanāpatā ca saṇṭhaheyyāti tassa kuṇapassa dassanena saheva tassa janassa amanāpatā (CS:pg.1.155) tiṭṭheyya.  Amanāpatāti ca “amanāpamidan”ti uppannacittacetasikānametaṁ adhivacanaṁ.  Esa nayo paṭikulyajegucchatāsu.  Jighacchitānampīti chātānampi.  Na bhottukamyatā assāti bhuñjitukāmatā na bhaveyya.  Pageva suhitānanti dhātānaṁ pana paṭhamatarameva bhuñjitukāmatā na bhaveyyāti vuttaṁ hoti.  
 Tatrāyaṁ upamāsaṁsandanā-- parisuddhakaṁsapātisadisaṁ imassa pabbajjāliṅgaṁ, kuṇaparacanaṁ viya icchāvacarānaṁ appahānaṁ, aparakaṁsapātiyā paṭikujjhanaṁ viya āraññikaṅgādīhi icchāvacarappaṭicchādanaṁ, kaṁsapātiṁ vivaritvā kuṇapadassanena janassa amanāpatā viya āraññikaṅgādīni anādiyitvā icchāvacaradassanena sabrahmacārīnaṁ asakkārakaraṇāditāti.  
 62. Sukkapakkhe pana, kiñcāpīti anuggahapasaṁsāvacanaṁ, tena āraññikattaṁ anuggaṇhāti, icchāvacarappahānaṁ pasaṁsati.  Nemantanikoti nimantanapaṭiggāhako.  Vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṁ.  Anekasūpaṁ anekabyañjananti ettha sūpo nāma hatthahāriyo vuccati.  Byañjananti uttaribhaṅgaṁ, tena macchamaṁsamuggasūpādīhi anekasūpaṁ, nānappakāramaṁsādibyañjanehi anekabyañjananti vuttaṁ hoti.  Sesaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 Upamāsaṁsandane ca sālivarabhattaracanaṁ viya icchāvacarappahānaṁ, aparakaṁsapātiyā paṭikujjhanaṁ viya appicchatāsamuṭṭhānehi gāmantavihārādīhi icchāvacarappahānappaṭicchādakaṁ, kaṁsapātiṁ vivaritvā sālivarabhattadassanena janassa (MA.5./I,151.) manāpatā viya gāmantavihārādīni anādiyitvā icchāvacarappahānadassanena sabrahmacārīnaṁ sakkārakaraṇāditā veditabbā.  
 63. Upamā maṁ, āvuso Sāriputta, paṭibhātīti mayhaṁ, āvuso Sāriputta, upamā upaṭṭhāti.  Ekaṁ upamaṁ vattukāmo ahanti adhippāyo.  Paṭibhātu tanti tuyhaṁ paṭibhātu upaṭṭhātu, vada tvanti adhippāyo.  Ekamidāhanti ettha idāti nipātamattaṁ, ekasmiṁ samaye ahanti vuttaṁ hoti, bhummatthe upayogavacanaṁ.  Rājagahe viharāmi giribbajeti, Rājagahanti tassa nagarassa nāmaṁ.  Samantato pana giriparikkhepena vajo viya saṇṭhitattā giribbajanti vuccati.  Tasmiṁ nagare viharāmi, taṁ nissāya ahaṁ (CS:pg.1.156) viharāmīti vuttaṁ hoti.  Atha khvāhanti atha kho ahaṁ.  Ettha ca athāti aññādhikāravacanārambhe nipāto.  Khoti padapūraṇamatte.  Pubbaṇhasamayanti divasassa pubbabhāgasamayaṁ.  Pubbaṇhasamayeti attho, pubbaṇhe vā samayaṁ pubbaṇhasamayaṁ, pubbaṇhe ekaṁ khaṇanti vuttaṁ hoti, evaṁ accantasaṁyoge upayogavacanaṁ labbhati.  Nivāsetvāti paridahitvā, vihāranivāsanaparivattanavasenetaṁ veditabbaṁ.  Gāmappavesanatthāya vā saṇṭhapetvā nivāsanavasena, na hi so tato pubbe anivattho ahosi.  
 Pattacīvaramādāyāti pattaṁ hatthena cīvaraṁ kāyena ādiyitvā.  Piṇḍāyāti piṇḍapātatthāya.  Samītīti tassa nāmaṁ.  Yānakāraputtoti rathakāraputto.  Paṇḍuputtoti paṇḍussa putto.  Ājīvakoti naggasamaṇako.  Purāṇayānakāraputtoti porāṇayānakārakulassa putto.  Paccupaṭṭhitoti upagantvā ṭhito.  Vaṅkaṁ nāma ekato kuṭilaṁ.  Jimhaṁ nāma sappagatamaggasadisaṁ.  Dosanti phegguvisamagaṇṭhikādi.  Yathā yathāti kālatthe nipāto, yadā yadā yasmiṁ tasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti.  Tathā tathāti ayampi kālatthoyeva, tasmiṁ tasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti.  So attano suttānulomena cintesi, itaro tena cintitakkhaṇe cintitaṭṭhānameva tacchati.  Attamanoti sakamano tuṭṭhamano pītisomanassehi gahitamano.  Attamanavācaṁ nicchāresīti attamanatāya  (MA.5./I,152.) vācaṁ attamanabhāvassa vā yuttaṁ vācaṁ nicchāresi udīrayi, pabyāharīti vuttaṁ hoti.  Hadayā hadayaṁ maññe aññāyāti cittena cittaṁ jānitvā viya.  
 Assaddhāti Buddhadhammasaṅghesu saddhāvirahitā.  Jīvikatthāti iṇabhayādīhi pīḷitā bahi jīvituṁ asakkontā idha jīvikatthikā hutvā.  Na saddhāti na saddhāya.  Saṭhā māyāvinoti māyāsāṭheyyehi yuttā.  Ketabinoti sikkhitakerāṭikā, nipphannathāmagatasāṭheyyāti vuttaṁ hoti.  Sāṭheyyañhi abhūtaguṇadassanato abhūtabhaṇḍaguṇadassanasamaṁ katvā “kerāṭiyan”ti vuccati.  Unnaḷāti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṁ hoti.(CS:pg.1.157) Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā.  Mukharāti mukhakharā, kharavacanāti vuttaṁ hoti, vikiṇṇavācāti asaṁyatavacanā, divasampi niratthakavacanappalāpino.  Indriyesu aguttadvārāti chasu indriyesu asaṁvutakammadvārā.  Bhojane amattaññunoti bhojane yā mattā jānitabbā pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu yuttatā, tassā ajānanakā.  Jāgariyaṁ ananuyuttāti jāgare ananuyuttā.  Sāmaññe anapekkhavantoti samaṇadhamme nirapekkhā, dhammānudhammappaṭipattirahitāti attho.  Sikkhāya na tibbagāravāti sikkhāpadesu bahulagāravā na honti, āpattivītikkamabahulā vā.  Bāhulikāti-ādi dhammadāyāde vuttaṁ, kusītāti-ādi bhayabherave.  Dhammapariyāyenāti dhammadesanāya.  
 Saddhā agārasmāti pakatiyāpi saddhā, pabbajitāpi saddhāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā.  Pivanti maññe ghasanti maññeti pivanti viya ghasanti viya.  Attamanavācaṁ nicchārentā vacasā pivanti viya, abbhanumodantā manasā ghasanti viya.  Sādhu vatāti sundaraṁ vata Sabrahmacārīti rassampi vaṭṭati dīghampi.  Rasse sati Sāriputtassa upari hoti, dīghe sati sabrahmacārīnaṁ.  Yadā Sāriputtassa upari hoti, tadā sabrahmacārī Sāriputto amhe akusalā vuṭṭhāpetvāti attho.  Yadā sabrahmacārīnaṁ, tadā sabrahmacārayo akusalā vuṭṭhāpetvāti attho.  Daharoti taruṇo.  Yuvāti yobbanabhāve ṭhito.  Maṇḍanakajātikoti  (MA.5./I,153.) alaṅkārakasabhāvo.  Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo, koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo, ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto, idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha.  Uppalādīni lokasammatattā vuttāni.  Itiha teti evaṁ te.  Ubho mahānāgāti dvepi mahānāgā, dvepi hi ete aggasāvakā “mahānāgā”ti vuccanti.  Tatrāyaṁ vacanattho, chandādīhi na gacchantīti nāgā, tena tena maggena pahīne kilese na āgacchantīti nāgā, nānappakārakaṁ āguṁ na karontīti nāgā, ayamettha saṅkhepo.  Vitthāro pana mahāniddese (mahāni.80) vuttanayeneva veditabbo.  Apica-- 
 	“Āguṁ (CS:pg.1.158) na karoti kiñci loke, 
 	Sabbasaṁyoge visajja bandhanāni.  
 	Sabbattha na sajjatī vimutto, 
 	Nāgo tādi pavuccate tathattā”ti.  (su.ni.527 mahāni.80).
 Evamettha attho veditabbo.  Mahantā nāgā mahānāgā, aññehi khīṇāsavanāgehi pujjatarā ca pāsaṁsatarā cāti attho.  Aññamaññassāti añño aññassa.  Samanumodiṁsūti samaṁ anumodiṁsu.  Tattha imāya upamāya Mahāmoggallāno anumodi, paṭibhātu taṁ āvusoti dhammasenāpati.  Tena vuttaṁ “aññamaññassa subhāsitaṁ samanumodiṁsū”ti.  
 
 Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.6.)6.Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā 

 64. Evaṁ me sutanti Ākaṅkheyyasuttaṁ.  Tattha sampannasīlāti tividhaṁ sampannaṁ paripuṇṇasamaṅgimadhuravasena.  Tattha-- 
 	“Sampannaṁ sālikedāraṁ, suvā bhuñjanti kosiya; 
 	Paṭivedemi te brahme, na naṁ vāretumussahe”ti.  (jā.1.14.1).
 Idaṁ paripuṇṇasampannaṁ nāma.  “Iminā pātimokkhasaṁvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato”ti (vibha.511) idaṁ samaṅgisampannaṁ  (MA.6./I,154.) nāma.  “Imissā, bhante, mahāpathaviyā heṭṭhimatalaṁ sampannaṁ, seyyathāpi khuddamadhuṁ aneḷakaṁ, evamassādan”ti (pārā.17) idaṁ madhurasampannaṁ nāma.  Idha pana paripuṇṇasampannampi samaṅgisampannampi vaṭṭati.  Tasmā sampannasīlāti paripuṇṇasīlā hutvātipi sīlasamaṅgino hutvātipi evamettha attho vedibbo.  Sīlanti kenaṭṭhena sīlaṁ?  Sīlanaṭṭhena sīlaṁ.  Tassa vitthārakathā Visuddhimagge vuttā.  
 Tattha (CS:pg.1.159) “paripuṇṇasīlā”ti iminā atthena khettadosavigamena khettapāripūrī viya sīladosavigamena sīlapāripūrī vuttā hoti.  Yathā hi khettaṁ bījakhaṇḍaṁ vappakhaṇḍaṁ udakakhaṇḍaṁ ūsakhaṇḍanti catudosasamannāgataṁ aparipūraṁ hoti.  
 Tattha bījakhaṇḍaṁ nāma yattha antarantarā bījāni khaṇḍāni vā pūtīni vā honti, tāni yattha vapanti, tattha sassaṁ na uṭṭheti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti.  Vappakhaṇḍaṁ nāma yattha akusalo bījāni vapanto antarantarā nipāteti.  Evañhi sabbattha sassaṁ na uṭṭheti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti.  Udakakhaṇḍaṁ nāma yattha katthaci udakaṁ atibahu vā na vā hoti, tatrāpi hi sassāni na uṭṭhenti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti.  Ūsakhaṇḍaṁ nāma yattha kassako kismiñci padese naṅgalena bhūmiṁ cattāro pañca vāre kasanto atigambhīraṁ karoti, tato ūsaṁ uppajjati, tatrāpi hi sassaṁ na uṭṭheti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti, tādisañca khettaṁ na mahapphalaṁ hoti na mahānisaṁsaṁ, tatrāpi hi bahumpi vapitvā appaṁ labhati.  Imesaṁ pana catunnaṁ dosānaṁ vigamā khettaṁ paripuṇṇaṁ hoti.  Tādisañca khettaṁ mahapphalaṁ hoti mahānisaṁsaṁ.  Evameva khaṇḍaṁ chiddaṁ sabalaṁ kammāsanti catudosasamannāgataṁ sīlaṁ aparipūraṁ hoti.  Tādisañca sīlaṁ na mahapphalaṁ hoti, na mahānisaṁsaṁ.  Imesaṁ pana catunnaṁ dosānaṁ vigamā sīlakhettaṁ paripuṇṇaṁ hoti, tādisañca sīlaṁ mahapphalaṁ hoti mahānisaṁsaṁ.  
 “Sīlasamaṅgino”ti iminā panatthena sīlena samaṅgibhūtā samodhānaṁ gatā samannāgatā hutvā viharathāti idameva vuttaṁ hoti.  Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena sīlasampattiyā  (MA.6./I,155.) ca ānisaṁsadassanena.  Tadubhayampi Visuddhimagge vitthāritaṁ.  
 Tattha “sampannasīlā”ti ettāvatā kira Bhagavā catupārisuddhisīlaṁ uddisitvā “pātimokkhasaṁvarasaṁvutā”ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṁ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī Sumanatthero āha.  Antevāsiko panassa Tepiṭakacūḷanāgatthero āha-- ubhayatthāpi pātimokkhasaṁvaro Bhagavatā vutto, pātimokkhasaṁvaroyeva hi sīlaṁ.  Itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṁ nāma atthīti ananujānanto vatvā āha (CS:pg.1.160) “indriyasaṁvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṁ, paccayanissitaṁ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṁ.  Nippariyāyena pātimokkhasaṁvarova sīlaṁ.  Yassa so bhinno, ayaṁ chinnasīso viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo.  Yassa pana so arogo, ayaṁ acchinnasīso viya puriso jīvitaṁ sesāni puna pākatikāni katvā rakkhituṁ sakkoti.  Tasmā ‘sampannasīlā’ti iminā pātimokkhasaṁvaraṁ uddisitvā ‘sampannapātimokkhā’ti tasseva vevacanaṁ vatvā taṁ vitthāretvā dassento ‘pātimokkhasaṁvarasaṁvutā’ti-ādimāhā”ti.  
 Tattha pātimokkhasaṁvarasaṁvutāti pātimokkhasaṁvarena samannāgatā.  Ācāragocarasampannāti ācārena ca gocarena ca sampannā.  Aṇumattesūti appamattakesu.  Vajjesūti akusaladhammesu.  Bhayadassāvīti bhayadassino.  Samādāyāti sammā ādiyitvā.  Sikkhatha sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṁ taṁ sikkhāpadaṁ samādiyitvā sikkhatha.  Apica samādāya sikkhatha sikkhāpadesūti yaṁkiñci sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṁ kāyikaṁ vācasikañca, taṁ sabbaṁ samādāya sikkhathāti ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana sabbānetāni pātimokkhasaṁvarādīni padāni Visuddhimagge vuttāni.  
 65. Ākaṅkheyya ceti idaṁ kasmā āraddhaṁ?  Sīlānisaṁsadassanatthaṁ.  Sacepi acirapabbajitānaṁ vā duppaññānaṁ (MA.6./I,156.) vā evamassa “Bhagavā sīlaṁ pūrethāti vadati, ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṁso, ko viseso, kā vaḍḍhī”ti?  Tesaṁ sattarasa ānisaṁse dassetuṁ evamāha.  Appeva nāma etaṁ sabrahmacārīnaṁ piyamanāpatādi-āsavakkhayapariyosānaṁ ānisaṁsaṁ sutvāpi sīlaṁ paripūreyyunti.  Visakaṇṭakavāṇijo viya.  Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati.  
 So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkharādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṁ gantvā “visakaṇṭakaṁ gaṇhatha, visakaṇṭakaṁ gaṇhathā”ti ugghosesi.  Taṁ sutvā gāmikā “visaṁ nāma kakkhaḷaṁ, yo naṁ khādati, so marati, kaṇṭakampi vijjhitvā māreti, ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṁso”ti gehadvārāni thakesuṁ, dārake ca palāpesuṁ.  Taṁ disvā vāṇijo (CS:pg.1.161) “Avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī”ti “Atimadhuraṁ gaṇhatha, atisāduṁ gaṇhatha, guḷaṁ phāṇitaṁ sakkharaṁ samagghaṁ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī”ti ugghosesi.  Taṁ sutvā gāmikā haṭṭhatuṭṭhā āgantvā bahumpi mūlaṁ datvā gahesuṁ.  Tattha vāṇijassa “visakaṇṭakaṁ gaṇhathā”ti ugghosanaṁ viya Bhagavato “sampannasīlā, bhikkhave, viharatha …pe… samādāya sikkhatha sikkhāpadesū”ti vacanaṁ.  “Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṁso”ti gāmikānaṁ cintanaṁ viya Bhagavā “sampannasīlā viharathā”ti āha, “sīlañca nāmetaṁ kakkhaḷaṁ pharusaṁ khiḍḍādipaccanīkaṁ, ko nu kho sampannasīlānaṁ ānisaṁso”ti bhikkhūnaṁ cintanaṁ.  Atha tassa vāṇijassa “atimadhuraṁ gaṇhathā”ti-ādivacanaṁ viya Bhagavato piyamanāpatādi-āsavakkhayapariyosānaṁ sattarasa-ānisaṁsappakāsanatthaṁ “ākaṅkheyya ce”ti-ādivacanaṁ veditabbaṁ.  
 Tattha ākaṅkheyya ceti yadi ākaṅkheyya yadi iccheyya.  Piyo ca assanti piyacakkhūhi sampassitabbo, sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyanti vuttaṁ hoti.  Manāpoti tesaṁ manavaḍḍhanako, tesaṁ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti vuttaṁ hoti.  Garūti tesaṁ garuṭṭhāniyo pāsāṇacchattasadiso.  Bhāvanīyoti “Addhā ayamāyasmā jānaṁ jānāti passaṁ passatī”ti evaṁ sambhāvanīyo.  Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesuyeva paripūrakārī assa, anūnena paripūritākārena  (MA.6./I,157.) samannāgato bhaveyyāti vuttaṁ hoti.  Ajjhattaṁ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto, ettha hi ajjhattanti vā attanoti vā etaṁ ekatthaṁ, byañjanameva nānaṁ.  Bhummatthe panetaṁ samathanti upayogavacanaṁ.  Anūti iminā upasaggena yoge siddhaṁ.  Anirākatajjhānoti bahi anīhaṭajjhāno, avināsitajjhāno vā, nīharaṇavināsatthañhi idaṁ nirākaraṇaṁ nāma.  Thambhaṁ niraṁkatvā nivātavuttīti-ādīsu cassa payogo daṭṭhabbo.  
 Vipassanāya samannāgatoti sattavidhāya anupassanāya yutto, sattavidhā anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanāti.  Tā Visuddhimagge vitthāritā.  Brūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā (CS:pg.1.162) suññāgārānaṁ, ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṁ gahetvā rattindivaṁ suññāgāraṁ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu “brūhetā suññāgārānan”ti veditabbo.  Ekabhūmakādipāsāde kurumānopi pana neva suññāgārānaṁ brūhetāti daṭṭhabboti.  
 Ettāvatā ca yathā taṇhāvicaritadesanā paṭhamaṁ taṇhāvasena āraddhāpi taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṁ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā jātā, evamayaṁ desanā paṭhamaṁ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā samathavipassanānaṁ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhattayadesanā jātāti veditabbā.  
 Ettha hi “sīlesvevassa paripūrakārī”ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā.  “Ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno”ti ettāvatā adhicittasikkhā, “vipassanāya samannāgato”ti ettāvatā adhipaññāsikkhā, “brūhetā suññāgārānan”ti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane adhicittasikkhā, vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṁ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā.  Ettha ca “Ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno”ti imehi padehi sīlānurakkhikā eva cittekaggatā kathitā.  “Vipassanāyā”ti iminā padena sīlānurakkhiko saṅkhārapariggaho.  
(MA.6./I,158.) Kathaṁ cittekaggatā sīlamanurakkhati?  Yassa hi cittekaggatā natthi, so byādhimhi uppanne vihaññati, so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṁ vināsetvāpi byādhivūpasamaṁ kattā hoti.  Yassa pana cittekaggatā atthi, so taṁ byādhidukkhaṁ vikkhambhetvā samāpattiṁ samāpajjati, samāpannakkhaṇe dukkhaṁ dūrāpakataṁ hoti, balavatarasukhamuppajjati.  Evaṁ cittekaggatā sīlaṁ anurakkhati.  
 Kathaṁ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati?  Yassa hi saṅkhārapariggaho natthi, tassa “mama rūpaṁ mama viññāṇan”ti attabhāve balavamamattaṁ hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṁ vināsetvāpi attabhāvaṁ posetā hoti.  Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi, tassa attabhāve balavamamattaṁ vā sineho vā na hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antāni bahi nikkhamanti, sacepi (CS:pg.1.163) ussussati visussati, khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi sahassadhāpi, neva sīlaṁ vināsetvā attabhāvaṁ posetā hoti.  Evaṁ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati.  “Brūhetā suññāgārānan”ti iminā pana tasseva ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā.  
 Evaṁ Bhagavā yasmā “sabrahmacārīnaṁ piyo cassaṁ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā”ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṁ kiñci kātabbaṁ, aññadatthu sīlādiguṇasamannāgatena bhavitabbaṁ, idiso hi sabrahmacārīnaṁ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo.  Vuttampi hetaṁ -- 
 	“Sīladassanasampannaṁ dhammaṭṭhaṁ saccavādinaṁ; 
 	Attano kamma kubbānaṁ, taṁ jano kurute piyan”ti.  (dha.pa.217).
 Tasmā “Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṁ piyo cassaṁ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti sīlesvevassa paripūrakārī …pe… suññāgārānan”ti vatvā idāni yasmā paccayalābhādiṁ patthayantenāpi idameva karaṇīyaṁ, na aññaṁ kiñci, tasmā “Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assan”ti-ādimāha.  Na cettha Bhagavā lābhanimittaṁ sīlādiparipūraṇaṁ kathetīti veditabbo.  Bhagavā hi  (MA.6./I,159.) ghāsesanaṁ chinnakatho na vācaṁ payuttaṁ bhaṇeti, evaṁ sāvake ovadati, so kathaṁ lābhanimittaṁ sīlādiparipūraṇaṁ kathessati, puggalajjhāsayavasena panetaṁ vuttaṁ.  Yesañhi evaṁ ajjhāsayo bhaveyya “sace mayaṁ catūhi paccayehi na kilameyyāma, sīlādiṁ pūretuṁ sakkuṇeyyāmā”ti, tesaṁ ajjhāsayavasena Bhagavā evamāha.  Apica rasānisaṁso esa sīlassa, yadidaṁ cattāro paccayā nāma.  Tathā hi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu ṭhapitaṁ nīharitvā puttādīnampi adatvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṁ dentīti sīlassa sarasānisaṁsadassanatthaṁ petaṁ vuttaṁ.  
 Tatiyavāre yesāhanti yesaṁ ahaṁ.  Tesaṁ te kārāti tesaṁ devānaṁ vā manussānaṁ vā te mayi katā paccayadānakārā.  Devāpi hi sīlādiguṇayuttānaṁ paccaye denti, na kevalaṁ manussāyeva, sakko viya āyasmato Mahākassapassa.  Mahapphalā mahānisaṁsāti ubhayametaṁ atthato ekaṁ, byañjanameva nānaṁ.  Mahantaṁ vā lokiyasukhaṁ phalantīti mahapphalā (CS:pg.1.164) Mahato lokuttarasukhassa ca paccayā hontīti mahānisaṁsa.  Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati, pariyosāne ca amatāya parinibbānadhātuyāpaccayo hoti.  “Khīrodanaṁ ahamadāsin”ti-ādīni (vi.va.413) cettha vatthūni, sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṁ.  Tasmā paccayadāyakehi attani katānaṁ kārānaṁ mahapphalataṁ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.  
 Catutthavāre ñātīti sassusasurapakkhikā.  Sālohitāti ekalohitasambaddhā pītipitāmahādayo Petāti peccabhāvaṁ gatā.  Kālaṅkatāti matā.  Tesaṁ tanti tesaṁ taṁ mayi pasannacittataṁ vā pasannena cittena anussaraṇaṁ vā.  Yassa hi bhikkhuno kālaṅkato pitā vā mātā vā “Amhākaṁ ñātako thero sīlavā kalyāṇadhammo”ti pasannacitto hutvā taṁ bhikkhuṁ anussarati, tassa so cittappasādopi taṁ anussaraṇamattampi mahapphalaṁ mahānisaṁsameva hoti, anekāni (MA.6./I,160.) kappasatasahassāni duggatito vāretuṁ ante ca amataṁ pāpetuṁ samatthameva hoti.  Vuttañhetaṁ Bhagavatā “ye te, bhikkhave, bhikkhū sīlasampannā samādhisampannā paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanasampannā, dassanaṁpāhaṁ, bhikkhave, tesaṁ bhikkhūnaṁ bahukāraṁ vadāmi.  Savanaṁ, anussatiṁ, anupabbajjaṁ, upasaṅkamanaṁ, payirupāsanaṁpāhaṁ, bhikkhave, tesaṁ bhikkhūnaṁ bahukāraṁ vadāmī”ti (itivu.104).  Tasmā ñātisālohitānaṁ attani cittappasādassa anussatiyā ca mahapphalataṁ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva, bhavitabbanti dasseti.  
 66. Pañcamavāre aratiratisaho assanti aratiyā ratiyā ca saho abhibhavitā ajjhottharitā bhaveyyaṁ.  Ettha ca aratīti adhikusalesu dhammesu pantasenāsanesu ca ukkaṇṭhā.  Ratīti pañcakāmaguṇarati.  Na ca maṁ arati saheyyāti mañca arati na abhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya.  Uppannanti jātaṁ nibbattaṁ.  Sīlādiguṇayutto hi aratiñca ratiñca sahati ajjhottharati madditvā tiṭṭhati.  Tasmā īdisaṁ attānaṁ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.  
 Chaṭṭhavāre (CS:pg.1.165) bhayaṁ cittutrāsopi ārammaṇampi.  Bheravaṁ ārammaṇameva.  Sesaṁ pañcamavāre vuttanayameva.  Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṁ sahati ajjhottharati madditvā tiṭṭhati Ariyakoṭiyavāsīmahādattatthero viya.  
 Thero kira maggaṁ paṭipanno aññataraṁ pāsādikaṁ araññaṁ disvā “idhevajja samaṇadhammaṁ katvā gamissāmī”ti maggā okkamma aññatarasmiṁ rukkhamūle saṅghāṭiṁ paññapetvā pallaṅkaṁ ābhujitvā nisīdi.  Rukkhadevatāya dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontā vissaramakaṁsu.  Devatāpi rukkhaṁ cālesi.  Thero acalova nisīdi.  Sā devatā dhūmāyi, pajjali, neva sakkhi theraṁ cāletuṁ, tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi.  “Ko eso”ti vuttā “Ahaṁ, bhante, etasmiṁ rukkhe adhivatthā devatā”ti avoca.  Tvaṁ ete vikāre akāsīti.  Āma bhanteti.  Kasmāti ca vuttā āha-- “tumhākaṁ, (MA.6./I,161.) bhante sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontā vissaramakaṁsu, sāhaṁ tumhe palāpetuṁ evamakāsin”ti.  Thero āha-- “Atha kasmā idha, bhante, mā vasatha, mayhaṁ aphāsūti paṭikacceva nāvacāsi.  Idāni pana mā kiñci avaca, ariyakoṭiyamahādatto amanussabhayena gatoti vacanato lajjāmi, tenāhaṁ idheva vasissaṁ, tvaṁ pana ajjekadivasaṁ yattha katthaci vasāhī”ti.  Evaṁ sīlādiguṇayutto bhayabheravasaho hoti.  Tasmā īdisamattānaṁ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.  
 Sattamavāre ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṁ visuddhacittaṁ vuccati, adhicittaṁ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni.  Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṁ.  Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārabhūtānanti attho, rūpāvacarajjhānānametaṁ adhivacanaṁ.  Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṁyeva attabhāve asaṁkiliṭṭhaṁ nekkhammasukhaṁ vindanti, tasmā “diṭṭhadhammasukhavihārānī”ti vuccanti.  Nikāmalābhīti nikāmena lābhī attano icchāvasena lābhī, icchiticchitakkhaṇe (CS:pg.1.166) samāpajjituṁ samatthoti vuttaṁ hoti.  Akicchalābhīti sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhetvā samāpajjituṁ samatthoti vuttaṁ hoti.  Akasiralābhīti akasirānaṁ vipulānaṁ lābhī, yathāparicchedeyeva vuṭṭhātuṁ samatthoti vuttaṁ hoti.  Ekacco hi lābhīyeva hoti, na pana sakkoti icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṁ.  Ekacco sakkoti tathā samāpajjituṁ, pāribandhike pana kicchena vikkhambheti.  Ekacco tathā samāpajjati, pāribandhike ca akiccheneva vikkhambheti, na sakkoti nāḷikāyantaṁ viya yathāparicchedeyeva ca vuṭṭhātuṁ.  Yo pana imaṁ tividhampi sampadaṁ icchati, sopi sīlesvevassa paripūrakārīti.  
 Evaṁ abhiññāpādake jhāne vutte kiñcāpi abhiññānaṁ vāro āgato, atha kho naṁ Bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalaṁ abhiññāpādakajjhānāni ca abhiññāyoyeva ca sīlānaṁ ānisaṁso, apica kho cattāri āruppajhānānipi (MA.6./I,162.) tayo ca heṭṭhimā ariyamaggā, tasmā taṁ sabbaṁ pariyādiyitvā dassetuṁ ākaṅkheyya ce …pe… ye te santāti evamādimāha.  
 Tattha santāti aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca.  Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca adhimuttattā.  Atikkamma rūpeti rūpāvacarajjhāne atikkamitvā, ye te vimokkhā atikkamma rūpe santāti padasambandho, itarathā hi atikkamma rūpe kiṁ karotīti na paññāyeyyuṁ.  Āruppāti ārammaṇato ca vipākato ca rūpavirahitā.  Kāyena phusitvāti nāmakāyena phusitvā pāpuṇitvā, adhigantvāti vuttaṁ hoti.  Sesaṁ vuttānameva.  Idaṁ vuttaṁ hoti “yopi bhikkhu ime vimokkhe phusitvā viharitukāmo, sopi sīlesvevassa paripūrakārī”ti.  
 67. Navamavāre tiṇṇaṁ saṁyojanānanti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṅkhātānaṁ tiṇṇaṁ bandhanānaṁ.  Tāni hi saṁyojenti khandhagatibhavādīhi khandhagatibhavādayo, kammaṁ vā phalena, tasmā saṁyojanānīti vuccanti, bandhanānīti attho.  Parikkhayāti parikkhayena.  Sotāpannoti sotaṁ (CS:pg.1.167) āpanno.  Sototi ca maggassetaṁ adhivacanaṁ.  Sotāpannoti taṁsamaṅgipuggalassa.  Yathāha “soto sototi hidaṁ, Sāriputta, vuccati.  Katamo nu kho, Sāriputta, sototi?  Ayameva hi, bhante, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.  Seyyathidaṁ, sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhīti.  Sotāpanno sotāpannoti hidaṁ, Sāriputta, vuccati.  Katamo nu kho, Sāriputta, sotāpannoti?  Yo hi, bhante, iminā aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato, ayaṁ vuccati sotāpanno, yoyaṁ āyasmā evaṁnāmo evaṁgotto”ti.  Idha pana maggena phalassa nāmaṁ dinnaṁ, tasmā phalaṭṭho “sotāpanno”ti veditabbo.  Avinipātadhammoti vinipātetīti vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, na attānaṁ apāye vinipātasabhāvoti vuttaṁ hoti.  Kasmā?  Ye dhammā apāyagamaniyā, tesaṁ pahīnattā.  Sambodhi paraṁ ayanaṁ gati assāti sambodhiparāyaṇo, uparimaggattayaṁ avassaṁ sampāpakoti (MA.6./I,163.) attho.  Kasmā?  Paṭiladdhapaṭhamamaggattā.  Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūraṇārīti.  
 Dasamavāre paṭhamamaggena parikkhīṇānipi tīṇi saṁyojanāni sakadāgāmimaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṁ vuttāni.  Rāgadosamohānaṁ tanuttāti etesaṁ tanubhāvena, tanuttakaraṇenāti vuttaṁ hoti.  Tattha dvīhi kāraṇehi tanuttaṁ veditabbaṁ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca.  Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanasseva kilesā abhiṇhaṁ na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti viraḷākārā hutvā, viraḷavāpite khette aṅkurā viya.  Uppajjamānāpi ca vaṭṭānusārimahājanasseva maddantā pharantā chādentā andhakāraṁ karontā na uppajjanti, mandamandā uppajjanti tanukākārā hutvā, abbhapaṭalamiva makkhikāpattamiva ca.
 Tattha keci therā bhaṇanti “sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena uppajjanti, bahalāva uppajjanti, tathā hissa puttā ca dhītaro ca dissantī”ti, etaṁ pana appamāṇaṁ.  Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi hontīti.  Dvīhiyeva kāraṇehissa kilesānaṁ tanuttaṁ veditabbaṁ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti.  
 Sakadāgāmīti (CS:pg.1.168) sakiṁ āgamanadhammo.  Sakideva imaṁ lokaṁ āgantvāti ekavāraṁyeva imaṁ manussalokaṁ paṭisandhivasena āgantvā.  Yopi hi idha sakadāgāmimaggaṁ bhāvetvā idheva parinibbāti, sopi idha na gahito.  Yopi idha maggaṁ bhāvetvā devesu upapajjitvā tattheva parinibbāti.  Yopi devaloke maggaṁ bhāvetvā tattheva parinibbāti.  Yopi devaloke maggaṁ bhāvetvā idheva manussaloke nibbattitvā parinibbāti.  Yo pana idha maggaṁ bhāvetvā devaloke nibbatto, tattha yāvatāyukaṁ ṭhatvā puna idheva upapajjitvā parinibbāti, ayamidha gahitoti veditabbo.  Dukkhassantaṁ kareyyanti vaṭṭadukkhassa paricchedaṁ kareyyaṁ.  Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti.
 Ekādasamavāre pañcannanti gaṇanaparicchedo.  Orambhāgiyānanti oraṁ vuccati heṭṭhā, heṭṭhābhāgiyānanti attho, kāmāvacaraloke uppattipaccayānanti adhippāyo.  Saṁyojanānanti bandhanānaṁ, tāni kāmarāgabyāpādasaṁyojanehi  (MA.6./I,164.) saddhiṁ pubbe vuttasaṁyojanāneva veditabbāni.  Yassa hi etāni appahīnāni, so kiñcāpi bhavagge uppanno hoti, atha kho āyuparikkhayā kāmāvacare nibbattatiyeva, gilitabalisamacchūpamo svāyaṁ puggalo dīghasuttakena pāde baddhavihaṅgūpamo cāti veditabbo.  Pubbe vuttānampi cettha vacanaṁ vaṇṇabhaṇanatthamevāti veditabbaṁ.  Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṁ.  Tatthaparinibbāyīti tattheva brahmaloke parinibbāyī.  Anāvattidhammo tasmā lokāti tato brahmalokā paṭisandhivasena puna anāvattisabhāvo.  Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti.  
 68. Evaṁ anāgāmimagge vutte kiñcāpi catutthamaggassa vāro āgato, atha kho naṁ Bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalā āsavakkhayābhiññā eva sīlānaṁ ānisaṁso, apica kho lokiyapañcābhiññāyopi, tasmā tāpi dassetuṁ, yasmā ca āsavakkhaye kathite desanā niṭṭhitā hoti, evañca sati imesaṁ guṇānaṁ akathitattā ayaṁ kathā muṇḍābhiññākathā nāma bhaveyya, tasmā ca abhiññāpāripūriṁ katvā dassetumpi, yasmā ca anāgāmimagge ṭhitassa sukhena iddhivikuppanā (CS:pg.1.169) ijjhati, samādhiparibandhānaṁ kāmarāgabyāpādānaṁ samūhatattā, anāgāmī hi sīlesu ca samādhimhi ca paripūrakārī, tasmā yuttaṭṭhāneyeva lokiyābhiññāyo dassetumpi “ākaṅkheyya ce …pe… anekavihitan”ti evamādimāhāti ayamanusandhi.  
 Tattha “anekavihitaṁ iddhividhan”ti-ādinā nayena āgatānaṁ pañcannampi lokiyābhiññānaṁ pāḷivaṇṇanā saddhiṁ bhāvanānayena Visuddhimagge vuttā.  
 69. Chaṭṭhābhiññāya āsavānaṁ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṁ khayā.  Anāsavanti āsavavirahitaṁ.  Cetovimuttiṁ paññāvimuttinti ettha cetovacanena arahattaphalasampayuttova samādhi, paññāvacanena taṁsampayuttā paññāva vuttā.  Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā.  Vuttañcetaṁ Bhagavatā “yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṁ.  Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṁ.  Iti kho, (MA.6./I,165.) bhikkhave rāgavirāgā cetovimutti, avijjāvirāgā paññāvimuttī”ti, apicettha samathaphalaṁ cetovimutti, vipassanāphalaṁ paññāvimuttīti veditabbā.  
 Diṭṭheva dhammeti imasmiṁyeva attabhāve.  Sayaṁ abhiññā sacchikatvāti attanoyeva paññāya paccakkhaṁ katvā, aparapaccayena ñatvāti attho.  Upasampajja vihareyyanti pāpuṇitvā sampādetvā vihareyyaṁ.  Sīlesvevāti evaṁ sabbāsave niddhunitvā cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ adhigantukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti.  
 Evaṁ Bhagavā sīlānisaṁsakathaṁ yāva arahattā kathetvā idāni sabbampi taṁ sīlānisaṁsaṁ sampiṇḍetvā dassento nigamanaṁ āha “sampannasīlā, bhikkhave …pe… idametaṁ paṭicca vuttan”ti.  Tassāyaṁ saṅkhepattho, “sampannasīlā, bhikkhave, viharatha …pe… samādāya sikkhatha sikkhāpadesū”ti iti yaṁ taṁ mayā pubbe evaṁ vuttaṁ, idaṁ sabbampi sampannasīlo bhikkhu sabrahmacārīnaṁ piyo hoti manāpo, garu bhāvanīyo paccayānaṁ lābhī, paccayadāyakānaṁ mahapphalakaro, pubbañātīnaṁ anussaraṇacetanāya phalamahattakaro, aratiratisaho, bhayabheravasaho, rūpāvacarajjhānānaṁ arūpāvacarajjhānānañca lābhī, heṭṭhimāni tīṇi sāmaññaphalāni pañca lokiyābhiññā āsavakkhayañāṇanti ca ime ca guṇe sayaṁ abhiññā sacchikattā (CS:pg.1.170) hoti, etaṁ paṭicca idaṁ sandhāya vuttanti.  Idamavoca Bhagavā, attamanā te bhikkhu Bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.7.)7. Vatthasuttavaṇṇanā 

 70. Evaṁ me sutanti Vatthasuttaṁ.  Tattha seyyathāpi, bhikkhave, vatthanti upamāvacanamevetaṁ.  Upamaṁ karonto ca Bhagavā katthaci paṭhamaṁyeva upamaṁ dassetvā pacchā atthaṁ dasseti, (MA.7./I,166.) katthaci paṭhamamatthaṁ dassetvā pacchā upamaṁ, katthaci upamāya atthaṁ parivāretvā dasseti, katthaci atthena upamaṁ.  
 Tathā hesa-- “seyyathāpissu, bhikkhave, dve agārā sadvārā, tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā”ti (ma.ni.3.261) sakalampi devadūtasuttaṁ upamaṁ paṭhamaṁ dassetvā pacchā atthaṁ dassento āha.  “Tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse”ti-ādinā (dī.ni.1.238 paṭi.ma.1.102) pana nayena sakalampi iddhividhamatthaṁ paṭhamaṁ dassetvā pacchā upamaṁ dassento āha.  “Seyyathāpi brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī”ti-ādināva (ma.ni.1.318) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṁ upamāya atthaṁ parivāretvā dassento āha.  “Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṁ pariyāpuṇanti suttaṁ …pe… seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko”ti-ādinā (ma.ni.1.238) nayena sakalampi alagaddasuttaṁ mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṁ parivāretvā dassento āha.  
 Svāyaṁ idha paṭhamaṁ upamaṁ dassetvā pacchā atthaṁ dasseti.  Kasmā panevaṁ Bhagavā dassetīti?  Puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā.  Ye hi puggalā paṭhamaṁ upamaṁ dassetvā vuccamānamatthaṁ sukhena paṭivijjhanti, tesaṁ (CS:pg.1.171) paṭhamaṁ upamaṁ dasseti.  Esa nayo sabbattha.  Yassā ca dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsaṁ patto hoti, tassā suppaṭividdha.Tasmā esa desanāvilāsampatto dhammissaro dhammarājā, so yathā yathā icchati, tathā tathā dhammaṁ desetīti evaṁ iminā puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā evaṁ dassetīti veditabbo.  
 Tattha vatthanti pakatiparisuddhaṁ vatthaṁ.  Saṁkiliṭṭhaṁ malaggahitanti āgantukena paṁsurajādinā saṁkilesena saṁkiliṭṭhaṁ, sedajallikādinā malena gahitattā malaggahitaṁ.  Raṅgajāteti ettha raṅgameva raṅgajātaṁ.  Upasaṁhareyyāti upanāmeyya.  Yadi nīlakāyāti nīlakāya vā, nīlakatthāya vāti vuttaṁ hoti.  Evaṁ sabbattha.  Rajako hi nīlakatthāya upasaṁharanto kaṁsanīlapalāsanīlādike nīlaraṅge upasaṁharati.  Pītakatthāya upasaṁharanto kaṇikārapupphasadise pītakaraṅge.  Lohitakatthāya upasaṁharanto (MA.7./I,167.) bandhujīvakapupphasadise lohitakaraṅge.  Mañjiṭṭhakatthāya upasaṁharanto kaṇavīrapupphasadise mandarattaraṅge.  Tena vuttaṁ “yadi nīlakāya …pe… yadi mañjiṭṭhakāyā”ti.  
 Durattavaṇṇamevassāti duṭṭhu rañjitavaṇṇameva assa. Aparisuddhavaṇṇamevassāti nīlavaṇṇopissa parisuddho na bhaveyya, sesavaṇṇopi.  Tādisañhi vatthaṁ nīlakumbhiyā pakkhittampi sunīlaṁ na hoti, sesakumbhīsu pakkhittampi pītakādivaṇṇaṁ na hoti, milātanīla kuraṇḍa-kaṇikāra-bandhujīvaka-kaṇavīrapupphavaṇṇameva hoti.  Taṁ kissa hetūti taṁ vatthaṁ kissa hetu kiṁ kāraṇā īdisaṁ hoti, tasmiṁ vā vatthe raṅgajātaṁ kissa hetu īdisaṁ durattavaṇṇaṁ aparisuddhavaṇṇaṁ hotīti?  Yasmā panassa vatthassa saṁkiliṭṭhabhāvoyevettha kāraṇaṁ, na aññaṁ kiñci, tasmā “Aparisuddhattā, bhikkhave, vatthassā”ti āha.  
 Evameva khoti upamāsampaṭipādanaṁ.  Citte saṁkiliṭṭheti cittamhi saṁkiliṭṭhamhi.  Kasmā pana Bhagavā saṁkiliṭṭhavatthena opammaṁ akāsīti ce, vāyāmamahapphaladassanatthaṁ.  Yathā hi āgantukehi malehi saṁkiliṭṭhaṁ vatthaṁ pakatiyā paṇḍarattā puna dhovīyamānaṁ paṇḍaraṁ hoti, na tattha jātikāḷake viya eḷakalome vāyāmo nipphalo hoti, evaṁ cittampi āgantukehi kilesehi saṁkiliṭṭhaṁ.  Pakatiyā pana taṁ sakalepi paṭisandhibhavaṅgavāre paṇḍarameva.  Yathāha-- “pabhassaramidaṁ, bhikkhave, cittaṁ, tañca (CS:pg.1.172) kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhan”ti (a.ni.1.51).  Taṁ visodhīyamānaṁ sakkā pabhassarataraṁ kātuṁ, na tattha vāyāmo nipphaloti evaṁ vāyāmamahapphaladassanatthaṁ saṁkiliṭṭhavatthena opammaṁ akāsīti veditabbo.  
 Duggati pāṭikaṅkhāti īdise citte duggati pāṭikaṅkhitabbā, duggatiṁ eva esa pāpuṇissati nāññanti evaṁ duggati icchitabbā, avassaṁ bhāvīti vuttaṁ hoti.  Sā cāyaṁ duggati nāma paṭipattiduggati, gatiduggatīti duvidhā hoti.  Paṭipattiduggatipi agāriyapaṭipattiduggati, anagāriyapaṭipattiduggatīti duvidhā hoti.  
 Agāriyo hi saṁkiliṭṭhacitto (MA.7./I,168.) pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sakalepi dasa akusalakammapathe pūreti, ayamassa agāriyapaṭipattiduggati.  So tattha ṭhito kāyassa bhedā nirayampi gacchati, tiracchānayonimpi, pettivisayampi gacchati, ayamassa gatiduggati.  
 Anagāriyopi imasmiṁ sāsane pabbajito saṁkiliṭṭhacitto dūteyyapahiṇagamanaṁ gacchati, vejjakammaṁ karoti, saṅghabhedāya cetiyabhedāya parakkamati, veḷudānādīhi jīvikaṁ kappeti, sakalampi anācāraṁ agocarañca paripūreti, ayamassa anagāriyapaṭipattiduggati.So tattha ṭhito kāyassa bhedā nirayampi gacchati, tiracchānayonimpi, pettivisayampi gacchati samaṇayakkho nāma hoti samaṇapeto, ādittehi saṅghāṭi-ādīhi sampajjalitakāyo aṭṭassaraṁ karonto vicarati, ayamassa gatiduggati.  
 Seyyathāpīti sukkapakkhaṁ dassetumāraddho, tassattho kaṇhapakkhe vuttapaccanīkeneva veditabbo.  Etthāpi ca Sugati nāma paṭipattisugati gatisugatīti duvidhā hoti.  Paṭipattisugatipi agāriyapaṭipattisugati anagāriyapaṭipattisugatīti duvidhā hoti.  Agāriyo hi parisuddhacitto pāṇātipātāpi viramati, adinnādānāpi, sakalepi dasa kusalakammapathe paripūreti, ayamassa agāriyapaṭipattisugati.  So tattha ṭhito kāyassa bhedā manussamahantatampi devamahantatampi upapajjati, ayamassa gatisugati.  
 Anagāriyopi (CS:pg.1.173) imasmiṁ sāsane pabbajitvā parisuddhacitto catupārisuddhisīlaṁ sodheti, terasa dhutaṅgāni samādiyati, aṭṭhatiṁsārammaṇesu attano anukūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā pantasenāsane paṭisevamāno kasiṇaparikammaṁ katvā jhānasamāpattiyo nibbatteti, sotāpattimaggaṁ bhāveti …pe… anāgāmimaggaṁ bhāveti, ayamassa anagāriyapaṭipattisugati.  So tattha ṭhito kāyassa bhedā manussaloke vā tīsu mahākulesu, chasu vā kāmāvacaradevesu, dasasu vā brahmabhavanesu pañcasu vā suddhāvāsesu, catūsu vā āruppesu upapajjati, ayamassa gatisugatīti.  
 71. Evaṁ saṁkiliṭṭhe citte duggati pāṭikaṅkhā, asaṁkiliṭṭhe ca Sugatīti vatvā idāni yehi upakkilesehi cittaṁ saṁkiliṭṭhaṁ hoti, te dassento katame ca, bhikkhave, cittassa upakkilesā  (MA.7./I,169.) Abhijjhā visamalobhoti-ādimāha.  
 Tattha sakabhaṇḍe chandarāgo abhijjhā, parabhaṇḍe visamalobho.  Atha vā sakabhaṇḍe vā parabhaṇḍe vā hotu, yuttapattaṭṭhāne chandarāgo abhijjhā, ayuttāpattaṭṭhāne visamalobho.  Thero panāha “Kissa vinibbhogaṁ karotha, yutte vā ayutte vā hotu, ‘rāgo visamaṁ doso visamaṁ moho visaman’ti (vibha.924) vacanato na koci lobho avisamo nāma, tasmā lobhoyeva abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā, visamaṭṭhena visamaṁ, ekatthametaṁ byañjanameva nānan”ti.  So panesa abhijjhāvisamalobho uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti.  Tasmā “cittassa upakkileso”ti vuccati.  
 Yathā cesa, evaṁ navavidha-āghātavatthusambhavo byāpādo.  Dasavidha-āghātavatthusambhavo kodho.  Punappunaṁ cittapariyonandhano upanāho.  Agāriyassa vā anagāriyassa vā sukatakaraṇavināsano makkho.  Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno ucce ṭhāne ṭhapito, aparena samayena “Kiṁ tayā mayhaṁ katan”ti tassa sukatakaraṇaṁ vināseti.  Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhuti (CS:pg.1.174) ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchāhi ca anuggahetvā dhammakathānayapakaraṇakosallādīni sikkhāpito, aparena samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno “Ayaṁ amhehi daharakāle evaṁ anuggahito saṁvaḍḍhito ca, atha panidāni nissineho jāto”ti vuccamāno “Kiṁ mayhaṁ tumhehi katan”ti tesaṁ sukatakaraṇaṁ vināseti, tassa so sukatakaraṇavināsano makkho uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti.  Tasmā “cittassa upakkileso”ti vuccati.  
 Yathā cāyaṁ, evaṁ bahussutepi puggale ajjhottharitvā “īdisassa ceva bahussutassa aniyatā gati, tava vā mama vā ko viseso”ti-ādinā nayena uppajjamāno yugaggāhagāhī paḷāso.  Paresaṁ sakkārādīni khīyanā issa.  Attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṁ asahamānaṁ macchariyaṁ.  Vañcanikacariyabhūtā māyā.  Kerāṭikabhāvena uppajjamānaṁ sāṭheyyaṁ.  Kerāṭiko hi āyatanamaccho viya hoti.  Āyatanamaccho nāma kira macchānaṁ naṅguṭṭhaṁ dasseti sappānaṁ  (MA.7./I,170.) sīsaṁ “tumhehi sadiso ahan”ti jānāpetuṁ.  Evameva kerāṭiko puggalo yaṁ yaṁ suttantikaṁ vā ābhidhammikaṁ vā upasaṅkamati, taṁ taṁ evaṁ vadati “Ahaṁ tumhākaṁ baddhacaro, tumhe mayhaṁ anukampakā, nāhaṁ tumhe muñcāmī”ti “evamete ‘sagāravo ayaṁ amhesu sappatisso’ti maññissantī”ti.  Tassetaṁ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṁ sāṭheyyaṁ uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti.  Tasmā “cittassa upakkileso”ti vuccati.  
 Yathā cetaṁ, evaṁ vātabharitabhastasadisathaddhabhāvapaggahitasira-anivātavuttikārakaraṇo thambho.  Taduttarikaraṇo sārambho.  So duvidhena labbhati akusalavasena ceva kusalavasena ca.  Tattha agāriyassa parena kataṁ alaṅkārādiṁ disvā taddiguṇakaraṇena uppajjamāno, anagāriyassa ca yattakaṁ yattakaṁ paro pariyāpuṇāti vā katheti vā, mānavasena taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno akusalo.  Agāriyassa pana paraṁ ekaṁ salākabhattaṁ dentaṁ disvā attanā dve vā tīṇi vā dātukāmatāya uppajjamāno, anagāriyassa ca parena ekanikāye (CS:pg.1.175) gahite mānaṁ anissāya kevalaṁ taṁ disvā attanā ālasiyaṁ abhibhuyya dve nikāye gahetukāmatāya uppajjamāno kusalo.  Idha pana akusalo adhippeto.  Ayañhi uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti.  Tasmā “cittassa upakkileso”ti vuccati.  
 Yathā cāyaṁ, evaṁ jāti-ādīni nissāya cittassa uṇṇativasena pavattamāno māno, accuṇṇativasena atimāno, madaggahaṇākāro mado, kāmaguṇesu cittavossaggavasena uppajjamāno pamādo uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti.  Tasmā “cittassa upakkileso”ti vuccati.  
 Kasmā pana Bhagavā upakkilesaṁ dassento lobhamādiṁ katvā dassetīti?  Tassa paṭhamuppattito.  Sabbasattānañhi yattha katthaci upapannānaṁ antamaso suddhāvāsabhūmiyampi sabbapaṭhamaṁ bhavanikantivasena lobho uppajjati, tato attano attano anurūpapaccayaṁ paṭicca yathāsambhavaṁ itare, na ca ete soḷaseva cittassa upakkilesā, etena pana nayena sabbepi kilesā gahitāyeva hontīti veditabbā.  
(MA.7./I,171.) 72.  Ettāvatā saṁkilesaṁ dassetvā idāni vodānaṁ dassento sa kho so, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha iti viditvāti evaṁ jānitvā.  Pajahatīti samucchedappahānavasena ariyamaggena pajahati.  Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyāti dvidhā pahānaṁ veditabbaṁ.  Kilesapaṭipāṭiyā tāva abhijjhāvisamalobho thambho sārambho māno atimāno madoti ime cha kilesā arahattamaggena pahīyanti.  Byāpādo kodho upanāho pamādoti ime cattāro kilesā anāgāmimaggena pahīyanti.  Makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyanti ime cha sotāpattimaggena pahīyantīti.  Maggapaṭipāṭiyā pana, sotāpattimaggena makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyanti ime cha pahīyanti.  Anāgāmimaggena byāpādo kodho upanāho pamādoti ime cattāro.  Arahattamaggena abhijjhāvisamalobho thambho sārambho māno atimāno madoti ime cha pahīyantīti.  
 Imasmiṁ (CS:pg.1.176) pana ṭhāne ime kilesā sotāpattimaggavajjhā vā hontu, sesamaggavajjhā vā, atha kho anāgāmimaggeneva pahānaṁ sandhāya “Abhijjhāvisamalobhaṁ cittassa upakkilesaṁ pajahatī”ti-ādimāhāti veditabbā.  Ayamettha paveṇimaggāgato sambhavo, so ca upari catutthamaggasseva niddiṭṭhattā yujjati, tatiyamaggena pahīnāvasesānañhi visamalobhādīnaṁ tena pahānaṁ hoti, sesānaṁ imināva.  Yepi hi sotāpattimaggena pahīyanti, tepi taṁsamuṭṭhāpakacittānaṁ appahīnattā anāgāmimaggeneva suppahīnā hontīti.  Keci pana paṭhamamaggena cettha pahānaṁ vaṇṇayanti, taṁ pubbāparena na sandhiyati.  Keci vikkhambhanappahānampi, taṁ tesaṁ icchāmattameva.  
 73. Yato kho, bhikkhaveti ettha yatoti yamhi kāle.  Pahīno hotīti anāgāmimaggakkhaṇe pahānaṁ sandhāyevāha.  
 74. So Buddhe aveccappasādenāti etaṁ “yato kho, bhikkhave, abhijjhāvisamalobho pahīno hoti, so Buddhe aveccappasādena samannāgato hotī”ti evaṁ ekamekena padena yojetabbaṁ.  Imassa hi bhikkhuno anāgāmimaggena lokuttarappasādo āgato, athassa aparena samayena Buddhaguṇe dhammaguṇe saṅghaguṇe ca anussarato lokiyo uppajjati, tamassa sabbampi (MA.7./I,172.) lokiyalokuttaramissakaṁ pasādaṁ dassento Bhagavā “Buddhe aveccappasādenā”ti-ādimāha.  
 Tattha aveccappasādenāti Buddhadhammasaṅghaguṇānaṁ yāthāvato ñātattā acalena accutena pasādena.  Idāni yathā tassa bhikkhuno anussarato so aveccappasādo uppanno, taṁ vidhiṁ dassento “itipi so Bhagavā”ti-ādinā nayena tīṇi anussatiṭṭhānāni vitthāresi.  Tesaṁ atthavaṇṇanā sabbākārena Visuddhimagge anussatikathāyaṁ vuttā.  
 75. Evamassa lokiyalokuttaramissakaṁ pasādaṁ dassetvā idāni kilesappahānaṁ aveccappasādasamannāgatañca paccavekkhato uppajjamānaṁ somanassādi-ānisaṁsaṁ (CS:pg.1.177) dassento yathodhi kho panassāti-ādimāha.  Anāgāmissa hi paccante vuṭṭhitaṁ corupaddavaṁ vūpasametvā taṁ paccavekkhato mahānagare vasantassa rañño viya ime cime ca mama kilesā pahīnāti attano kilesappahānaṁ paccavekkhato balavasomanassaṁ uppajjati.  Taṁ dassento Bhagavā “yathodhi kho panassā”ti-ādimāha.  
 Tassattho-- yvāyaṁ anāgāmī bhikkhu evaṁ “Buddhe aveccappasādena samannāgato hoti …pe… dhamme …pe… saṅghe …pe… anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassā”ti, tassa yathodhi kho cattaṁ hoti paṭinissaṭṭhaṁ, sakasaka-odhivasena cattameva hoti, taṁ taṁ kilesajātaṁ vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.  Sakasaka-odhivasenāti dve odhī kilesodhi ca maggodhi ca.  Tattha kilesodhivasenāpi ye kilesā yaṁ maggavajjhā, te aññamaggavajjhehi amissā hutvā sakeneva odhinā pahīnā.  Maggodhivasenāpi ye kilesā yena maggena pahātabbā, tena teyeva pahīnā honti.  Evaṁ sakasaka-odhivasena taṁ taṁ kilesajātaṁ cattameva hoti paṭinissaṭṭhaṁ, taṁ paccavekkhitvā ca laddhasomanasso tatuttaripi so “Buddhe aveccappasādena samannāgatomhī”ti labhati atthavedanti sambandho.  
 Yatodhi (MA.7./I,173.) khotipi pāṭho.  Tassa vasena ayamattho, assa bhikkhuno yatodhi kho pana cattaṁ hoti paṭinissaṭṭhaṁ.  Tattha yatoti kāraṇavacanaṁ, yasmāti vuttaṁ hoti.  Odhīti heṭṭhā tayo maggā vuccanti.  Kasmā?  Te hi odhiṁ katvā koṭṭhāsaṁ katvā uparimaggena pahātabbakilese ṭhapetvā pajahanti, tasmā odhīti vuccanti.  Arahattamaggo pana kiñci kilesaṁ anavasesetvā pajahati, tasmā anodhīti vuccati.  Imassa ca bhikkhuno heṭṭhāmaggattayena cattaṁ.  Tena vuttaṁ “yatodhi kho panassa cattaṁ hotī”ti.  Tattha kho panāti nipātamattaṁ.  Ayaṁ pana piṇḍattho.  Yasmā assa odhi cattaṁ hoti paṭinissaṭṭhaṁ, tasmā taṁ paccavekkhitvā ca laddhasomanasso tatuttaripi so “Buddhe aveccappasādena samannāgatomhī”ti labhati atthavedanti yathāpāḷi netabbaṁ.  
 Tattha cattanti idaṁ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṁ.  Vantanti idaṁ pana anādiyanabhāvadassanavasena.  Muttanti idaṁ santatito vinimocanavasena.  Pahīnanti idaṁ muttassapi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena.  Paṭinissaṭṭhanti idaṁ pubbe ādinnapubbassa (CS:pg.1.178) paṭinissaggadassanavasena paṭimukhaṁ vā nissaṭṭhabhāvadassanavasena bhāvanābalena abhibhuyya nissaṭṭhabhāvadassanavasenāti vuttaṁ hoti.  Labhati atthavedaṁ labhati dhammavedanti ettha Buddhādīsu aveccappasādoyeva araṇīyato attho, upagantabbatoti vuttaṁ hoti.  Dhāraṇato dhammo, vinipatituṁ appadānatoti vuttaṁ hoti.  Vedoti ganthopi ñāṇampi somanassampi.  “Tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū”ti-ādīsu (dī.ni.1.256) hi gantho “vedo”ti vuccati.  “Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā, akiñcanaṁ kāmabhāve asattan”ti-ādīsu (su.ni.1065) ñāṇaṁ.  “Ye vedajātā vicaranti loke”ti-ādīsu somanassaṁ.  Idha pana somanassañca somanassasampayuttañāṇañca adhippetaṁ, tasmā “labhati atthavedaṁ labhati dhammavedanti aveccappasādārammaṇasomanassañca somanassamayañāṇañca labhatī”ti evamettha attho veditabbo.  
 Atha vā atthavedanti aveccappasādaṁ paccavekkhato uppannaṁ vuttappakārameva vedaṁ.  Dhammavedanti (MA.7./I,174.) aveccappasādassa hetuṁ odhiso kilesappahānaṁ paccavekkhato uppannaṁ vuttappakārameva vedanti evampi ettha attho veditabbo.  Vuttañhetaṁ “hetumhi ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā, hetuphale ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā”ti (vibha.718-719).  Dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjanti tameva atthañca dhammañca atthadhammānisaṁsabhūtaṁ vedañca paccavekkhato uppannaṁ pāmojjaṁ.  Tañhi anavajjalakkhaṇena paccavekkhaṇākārappavattena dhammena upasañhitanti vuccati.  Pamuditassa pīti jāyatīti iminā pāmojjena pamuditassa nirāmisā pīti jāyati.  Pītimanassāti tāya pītiyā pīṇitamanassa.  Kāyo passambhatīti kāyopi passaddho hoti vūpasantadaratho.  Passaddhakāyo sukhanti evaṁ vūpasantakāyadaratho cetasikaṁ sukhaṁ paṭisaṁvedeti.  Cittaṁ samādhiyatīti cittaṁ sammā ādhiyati appitaṁ viya acalaṁ tiṭṭhati.  
 76. Evamassa kilesappahānaṁ aveccappasādasamannāgataṁ paccavekkhato uppajjamānaṁ somanassādi-ānisaṁsaṁ dassetvā idāni “yathodhi kho pana me”ti vārena tassa paccavekkhaṇāya pavattākāraṁ pakāsetvā tasseva (CS:pg.1.179) anāgāmimaggānubhāvasūcakaṁ phalaṁ dassento sa kho so, bhikkhaveti-ādimāha.  
 Tattha evaṁsīloti tassa anāgāmimaggasampayuttaṁ sīlakkhandhaṁ dasseti.  Evaṁdhammo evaṁpaññoti taṁsampayuttameva samādhikkhandhaṁ paññākkhandhañca dasseti.  Sālīnanti lohitasāligandhasāli-ādīnaṁ anekarūpānaṁ.  Piṇḍapātanti odanaṁ.  Vicitakāḷakanti apanītakāḷakaṁ.  Nevassa taṁ hoti antarāyāyāti tassa evaṁvidhassa bhikkhuno taṁ vuttappakārapiṇḍapātabhojanaṁ maggassa vā phalassa vā neva antarāyāya hoti, paṭiladdhaguṇassa hi taṁ kimantarāyaṁ karissati?  Yopissa appaṭiladdho catutthamaggo ca phalaṁ ca tappaṭilābhāya vipassanaṁ ārabhatopi nevassa taṁ hoti antarāyāya, antarāyaṁ kātuṁ asamatthameva hoti.  Kasmā?  Vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahena maggena visuddhacittattā.  
(MA.7./I,175.) Yasmā cettha etadeva kāraṇaṁ, tasmā tadanurūpaṁ upamaṁ dassento seyyathāpīti-ādimāha.  
 Tattha acchanti vippasannaṁ.  Parisuddhaṁ malavigamena.  Pariyodātaṁ pabhassaratāya.  Ukkāmukhanti suvaṇṇakārānaṁ mūsāmukhaṁ.  Suvaṇṇakārānaṁ mūsā hi idha ukkā, aññattha pana dīpikādayopi vuccanti.  “Ukkāsu dhārīyamānāsū”ti (dī.ni.1.159) hi āgataṭṭhāne dīpikā “ukkā”ti vuccati.  “Ukkaṁ bandheyya, ukkaṁ bandhitvā ukkāmukhaṁ ālimpeyyā”ti (ma.ni.3.360) āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṁ.  “Kammārānaṁ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī”ti (jā.2.22.649) āgataṭṭhāne kammāruddhanaṁ.  “Evaṁvipāko ukkāpāto bhavissatī”ti (dī.ni.1.24) āgataṭṭhāne vātavego “ukkā”ti vuccati.  Imasmiṁ pana ṭhāne aññesu ca evarūpesu “saṇḍāsena jātarūpaṁ gahetvā ukkāmukhe pakkhipatī”ti āgataṭṭhānesu suvaṇṇakārānaṁ mūsā “ukkā”ti veditabbā.  
 Tatrāyaṁ upamāsaṁsandanā-- saṁkiliṭṭhavatthaṁ viya hi saṁkiliṭṭhajātarūpaṁ viya ca imassa bhikkhuno puthujjanakāle kāmarāgādimalānugataṁ cittaṁ daṭṭhabbaṁ.  Acchodakaṁ viya ukkāmukhaṁ viya ca anāgāmimaggo.  Taṁ udakaṁ ukkāmukhañca (CS:pg.1.180) āgamma vatthasuvaṇṇānaṁ parisuddhatā viya tassa bhikkhuno vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahaṁ anāgāmimaggaṁ āgamma visuddhacittatāti.  
 77. So mettāsahagatena cetasāti yathānusandhivasena desanā āgatā.  Tayo hi anusandhī pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhīti.  Tattha “evaṁ vutte aññataro bhikkhu Bhagavantaṁ etadavoca ‘siyā nu kho, bhante, bahiddhā asati paritassanā’ti?  ‘Siyā bhikkhū’ti Bhagavā avocā”ti (ma.ni.1.242).  Evaṁ pucchantānaṁ vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.  “Siyā kho pana te brāhmaṇa evamassa, ajjāpi nūna samaṇo Gotamo avītarāgo”ti (ma.ni.1.55) evaṁ paresaṁ ajjhāsayaṁ viditvā vuttassa suttassa vasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.  Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṁ vasena yathānusandhi veditabbo (MA.7./I,176.) Seyyathidaṁ, Ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā.  Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamovādo āgato.  Alagadde heṭṭhā diṭṭhiparidīpanena uṭṭhitā, upari tiparivaṭṭasuññatāpakāsanā āgatā, cūḷa-assapure heṭṭhā kilesaparidīpanena uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā.  Kosambiyasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā.  Imasmimpi Vatthasutte heṭṭhā kilesaparidīpanena uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā.  Tena vuttaṁ “yathānusandhivasena desanā āgatā”ti.  Brahmavihāresu pana anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca sabbo sabbākārena Visuddhimagge vutto.  
 78. Evaṁ Bhagavā abhijjhādīnaṁ upakkilesānaṁ paṭipakkhabhūtaṁ sabbaso ca kāmarāgabyāpādappahānena vihatapaccatthikattā laddhapadaṭṭhānaṁ tassa anāgāmino brahmavihārabhāvanaṁ dassetvā idānissa arahattāya vipassanaṁ dassetvā arahattappattiṁ dassetuṁ so atthi idanti-ādimāha.  
 Tassattho-- so anāgāmī evaṁ bhāvitabrahmavihāro etesaṁ brahmavihārānaṁ yato kutoci vuṭṭhāya te eva brahmavihāradhamme nāmavasena (CS:pg.1.181) tesaṁ nissayaṁ hadayavatthuṁ vatthunissayāni bhūtānīti iminā nayena bhūtupādāyadhamme rūpavasena ca vavatthapetvā atthi idanti pajānāti, ettāvatānena dukkhasaccavavatthānaṁ kataṁ hoti.  Tato tassa dukkhassa samudayaṁ paṭivijjhanto atthi hīnanti pajānāti, ettāvatānena samudayasaccavavatthānaṁ kataṁ hoti.  Tato tassa pahānupāyaṁ vicinanto atthi paṇītanti pajānāti, ettāvatānena maggasaccavavatthānaṁ kataṁ hoti.  Tato tena maggena adhigantabbaṭṭhānaṁ vicinanto atthi uttari imassa saññāgatassa nissaraṇanti pajānāti, imassa mayā adhigatassa brahmavihārasaññāgatassa uttari nissaraṇaṁ nibbānaṁ atthīti evaṁ pajānātīti adhippāyo, ettāvatānena nirodhasaccavavatthānaṁ kataṁ hoti.  Tassa evaṁ jānato evaṁ passatoti tassa vipassanāpaññāya evaṁ (MA.7./I,177.) catūhi ākārehi cattāri saccāni jānato, maggapaññāya evaṁ passato, bhayabherave vuttanayeneva kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati …pe… itthattāyāti pajānātīti.  
 Evaṁ yāva arahattā desanaṁ pāpetvā idāni yasmā tassaṁ parisati nhānasuddhiko brāhmaṇo nisinno, so evaṁ nhānasuddhiyā vaṇṇaṁ vuccamānaṁ sutvā pabbajitvā arahattaṁ pāpuṇissatīti Bhagavatā vidito, tasmā tassa codanatthāya “Ayaṁ vuccati, bhikkhave, bhikkhu sināto antarena sinānenā”ti imaṁ pāṭiyekkaṁ anusandhimāha.  Tattha antarena sinānenāti abbhantarena kilesavuṭṭhānasinānena.  
 79. Sundarikabhāradvājoti bhāradvājo nāma so brāhmaṇo attano gottavasena, sundarikāya pana nadiyā sinātassa pāpappahānaṁ hotīti ayamassa diṭṭhi, tasmā “sundarikabhāradvājo”ti vuccati.  So taṁ Bhagavato vacanaṁ sutvā cintesi “mayaṁ sinānasuddhiṁ vaṇṇema, samaṇopi Gotamo tatheva vaṇṇeti, samānacchando dāni esa amhehī”ti.  Atha Bhagavantaṁ bāhukaṁ nadiṁ gantvā taṁ tattha pāpaṁ pavāhetvā āgataṁ viya maññamāno āha “gacchati pana bhavaṁ Gotamo bāhukaṁ nadiṁ sināyitun”ti?  Bhagavā tassa gacchāmīti vā na gacchāmīti vā avatvāyeva brāhmaṇassa diṭṭhisamugghātaṁ kattukāmo “Kiṁ brāhmaṇa bāhukāya nadiyā (CS:pg.1.182) kiṁ bāhukā nadī karissatī”ti āha.  Tassattho kiṁ payojanaṁ bāhukāya, kiṁ sā karissati?  Asamatthā sā kassaci atthāya, kiṁ tattha gamissāmīti?  
 Atha brāhmaṇo taṁ pasaṁsanto lokkhasammatāti-ādimāha.  Tattha lokkhasammatāti lūkhabhāvasammatā, lūkhabhāvanti cokkhabhāvaṁ, visuddhibhāvaṁ detīti evaṁ sammatāti vuttaṁ hoti.  Lokyasammatātipi pāṭho.  Tassattho, seṭṭhaṁ lokaṁ gamayatīti evaṁ sammatāti.  Puññasammatāti puññanti sammatā.  Pavāhetīti gamayati visodheti.  Gāthāhi ajjhabhāsīti gāthāhi abhāsi.  Gāthā ca vuccamānā tadatthadīpanatthameva vā gāthārucikānaṁ vuccati, visesatthadīpanatthaṁ vā.  Idha panetā ubhayatthadīpanatthaṁ (MA.7./I,178.) vuttāti veditabbā.  
 Bāhukanti idameva hi ettha vacanaṁ tadatthadīpakaṁ, sesāni visesatthadīpakāni.  Yatheva hi bāhukaṁ, evaṁ adhikakkādīnipi loko gacchati nhānena pāpaṁ pavāhetuṁ.  Tattha ye tesaṁ ṭhānānaṁ āsannā honti, te divasassa tikkhattuṁ nhāyanti.  Ye dūrā, te yathākkamaṁ dvikkhattuṁ sakiṁ ekadivasantaraṁ, evaṁ yāva saṁvaccharantaraṁ nhāyanti.  Ye pana sabbathāpi gantuṁ na sakkonti, te ghaṭehipi tato udakaṁ āharāpetvā nhāyanti.  Sabbañcetaṁ niratthakaṁ, tasmā imaṁ visesatthaṁ dīpetuṁ adhikakkādīnipīti āha.  
 Tattha adhikakkanti nhānasambhāravasena laddhavohāraṁ ekaṁ titthaṁ vuccati.  Gayātipi maṇḍalavāpisaṇṭhānaṁ titthameva vuccati.  Payāgāti etampi gaṅgāya ekaṁ titthameva mahāpanādassa rañño gaṅgāyaṁ nimuggapāsādassa sopānasammukhaṭṭhānaṁ, bāhukā sundarikā sarassatī bāhumatīti imā pana catasso nadiyo.  Bāloti duppañño.  Pakkhandoti pavisanto.  Na sujjhatīti kilesasuddhiṁ na pāpuṇāti, kevalaṁ rajojallameva pavāheti.  
 Kiṁ sundarikā karissatīti sundarikā kilesavisodhane kiṁ karissati?  Na kiñci kātuṁ samatthāti adhippāyo.  Esa nayo payāgabāhukāsu.  Imehi ca tīhi padehi vuttehi itarānipi cattāri lakkhaṇāhāranayena vuttāneva honti, tasmā yatheva sundarikā payāgā (CS:pg.1.183) bāhukā na kiñci karonti, tathā adhikakkādayopīti veditabbā.  
 Verinti pāṇātipātādipañcaverasamannāgataṁ.  Katakibbisanti kataluddakammaṁ.  N a hi naṁ sodhayeti sundarikā vā payāgā vā bāhukā vā na sodhaye, na sodhetīti vuttaṁ hoti.  Pāpakamminanti pāpakehi verakibbisakammehi yuttaṁ, lāmakakamme yuttaṁ vā verakibbisabhāvaṁ appattehi khuddakehipi pāpehi yuttanti vuttaṁ hoti.  
(MA.7./I,179.) Suddhassāti nikkilesassa.  Sadā phaggūti niccampi phaggunīnakkhattameva.  Phaggunamāse kira “uttaraphaggunadivase yo nhāyati, so saṁvaccharaṁ katapāpaṁ sodhetī”ti evaṁ diṭṭhiko so brāhmaṇo, tenassa Bhagavā taṁ diṭṭhiṁ paṭihananto āha “suddhassa ve sadā phaggū”ti.  Nikkilesassa niccaṁ phaggunīnakkhattaṁ, itaro kiṁ sujjhatīti?  Uposatho sadāti suddhassa ca cātuddasapannarasādīsu uposathaṅgāni asamādiyatopi niccameva uposatho.  Suddhassa sucikammassāti nikkilesatāya suddhassa sucīhi ca kāyakammādīhi samannāgatassa.  Sadā sampajjate vatanti īdisassa ca kusalūpasañhitaṁ vatasamādānampi niccaṁ sampannameva hotīti.  Idheva sināhīti imasmiṁyeva mama sāsane sināhi.  Kiṁ vuttaṁ hoti?  “Sace ajjhattikakilesamalappavāhanaṁ icchasi, idheva mama sāsane aṭṭhaṅgikamaggasalilena sināhi, aññatra hi idaṁ natthī”ti.  
 Idānissa sappāyadesanāvasena tīsupi dvāresu suddhiṁ dassento sabbabhūtesu karohi khematanti-ādimāha.  Tattha khematanti abhayaṁ hitabhāvaṁ, mettanti vuttaṁ hoti.  Etenassa manodvārasuddhi dassitā hoti.  
 Sace musā na bhaṇasīti etenassa vacīdvārasuddhi.  Sace pāṇaṁ na hiṁsasi sace adinnaṁ nādiyasīti etehi kāyadvārasuddhi.  Saddahāno amaccharīti etehi pana naṁ evaṁ parisuddhadvāraṁ saddhāsampadāya cāgasampadāya ca niyojesi.  Kiṁ kāhasi gayaṁ gantvā, udapānopi te gayāti ayaṁ pana upaḍḍhagāthā, sace sabbabhūtesu khemataṁ karissasi, musā na bhaṇissasi, pāṇaṁ na hanissasi, adinnaṁ nādiyissasi, saddhahāno amaccharī bhavissasi, kiṁ kāhasi gayaṁ gantvā udapānopi te gayā (CS:pg.1.184) gayāyapi hi te nhāyantassa udapānepi imāya eva paṭipattiyā kilesasuddhi, sarīramalasuddhi pana ubhayattha samāti evaṁ yojetabbaṁ.  Yasmā ca loke gayā sammatatarā, tasmā tassa Bhagavā “gacchati pana bhavaṁ Gotamo bāhukan”ti puṭṭhopi “Kiṁ kāhasi bāhukaṁ gantvā”ti avatvā “Kiṁ kāhasi gayaṁ gantvā”ti āhāti veditabbo.  
 80. Evaṁ vutteti evamādi bhayabherave vuttattā pākaṭameva.  Eko vūpakaṭṭhoti-ādīsu pana eko kāyavivekena (MA.7./I,180.) Vūpakaṭṭho cittavivekena.  Appamatto kammaṭṭhāne sati avijahanena. (=DA.8./II,363.)  Ātāpī kāyikacetasikavīriyasaṅkhātena ātāpena.  Pahitatto kāye ca jīvite ca anapekkhatāya.  Viharanto aññatara-iriyāpathavihārena.  Nacirassevāti pabbajjaṁ upādāya vuccati.  Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca, ayaṁ pana ubhayathāpi kulaputto.  Agārasmāti gharā.  Agārassa hitaṁ agāriyaṁ, kasigorakkhādikuṭumbaposanakammaṁ vuccati, natthi ettha agāriyanti anagāriyaṁ, pabbajjāyetaṁ adhivacanaṁ.  Pabbajantīti upagacchanti upasaṅkamanti.  Tadanuttaranti taṁ anuttaraṁ.  Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānaṁ, arahattaphalanti vuttaṁ hoti.  Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti.  Diṭṭheva dhammeti tasmiṁyeva attabhāve.  Sayaṁ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṁ katvā, aparappaccayaṁ katvāti attho.  Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsīti, evaṁ viharanto ca khīṇā jāti …pe… abbhaññāsi.  Etenassa paccavekkhaṇabhūmiṁ dasseti.  
 Katamā panassa jāti khīṇā?  Kathañca naṁ abbhaññāsīti?  Vuccate, kāmañcetaṁ bhayabheravepi vuttaṁ, tathāpi naṁ idha paṭhamapurisavasena yojanānayassa dassanatthaṁ puna saṅkhepato bhaṇāma.  Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā.  Na anāgatā, tattha vāyāmābhāvato.  Na paccuppannā, vijjamānattā.  Maggassa pana abhāvitattā yā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṁ āpajjanena khīṇā, taṁ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṁ āyatiṁ appaṭisandhikaṁ hotīti jānanto jānāti.  
 Vusitanti (CS:pg.1.185) vutthaṁ parivutthaṁ, kataṁ caritaṁ niṭṭhāpitanti attho.  Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṁ.  Kataṁ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṁ niṭṭhāpitanti attho.  Nāparaṁ itthattāyāti idāni (MA.7./I,181.) puna-itthabhāvāya evaṁsoḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanā natthīti.  Atha vā, itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṁpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṁ khandhasantānaṁ natthi.  Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti, chinnamūlako rukkho viyāti abbhaññāsi.  Aññataroti eko.  Arahatanti arahantānaṁ, Bhagavato sāvakānaṁ arahataṁ abbhantaro ahosīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Vatthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.8.)8.Sallekhasuttavaṇṇanā 

 81. Evaṁ me sutanti sallekhasuttaṁ.  Tattha mahācundoti tassa therassa nāmaṁ.  Sāyanhasamayanti sāyanhakāle.  Paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallānaṁ nilīyanaṁ, ekībhāvo pavivekoti vuttaṁ hoti.  Yo tato vuṭṭhito, so paṭisallānā vuṭṭhito nāma hoti.  Ayaṁ pana yasmā paṭisallānānaṁ uttamato phalasamāpattito vuṭṭhāsi, tasmā “paṭisallānā vuṭṭhito”ti vutto.  Bhagavantaṁ abhivādetvāti samadasanakhujjalavibhūsitena sirasā Bhagavantaṁ sakkaccaṁ vanditvā, abhivādāpetvā vā “sukhī bhava, cundā”ti evaṁ vacībhedaṁ kārāpetvā, Bhagavā pana kira vandito samāno suvaṇṇadundubhisadisaṁ gīvaṁ paggayha kaṇṇasukhaṁ pemaniyaṁ amatābhisekasadisaṁ brahmaghosaṁ nicchārento “sukhī hohī”ti tassa tassa nāmaṁ gahetvā vadati, etaṁ āciṇṇaṁ Tathāgatānaṁ.  Tatridaṁ sādhakasuttaṁ, “sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano Bhagavato pāde sirasā vandatīti, sukhī hotu pañcasikha Sakko devānamindo sāmacco saparijano, sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā, ye caññe (CS:pg.1.186) santi puthukāyā”ti.  Evañca pana Tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadantīti.  
 Yā imāti idāni vattabbābhimukhaṁ karonto viya āha.  Anekavihitāti nānappakārā.  Diṭṭhiyoti micchādiṭṭhiyo (MA.8./I,182.) Loke uppajjantīti sattesu pātubhavanti.  Attavādappaṭisaṁyuttāti “rūpaṁ attato samanupassatī”ti-ādinayappavattena attavādena paṭisaṁyuttā, tā vīsati bhavanti.  Lokavādappaṭisaṁyuttāti “sassato attā ca loko cā”ti-ādinayappavattena lokavādena paṭisaṁyuttā, tā aṭṭha honti sassato, asassato, sassato ca asassato ca, neva sassato nāsassato, antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavā attā ca loko cāti evaṁ pavattattā.  
 Ādimevāti-ādīsu ayamattho kiṁ nu kho bhante ādimeva manasikarontassa appatvāpi sotāpattimaggaṁ vipassanāmissakapaṭhamamanasikārameva manasikarontassa bhikkhuno evametāsaṁ ettakeneva upāyena etāsaṁ diṭṭhīnaṁ pahānañca paṭinissaggo ca hotīti.  Idañca thero attanā anadhimānikopi samāno adhimānikānaṁ adhimānappahānatthaṁ adhimāniko viya hutvā pucchatīti veditabbo.  Apare panāhu “therassa antevāsikā ādimanasikāreneva diṭṭhīnaṁ samucchedappahānaṁ hotīti evaṁsaññinopi, samāpattivihārā sallekhavihārāti evaṁsaññinopi atthi.  So tesaṁ atthāya Bhagavantaṁ pucchatī”ti.  
 82. Athassa Bhagavā tāsaṁ diṭṭhīnaṁ pahānūpāyaṁ dassento yā imāti-ādimāha.  Tattha yattha cetā diṭṭhiyo uppajjantīti-ādi pañcakkhandhe sandhāya vuttaṁ.  Etesu hi etā diṭṭhiyo uppajjanti.  Yathāha “rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati, so attā so loko so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo”ti (saṁ.ni.3.152) vitthāro.  Ārammaṇavasena pana ekavacanaṁ katvā yattha cāti āha, yasmiṁ ārammaṇe uppajjantīti vuttaṁ hoti.  Ettha ca uppajjanti anusenti samudācarantīti imesaṁ evaṁ nānākaraṇaṁ veditabbaṁ.  Jātivasena hi ajātā jāyamānā uppajjantīti vuccanti.  Punappunaṁ āsevitā thāmagatā (CS:pg.1.187) appaṭivinītā anusentīti.  Kāyavacīdvāraṁ sampattā samudācarantīti, idametesaṁ nānākaraṇaṁ.  Taṁ netaṁ mamāti-ādīsu taṁ pañcakkhandhappabhedaṁ ārammaṇametaṁ mayhaṁ na hoti, ahampi eso (MA.8./I,183.) na asmi, eso me attāpi na hotīti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passatoti evaṁ tāva padattho veditabbo.  
 Yasmā pana ettha etaṁ mamāti taṇhāgāho, tañca gaṇhanto aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedaṁ taṇhāpapañcaṁ gaṇhāti.  Esohamasmīti mānagāho, tañca gaṇhanto navappabhedaṁ mānapapañcaṁ gaṇhāti.  Eso me attāti diṭṭhigāho, tañca gaṇhanto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappabhedaṁ diṭṭhipapañcaṁ gaṇhāti.  Tasmā netaṁ mamāti vadanto Bhagavā yathāvuttappabhedaṁ taṇhāpapañcaṁ paṭikkhipati.  Nesohamasmīti mānapapañcaṁ.  Na meso attāti diṭṭhipapañcaṁ.  Diṭṭhekaṭṭhāyeva cettha taṇhāmānā veditabbā.  Evametanti evaṁ “netaṁ mamā”ti-ādinā ākārena etaṁ khandhapañcakaṁ.  Yathābhūtanti yathā sabhāvaṁ, yathā atthīti vuttaṁ hoti.  Khandhapañcakañhi eteneva ākārena atthi.  Mamanti-ādinā pana gayhamānampi tenākārena nevatthīti adhippāyo.  Sammappaññāya passatoti sotāpattimaggapaññāpariyosānāya vipassanāpaññāya suṭṭhu passantassa.  Evametāsanti etena upāyena etāsaṁ.  Pahānaṁ paṭinissaggoti ubhayampetaṁ samucchedappahānassevādhivacanaṁ.  
 Evaṁ Bhagavā ādimanasikāreneva diṭṭhīnaṁ pahānaṁ hoti nu kho noti āyasmatā mahācundena adhimānikānaṁ vasena pañhaṁ puṭṭho sotāpattimaggena diṭṭhippahānaṁ dassetvā idāni sayameva adhimānikānaṁ jhānaṁ vibhajanto ṭhānaṁ kho panetanti-ādimāha.  Tattha adhimānikā nāma yesaṁ appatte pattasaññāya adhimāno uppajjati, svāyaṁ uppajjamāno neva lokavaṭṭānusārīnaṁ bālaputhujjanānaṁ uppajjati, na ariyasāvakānaṁ.  Na hi sotāpannassa “sakadāgāmī ahan”ti adhimāno uppajjati, na sakadāgāmissa “anāgāmī ahan”ti, na anāgāmino “arahā ahan”ti, kārakasseva pana samathavasena vā vipassanāvasena vā vikkhambhitakilesassa niccaṁ yuttapayuttassa āraddhavipassakassa uppajjati.  Tassa hi samathavikkhambhitānaṁ vā vipassanāvikkhambhitānaṁ vā kilesānaṁ samudācāraṁ apassato “sotāpanno (MA.8./I,184.) ahanti vā, sakadāgāmī, anāgāmī (CS:pg.1.188) arahā ahan”ti vā adhimāno uppajjati, Talaṅgaratissapabbatavāsidhammadinnattherena ovādiyamānattherānaṁ viya.
 Therassa kira acirūpasampannasseva ovāde ṭhatvā bahū bhikkhū visesaṁ adhigacchiṁsu.  Taṁ pavattiṁ sutvā tissamahāvihāravāsī bhikkhusaṅgho “na aṭṭhānaniyojako theroti theraṁ ānethā”ti sambahule bhikkhū pāhesi.  Te gantvā, “Āvuso, dhammadinna bhikkhusaṅgho taṁ pakkosāpetī”ti āhaṁsu.  So āha-- “Kiṁ pana tumhe, bhante, attānaṁ gavesatha paran”ti?  Attānaṁ sappurisāti, so tesaṁ kammaṭṭhānamadāsi, sabbeva arahattaṁ pāpuṇiṁsu.  Bhikkhusaṅgho puna aññe bhikkhū pāhesi, evaṁ yāvatatiyaṁ pahitā sabbepi tattheva arahattaṁ patvā vihariṁsu.  
 Tato saṅgho gatagatā nāgacchantīti aññataraṁ vuḍḍhapabbajitaṁ pāhesi.  So gantvā ca, “bhante, dhammadinna tikkhattuṁ tissamahāvihāravāsī bhikkhusaṅgho tuyhaṁ santike pesesi, tvaṁ nāma saṅghassa āṇaṁ garuṁ na karosi, nāgacchasī”ti āha.  Thero kimetanti paṇṇasālaṁ appavisitvāva pattacīvaraṁ gāhāpetvā tāvadeva nikkhami, so antarāmagge haṅkanavihāraṁ pāvisi.  Tattha ceko mahāthero saṭṭhivassātīto adhimānena arahattaṁ paṭijānāti.  Thero taṁ upasaṅkamitvā vanditvā paṭisanthāraṁ katvā adhigamaṁ pucchi.  Thero āha “Āma dhammadinna, yaṁ pabbajitena kātabbaṁ, cirakataṁ taṁ mayā, atītasaṭṭhivassomhi etarahī”ti.  Kiṁ, bhante, iddhimpi vaḷañjethāti.  Āma dhammadinnāti.  Sādhu vata, bhante, hatthiṁ tumhākaṁ paṭimukhaṁ āgacchantaṁ māpethāti.  Sādhāvusoti thero sabbasetaṁ sattappatiṭṭhaṁ tidhāpabhinnaṁ naṅguṭṭhaṁ bījayamānaṁ soṇḍaṁ mukhe pakkhipitvā dvīhi dantehi vijjhitukāmaṁ viya paṭimukhaṁ āgacchantaṁ mahāhatthiṁ māpesi.  So taṁ attanāyeva māpitaṁ hatthiṁ disvā bhīto palāyituṁ ārabhi.  Tadāva attānaṁ “nāhaṁ arahā”ti ñatvā dhammadinnassa pādamūle ukkuṭikaṁ nisīditvā “patiṭṭhā me hohi, āvuso”ti āha.  Dhammadinno “mā, bhante, soci, mā anattamano ahosi, kārakānaṁyeva adhimāno uppajjatī”ti (MA.8./I,185.) theraṁ samassāsetvā kammaṭṭhānamadāsi.  Thero tassovāde ṭhatvā arahattaṁ pāpuṇi.  
 Cittalapabbatepi (CS:pg.1.189) tādisova thero vasati.  Dhammadinno tampi upasaṅkamitvā tatheva pucchi.  Sopi tatheva byākāsi.  Tato naṁ dhammadinno kiṁ, bhante, iddhimpi vaḷañjethāti āha.  Āmāvusoti.  Sādhu vata, bhante, ekaṁ pokkharaṇiṁ māpethāti.  Thero māpesi.  Ettha, bhante, padumagumbaṁ māpethāti.  Tampi māpesi.  Padumagumbe mahāpadumaṁ māpethāti.  Tampi māpesi.  Etasmiṁ padumagumbe ṭhatvā madhurassarena gāyantaṁ naccantañca ekaṁ itthiviggahaṁ māpethāti.  Tampi māpesi.  So etaṁ, bhante, punappunaṁ upanijjhāyathāti vatvā sayaṁ pāsādaṁ pāvisi.  Therassa taṁ upanijjhāyato saṭṭhivassāni vikkhambhitakilesā caliṁsu, so tadā attānaṁ ñatvā Purimatthero viya Dhammadinnattherassa santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā arahattaṁ pāpuṇi.  
 Dhammadinnopi anupubbena tissamahāvihāraṁ agamāsi.  Tasmiñca samaye therā cetiyaṅgaṇaṁ sammajjitvā Buddhārammaṇaṁ pītiṁ uppādetvā nisinnā honti, etaṁ kira tesaṁ vattaṁ.  Tena nesaṁ ekopi “idha pattacīvaraṁ ṭhapehī”ti dhammadinnaṁ vattā pucchitāpi nāhosi.  Dhammadinno eso bhaveyyāti ñatvā pana pañhaṁ pucchiṁsu.  So pucchitapañhe tiṇhena asinā kumudanāḷakalāpaṁ viya chinditvā pādaṅguliyā mahāpathaviṁ pahari.  Bhante ayaṁ acetanā mahāpathavīpi dhammadinnassa guṇaṁ jānāti.  Tumhe pana na jānitthāti ca vatvā imaṁ gāthamāha-- 
 	“Acetanāyaṁ pathavī, vijānāti guṇāguṇaṁ; 
 	Sacetanātha kho bhante, na jānātha guṇāguṇan”ti.  
 Tāvadeva ca ākāse abbhuggantvā talaṅgaratissapabbatameva agamāsi.  Evaṁ kārakasseva adhimāno uppajjati.  Tasmā Bhagavā tādisānaṁ bhikkhūnaṁ vasena jhānaṁ vibhajanto ṭhānaṁ kho panetanti-ādimāha.  
 Tassattho, atthetaṁ kāraṇaṁ, no natthi.  Yena idhekacco bhikkhu bāhiraparibbājakehi (MA.8./I,186.) sādhāraṇaṁ vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja vihareyya, yaṁ pana tassa evamassa sallekhena viharāmīti, yaṁ paṭipattividhānaṁ kilese saṁlikhati, tenāhaṁ viharāmīti, taṁ na yujjati, na (CS:pg.1.190) hi adhimānikassa bhikkhuno jhānaṁ sallekho vā sallekhapaṭipadā vā hoti.  Kasmā?  Avipassanāpādakattā.  Na hi so jhānaṁ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati, jhānaṁ panassa cittekaggamattaṁ karoti, diṭṭhadhammasukhavihāro hoti.  Tasmā tamatthaṁ dassento Bhagavā “na kho panete, cunda, ariyassa Vinaye sallekhā vuccanti, diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa Vinaye vuccantī”ti āha.  
 Tattha eteti jhānadhammavasena bahuvacanaṁ veditabbaṁ, ete paṭhamajjhānadhammāti vuttaṁ hoti.  Samāpattivasena vā, ekampi hi paṭhamajjhānaṁ punappunaṁ samāpattivasena pavattattā bahuttaṁ gacchati.  Ārammaṇavasena vā, ekampi hi paṭhamajjhānaṁ pathavīkasiṇādīsu pavattivasena bahuttaṁ gacchatīti.  Esa nayo dutiyatatiyacatutthajjhānesu.  Āruppajhānesu pana ārammaṇabhedābhāvato purimakāraṇadvayavaseneva bahuvacanaṁ veditabbaṁ.  
 Yasmā cetesaṁ aṅgānipi santāni ārammaṇānipi, nibbutāni ceva sukhumāni cāti vuttaṁ hoti, tasmā tāni santā ete vihārāti evaṁ vuttānīti veditabbāni.  Ayaṁ tāva tesaṁ catunnampi sādhāraṇā vaṇṇanā.  Visesavaṇṇanā pana “sabbaso rūpasaññānan”ti-ādipadānusārato vattabbā siyā.  Sā Visuddhimagge sabbākārena vuttāyeva.  
 83. Evaṁ yasmā adhimānikassa bhikkhuno jhānavihāro avipassanāpādakattā sallekhavihāro na hoti, na hi so jhānaṁ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati, cittekaggakaro diṭṭhadhamme sukhavihāro panassa hoti, tasmā tamatthaṁ dassento rūpajjhānāni ca arūpajjhānāni ca vibhajitvā idāni ca yattha sallekho kātabbo catucattālīsāya ākārehi, tañca vatthuṁ tañca sallekhaṁ dassento idha kho pana voti-ādimāha.  
 Kasmā pana “aṭṭhahi samāpattīhi avihiṁsādayo sallekhā”ti vuttā?  Lokuttarapādakattā.  Bāhirakānañhi aṭṭha samāpattiyo vaṭṭapādakāyeva.  Sāsane (MA.8./I,187.) saraṇagamanampi lokuttarapādakaṁ, pageva avihiṁsādayo.  Imināyeva ca suttena veditabbaṁ “yathā bāhirakassa aṭṭhasamāpattilābhino pañcābhiññassāpi dinnadānato sāsane tisaraṇagatassa (CS:pg.1.191) dinnadānaṁ mahapphalataraṁ hotī”ti.  Idañhi sandhāya Dakkhiṇāvisuddhisutte-- “Bāhirake kāmesu vītarāge dānaṁ datvā koṭisatasahassaguṇā pāṭikaṅkhitabbā.  Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṁ datvā asaṅkheyyā appameyyā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, ko pana vādo sotāpanne”ti vuttaṁ (ma.ni.3.379).  Saraṇagamanato paṭṭhāya hi tattha sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno adhippetoti, ayaṁ tāvettha pāḷiyojanā.
 Anupadavaṇṇanāyaṁ pana idhāti vihiṁsādivatthudīpanametaṁ.  Kho panāti nipātamattaṁ.  Voti karaṇatthe sāmivacanaṁ, ayaṁ pana saṅkhepattho, yadetaṁ “pare vihiṁsakā bhavissantī”ti-ādinā nayena vihiṁsādivatthuṁ vadāma.  Idha, cunda, tumhehi sallekho kātabboti.
 Evaṁ saṅkhepato vatvā idāni vitthārento “pare vihiṁsakā bhavissanti, mayamettha avihiṁsakā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo”ti-ādimāha.  
 Tattha pareti ye keci imaṁ sallekhamananuyuttā.  Vihiṁsakā bhavissantīti pāṇinā vā leḍḍunā vāti-ādīhi sattānaṁ vihesakā bhavissanti.  Mayamettha avihiṁsakā bhavissāmāti mayaṁ pana yattheva vatthusmiṁ pare evaṁ vihiṁsakā bhavissanti, ettheva avihiṁsakā bhavissāma, avihiṁsaṁ uppādetvā viharissāma.  Iti sallekho karaṇīyoti evaṁ tumhehi sallekho kātabbo Sallekhoti ca idha avihiṁsāva veditabbā.  Avihiṁsā hi vihiṁsaṁ sallekhati, taṁ chindati, tasmā sallekhoti vuccati.  Esa nayo sabbattha.  Ayaṁ pana viseso.  Pare micchādiṭṭhīti ettha kammapathānaṁ antamicchādiṭṭhiñca micchattānaṁ ādimicchādiṭṭhiñca missetvā diṭṭhi vuttāti veditabbā.  Tathā mayamettha sammādiṭṭhīti vuttaṭṭhāne sammādiṭṭhi.  Ettha ca kammapathakathā vitthārato Sammādiṭṭhisutte āvi bhavissati.  Micchattesu micchādiṭṭhi-ādayo dvedhāvitakke.  
 Ayaṁ panettha saṅkhepo, pāṇaṁ atipātentīti (MA.8./I,188.) pāṇātipātī pāṇaghātakāti attho.  Adinnaṁ ādiyantīti adinnādāyī, parassa hārinoti attho.  Abrahmaṁ hīnaṁ lāmakadhammaṁ carantīti abrahmacārī, methunadhammappaṭisevakāti (CS:pg.1.192) attho.  Brahmaṁ seṭṭhaṁ paṭipadaṁ carantīti brahmacārī, methunā paṭiviratāti attho.  Ettha ca brahmacariyaṁ sallekhoti veditabbaṁ.  Brahmacariyañhi abrahmacariyaṁ sallekhati.  Musā vadantīti musāvādī, paresaṁ atthabhañjanakaṁ tucchaṁ alikaṁ vācaṁ bhāsitāroti attho.  Pisuṇā vācā etesanti pisuṇavācā.  Paresaṁ mammacchedikā pharusā vācā etesanti pharusavācā.  Samphaṁ niratthakavacanaṁ palapantīti samphappalāpī.  Abhijjhāyantīti abhijjhālū, parabhaṇḍalubbhanasīlāti attho.  Byāpannaṁ pūtibhūtaṁ cittametesanti byāpannacittā.  Micchā pāpikā viññugarahitā etesaṁ diṭṭhīti micchādiṭṭhī, kammapathapariyāpannāya natthi dinnanti-ādivatthukāya, micchattapariyāpannāya aniyyānikadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho.  Sammā sobhanā viññuppasatthā etesaṁ diṭṭhīti sammādiṭṭhī, kammapathapariyāpannāya atthi dinnanti-ādikāya kammassakatādiṭṭhiyā, sammattapariyāpannāya maggadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho.  
 Micchāsaṅkappāti ayāthāva-aniyyānika-akusalasaṅkappa.Esa nayo micchāvācāti-ādīsu.  Ayaṁ pana viseso, micchāsaṅkappādayo viya hi micchāsati nāma pāṭi-ekko koci dhammo natthi, atītaṁ pana cintayato pavattānaṁ catunnampi akusalakkhandhānametaṁ adhivacanaṁ.  Yampi vuttaṁ Bhagavatā-- “Atthesā, bhikkhave, anussati, nesā natthīti vadāmi, puttalābhaṁ vā, bhikkhave, anussarato, dhanalābhaṁ vā, bhikkhave, anussarato, yasalābhaṁ vā, bhikkhave, anussarato”ti, tampi taṁ taṁ cintentassa satipatirūpakena uppattiṁ sandhāya vuttanti veditabbaṁ Micchāñāṇīti ettha ca micchāñāṇanti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpaṁ katvā “sukataṁ mayā”ti paccavekkhaṇākārena ca uppanno moho veditabbo, tena samannāgatā puggalā micchāñāṇī.  Sammāñāṇīti ettha pana ekūnavīsatibhedaṁ (MA.8./I,189.) paccavekkhaṇāñāṇaṁ “sammāñāṇan”ti vuccati, tena samannāgatā puggalā sammāñāṇī.  Micchāvimuttīti avimuttāyeva samānā “vimuttā mayan”ti evaṁsaññino, avimuttiyaṁ vā vimuttisaññino.  Tatrāyaṁ vacanattho, micchā pāpikā viparītā vimutti etesaṁ atthīti micchāvimuttī.  Micchāvimuttīti ca yathāvuttenākārena pavattānaṁ akusalakkhandhānametaṁ adhivacanaṁ.  Phalasampayuttāni pana sammādiṭṭhi-ādīni aṭṭhaṅgāni ṭhapetvā sesadhammā sammāvimuttīti veditabbā.  Sā ca micchāvimuttiṁ sallikhitvā ṭhitattā sallekhoti (CS:pg.1.193) veditabbā.  Tattha niyojento āha “mayamettha sammāvimuttī bhavissāmāti sallekho karaṇīyo”ti.  
 Ito parāni tīṇi nīvaraṇavasena vuttāni.  Abhijjhālū byāpannacittāti evaṁ kammapathesu vuttattā panettha paṭhamāni dve nīvaraṇāni na vuttānīti veditabbāni.  Tattha thinamiddhena pariyuṭṭhitā abhibhūtāti thinamiddhapariyuṭṭhitā.  Uddhaccena samannāgatāti uddhatā.  Vicinantā kicchanti na sakkonti sanniṭṭhānaṁ kātunti vicikicchī.  Kodhanāti-ādīni dasa cittassa upakkilesavasena vuttāni.  Tattha kodhādīsu yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ dhammadāyādavatthasuttesu vuttaṁ.  Ayaṁ panettha vacanattho -- kodhanāti kujjhanasīlā.  Upanāhīti upanāhanasīlā, upanāho vā etesaṁ atthīti upanāhī.  Tathā makkhī palāsī ca.  Issantīti issukī.  Maccharāyantīti maccharī, maccheraṁ vā etesaṁ atthīti maccharī.  Saṭhayantīti saṭhā, na sammā bhāsantīti vuttaṁ hoti, kerāṭikayuttānametaṁ adhivacanaṁ.  Māyā etesaṁ atthīti māyāvī.  Thambhasamaṅgitāya thaddha.  Atimānayogena atimānī.  Vuttapaccanīkanayena sukkapakkho veditabbo.
 Dubbacāti vattuṁ dukkhā kiñci vuccamānā na sahanti.  Tabbiparītā suvacā.  Devadattādisadisā pāpakā mittā etesanti pāpamittā.  Buddhā vā Sāriputtādisadisā vā kalyāṇā mittā etesanti kalyāṇamittā.  Kāyaduccaritādīsu cittavossaggavasena pamattā.  Viparītā appamattāti veditabbā. (MA.8./I,190.) Imāni tīṇi pakiṇṇakavasena vuttāni.  Assaddhāti-ādīni satta asaddhammavasena.  Tattha tīsu vatthūsu saddhā etesaṁ natthīti assaddha.Sukkapakkhe saddahantīti saddhā, saddhā vā etesaṁ atthītipi saddha.Natthi etesaṁ hirīti ahirikā, akusalasamāpattiyā ajigucchamānānametaṁ adhivacanaṁ.  Hirī etesaṁ mane, hiriyā vā yuttamanāti hirimanā.  Na ottappantīti anottappī, akusalasamāpattiyā na bhāyantīti vuttaṁ hoti.  Tabbiparītā ottappī.  Appaṁ sutametesanti appassutā, appanti ca thokanti na gahetabbaṁ, natthīti gahetabbaṁ.  “Appassutā”ti hi nissutā sutavirahitā vuccanti.  Bahu sutametesanti bahussutā, Tathāgatabhāsitaṁ ekampi gāthaṁ yāthāvato ñatvā anurūpapaṭipannānametaṁ adhivacanaṁ.  Kucchitā sīdantīti kusītā, hīnavīriyānametaṁ adhivacanaṁ.  Āraddhaṁ (CS:pg.1.194) vīriyametesanti āraddhavīriyā, sammappadhānayuttānametaṁ adhivacanaṁ, muṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī, naṭṭhassatīti vuttaṁ hoti.  Upaṭṭhitā sati etesanti upaṭṭhitassatī, niccaṁ ārammaṇābhimukhappavattasatīnametaṁ adhivacanaṁ.  Duṭṭhā paññā etesanti duppaññā, naṭṭhapaññāti vuttaṁ hoti.  Paññāya sampannāti paññāsampannā, paññāti ca idha vipassanāpaññā veditabbā.  Vipassanāsambhāro hi paripūro imasmiṁ ṭhāne āgato, tasmā vipassanāpaññāva ayanti porāṇānaṁ āṇā.  
 Idāni ekameva lokuttaraguṇānaṁ antarāyakaraṁ aniyyānikadiṭṭhiṁ tīhākārehi dassento sandiṭṭhiparāmāsīti-ādimāha.  Tattha sandiṭṭhiṁ parāmasantīti sandiṭṭhiparāmāsī.  Ādhānaṁ gaṇhantīti ādhānaggāhī, ādhānanti daḷhaṁ vuccati, daḷhaggāhīti attho.  Yuttakāraṇaṁ disvāva laddhiṁ paṭinissajjantīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṁ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṁ kātunti duppaṭinissaggī, ye attano uppannaṁ diṭṭhiṁ idameva saccanti daḷhaṁ gaṇhitvā api Buddhādīhi kāraṇaṁ dassetvā vuccamānā na paṭinissajjanti, tesametaṁ adhivacanaṁ.  Tādisā hi puggalā yaṁ yadeva dhammaṁ vā adhammaṁ vā gaṇhanti, taṁ sabbaṁ “evaṁ amhākaṁ ācariyehi kathitaṁ, evaṁ (MA.8./I,191.) amhehi sutan”ti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahanti, kumbhīlaggāhaṁ gaṇhanti na vissajjanti.  Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.  
 84. Evaṁ catucattālīsāya ākārehi sallekhaṁ dassetvā idāni tasmiṁ sallekhe cittuppādassāpi bahūpakārataṁ dassetuṁ cittuppādampi kho ahanti-ādimāha.  
 Tassattho ahaṁ, cunda, kusalesu dhammesu cittuppādampi bahūpakāraṁ vadāmi, yā panetā kāyena ca vācāya ca anuvidhiyanā, yathā paṭhamaṁ cittaṁ uppannaṁ, tatheva tesaṁ dhammānaṁ kāyena karaṇaṁ, vācāya ca “karothā”ti āṇāpanaṁ vā, uggahaparipucchādīni vā, tattha vādoyeva ko, ekantabahūpakārāyeva hi tā anuvidhiyanāti dasseti.  Kasmā panettha cittuppādopi bahūpakāroti?  Ekantahitasukhāvahattā anuvidhiyanānaṁ hetuttā ca.  
 “Dānaṁ (CS:pg.1.195) dassāmī”ti hi cittuppādo sayampi ekantahitasukhāvaho anuvidhiyanānampi hetu, evañhi uppannacittattāyeva dutiyadivase mahāvīthiṁ pidahitvā mahāmaṇḍapaṁ katvā bhikkhusatassa vā bhikkhusahassassa vā dānaṁ deti, “bhikkhusaṅghaṁ nimantetha pūjetha parivisathā”ti parijane āṇāpeti.  Evaṁ “saṅghassa cīvaraṁ senāsanaṁ bhesajjaṁ dassāmī”ti cittuppādo sayampi ekantahitasukhāvaho anuvidhiyanānampi hetu, evaṁ uppannacittattāyeva hi cīvarādīni abhisaṅkharoti deti dāpeti ca.  Esa nayo saraṇagamanādīsu.  
 “Saraṇaṁ gacchāmī”ti hi cittaṁ uppādetvāva pacchā kāyena vā vācāya vā saraṇaṁ gaṇhāti.  Tathā “pañcaṅgaṁ aṭṭhaṅgaṁ dasaṅgaṁ vā sīlaṁ samādiyissāmī”ti cittaṁ uppādetvā kāyena vā vācāya vā samādiyati, “pabbajitvā catūsu sīlesu patiṭṭhahissāmī”ti ca cittaṁ uppādetvā kāyena vācāya ca pūretabbaṁ sīlaṁ pūreti.  “Buddhavacanaṁ uggahessāmī”ti cittaṁ uppādetvāva ekaṁ vā nikāyaṁ dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye vācāya uggaṇhāti.  Evaṁ dhutaṅgasamādāna-kammaṭṭhānuggaha-kasiṇaparikamma-jhānasamāpattivipassanāmaggaphala- paccekabodhi-sammāsambodhivasena netabbaṁ.  
 “Buddho bhavissāmī”ti hi cittuppādo sayampi ekantahitasukhāvaho anuvidhiyanānampi hetu, evañhi (MA.8./I,192.) uppannacittattāyeva aparena samayena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni kāyena vācāya ca pāramiyo pūretvā sadevakaṁ lokaṁ tārento vicarati.  Evaṁ sabbattha cittuppādopi bahūpakāro.  Kāyavācāhi pana anuvidhiyanā atibahūpakārāyevāti veditabbā.  
 Evaṁ kusalesu dhammesu cittuppādassāpi bahūpakārataṁ dassetvā idāni tattha niyojento “tasmā tiha cundā”ti-ādimāha.  Taṁ atthato pākaṭameva.  
 85. Evaṁ catucattālīsāya ākārehi dassite sallekhe cittuppādassāpi bahūpakārataṁ dassetvā idāni tasseva sallekhassa hitādhigamāya maggabhāvaṁ dassento seyyathāpīti-ādimāha.  
 Tassattho (CS:pg.1.196) yathā nāma, cunda, khāṇukaṇṭakapāsāṇādīhi visamo maggo bhaveyya, tassa parikkamanāya parivajjanatthāya añño suparikammakato viya bhūmibhāgo samo maggo bhaveyya, yathā ca rukkhamūlapāsāṇapapātakumbhīlamakarādi paribyākulaṁ visamaṁ titthamassa, tassa parikkamanāya parivajjanatthāya aññaṁ avisamaṁ anupubbagambhīraṁ sopānaphalakasadisaṁ titthaṁ bhaveyya, yaṁ paṭipanno sukheneva taṁ nadiṁ vā taḷākaṁ vā ajjhogāhetvā nhāyeyya vā uttareyya vā, evameva kho, cunda, visamamaggavisamatitthasadisāya vihiṁsāya samannāgatassa vihiṁsakapuggalassa samamaggasamatitthasadisā avihiṁsā hoti parikkamanāya.  Yatheva hi visamamaggatitthaparivajjanatthāya samo maggo ca titthañca paṭiyattaṁ, evaṁ vihiṁsāparivajjanatthāya avihiṁsā paṭiyattā, yaṁ paṭipanno sukheneva manussagatiṁ vā devagatiṁ vā ajjhogāhetvā sampattiṁ vā anubhaveyya uttareyya vā lokā.  Eteneva upāyena sabbapadāni yojetabbāni.  
 86. Evaṁ tasseva hitādhigamāya maggabhāvaṁ dassetvā idāni uparibhāgaṅgamanīyataṁ dassento, seyyathāpīti-ādimāha.  
 Tassattho, yathā nāma, cunda, ye keci akusalā dhammā paṭisandhiyā janakā vā ajanakā vā, dinnāyapi paṭisandhiyā vipākajanakā vā ajanakā vā, sabbe te jātivasena adhobhāgaṅgamanīyāti evaṁnāmāva honti, vipākakāle aniṭṭhākantavipākattā.  Yathā ca ye keci kusalā (MA.8./I,193.) dhammā paṭisandhiyā janakā vā ajanakā vā dinnāyapi paṭisandhiyā vipākajanakā vā ajanakā vā, sabbe te jātivasena uparibhāgaṅgamanīyāti evaṁnāmāva honti, vipākakāle iṭṭhakantavipākattā, evameva kho, cunda, vihiṁsakassa …pe… uparibhāgāyāti.  Tatrāyaṁ opammasaṁsandanā-- yathā sabbe akusalā adhobhāgaṅgamanīyā, evaṁ vihiṁsakassa ekā vihiṁsāpi.  Yathā ca sabbe kusalā uparibhāgaṅgamanīyā, evaṁ avihiṁsakassa ekā avihiṁsāpi.  Eteneva upāyena akusalaṁ akusalena kusalañca kusalena upametabbaṁ, ayaṁ kirettha adhippāyoti.  
 87. Evaṁ tasseva sallekhassa uparibhāgaṅgamanīyataṁ dassetvā idāni parinibbāpane samatthabhāvaṁ dassetuṁ so vata cundāti-ādimāha.  Tattha (CS:pg.1.197) soti vuttappakārapuggalaniddeso.  Tassa yoti imaṁ uddesavacanaṁ āharitvā yo attanā palipapalipanno, so vata, cunda, paraṁ palipapalipannaṁ uddharissatīti evaṁ sabbapadesu sambandho veditabbo.  Palipapalipannoti gambhīrakaddame nimuggo vuccati, no ca kho ariyassa vinaye.  Ariyassa pana Vinaye palipanti pañca kāmaguṇā vuccanti.  Palipannoti tattha nimuggo bālaputhujjano, tasmā evamettha atthayojanā veditabbā.  Yathā, cunda, koci puriso yāva nāsikaggā gambhīre kaddame nimuggo aparaṁ tattheva nimuggaṁ hatthe vā sīse vā gahetvā uddharissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, na hi taṁ kāraṇamatthi, yena so taṁ uddharitvā thale patiṭṭhapeyya, evameva yo attanā pañcakāmaguṇapalipe palipanno, so vata paraṁ tatheva palipapalipannaṁ uddharissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.  
 Tattha siyā ayuttametaṁ, puthujjanānampi bhikkhubhikkhunī-upāsaka-upāsikānaṁ dhammadesanaṁ sutvā hontiyeva dhammaṁ abhisametāro, tasmā palipapalipanno uddharatīti, taṁ na tathā daṭṭhabbaṁ.  Bhagavāyeva hi tattha uddharati, pasaṁsāmattameva pana dhammakathikā labhanti raññā pahitalekhavācako viya.  Yathā hi rañño paccantajanapade pahitaṁ lekhaṁ tattha manussā lekhaṁ vācetuṁ ajānantā yo vācetuṁ jānāti, tena vācāpetvā tamatthaṁ sutvā “rañño āṇā”ti ādarena sampādenti, na ca (MA.8./I,194.) nesaṁ hoti “lekhavācakassa ayaṁ āṇā”ti.  Lekhavācako pana “vissaṭṭhāya vācāya vācesi anelagaḷāyā”ti pasaṁsāmattameva labhati, evameva kiñcāpi Sāriputtapabhutayo dhammakathikā dhammaṁ desenti, atha kho likhitapaṇṇavācako viya te honti.  Bhagavatoyeva pana sā dhammadesanā rañño āṇā viya.  Ye ca taṁ sutvā dhammaṁ abhisamenti, te Bhagavāyeva uddharatīti veditabbā.  Dhammakathikā pana “vissaṭṭhāya vācāya dhammaṁ desenti anelagaḷāyā”ti pasaṁsāmattameva labhantīti.  Tasmā yuttamevetanti.  Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.  
 Adanto avinīto aparinibbutoti ettha pana anibbisatāya adanto.  Asikkhitavinayatāya avinīto.  Anibbutakilesatāya aparinibbutoti veditabbo.  So tādiso paraṁ damessati, nibbisaṁ karissati (CS:pg.1.198) vinessati vā tisso sikkhā sikkhāpessati, parinibbāpessati vā tassa kilese nibbāpessatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.  Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.  
 Evameva kho, cunda, vihiṁsakassa …pe… parinibbānāyāti ettha pana evamattho veditabbo-- yathā hi attanā apalipapalipanno paraṁ palipapalipannaṁ uddharissati, danto damessati, vinīto vinessati, parinibbuto parinibbāpessatīti ṭhānametaṁ vijjatīti.  Kiṁ pana tanti?  Apalipapalipannattaṁ, dantattaṁ vinītattaṁ parinibbutattañca, evameva kho, cunda, vihiṁsakassa purisapuggalassa avihiṁsā hoti parinibbānāya.  Kiṁ vuttaṁ hoti?  Yo attanā avihiṁsako, tassa yā avihiṁsā, ayaṁ yā esā vihiṁsakassa parassa vihiṁsā, tassā parinibbānāya hoti, attanā hi avihiṁsako parassa vihiṁsācetanaṁ nibbāpessatīti ṭhānametaṁ vijjati.  Kiṁ pana tanti?  Avihiṁsakattameva.  Yañhi yena attanā adhigataṁ hoti, so paraṁ tadatthāya samādapetuṁ sakkotīti.  
 Atha vā yathā attanā apalipanno danto vinīto parinibbuto paraṁ palipapalipannaṁ adantaṁ avinītaṁ aparinibbutañca uddharissati damessati vinessati parinibbāpessatīti ṭhānametaṁ vijjati, evameva vihiṁsakassa purisapuggalassa vihiṁsāpahānāya maggaṁ bhāvayato uppannā avihiṁsā hoti parinibbānāya.  Parinibbuto viya hi aparinibbutaṁ avihiṁsācetanāva vihiṁsācetanaṁ parinibbāpetuṁ (MA.8./I,195.) samatthā.  Etamatthaṁ dassento “evameva kho, cundā”ti-ādimāhāti evamettha attho daṭṭhabbo.  Yathā cettha, evaṁ sabbapadesu.  Ativitthārabhayena pana anupadayojanā na katāti.  
 88. Evaṁ tassa parinibbāpane samatthabhāvaṁ dassetvā idāni taṁ desanaṁ nigametvā dhammapaṭipattiyaṁ niyojetuṁ iti kho, cundāti-ādimāha.  Tattha sallekhapariyāyoti sallekhakāraṇaṁ.  Esa nayo sabbattha ettha avihiṁsādayo eva vihiṁsādīnaṁ sallekhanato sallekhakāraṇaṁ Tesaṁ vasena cittassa uppādetabbato cittupādakāraṇaṁ, vihiṁsādi, parikkamanassa hetuto parikkamanakāraṇaṁ, uparibhāganipphādanato uparibhāgakāraṇaṁ (CS:pg.1.199) vihiṁsādīnaṁ parinibbāpanato parinibbānakāraṇanti veditabbā.  Hitesināti hitaṁ esantena.  Anukampakenāti anukampamānena.  Anukampaṁ upādāyāti anukampaṁ cittena pariggahetvā, pariccātipi vuttaṁ hoti.  Kataṁ vo taṁ mayāti taṁ mayā ime pañca pariyāye dassentena tumhākaṁ kataṁ.  Ettakameva hi anukampakassa satthu kiccaṁ, yadidaṁ aviparītadhammadesanā.  Ito paraṁ pana paṭipatti nāma sāvakānaṁ kiccaṁ.  Tenāha etāni, cunda, rukkhamūlāni …pe… amhākaṁ anusāsanīti.  
 Tattha ca rukkhamūlānīti iminā rukkhamūlasenāsanaṁ dasseti.  Suññāgārānīti iminā janavivittaṭṭhānaṁ.  Ubhayenāpi ca yogānurūpasenāsanamācikkhati, dāyajjaṁ niyyāteti.  Jhāyathāti ārammaṇūpanijjhānena aṭṭhatiṁsārammaṇāni, lakkhaṇūpanijjhānena ca aniccādito khandhāyatanādīni upanijjhāyatha, samathañca vipassanañca vaḍḍhethāti vuttaṁ hoti.  Mā pamādatthāti mā pamajjittha.  Mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthāti ye hi pubbe daharakāle, ārogyakāle, sattasappāyādisampattikāle, satthu sammukhībhāvakāle ca yonisomanasikāravirahitā rattindivaṁ maṅgulabhattā hutvā seyyasukhaṁ middhasukhamanubhontā pamajjanti, te pacchā jarākāle, rogakāle, maraṇakāle, vipattikāle, satthu parinibbutakāle ca taṁ pubbe pamādavihāraṁ anussarantā, sappaṭisandhikālakiriyañca bhāriyaṁ sampassamānā vippaṭisārino honti, tumhe pana tādisā mā ahuvatthāti etamatthaṁ dassento āha (MA.8./I,196.) “mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthā”ti.  Ayaṁ vo amhākaṁ anusāsanīti ayaṁ amhākaṁ santikā “jhāyatha mā pamādatthā”ti tumhākaṁ anusāsanī, ovādoti vuttaṁ hoti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Sallekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.9.)9.Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā 

 89. Evaṁ me sutanti Sammādiṭṭhisuttaṁ.  Tattha “sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti, āvuso, vuccati, kittāvatā nu kho, āvuso”ti vā “Katamaṁ panāvuso (CS:pg.1.200) akusalan”ti vā evaṁ yattakā therena pucchā vuttā, sabbā kathetukamyatā pucchā eva.  
 Tattha yasmā jānantāpi sammādiṭṭhīti vadanti ajānantāpi bāhirakāpi sāsanikāpi anussavādivasenāpi attapaccakkhenāpi, tasmā taṁ bahūnaṁ vacanaṁ upādāya dvikkhattuṁ āmasanto “sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti, āvuso, vuccatī”ti āha.  Ayañhi ettha adhippāyo, aparehipi sammādiṭṭhīti vuccati, athāparehipi sammādiṭṭhīti vuccati, svāyaṁ evaṁ vuccamāno atthañca lakkhaṇañca upādāya kittāvatā nu kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hotīti.  Tattha sammādiṭṭhīti sobhanāya pasatthāya ca diṭṭhiyā samannāgato.  Yadā pana dhammeyeva ayaṁ sammādiṭṭhisaddo vattati, tadāssa sobhanā pasatthā ca diṭṭhi sammādiṭṭhīti evamattho veditabbo.
 Sā cāyaṁ sammādiṭṭhi duvidhā hoti lokiyā lokuttarāti.  Tattha kammassakatāñāṇaṁ saccānulomikañāṇañca lokiyā sammādiṭṭhi, saṅkhepato vā sabbāpi sāsavā paññā.  Ariyamaggaphalasampayuttā paññā lokuttarā sammādiṭṭhi.  Puggalo pana tividho hoti puthujjano sekkho asekkho ca.  Tattha puthujjano duvidho hoti bāhirako sāsaniko ca.  Tattha bāhirako kammavādī kammassakatādiṭṭhiyā sammādiṭṭhi hoti, no saccānulomikāya attadiṭṭhiparāmāsakattā.  Sāsaniko dvīhipi.  Sekkho niyatāya sammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhi.  Asekkho asekkhāya.  Idha pana niyatāya niyyānikāya lokuttarakusalasammādiṭṭhiyā samannāgato “sammādiṭṭhī”ti adhippeto.  Tenevāha “ujugatāssa diṭṭhi dhamme aveccappasādena samannāgato āgato imaṁ saddhamman”ti, lokuttarakusalasammādiṭṭhiyeva hi antadvayamanupagamma ujubhāvena (MA.9./I,197.) gatattā kāyavaṅkādīni ca sabbavaṅkāni samucchinditvā gatattā ujugatā hoti, tāyeva ca diṭṭhiyā samannāgato navappakārepi lokuttaradhamme aveccappasādena acalappasādena samannāgato hoti, sabbadiṭṭhigahanāni ca vinibbeṭhento sabbakilese pajahanto jātisaṁsārā nikkhamanto paṭipattiṁ pariniṭṭhapento ariyena maggena āgato imaṁ sambuddhappaveditaṁ amatogadhaṁ nibbānasaṅkhātaṁ saddhammanti vuccati.  
 Yato khoti kālaparicchedavacanametaṁ, yasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti.  Akusalañca pajānātīti dasākusalakammapathasaṅkhātaṁ akusalañca (CS:pg.1.201) pajānāti, nirodhārammaṇāya pajānanāya kiccavasena “idaṁ dukkhan”ti paṭivijjhanto akusalaṁ pajānāti.  Akusalamūlañca pajānātīti tassa mūlapaccayabhūtaṁ akusalamūlañca pajānāti, teneva pakārena “ayaṁ dukkhasamudayo”ti paṭivijjhanto.  Esa nayo kusalañca kusalamūlañcāti etthāpi.  Yathā cettha, evaṁ ito paresu sabbavāresu kiccavaseneva vatthupajānanā veditabbā.  Ettāvatāpīti ettakena iminā akusalādippajānanenāpi.  Sammādiṭṭhi hotīti vuttappakārāya lokuttarasammādiṭṭhiyā samannāgato hoti.  Ujugatāssa …pe… imaṁ saddhammanti ettāvatā saṁkhittadesanā niṭṭhitā hoti.  Desanāyeva cesā saṁkhittā, tesaṁ pana bhikkhūnaṁ vitthāravaseneva sammāmanasikārappaṭivedho veditabbo.
 Dutiyavāre pana desanāpi vitthārena manasikārappaṭivedhopi vitthāreneva vuttoti veditabbo.  Tattha “saṁkhittadesanāya dve heṭṭhimamaggā, vitthāradesanāya dve uparimamaggā kathitā”ti bhikkhū āhaṁsu vitthāradesanāvasāne “sabbaso rāgānusayaṁ pahāyā”ti-ādivacanaṁ sampassamānā.  Thero panāha “saṁkhittadesanāyapi cattāro maggā rāsito kathitā, vitthāradesanāyapī”ti.  Yā (MA.9./I,198.) cāyaṁ idha saṁkhittavitthāradesanāsu vicāraṇā āvikatā, sā sabbavāresu idha vuttanayeneva veditabbā.  Apubbānuttānapadavaṇṇanāmattameva hi ito paraṁ karissāma.  
 
 Akusalakammapathavaṇṇanā 

 Tattha paṭhamavārassa tāva vitthāradesanāya “pāṇātipāto kho, āvuso, akusalan”ti-ādīsu akosallappavattiyā akusalaṁ veditabbaṁ, parato vattabbakusalappaṭipakkhato vā.  Taṁ lakkhaṇato sāvajjadukkhavipākaṁ saṁkiliṭṭhaṁ vā.  Ayaṁ tāvettha sādhāraṇapadavaṇṇanā.  
 Asādhāraṇesu pana pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṁ hoti.  Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṁ.  Tasmiṁ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedaka-upakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṁ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto.  So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre (CS:pg.1.202) mahāsāvajjo.  Kasmā?  Payogamahantatāya.  Payogasamattepi vatthumahantatāya.  Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo.  Sarīraguṇānaṁ pana samabhāve sati kilesānaṁ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.  Tassa pañca sambhārā honti pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṁ, upakkamo, tena maraṇanti.  Cha payogā sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti.  Imasmiṁ panettha vitthārīyamāne atipapañco hoti, tasmā naṁ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṁ.  Atthikehi pana samantapāsādikaṁ Vinayaṭṭhakathaṁ (pārā.aṭṭha.2.172) oloketvā gahetabbo.  
 Adinnassa ādānaṁ adinnādānaṁ, parassa haraṇaṁ theyyaṁ, corikāti vuttaṁ hoti.  Tattha adinnanti parapariggahitaṁ, yattha paro yathākāmakāritaṁ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti.  Tasmiṁ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyaka-upakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṁ.  Taṁ hīne parasantake appasāvajjaṁ (MA.9./I,199.) paṇīte mahāsāvajjaṁ.  Kasmā?  Vatthupaṇītatāya.  Vatthusamatte sati guṇādhikānaṁ santake vatthusmiṁ mahāsāvajjaṁ.  Taṁ taṁ guṇādhikaṁ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṁ appasāvajjaṁ.  Tassa pañca sambhārā honti parapariggahitaṁ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṁ, upakkamo, tena haraṇanti.  Cha payogā sāhatthikādayova.  Te ca kho yathānurūpaṁ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṁ avahārānaṁ vasena pavattāti ayamettha saṅkhepo.  Vitthāro pana samantapāsādikāyaṁ (pārā.aṭṭha.1.92) vutto.  
 Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu.  Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro.  Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro. (=SA.14.25./II,145.)
 Tattha agamanīyaṭṭhānaṁ nāma purisānaṁ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa (CS:pg.1.203) dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhaṭacumbaṭā, dāsī ca bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhatā, muhuttikāti etā ca dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo.  Itthīsu pana dvinnaṁ sārakkhāsaparidaṇḍānaṁ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṁ itthīnaṁ aññe purisā, idaṁ agamanīyaṭṭhānaṁ nāma.  So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo.  Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṁ sevanacittaṁ, sevanapayogo, maggenamaggappaṭipatti-adhivāsananti.  Eko payogo sāhatthiko eva.  
(MA.9./I,200.) Musāti visaṁvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo kāyapayogo vā.  Visaṁvādanādhippāyena panassa paravisaṁvādanakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.  Aparo nayo musāti abhūtaṁ atacchaṁ vatthu.  Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṁ.  Lakkhaṇato pana atathaṁ vatthuṁ tathato paraṁ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.  So yamatthaṁ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.  Apica gahaṭṭhānaṁ attano santakaṁ adātukāmatāya natthīti-ādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṁ vutto mahāsāvajjo.  Pabbajitānaṁ appakampi telaṁ vā sappiṁ vā labhitvā hasādhippāyena “Ajja gāme telaṁ nadīmaññe sandatī”ti purāṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṁyeva pana diṭṭhanti-ādinā nayena vadantānaṁ mahāsāvajjo.  Tassa cattāro sambhārā honti atathaṁ vatthu, visaṁvādanacittaṁ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti.  Eko payogo sāhatthikova.  So kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā vācāya vā visaṁvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo.  Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṁ jānāti, ayaṁ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.  
 Pisuṇā vācāti-ādīsu yāya vācāya yassa taṁ vācaṁ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṁ parassa ca suññabhāvaṁ karoti, sā pisuṇā vācā.  Yāya pana attānampi parampi pharusampi karoti, sā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā na hadayasukhā vā, ayaṁ pharusā vācā.  Yena (CS:pg.1.204) samphaṁ palapati niratthakaṁ, so samphappalāpo.  Tesaṁ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇāvācādināmameva labhati, sā eva ca idha adhippetāti.  Tattha saṁkiliṭṭhacittassa paresaṁ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇā vācā.  Sā yassa bhedaṁ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.  Tassā cattāro sambhārā bhinditabbo paro, “iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī”ti bhedapurekkhāratā vā, (MA.9./I,201.) “Ahaṁ piyo bhavissāmi vissāsiko”ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti.  
 Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusā cetanā pharusā vācā.  Tassa āvibhāvatthamidaṁ vatthu-- eko kira dārako mātuvacanaṁ anādiyitvā araññaṁ gacchati, taṁ mātā nivattetuṁ asakkontī “caṇḍā taṁ mahiṁsī anubandhatū”ti akkosi.  Athassa tattheva araññe mahiṁsī uṭṭhāsi.  Dārako “yaṁ mama mātā mukhena kathesi taṁ mā hotu, yaṁ cittena cintesi taṁ hotū”ti saccakiriyamakāsi.  Mahiṁsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi.  Evaṁ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti.  Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti “corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṁ karontū”ti, uppalapattampi ca nesaṁ upari patantaṁ na icchanti.  Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṁ vadanti “Kiṁ ime ahirikā anottappino caranti niddhamatha ne”ti.  Atha kho nesaṁ āgamādhigamasampattiṁ icchanti.  Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṁ vacanasaṇhatāya apharusā vācāpi na hoti.  Na hi mārāpetukāmassa “imaṁ sukhaṁ sayāpethā”ti vacanaṁ apharusā vācā hoti.  Cittapharusatāya panesā pharusā vācāva.  Sā yaṁ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.  Tassā tayo sambhārā akkositabbo paro, kupitacittaṁ, akkosanāti.  
 Anatthaviññāpakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo.  So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo.  Tassa dve sambhārā bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpīkathākathananti.  
 Abhijjhāyatīti (CS:pg.1.205) abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho.  Sā “Aho vata idaṁ mamassā”ti evaṁ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā.  Adinnādānaṁ viya appasāvajjā ca mahāsāvajjā ca.  Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṁ, attano pariṇāmanañca.  Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva “Aho vatīdaṁ mamassā”ti attano na pariṇāmeti.  
 Hitasukhaṁ byāpādayatīti byāpādo.  So paravināsāya (MA.9./I,202.) manopadosalakkhaṇo pharusā vācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca.  Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa ca vināsacintā.  Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva “Aho vatāyaṁ ucchijjeyya vinasseyyā”ti tassa vināsaṁ na cinteti.  
 Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi.  Sā “natthi dinnan”ti-ādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā.  Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca.  Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā.  Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṁ gaṇhāti, tathābhāvena tassupaṭṭhānanti.  
 Imesaṁ pana dasannaṁ akusalakammapathānaṁ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.  
 Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta, cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.  
 Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni.  Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca.  Abhijjhā hi mūlaṁ patvā lobho akusalamūlaṁ hoti.  Byāpādo doso akusalamūlaṁ.  
 Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti.  Adinnādānaṁ sattārammaṇaṁ vā saṅkhārārammaṇaṁ vā.  Micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo.  Sattārammaṇotipi eke.  Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā.  Tathā pisuṇā vācā.  Pharusā vācā sattārammaṇāva.  Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo (CS:pg.1.206) vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā abhijjhā.  Byāpādo sattārammaṇova.  Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.  
 Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti.  Kiñcāpi hi rājāno coraṁ disvā hasamānāpi “gacchatha naṁ ghātethā”ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṁ dukkhasampayuttāva hoti.  Adinnādānaṁ tivedanaṁ.  Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano, sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti.  Musāvādo tivedano, tathā pisuṇā vācā.  Pharusā vācā dukkhavedanāva.  Samphappalāpo tivedano (MA.9./I,203.) Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā, tathā micchādiṭṭhi.  Byāpādo dukkhavedano.  
 Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti.  Adinnādānaṁ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā.  Micchācāro lobhamohavasena.  Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, tathā pisuṇā vācā samphappalāpo ca.  Pharusā vācā dosamohavasena.  Abhijjhā mohavasena ekamūlā, tathā byāpādo.  Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.  
 Lobho akusalamūlanti-ādīsu lubbhatīti lobho.  Dussatīti doso.  Muyhatīti moho.  Tesu lobho sayañca akusalo sāvajjadukkhavipākaṭṭhena, imesañca pāṇātipātādīnaṁ akusalānaṁ kesañci sampayuttappabhāvakaṭṭhena kesañci upanissayapaccayaṭṭhena mūlanti akusalamūlaṁ.  Vuttampi cetaṁ “Ratto kho āvuso rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanatī”ti-ādi.  Dosamohānaṁ akusalamūlabhāvepi eseva nayo.  
 
 Akusalakammapathavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Kusalakammapathavaṇṇanā 

 Pāṇātipātā veramaṇī kusalanti-ādīsu pāṇātipātādayo vuttatthā eva.  Veraṁ maṇatīti veramaṇī, veraṁ pajahatīti attho.  Viramati vā etāya karaṇabhūtāya, vikārassa vekāraṁ katvāpi veramaṇī.  Ayaṁ tāvettha byañjanato vaṇṇanā.  Atthato pana veramaṇīti kusalacittasampayuttā virati.  Yā “pāṇātipātā viramantassa, yā tasmiṁ samaye (CS:pg.1.207) pāṇātipātā ārati viratī”ti evaṁ vuttā kusalacittasampayuttā virati, sā bhedato tividho hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti.  Tattha asamādinnasikkhāpadānaṁ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā “Ayuttaṁ amhākaṁ evarūpaṁ kātun”ti sampattavatthuṁ avītikkamantānaṁ uppajjamānā virati sampattaviratīti veditabbā sīhaḷadīpe cakkana-upāsakassa viya.  
 Tassa kira daharakāleyeva mātuyā rogo uppajji.  Vejjena ca “Allasasamaṁsaṁ laddhuṁ vaṭṭatī”ti vuttaṁ.  Tato cakkanassa bhātā “gaccha tāta khettaṁ āhiṇḍāhī”ti cakkanaṁ pesesi.  So tattha gato.  Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṁ khādituṁ āgato hoti, so taṁ disvā vegena dhāvento valliyā baddho “Kiri kirī”ti saddamakāsi.  Cakkano tena saddena gantvā taṁ gahetvā cintesi “mātu (MA.9./I,204.) bhesajjaṁ karomī”ti.  Puna cintesi “na metaṁ patirūpaṁ, yvāhaṁ mātu jīvitakāraṇā paraṁ jīvitā voropeyyan”ti.  Atha naṁ “gaccha araññe sasehi saddhiṁ tiṇodakaṁ paribhuñjā”ti muñci.  Bhātarā ca “Kiṁ tāta saso laddho”ti pucchito taṁ pavattiṁ ācikkhi.  Tato naṁ bhātā paribhāsi.  So mātusantikaṁ gantvā “yatohaṁ jāto, nābhijānāmi sañcicca pāṇaṁ jīvitā voropetā”ti saccaṁ vatvā adhiṭṭhāsi.  Tāvadevassa mātā arogā ahosi.  
 Samādinnasikkhāpadānaṁ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṁ avītikkamantānaṁ uppajjamānā virati samādānaviratīti veditabbā uttaravaḍḍhamānapabbatavāsī-upāsakassa viya.  
 So kira Ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṁ kassati.  Athassa goṇo naṭṭho, so taṁ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṁ āruhi, tatra naṁ Mahāsappo aggahesi.  So cintesi “imāyassa tikhiṇavāsiyā sīsaṁ chindāmī”ti.  Puna cintesi “na metaṁ patirūpaṁ, yvāhaṁ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadaṁ gahetvā bhindeyyan”ti.  Evaṁ yāvatatiyaṁ cintetvā “jīvitaṁ (CS:pg.1.208) pariccajāmi, na sikkhāpadan”ti aṁse ṭhapitaṁ tikhiṇadaṇḍavāsiṁ araññe chaḍḍesi.  Tāvadeva naṁ mahāvāḷo muñcitvā agamāsīti.  
 Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedaviratīti veditabbā.  Yassā uppattito pabhuti “pāṇaṁ ghātessāmī”ti ariyapuggalānaṁ cittampi na uppajjatīti.  Sā panāyaṁ virati kosallappavattiyā kusalanti vuttā.  Kucchitasayanato vā kusanti laddhavohāraṁ dussīlyaṁ lunātītipi kusalaṁ.  Katamañcāvuso kusalanti imassa pana pañhassa ananurūpattā kusalāti na vuttā.  
 Yathā ca akusalānaṁ, evaṁ imesampi kusalakammapathānaṁ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.  
 Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti, viratiyopi.  Ante tayo cetanāsampayuttāva.  
 Koṭṭhāsatoti (MA.9./I,205.) paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni.  Ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca.  Anabhijjhā hi mūlaṁ patvā alobho kusalamūlaṁ hoti.  Abyāpādo adoso kusalamūlaṁ.  Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṁ.  
 Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṁ ārammaṇāneva etesaṁ ārammaṇāni, vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti.  Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṁ jīvitindriyādi-ārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.  
 Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti, majjhattavedanā vā.  Kusalaṁ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.  
 Mūlatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobha-adosa-amohavasena timūlā honti.  Ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā.  Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa (CS:pg.1.209) dvimūlā.  Ñāṇavippayuttacittena ekamūlā.  Alobho pana attanāva attano mūlaṁ na hoti, abyāpādepi eseva nayo.  Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāvāti.  
 Alobho kusalamūlanti-ādīsu na lobhoti alobho, lobhapaṭipakkhassa dhammassetaṁ adhivacanaṁ.  Adosāmohesupi eseva nayo.  Tesu alobho sayañca kusalaṁ, imesañca pāṇātipātā veramaṇī-ādīnaṁ kusalānaṁ kesañci sampayuttappabhāvakaṭṭhena kesañci upanissayapaccayaṭṭhena mūlanti kusalamūlaṁ.  Adosāmohānampi kusalamūlabhāve eseva nayo.  
 Idāni sabbampi taṁ saṅkhepena ca vitthārena ca desitamatthaṁ nigamento yato kho āvusoti-ādi-appanāvāramāha.  Tattha evaṁ akusalaṁ pajānātīti evaṁ yathāniddiṭṭhadasākusalakammapathavasena akusalaṁ pajānāti.  Evaṁ akusalamūlanti-ādīsupi eseva nayo.  Ettāvatā ekena nayena catusaccakammaṭṭhānikassa yāva arahattā niyyānaṁ kathitaṁ hoti.  Kathaṁ?  Ettha hi ṭhapetvā abhijjhaṁ dasa akusalakammapathā ca kusalakammapathā ca dukkhasaccaṁ.  Abhijjhā ca lobho akusalamūlañcāti ime dve dhammā nippariyāyena samudayasaccaṁ.  Pariyāyena pana sabbepi kammapathā dukkhasaccaṁ.  Sabbāni kusalākusalamūlāni samudayasaccaṁ.  Ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ Dukkhaṁ parijānanto samudayaṁ pajahamāno nirodhaṁ pajānanto (MA.9./I,206.) ariyamaggo maggasaccanti iti dve saccāni sarūpena vuttāni, dve āvattahāravasena veditabbāni.  
 So sabbaso rāgānusayaṁ pahāyāti so evaṁ akusalādīni pajānanto sabbākārena rāgānusayaṁ pajahitvā.  Paṭighānusayaṁ paṭivinodetvāti paṭighānusayañca sabbākāreneva nīharitvāti vuttaṁ hoti.  Ettāvatā anāgāmimaggo kathito.  Asmīti diṭṭhimānānusayaṁ samūhanitvāti pañcasu khandhesu kañci dhammaṁ anavakārīkaritvā “asmī”ti iminā samūhaggahaṇākārena pavattaṁ diṭṭhimānānusayaṁ samugghāṭetvā.  
 Tattha diṭṭhimānānusayanti diṭṭhisadisaṁ mānānusayanti vuttaṁ hoti.  Ayañhi mānānusayo asmīti pavattattā diṭṭhisadiso hoti, tasmā evaṁ vutto (CS:pg.1.210) Imañca asmimānaṁ vitthārato viññātukāmena khandhiyavagge khemakasuttaṁ (saṁ.ni.3.89) oloketabbanti.  
 Avijjaṁ pahāyāti vaṭṭamūlaṁ avijjaṁ pajahitvā.  Vijjaṁ uppādetvāti tassā avijjāya samugghāṭikaṁ arahattamaggavijjaṁ uppādetvā.  Ettāvatā arahattamaggo kathito.  Diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti asmiṁyeva attabhāve vaṭṭadukkhassa paricchedakaro hoti.  Ettāvatāpi kho, āvusoti desanaṁ niyyāteti, imāya kammapathadesanāya vuttamanasikārappaṭivedhavasenapīti vuttaṁ hoti.  Sesaṁ vuttanayameva.  Evaṁ anāgāmimagga-arahattamaggehi desanaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Kusalakammapathavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Āhāravāravaṇṇanā 

 90. Sādhāvusoti kho …pe… āgato imaṁ saddhammanti evaṁ āyasmato Sāriputtassa kusalākusalamukhena catusaccadesanaṁ sutvā taṁ āyasmato Sāriputtassa bhāsitaṁ “sādhāvuso”ti iminā vacanena te bhikkhū abhinanditvā imasseva vacanassa samuṭṭhāpakena cittena anumoditvā vacasā sampaṭicchitvā cetasā sampiyāyitvāti vuttaṁ hoti.  Idāni yasmā thero nānappakārena catusaccadesanaṁ desetuṁ paṭibalo, yathāha “Sāriputto, bhikkhave, pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṁ desetun”ti yasmā vā uttarimpi desetukāmova hutvā “ettāvatāpi kho” (MA.9./I,207.) ti avaca, tasmā aparenapi nayena saccadesanaṁ sotukāmā te bhikkhū āyasmantaṁ Sāriputtaṁ uttariṁ pañhaṁ apucchiṁsu.  Tena sayameva pucchitvā vissajjitapañhato uttariṁ siyā kho panāvuso, aññopi pariyāyo bhaveyya aññampi kāraṇanti iminā nayena aññaṁ atirekaṁ pañhaṁ pucchiṁsu, purimapañhassa vā uparibhāge pucchiṁsūti vuttaṁ hoti.  Atha nesaṁ byākaramāno thero siyā, āvusoti-ādimāha.  Tatthāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā, āhāranti paccayaṁ.  Paccayo hi āharati attano phalaṁ, tasmā “āhāro”ti vuccati.  
 Bhūtānaṁ (CS:pg.1.211) vā sattānanti-ādīsu bhūtāti sañjātā, nibbattā.  Sambhavesīnanti ye sambhavaṁ jātiṁ nibbattiṁ esanti gavesanti.  Tattha catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṁ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesino nāma.  Aṇḍakosaṁ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma.  Saṁsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesino nāma.  Dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma.  Yena yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva te tato aññaṁ na pāpuṇanti, tāva sambhavesino nāma.  Tato paraṁ bhūtā nāma.  
 Atha vā bhūtāti jātā abhinibbattā, ye bhūtāyeva na puna bhavissantīti saṅkhyaṁ gacchanti, tesaṁ khīṇāsavānametaṁ adhivacanaṁ.  Sambhavamesantīti sambhavesino.  Appahīnabhavasaṁyojanattā āyatimpi sambhavaṁ esantānaṁ sekkhaputhujjanānametaṁ adhivacanaṁ.  Evaṁ sabbathāpi imehi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyati.  Vāsaddo cettha sampiṇḍanattho, tasmā bhūtānañca sambhavesīnañcāti ayamattho veditabbo.  
 Ṭhitiyāti ṭhitatthaṁ.  Anuggahāyāti anuggahatthaṁ upakāratthaṁ.  Vacanabhedo cesa, attho pana dvinnampi padānaṁ ekoyeva.  Atha vā ṭhitiyāti tassa tassa sattassa uppannadhammānaṁ anuppabandhavasena avicchedāya.  Anuggahāyāti anuppannānaṁ uppādāya.  Ubhopi cetāni bhūtānaṁ ṭhitiyā ceva anuggahāya ca.  Sambhavesīnaṁ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya cāti evaṁ ubhayattha daṭṭhabbāni.  Kabaḷīkāro āhāroti kabaḷaṁ katvā ajjhoharitabbato kabaḷīkāro (MA.9./I,208.) āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṁ adhivacanaṁ.  Oḷāriko vā sukhumo vāti vatthu-oḷārikatāya oḷāriko, vatthusukhumatāya sukhumo.  Sabhāvena pana sukhumarūpapariyāpannattā kabaḷīkāro āhāro sukhumova hoti.  Sāpi cassa vatthuto oḷārikatā sukhumatā ca upādāyupādāya veditabbā.  
 Kumbhīlānañhi āhāraṁ upādāya morānaṁ āhāro sukhumo.  Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti.  Te ca nesaṁ kucchippattāva vilīyanti.  Morā sappavicchikādipāṇe khādanti.  Morānaṁ pana āhāraṁ upādāya taracchānaṁ āhāro sukhumo.  Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti.  Tāni ca nesaṁ kheḷena temitamatteneva kandamūlaṁ viya (CS:pg.1.212) mudukāni honti.  Taracchānampi āhāraṁ upādāya hatthīnaṁ āhāro sukhumo.  Tepi nānārukkhasākhāyo khādanti.  Hatthīnaṁ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṁ āhāro sukhumo.  Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti.  Tesampi āhārato gunnaṁ āhāro sukhumo.  Te allasukkhatiṇāni khādanti.  Tesaṁ āhārato sasānaṁ āhāro sukhumo.  Sasānaṁ āhārato sakuṇānaṁ āhāro sukhumo.  Sakuṇānaṁ āhārato paccantavāsīnaṁ āhāro sukhumo.  Paccantavāsīnaṁ āhārato gāmabhojakānaṁ āhāro sukhumo.  Gāmabhojakānaṁ āhārato rājarājamahāmattānaṁ āhāro sukhumo.  Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo.  Cakkavattino āhārato bhummadevānaṁ āhāro sukhumo.  Bhummadevānaṁ āhārato cātumahārājikānaṁ āhāro sukhumo.  Evaṁ yāva paranimmitavasavattīnaṁ āhāro vitthāretabbo, tesaṁ āhāro sukhumotveva niṭṭhaṁ patto.  
 Ettha ca oḷārike vatthusmiṁ ojā parittā hoti dubbalā, sukhume balavatī.  Tathā hi ekapattapūrampi yāguṁ pīvato muhutteneva jighacchito hoti, yaṁkañcideva khāditukāmo.  Sappiṁ pana pasaṭamattaṁ pivitvā divasaṁ abhottukāmo hoti.  Tattha vatthu parissamaṁ vinodeti, na pana sakkoti pāletuṁ.  Ojā pāleti, na sakkoti parissamaṁ vinodetuṁ.  Dve pana ekato hutvā parissamañceva vinodenti pālenti cāti.  
(MA.9./I,209.) Phasso dutiyoti cakkhusamphassādi chabbidhopi phasso.  Etesu catūsu āhāresu dutiyo āhāroti veditabbo.  Desanānayo eva cesa.  Tasmā iminā nāma kāraṇena dutiyo vā tatiyo vāti idamettha na gavesitabbaṁ.  Manosañcetanāti cetanā eva vuccati.  Viññāṇanti yaṁkiñci cittaṁ.  
 Etthāha, yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho, atha kasmā aññesupi sattānaṁ paccayesu vijjamānesu imeyeva cattāro vuttāti?  Vuccate, ajjhattikasantatiyā (CS:pg.1.213) visesapaccayattā.  Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṁ sattānaṁ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro.  Nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṁ.  Yathāha-- 
 “Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṁ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṁ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati.  Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpan”ti.  
 Ko panettha āhāro, kiṁ āharatīti?  Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati.  Phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhāro tayo bhave, viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpanti.  
 Kathaṁ?  Kabaḷīkārāhāro tāva mukhe ṭhapitamattoyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti.  Dantavicuṇṇitaṁ pana ajjhohariyamānaṁ ekekaṁ sitthaṁ aṭṭhaṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetiyeva.  Evaṁ ojaṭṭhamakarūpāni āharati.  
 Phassāhāro pana sukhavedaniyo phasso uppajjamāno sukhavedanaṁ āharati, tathā dukkhavedaniyo dukkhaṁ, adukkhamasukhavedaniyo adukkhamasukhanti evaṁ sabbathāpi phassāhāro tisso vedanā āharati.  
 Manosañcetanāhāro kāmabhavūpagaṁ kammaṁ kāmabhavaṁ āharati, rūpārūpabhavūpagāni taṁ taṁ bhavaṁ.  Evaṁ sabbathāpi manosañcetanāhāro tayo bhave āharati.  
 Viññāṇāhāro pana ye ca paṭisandhikkhaṇe taṁsampayuttakā tayo khandhā, yāni ca tisantativasena tiṁsarūpāni uppajjanti, sahajātādipaccayanayena tāni āharatīti vuccati.  Evaṁ viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṁ āharatīti.  
 Ettha ca manosañcetanāhāro tayo bhave āharatīti sāsavā kusalākusalacetanāva vuttā.  Viññāṇaṁ paṭisandhināmarūpaṁ āharatīti paṭisandhiviññāṇameva (MA.9./I,210.) vuttaṁ Avisesena pana taṁsampayuttataṁsamuṭṭhānadhammānaṁ āharaṇato pete āhārāti veditabbā.  
 Etesu (CS:pg.1.214) catūsu āhāresu kabaḷīkārāhāro upatthambhento āhārakiccaṁ sādheti.  Phasso phusantoyeva, manosañcetanā āyūhamānāva.  Viññāṇaṁ vijānantameva.  
 Kathaṁ?  Kabaḷīkārāhāro hi upatthambhentoyeva kāyaṭṭhapanena sattānaṁ ṭhitiyā hoti.  Kammajanitopi hi ayaṁ kāyo kabaḷīkārāhārena upatthambhito dasapi vassāni vassasatampi yāva āyuparimāṇaṁ tiṭṭhati.  Yathā kiṁ?  Yathā mātuyā janitopi dārako dhātiyā thaññādīni pāyetvā posiyamānova ciraṁ tiṭṭhati, yathā cupatthambhena upatthambhitagehaṁ.  Vuttampi cetaṁ-- 
 “Yathā mahārāja gehe patante aññena dārunā upatthambhenti, aññena dārunā upatthambhitaṁ santaṁ evaṁ taṁ gehaṁ na patati, evameva kho mahārāja ayaṁ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṁ paṭicca tiṭṭhatī”ti.  
 Evaṁ kabaḷīkāro āhāro upatthambhento āhārakiccaṁ sādheti.  Evaṁ sādhentopi ca kabaḷīkāro āhāro dvinnaṁ rūpasantatīnaṁ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādinnassa ca.  Kammajānaṁ anupālako hutvā paccayo hoti.  Āhārasamuṭṭhānānaṁ janako hutvā paccayo hoti.  
 Phasso pana sukhādivatthubhūtaṁ ārammaṇaṁ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṁ ṭhitiyā hoti.  Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṁ ṭhitiyā hoti.  Viññāṇaṁ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṁ ṭhitiyā hoti.  
 Evaṁ upatthambhanādivasena āhārakiccaṁ sādhayamānesu panetesu cattāri bhayāni daṭṭhabbāni.  Seyyathidaṁ, kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayaṁ, phasse upagamanameva, manosañcetanāya āyūhanameva, viññāṇe abhinipātoyeva bhayanti.  Kiṁ kāraṇā?  Kabaḷīkārāhāre hi nikantiṁ katvā sītādīnaṁ purekkhatā sattā āhāratthāya muddāgaṇanādikammāni karontā anappakaṁ dukkhaṁ nigacchanti.  Ekacce ca imasmiṁ sāsane (CS:pg.1.215) pabbajitvāpi vejjakammādikāya anesanāya āhāraṁ pariyesantā diṭṭhepi dhamme gārayhā honti.  Samparāyepi tassa saṅghāṭipi ādittā sampajjalitāti-ādinā lakkhaṇasaṁyutte vuttanayena samaṇapetā honti.  Imināva tāva kāraṇena kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayanti veditabbā.  
 Phassaṁ upagacchantāpi (MA.9./I,211.) phassassādino paresaṁ rakkhitagopitesu dārādīsu bhaṇḍesu aparajjhanti.  Te saha bhaṇḍena bhaṇḍasāmikā gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṁ vā chinditvā saṅkārakūṭesu chaḍḍenti.  Rañño vā niyyātenti.  Tato ne rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti.  Kāyassa ca bhedā duggati nesaṁ pāṭikaṅkhā hoti.  Iti phassassādamūlakaṁ diṭṭhadhammikampi samparāyikampi bhayaṁ sabbamāgatameva hoti.  Iminā kāraṇena phassāhāre upagamanameva bhayanti veditabbaṁ.  
 Kusalākusalakammāyūhaneneva pana tammūlakaṁ tīsu bhavesu bhayaṁ sabbamāgataṁyeva hoti.  Iminā kāraṇena manosañcetanāhāre āyūhanameva bhayanti veditabbaṁ.  
 Paṭisandhiviññāṇañca yasmiṁ yasmiṁ ṭhāne abhinipatati, tasmiṁ tasmiṁ ṭhāne paṭisandhināmarūpaṁ gahetvāva nibbattati, tasmiñca nibbatte sabbabhayāni nibbattāniyeva honti, tammūlakattāti, iminā kāraṇena viññāṇāhāre abhinipātoyeva bhayanti veditabbo.  
 Evaṁ sabhayesu pana imesu āhāresu sammāsambuddho kabaḷīkārāhāre nikantipariyādānatthaṁ “seyyathāpi, bhikkhave, dve jāyampatikā”ti-ādinā (saṁ.ni.2.63) nayena puttamaṁsūpamaṁ desesi.  Phassāhāre nikantipariyādānatthaṁ “seyyathāpi, bhikkhave, gāvī niccammā”ti-ādinā nayena niccammagāvūpamaṁ desesi.  Manosañcetanāhāre nikantipariyādānatthaṁ “seyyathāpi, bhikkhave, aṅgārakāsū”ti-ādinā nayena aṅgārakāsūpamaṁ desesi.  Viññāṇāhāre nikantipariyādānatthaṁ “seyyathāpi, bhikkhave, coraṁ āgucārin”ti-ādinā nayena sattisatāhatūpamaṁ desesi.  
 Tatrāyaṁ bhūtamatthaṁ katvā saṅkhepato atthayojanā, dve kira jāyampatikā puttaṁ gahetvā parittena pātheyyena yojanasatikaṁ kantāramaggaṁ (CS:pg.1.216) paṭipajjiṁsu.  Tesaṁ paññāsa yojanāni gantvā pātheyyaṁ niṭṭhāsi.  Te khuppipāsāturā viraḷacchāyāyaṁ nisīdiṁsu.  Tato puriso bhariyaṁ āha “bhadde ito samantā paññāsa yojanāni gāmo vā nigamo vā natthi, tasmā yaṁ taṁ purisena kātabbaṁ bahumpi kasigorakkhādikammaṁ, na dāni sakkā taṁ mayā kātuṁ, ehi maṁ māretvā upaḍḍhamaṁsaṁ khāditvā upaḍḍhaṁ pātheyyaṁ (MA.9./I,212.) katvā puttena saddhiṁ kantāraṁ nittharāhī”ti.  Sāpi āha “sāmi mayā dāni yaṁ taṁ itthiyā kātabbaṁ bahumpi suttakantanādikammaṁ, taṁ kātuṁ na sakkā, ehi maṁ māretvā upaḍḍhamaṁsaṁ khāditvā upaḍḍhaṁ pātheyyaṁ katvā puttena saddhiṁ kantāraṁ nittharāhī”ti.  Tato so taṁ āha “bhadde mātugāmamaraṇena dvinnaṁ maraṇaṁ paññāyati.  Na hi mando kumāro mātaraṁ vinā jīvituṁ sakkoti.  Yadi pana mayaṁ jīvāma, puna dārakaṁ labheyyāma, handa dāni puttakaṁ māretvā maṁsaṁ gahetvā kantāraṁ nittharāmā”ti.  
 Tato mātā puttamāha “tāta pitu santikaṁ gacchāhī”ti.  So agamāsi.  Athassa pitā “mayā puttakaṁ posessāmīti kasigorakkhādīhi anappakaṁ dukkhamanubhūtaṁ, na sakkomi puttaṁ māretuṁ, tvaṁyeva tava puttakaṁ mārehī”ti vatvā “tāta mātusantikameva gacchāhī”ti āha.  So agamāsi.  Athassa mātāpi “mayā puttaṁ patthentiyā govatakukkuravatadevatāyācanādīhipi tāva anappakaṁ dukkhaṁ anubhūtaṁ, ko pana vādo kucchinā pariharantiyā?  Na sakkāhaṁ puttaṁ māretun”ti vatvā “tāta pitusantikaṁyeva gacchāhī”ti āha.  Evaṁ so dvinnaṁ antarā gacchantoyeva mato.  Te taṁ disvā paridevitvā pubbe vuttanayeneva maṁsāni gahetvā khādantā pakkamiṁsu.  Tesaṁ so puttamaṁsāhāro navahi kāraṇehi paṭikulattā neva davāya hoti, na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, kevalaṁ kantāranittharaṇatthāyeva hoti.  
 Katamehi navahi kāraṇehi paṭikūloti ce?  Sajātimaṁsatāya ñātimaṁsatāya puttamaṁsatāya piyaputtamaṁsatāya taruṇamaṁsatāya āmakamaṁsatāya agorasamaṁsatāya aloṇatāya adhūpitatāyāti.  Tasmā yo bhikkhu kabaḷīkārāhāraṁ evaṁ puttamaṁsasadisaṁ passati (CS:pg.1.217) so tattha nikantiṁ pariyādiyati.  Ayaṁ tāva puttamaṁsūpamāyaṁ atthayojanā.  
 Niccammagāvūpamāyaṁ pana yathā sā gāvī gīvato yāva khurā, tāva cammaṁ uddāletvā muttā yaṁ yadeva nissāya tiṭṭhati, tattha pāṇakehi khajjamānā dukkhassevādhikaraṇaṁ hoti, evaṁ phassopi yaṁ yadeva vatthuṁ ārammaṇaṁ vā nissāya tiṭṭhati, taṁtaṁvatthārammaṇasambhavassa vedayitadukkhassa adhikaraṇameva hoti.  Tasmā yo bhikkhu phassāhāraṁ evaṁ niccammagāvisadisaṁ (MA.9./I,213.) passati so tattha nikantiṁ pariyādiyati, ayaṁ niccammagāvūpamāyaṁ atthayojanā.  
 Aṅgārakāsūpamāyaṁ pana yathā sā aṅgārakāsu, evaṁ mahāpariḷāhaṭṭhena tayo bhavā.  Yathā nānābāhāsu gahetvā tattha upakaḍḍhakā dve purisā, evaṁ bhavesu upakaḍḍhanaṭṭhena manosañcetanā.  Tasmā yo bhikkhu manosañcetanāhāraṁ evaṁ aṅgārakāsūpakaḍḍhakapurisasadisaṁ passati, so tattha nikantiṁ pariyādiyati, ayaṁ aṅgārakāsūpamāyaṁ atthayojanā.  
 Sattisatāhatūpamāyaṁ pana yena so puriso pubbaṇhasamaye sattisatena haññati, tamassa sarīre vaṇamukhasataṁ katvā antarā aṭṭhatvā vinivijjhitvā aparabhāgeyeva patati, evaṁ itarāni dve sattisatāni, evamassa patitokāse apatitvā apatitvā gatāhi sattīhi sabbasarīraṁ chiddāvachiddameva hoti, tassa ekavaṇamukhepi uppannassa dukkhassa pamāṇaṁ natthi, ko pana vādo tīsu vaṇamukhasatesu?  Tattha sattinipātakālo viya paṭisandhiviññāṇanibbattakālo.  Vaṇamukhajananaṁ viya khandhajananaṁ.  Vaṇamukhesu dukkhavedanuppādo viya jātesu khandhesu vaṭṭamūlakanānāvidhadukkhuppādo.  Aparo nayo, āgucārī puriso viya paṭisandhiviññāṇaṁ.  Tassa sattighātehi uppannavaṇamukhāni viya viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ.  Vaṇamukhapaccayā tassa purisassa kakkhaḷadukkhuppādo viya nāmarūpapaccayā viññāṇassa dvattiṁsakammakāraṇa-aṭṭhanavutirogādivasena nānappakārakadukkhuppādo daṭṭhabbo.  Tasmā yo bhikkhu viññāṇāhāraṁ evaṁ sattisatāhatasadisaṁ passati.  So tattha nikantiṁ pariyādiyati, ayaṁ sattisatāhatūpamāyaṁ atthayojanā.  
 So (CS:pg.1.218) evaṁ imesu āhāresu nikantiṁ pariyādiyanto cattāropi āhāre parijānāti, yesu pariññātesu sabbampi pariññātaṁ vatthu pariññātameva hoti.  Vuttañhetaṁ Bhagavatā-- 
 “Kabaḷīkāre, bhikkhave, āhāre pariññāte pañcakāmaguṇiko rāgo pariññāto hoti.  Pañcakāmaguṇike rāge pariññāte natthi taṁ saṁyojanaṁ, yena saṁyojanena saṁyutto ariyasāvako puna imaṁ lokaṁ āgaccheyya.  Phasse, bhikkhave, āhāre pariññāte tisso vedanā pariññātā honti. (MA.9./I,214.) Tīsu vedanāsu pariññātāsu ariyasāvakassa natthi kiñci uttarikaraṇīyanti vadāmi.  Manosañcetanāya, bhikkhave, āhāre pariññāte tisso taṇhā pariññātā honti.  Tīsu taṇhāsu pariññātāsu ariyasāvakassa natthi kiñci uttarikaraṇīyanti vadāmi.  Viññāṇe, bhikkhave, āhāre pariññāte nāmarūpaṁ pariññātaṁ hoti.  Nāmarūpe pariññāte ariyasāvakassa natthi kiñci uttarikaraṇīyanti vadāmī”ti (saṁ.ni.2.63).  
 Taṇhāsamudayā āhārasamudayoti purimataṇhāsamudayā paṭisandhikānaṁ āhārānaṁ samudayo nibbatto hotīti attho.  Kathaṁ?  Paṭisandhikkhaṇe hi tisantativasena uppannasamatiṁsarūpabbhantare jātā ojā atthi.  Ayaṁ taṇhāpaccayā nibbatto upādinnakakabaḷīkārāhāro.  Paṭisandhicittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṁ viññāṇanti ime taṇhāpaccayā nibbattā upādinnakaphassamanosañcetanā viññāṇāhārāti.  Evaṁ tāva purimataṇhāsamudayā paṭisandhikānaṁ āhārānaṁ samudayo veditabbo.  Yasmā panidha upādinnakāpi anupādinnakāpi āhārā missetvā kathitā, tasmā anupādinnakānampi evaṁ taṇhāsamudayā āhārasamudayo veditabbo Aṭṭhalobhasahagatacittasamuṭṭhitesu hi rūpesu ojā atthi, ayaṁ sahajātataṇhāpaccayā nibbatto anupādinnakakabaḷīkārāhāro.  Lobhasahagatacittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṁ viññāṇanti ime taṇhāpaccayā nibbattā anupādinnakaphassamanosañcetanā viññāṇāhārāti.  
 Taṇhānirodhā (CS:pg.1.219) āhāranirodhoti imissā upādinnakānañca anupādinnakānañca āhārānaṁ paccayabhūtāya taṇhāya nirodhena āhāranirodho paññāyati.  Sesaṁ vuttanayameva.  Ayaṁ pana viseso, idha cattāripi saccāni sarūpeneva vuttāni.  Yathā ca idha, evaṁ ito uttarimpi sabbavāresūti.  Tasmā sabbattha asammuyhantena saccāni uddharitabbāni.  Sabbavāresu ca “ettāvatāpi kho āvuso”ti idaṁ desanāniyyātanaṁ tattha tattha desitadhammavasena yojetabbaṁ.  Tassa idha tāva ayaṁ yojanā ettāvatāpīti imāya āhāradesanāya vuttamanasikārappaṭivedhavasenāpīti vuttaṁ hoti.  Esa nayo sabbatthāpi.  
 
 Āhāravāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.9./I,215.)
 Saccavāravaṇṇanā 

 91. Idāni “sādhāvuso”ti purimanayeneva therassa bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā te bhikkhū uttarimpi pañhaṁ pucchiṁsu.  Thero ca nesaṁ aññenapi pariyāyena byākāsi.  Esa nayo ito paresupi sabbavāresu.  Tasmā ito paraṁ evarūpāni vacanāni anāmasitvā yena yena pariyāyena byākaroti, tassa tasseva atthaṁ vaṇṇayissāma.  Imassa pana vārassa saṅkhepadesanāyaṁ dukkhañca pajānātīti ettha dukkhanti dukkhasaccaṁ.  Vitthāradesanāyaṁ pana yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge saccaniddese vuttamevāti.  
 
 Saccavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Jarāmaraṇavāravaṇṇanā 

 92. Ito paraṁ paṭiccasamuppādavasena desanā hoti.  Tattha jarāmaraṇavāre tāva tesaṁ tesanti ayaṁ saṅkhepato anekesaṁ sattānaṁ sādhāraṇaniddesoti ñātabbo.  Yā Devadattassa jarā, yā somadattassa jarāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṁ (CS:pg.1.220) gacchanti.  Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti.  Tasmā vuttaṁ “Ayaṁ saṅkhepato anekesaṁ sattānaṁ sādhāraṇaniddeso”ti.  
 Tamhi tamhīti ayaṁ gatijātivasena anekesaṁ nikāyānaṁ sādhāraṇaniddeso.  Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṁ.  Jarā jīraṇatāti-ādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso.  Jīraṇatāti ākāraniddeso.  Khaṇḍiccanti-ādayo kālātikkame kiccaniddesa.  Pacchimā dve pakatiniddesa.  Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā, tenassāyaṁ sabhāvaniddeso.  Jīraṇatāti iminā ākārato.  Tenassāyaṁ ākāraniddeso.  Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṁ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato.  Pāliccanti iminā kesalomānaṁ palitabhāvakaraṇakiccato.  Valittacatāti iminā maṁsaṁ milāpetvā tace valittabhāvakaraṇakiccato dīpitā.  Tenassā ime khaṇḍiccanti-ādayo tayo kālātikkame kiccaniddesa.  Tehi imesaṁ vikārānaṁ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā.  Yatheva hi udakassa vā aggino vā vātassa vā tiṇarukkhādīnaṁ sambhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so (MA.9./I,216.) gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṁ ummīletvāpi gayhati.  Na ca khaṇḍiccādīneva jarā, na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.  
 Āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattatāya āyukkhayacakkhādi-indriyaparipākasaññitāya pakatiyā dīpitā.  Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā.  
 Tattha yasmā jaraṁ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā “āyuno saṁhānī”ti phalūpacārena vuttā Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṁ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṁ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṁ gahetuṁ asamatthāni honti, tasmā “indriyānaṁ paripāko”tipi phalūpacāreneva (CS:pg.1.221) vuttā.  Sā panāyaṁ evaṁ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti.  
 Tattha dantādīsu khaṇḍabhāvādidassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma.  Arūpadhammesu pana tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma.  Tattha yvāyaṁ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṁ dantādīnaṁ suviññeyyattā vaṇṇoyeva, taṁ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā “ime dantā jarāya pahaṭā”ti jaraṁ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṁ jānanaṁ viya.  Puna avīci savīcīti evampi duvidhā hoti.  Tattha maṇikanakarajatapavāḷasūriyādīnaṁ mandadasakādīsu pāṇīnaṁ viya pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṁ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṁ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho.  Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṁ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā.  
 Ito paraṁ, tesaṁ tesanti-ādi vuttanayeneva veditabbaṁ.  Cuti cavanatāti-ādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati, ekacatupañcakkhandhānaṁ sāmaññavacanametaṁ.  Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṁ.  Bhedoti cutikkhandhānaṁ bhaṅguppattiparidīpanaṁ.  Antaradhānanti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṁ cutikkhandhānaṁ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṁ.  Maccu maraṇanti maccusaṅkhātaṁ maraṇaṁ.  Tena samucchedamaraṇādīni nisedheti.  Kālo nāma antako, tassa kiriyāti kālakiriyā.  Etena lokasammutiyā maraṇaṁ dīpeti.  
 Idāni (MA.9./I,217.) paramatthena dīpetuṁ, khandhānaṁ bhedoti-ādimāha.  Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati.  Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu matoti vohāro hoti.  
 Ettha ca catuvokāravasena khandhānaṁ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo.  Catuvokāravasena vā khandhānaṁ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo.  Kasmā?  Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sambhavato.  Atha vā yasmā ca cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipanti, tasmā tesaṁ vasena (CS:pg.1.222) khandhānaṁ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo.  Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṁ kaḷevarassa nikkhepoti vuttanti evamattho daṭṭhabbo.  
 Iti ayañca jarā idañca maraṇaṁ.  Idaṁ vuccatāvusoti idaṁ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Jarāmaraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Jātivāravaṇṇanā 

 93. Jātivāre jāti sañjātīti-ādīsu jāyanaṭṭhena jāti, sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā.  Sañjāyanaṭṭhena sañjāti, sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā.  Okkamanaṭṭhena okkanti, sā aṇḍajajalābujavasena yuttā.  Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṁ gaṇhanti.  Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti, sā saṁsedaja-opapātikavasena yuttā, te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti.  Ayaṁ tāva vohāradesanā.
 Idāni paramatthadesanā hoti.  Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti, na satto.  Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa catuvokārabhave catunnaṁ pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṁ veditabbaṁ.  Pātubhāvoti uppatti.  Āyatanānanti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavaseneva saṅgaho veditabbo.  Paṭilābhoti santatiyaṁ pātubhāvoyeva.  Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti.  Ayaṁ vuccatāvuso jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā nigamanaṁ karotīti.  Bhavasamudayāti ettha pana jātiyā paccayabhūto kammabhavo veditabbo.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Jātivāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.9./I,218.)
 Bhavavāravaṇṇanā 

 94. Bhavavāre (CS:pg.1.223) kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca.  Tattha kammabhavo nāma kāmabhavūpagaṁ kammameva.  Tañhi upapattibhavassa kāraṇattā “sukho buddhānamuppādo (dha.pa.194) dukkho pāpassa uccayo”ti-ādīni (dha.pa.117) viya phalavohārena bhavoti vuttaṁ.  Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṁ upādinnakhandhapañcakaṁ.  Tañhi tattha bhavatīti katvā bhavoti vuttaṁ.  Evaṁ sabbathāpi idaṁ kammañca upapatti ca ubhayampetamidha “kāmabhavo”ti vuttaṁ.  Esa nayo rūpārūpabhavesu.  Upādānasamudayāti ettha pana upādānaṁ kusalakammabhavassa upanissayavaseneva paccayo hoti.  Akusalakammabhavassa upanissayavasenapi sahajātādivasenapi.  Upapattibhavassa pana sabbassāpi upanissayavaseneva.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Bhavavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Upādānavāravaṇṇanā 

 95. Upādānavāre kāmupādānanti-ādīsu vatthukāmaṁ upādiyati etena, sayaṁ vā taṁ upādiyatīti kāmupādānaṁ.  Kāmo ca so upādānañcāti vā kāmupādānaṁ.  Upādānanti daḷhaggahaṇaṁ vuccati.  Daḷhattho hi ettha upasaddo, “upāyāsa upakaṭṭhā”ti-ādīsu viya pañcakāmaguṇikarāgassetaṁ adhivacanaṁ.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato panetaṁ “tattha katamaṁ kāmupādānaṁ, yo kāmesu kāmacchando”ti (dha.sa.1220 vibha.938) vuttanayena veditabbaṁ.  
 Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṁ.  Atha vā diṭṭhiṁ upādiyati, upādiyanti vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṁ.  Upādiyati hi purimadiṭṭhiṁ uttaradiṭṭhi.  Upādiyanti ca tāya diṭṭhiṁ.  Yathāha “sassato attā ca loko ca, idameva saccaṁ moghamaññan”ti-ādi (ma.ni.3.27), sīlabbatupādāna-attavādupādānavajjassa sabbadiṭṭhigatassetaṁ adhivacanaṁ.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato panetaṁ “tattha katamaṁ diṭṭhupādānaṁ natthi dinnan”ti (dha.sa.1220 vibha.938) vuttanayena veditabbaṁ.  
 Tathā (CS:pg.1.224) sīlabbataṁ upādiyanti etena, sayaṁ vā taṁ upādiyati, sīlabbatañca taṁ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṁ.  Gosīlagovatādīni hi evaṁ suddhīti abhinivesato sayameva upādānāni ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato panetaṁ “tattha katamaṁ sīlabbatupādānaṁ, ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṁ sīlena (MA.9./I,219.) suddhī”ti vuttanayena veditabbaṁ.  
 Idāni vadanti etenāti vādo.  Upādiyanti etenāti upādānaṁ.  Kiṁ vadanti, upādiyanti vā?  Attānaṁ.  Attano vādupādānaṁ attavādupādānaṁ.  Attavādamattameva vā attāti upādiyati etenāti attavādupādānaṁ, vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā etaṁ adhivacanaṁ.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato panetaṁ “tattha katamaṁ attavādupādānaṁ, idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī”ti (dha.sa.1223) vuttanayena veditabbaṁ.  
 Taṇhāsamudayāti ettha taṇhā kāmupādānassa upanissayavasena anantarasamanantaranatthivigatāsevanavasena vā paccayo.  Avasesānaṁ pana sahajātādivasenāpi.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Upādānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Taṇhāvāravaṇṇanā 

 96. Taṇhāvāre rūpataṇhā …pe… dhammataṇhāti evaṁ cakkhudvārādīsu javanavīthiyaṁ pavattāya taṇhāya “seṭṭhiputto brāhmaṇaputto”ti evamādīsu pitito nāmaṁ viya pitisadisārammaṇato nāmaṁ.  Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā, rūpe taṇhāti rūpataṇhā.  Sā kāmarāgabhāvena rūpaṁ assādentī pavattamānā kāmataṇhā.  Sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena rūpaṁ niccaṁ dhuvaṁ sassatanti evaṁ assādentī pavattamānā bhavataṇhā.  Ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena rūpaṁ ucchijjati vinassati pecca na bhavissatīti evaṁ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti evaṁ tividhā hoti.  Yathā ca rūpataṇhā, tathā saddataṇhādayopīti etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti.  Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṁsa.  Iti atītāni chattiṁsa, anāgatāni chattiṁsa, paccuppannāni chattiṁsāti aṭṭhasataṁ.  “Ajjhattikassupādāya ‘asmī’ti hoti (MA.9./I,220.) (CS:pg.1.225) ‘itthasmī’ti hotī”ti (vibha.973-974) vā evamādīnā ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa, “bāhirassupādāya ‘iminā asmī’ti hoti, ‘iminā itthasmī’ti hotī”ti vā (vibha.975) evamādinā bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti chattiṁsa.  Iti atītāni chattiṁsa, anāgatāni chattiṁsa, paccuppannāni chattiṁsāti evampi aṭṭhasatataṇhāvicaritāni honti.  Puna saṅgahe karīyamāne rūpādīsu ārammaṇesu chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti evaṁ-- 
 	Niddesatthena niddesa-vitthārā vitthārassa ca.  
 	Puna saṅgahato taṇhā, viññātabbā vibhāvināti.  
 Vedanāsamudayāti ettha pana vedanāti vipākavedanā adhippetā.  Sā kathaṁ chasu dvāresu taṇhāya paccayo hotīti ce?  Assādanīyato.  Sukhāya hi vedanāya assādanena sattā vedanaṁ mamāyantā vedanāya taṇhaṁ uppādetvā vedanārāgarattā hutvā cakkhudvāre iṭṭhameva rūpaṁ patthenti, laddhā ca naṁ assādenti, ārammaṇadāyakānañca cittakārādīnaṁ sakkāraṁ karonti.  Tathā sotadvārādīsu iṭṭhe ca saddādayo patthenti, laddhā ca ne assādenti, ārammaṇadāyakānañca vīṇāvādaka-gandhikasūda-tantavāya-nānāvidhasippasandassakādīnaṁ sakkāraṁ karonti.  Yathā kiṁ?  Yathā puttasinehena puttaṁ mamāyantā dhātiyā sakkāraṁ karonti, sappāyasappikhīrādīniyeva naṁ pāyenti ceva bhojenti ca.  Sesaṁ vuttanayameva.  
 
 Taṇhāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Vedanāvāravaṇṇanā 

 97. Vedanāvāre vedanākāyāti vedanāsamūhā.  Cakkhusamphassajā vedanā …pe… manosamphassajā vedanāti etaṁ “cakkhusamphassajā vedanā atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā”ti (vibha.34) evaṁ vibhaṅge āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṁ kusalākusalābyākatavedanānaṁ “Sāriputto, mantāṇiputto”ti evamādīsu mātito nāmaṁ viya mātisadisavatthuto nāmaṁ.  Vacanattho panettha cakkhusamphassahetu jātā (MA.9./I,221.) vedanā cakkhusamphassajā vedanāti.  Esa nayo sabbattha.  Ayaṁ tāvettha sabbasaṅgāhikakathā (CS:pg.1.226) Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni, dve manodhātuyo, tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā veditabbā.  Esa nayo sotadvārādīsu.  Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttāva.  
 Phassasamudayāti ettha pana pañcadvāre pañcavatthukavedanānaṁ sahajātacakkhusamphassādisamudayā samudayo hoti.  Avasesānaṁ cakkhusamphassādayo upanissayādivasena paccayā.  Manodvāre tadārammaṇavedanānaṁ advārikānañca paṭisandhibhavaṅgacutivedanānaṁ sahajātamanosamphassasamudayā samudayo hotīti veditabbo.  Sesaṁ vuttanayameva.  
 
 Vedanāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Phassavāravaṇṇanā 

 98. Phassavāre cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso.  Esa nayo sabbattha.  Cakkhusamphasso …pe… kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā dasa samphassā vuttā honti.  Manosamphassoti iminā sesā bāvīsati lokiyavipākamanasampayuttaphassa.  Saḷāyatanasamudayāti channaṁ cakkhādīnaṁ āyatanānaṁ samudayena imassa chabbidhassāpi samphassassa samudayo hotīti veditabbo.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Phassavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

 Saḷāyatanavāravaṇṇanā 

 99. Saḷāyatanavāre cakkhāyatananti-ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttanayameva.  Nāmarūpasamudayāti ettha pana yaṁ nāmaṁ yañca rūpaṁ, yañca nāmarūpaṁ yassa āyatanassa paccayo hoti, tassa vasena Visuddhimagge paṭiccasamuppādaniddese vuttanayena nāmarūpasamudayā saḷāyatanasamudayo veditabbo.  Sesaṁ vuttappakāramevāti.  
 
 Saḷāyatanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Nāmarūpavāravaṇṇanā 

 100. Nāmarūpavāre namanalakkhaṇaṁ nāmaṁ.  Ruppanalakkhaṇaṁ rūpaṁ.  Vitthāravāre panassa vedanāti vedanākkhandho.  Saññāti saññākkhandho.  Cetanā phasso manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo.  Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā (CS:pg.1.227) dhammā santi, ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi.  Tasmā etesaṁyeva vasenettha saṅkhārakkhandhopi dassito.  Cattāri ca mahābhūtānīti (MA.9./I,222.) ettha cattārīti gaṇanaparicchedo.  Mahābhūtānīti pathavī-āpatejavāyānametaṁ adhivacanaṁ.  Yena pana kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti, yo cettha añño vinicchayanayo, so sabbo Visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto.  
 Catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyāti ettha pana catunnanti upayogatthe sāmivacanaṁ, cattāri ca mahābhūtānīti vuttaṁ hoti.  Upādāyāti upādiyitvā, gahetvāti attho.  Nissāyātipi eke.  Vattamānanti ayañcettha pāṭhaseso.  Samūhatthe vā etaṁ sāmivacanaṁ.  Tena catunnañca mahābhūtānaṁ samūhaṁ upādāya pavattamānaṁ rūpanti ayamattho veditabbo.  Evaṁ sabbatthāpi yāni cattāri pathavī-ādīni mahābhūtāni, yañca catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya vattamānaṁ cakkhāyatanādibhedena abhidhammapāḷiyameva vuttaṁ tevīsatividhaṁ rūpaṁ, taṁ sabbampi “rūpan”ti veditabbaṁ.  Viññāṇasamudayāti ettha pana yaṁ viññāṇaṁ yassa nāmassa yassa ca rūpassa yassa ca nāmarūpassa paccayo hoti, tassa vasena Visuddhimagge paṭiccasamuppādaniddese vuttanayeneva viññāṇasamudayā nāmarūpasamudayo veditabbo.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Nāmarūpavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Viññāṇavāravaṇṇanā 

 101. Viññāṇavāre cakkhuviññāṇanti cakkhumhi viññāṇaṁ, cakkhuto vā jātaṁ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṁ.  Evaṁ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni.  Itaraṁ pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṁ.  Dvipañcaviññāṇavajjassa tebhūmakavipākacittassetaṁ adhivacanaṁ.  Saṅkhārasamudayāti ettha pana yo saṅkhāro yassa viññāṇassa paccayo hoti, tassa vasena saṅkhārasamudayā viññāṇasamudayo veditabbo.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Viññāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Saṅkhāravāravaṇṇanā 

 102. Saṅkhāravāre abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro.  Vitthāravāre panassa kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro, kāyadvāre copanavasena (CS:pg.1.228) pavattānaṁ kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṁ, akusalato dvādasannanti vīsatiyā (MA.9./I,223.) kāyasañcetanānametaṁ adhivacanaṁ.  Vacīsaṅkhāroti vacito pavattasaṅkhāro, vacīdvāre vacanabhedavasena pavattānaṁ vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṁ adhivacanaṁ.  Cittasaṅkhāroti cittato pavattasaṅkhāro, kāyavacīdvāre copanaṁ akatvā raho nisīditvā cintayantassa pavattānaṁ lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṁsamanosañcetanānametaṁ adhivacanaṁ.  Avijjāsamudayāti ettha pana kusalānaṁ upanissayavasena akusalānaṁ sahajātādivasenāpi avijjāpaccayo hotīti veditabbā.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Saṅkhāravāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Avijjāvāravaṇṇanā 

 103. Avijjāvāre dukkhe aññāṇanti dukkhasacce aññāṇaṁ, mohassetaṁ adhivacanaṁ.  Esa nayo samudaye aññāṇanti-ādīsu.  Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe aññāṇaṁ veditabbaṁ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca.  Tathā hi taṁ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṁ, dukkhasaccañcassa nissayapaccayabhāvena vatthu, ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṁ, dukkhasaccañca etaṁ paṭicchādeti, tassa yāthāvalakkhaṇappaṭivedhanivāraṇena, ñāṇappavattiyā cettha appadānena.  
 Samudaye aññāṇaṁ tīhi kāraṇehi veditabbaṁ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca.  Nirodhe paṭipadāyañca aññāṇaṁ ekeneva kāraṇena veditabbaṁ paṭicchādanato.  Nirodhapaṭipadāya hi paṭicchādakameva aññāṇaṁ tesaṁ yāthāvalakkhaṇappaṭivedhanivāraṇena, tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena.  Na pana tattha antogadhaṁ, tasmiṁ saccadvaye apariyāpannattā.  Na tassa taṁ saccadvayaṁ vatthu, asahajātattā.  Nārammaṇaṁ, tadārabbha appavattanato.  Pacchimañhi saccadvayaṁ gambhīrattā duddasaṁ, na cettha andhabhūtaṁ aññāṇaṁ pavattati.  Purimaṁ pana vañcaniyaṭṭhena sabhāvalakkhaṇassa duddasattā gambhīraṁ, tattha vipallāsaggāhavasena pavattati.  
 Apica dukkheti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca avijjā dīpitā.  Dukkhasamudayeti ettāvatā vatthuto ārammaṇato (CS:pg.1.229) kiccato ca.  Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyāti ettāvatā kiccato.  Avisesato pana aññāṇanti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā.  Āsavasamudayāti ettha pana kāmāsavabhavāsavā sahajātādivasena avijjāya paccayā honti.  Avijjāsavo upanissayavaseneva.  Pubbuppannā cettha avijjā avijjāsavoti (MA.9./I,224.) veditabbā.  Sā aparāparuppannāya avijjāya upanissayapaccayo hoti.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  
 
 Avijjāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

 Āsavavāravaṇṇanā 

 104. Āsavavāre avijjāsamudayāti ettha avijjā kāmāsavabhavāsavānaṁ sahajātādivasena paccayo hoti.  Avijjāsavassa upanissayavaseneva.  Aparāparuppannā cettha avijjā avijjāsavoti veditabbā.  Pubbuppannā avijjāyevassa aparāparuppannassa avijjāsavassa upanissayapaccayo hoti.  Sesaṁ vuttanayamevāti.  Ayaṁ vāro yā esā paṭiccasamuppādapadesu jeṭṭhikā avijjā, tassāpi paccayadassanavasena vutto.  Evaṁ vuttena vārena saṁsārassa anamataggatā sādhitā hoti.  Kathaṁ?  Āsavasamudayena hi avijjāsamudayo.  Avijjāsamudayenāpi āsavasamudayo.  Evaṁ āsavā avijjāya avijjāpi āsavānaṁ paccayoti katvā pubbakoṭi na paññāyati avijjāya, tassā apaññāyanato saṁsārassa anamataggatā siddhā hotīti.  
 Evaṁ sabbepime imasmiṁ Sutte kammapathavāro āhāravāro dukkhavāro jarā-maraṇa-jāti-bhava-upādāna-taṇhā-vedanā-phassa-saḷāyatana-nāmarūpa- viññāṇa-saṅkhāra-avijjā-āsavavāroti soḷasavārā vuttā.  
 Tesu ekekassa vārassa saṅkhepavitthāravasena dvidhā vibhattā dvattiṁsaṭṭhānāni honti.  Iti imasmiṁ Sutte imesu dvattiṁsaṭṭhānesu cattāri saccāni kathitāni.  Etesaṁyeva vitthāravasena vuttesu soḷasasu ṭhānesu arahattaṁ kathitaṁ.  Therassa pana matena dvattiṁsāyapi ṭhānesu cattāri saccāni cattāro ca maggā kathitāti.  Iti sakalepi pañcamahānikāyasaṅgahite Buddhavacane natthi taṁ suttaṁ, yattha dvattiṁsakkhattuṁ cattāri saccāni dvattiṁsakkhattuñca arahattaṁ pakāsitaṁ aññatra imamhā sammādiṭṭhisuttāti.  
 Idamavocāyasmā (CS:pg.1.230) Sāriputtoti idaṁ dvattiṁsāya catusaccapariyāyehi dvattiṁsāya arahattapariyāyehīti catusaṭṭhiyā kāraṇehi alaṅkaritvā sammādiṭṭhisuttaṁ āyasmā Sāriputto avoca, attamanā te bhikkhū āyasmato Sāriputtassa bhāsitaṁ abhinandunti.  
 
 Āsavavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.10./I,225.)
 (M.10.)10.Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā 

 105. Evaṁ me sutanti Satipaṭṭhānasuttaṁ.  Tattha Kurūsu viharatīti kurunāmakā jānapadino rājakumārā, tesaṁ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena Kurūti vuccati, tasmiṁ kurūsu janapade.  Aṭṭhakathācariyā panāhu-- mandhātukāle tīsu dīpesu manussā Jambudīpo nāma Buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattipabhutīnaṁ uttamapurisānaṁ uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyoti sutvā raññā mandhātucakkavattinā cakkaratanaṁ purakkhatvā cattāro dīpe anusaṁyāyantena saddhiṁ āgamaṁsu.  Tato rājā pariṇāyakaratanaṁ pucchi-- 
 “Atthi nu kho manussalokato ramaṇīyataraṁ ṭhānan”ti?
 “Kasmā deva evaṁ bhaṇasi?
 “Kiṁ na passasi candimasūriyānaṁ ānubhāvaṁ?
 “Nanu etesaṁ ṭhānaṁ ito ramaṇīyataran”ti?
 Rājā cakkaratanaṁ purakkhatvā tattha agamāsi.  Cattāro mahārājāno “mandhātumahārājā āgato”ti sutvāva “mahiddhiko mahānubhāvo rājā na sakkā yuddhena paṭibāhitun”ti sakarajjaṁ niyyātesuṁ.  So taṁ gahetvā puna pucchi-- “Atthi nu kho ito ramaṇīyataraṁ ṭhānan”ti.  Athassa tāvatiṁsabhavanaṁ kathayiṁsu-- “tāvatiṁsabhavanaṁ, deva, ramaṇīyataraṁ, tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārakā dovārikabhūmiyaṁ tiṭṭhanti.  Sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo.  Tassimāni pana upabhogaṭṭhānāni, yojanasahassubbedho vejayantapāsādo, pañcayojanasatubbedhā sudhammā devasabhā, diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho, tathā erāvaṇo hatthī, dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍitaṁ (CS:pg.1.231) nandanavanaṁ cittalatāvanaṁ phārusakavanaṁ missakavanaṁ Yojanasatubbedho pāricchattako koviḷāro, tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā paṇṇāsayojanavitthatā pañcadasayojanubbedhā jayasumanapupphavaṇṇā paṇḍukambalasilā, yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī”ti.  
 Taṁ sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṁ abbhukkiri (MA.10./I,226.) Taṁ ākāse patiṭṭhāsi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.  Atha dvinnaṁ devalokānaṁ vemajjhato cakkaratanaṁ otaritvā pathaviyaṁ patiṭṭhāsi saddhiṁ pariṇāyakaratanappamukhāya caturaṅginiyā senāya.  Rājā ekakova tāvatiṁsabhavanaṁ agamāsi.  Sakko “mandhātā āgato”ti sutvāva tassa paccuggamanaṁ katvā-- “svāgataṁ te, mahārāja, sakaṁ te, mahārāja.  Anusāsa, mahārājā”ti vatvā saddhiṁ nāṭakehi rajjaṁ dvebhāge katvā ekaṁ bhāgamadāsi.  Rañño tāvatiṁsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussabhāvo vigacchi, devabhāvo pāturahosi.  
 Tassa kira sakkena saddhiṁ paṇḍukambalasilāyaṁ nisinnassa akkhinimisamattena nānattaṁ paññāyati.  Taṁ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti.  So tattha dibbasampattiṁ anubhavamāno yāva chattiṁsa sakkā uppajjitvā cutā, tāva rajjaṁ kāretvā atittoyeva kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patiṭṭhito vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.  
 Cakkaratane pana pathaviyaṁ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṁ suvaṇṇapaṭṭe mandhātu-upāhanaṁ likhāpetvā idaṁ mandhāturajjanti rajjamanusāsi.  Tepi tīhi dīpehi āgatamanussā puna gantuṁ asakkontā pariṇāyakaratanaṁ upasaṅkamitvā “deva mayaṁ rañño ānubhāvena āgatā, idāni gantuṁ na sakkoma, vasanaṭṭhānaṁ no dehī”ti yāciṁsu.  So tesaṁ ekekaṁ janapadamadāsi.  Tattha pubbavidehato āgatamanussehi āvasitapadeso tāyeva purimasaññāya videharaṭṭhanti nāmaṁ labhi.  Aparagoyānato āgatamanussehi āvasitapadeso aparantajanapadoti nāmaṁ labhi.  Uttarakuruto āgatamanussehi āvasitapadeso Kururaṭṭhanti nāmaṁ labhīti (CS:pg.1.232) Bahuke pana gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena voharīyati.  Tena vuttaṁ “Kurūsu viharatī”ti.  
 Kammāsadhammaṁ nāma kurūnaṁ nigamoti.  Kammāsadhammanti ettha keci dha-kārassa da-kārena atthaṁ vaṇṇayanti.  Kammāso ettha damitoti Kammāsadammo.  Kammāsoti kammāsapādo porisādo vuccati.  Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo ruhanto cittadārusadiso hutvā ruhi, tasmā kammāsapādoti (MA.10./I,227.) paññāyittha So ca tasmiṁ okāse damito porisādabhāvato paṭisedhito.  Kena?  Mahāsattena.  Katarasmiṁ jātaketi?  Mahāsutasomajātaketi eke.  Ime pana therā jayaddisajātaketi vadanti.  Tadā hi mahāsattena kammāsapādo damito.  Yathāha-- 
 	“Putto yadā homi jayaddisassa, 
 	Pañcālaraṭṭhādhipatissa atrajo.  
 	Cajitvāna pāṇaṁ pitaraṁ pamocayiṁ, 
 	Kammāsapādampi cahaṁ pasādayin”ti.  
 Keci pana dha-kāreneva atthaṁ vaṇṇayanti.  Kururaṭṭhavāsīnaṁ kira Kuruvattadhammo tasmiṁ kammāso jāto, tasmā taṁ ṭhānaṁ kammāso ettha dhammo jātoti Kammāsadhammanti vuccati.  Tattha niviṭṭhanigamassāpi etadeva nāmaṁ.  Bhummavacanena kasmā na vuttanti?  Avasanokāsato.  Bhagavato kira tasmiṁ nigame vasanokāso koci vihāro nāhosi.  Nigamato pana apakkamma aññatarasmiṁ udakasampanne ramaṇīye bhūmibhāge mahāvanasaṇḍo ahosi.  Tattha Bhagavā vihāsi.  Taṁ nigamaṁ gocaragāmaṁ katvā, tasmā evamettha attho veditabbo “kurūsu viharati kammāsadhammaṁ nāma kurūnaṁ nigamo, taṁ gocaragāmaṁ katvā”ti.  
 
 Uddesavārakathāvaṇṇanā 

 106. Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggoti.  Kasmā Bhagavā idaṁ suttamabhāsi?  Kururaṭṭhavāsīnaṁ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthatāya.  Kururaṭṭhavāsino kira bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāya-utupaccayasevanena niccaṁ (CS:pg.1.233) kallasarīrā kallacittā ca honti.  Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṁ pariggahetuṁ samatthā honti.  Tena tesaṁ Bhagavā imaṁ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthataṁ sampassanto ekavīsatiyā ṭhānesu kammaṭṭhānaṁ arahatte pakkhipitvā idaṁ gambhīratthaṁ satipaṭṭhānasuttaṁ abhāsi.  Yathā hi puriso suvaṇṇacaṅkoṭakaṁ labhitvā tattha nānāpupphāni pakkhipeyya, suvaṇṇamañjūsaṁ (MA.10./I,228.) vā pana labhitvā sattaratanāni pakkhipeyya, evaṁ Bhagavā kururaṭṭhavāsiparisaṁ labhitvā gambhīradesanaṁ desesi.  Tenevettha aññānipi gambhīratthāni Dīghanikāye Mahānidānaṁ Mahāsatipaṭṭhānaṁ imasmiṁ Majjhimanikāye Sāropamaṁ Rukkhūpamaṁ Raṭṭhapālaṁ Māgaṇḍiyaṁ Āneñjasappāyanti aññānipi suttāni desesi.  
 Apica tasmiṁ janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakaraparijanāpi satipaṭṭhānappaṭisaṁyuttameva kathaṁ kathenti.  Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma na pavattati.  Sace kāci itthī--“Amma tvaṁ kataraṁ satipaṭṭhānabhāvanaṁ manasikarosī”ti pucchitā “na kiñcī”ti vadati.  Taṁ garahanti “dhiratthu tava jīvitaṁ, jīvamānāpi tvaṁ matasadisā”ti.  Atha naṁ “mā dāni puna evamakāsī”ti ovaditvā aññataraṁ satipaṭṭhānaṁ uggaṇhāpenti.  Yā pana-- “Ahaṁ asukaṁ satipaṭṭhānaṁ manasikaromī”ti vadati.  Tassā “sādhu sādhū”ti sādhukāraṁ datvā “tava jīvitaṁ sujīvitaṁ, tvaṁ nāma manussattaṁ pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno”ti-ādīhi pasaṁsanti.  Na kevalañcettha manussajātiyāyeva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā tiracchānagatāpi.  Tatridaṁ vatthu-- eko kira naṭako suvapotakaṁ gahetvā sikkhāpento vicarati.  So bhikkhunupassayaṁ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṁ pamussitvā gato.  Taṁ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṁsu.  Buddharakkhitotissa nāmaṁ akaṁsu.  Taṁ ekadivasaṁ purato nisinnaṁ disvā mahātherī āha-- “Buddharakkhitā”ti?
 Kiṁ ayyeti.
 Atthi koci tava manasikāroti?
 Natthi ayyeti.
 Āvuso pabbajitānaṁ santike vasantena nāma vissaṭṭha-attabhāvena bhavituṁ na vaṭṭati, kocideva (MA.10./I,229.) manasikāro icchitabbo, tvaṁ pana aññaṁ na sakkhissasi “Atthi aṭṭhī”ti (CS:pg.1.234) sajjhāyaṁ karohīti.  So theriyā ovāde ṭhatvā “Atthi aṭṭhī”ti sajjhāyanto carati.
 Taṁ ekadivasaṁ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṁ tapamānaṁ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi.  So “Kiri kirī”ti saddamakāsi.  Sāmaṇeriyo sutvā “Ayye Buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema nan”ti leḍḍu-ādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṁ.  Taṁ ānetvā purato ṭhapitaṁ therī āha-- 
 “Buddharakkhita, sakuṇena gahitakāle kiṁ cintesī”ti?  
 Na ayye aññaṁ cintesiṁ, “Atthipuñjova aṭṭhipuñjaṁ gahetvā gacchati, katarasmimpi ṭhāne vippakirissatī”ti evaṁ ayye aṭṭhipuñjameva cintesinti.  
 Sādhu sādhu, Buddharakkhita, anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti.  Evaṁ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā, tasmā nesaṁ Bhagavā satipaṭṭhānabuddhimeva janento idaṁ suttaṁ abhāsi.  
 Tattha ekāyanoti ekamaggo.  Maggassa hi-- 
 	“Maggo pantho patho pajjo, añjasaṁ vaṭumāyanaṁ; 
 	Nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisisaṅkamo”ti.  (cūḷani.101)-- 
 Bahūni nāmāni.  Svāyaṁ idha ayananāmena vutto.  Tasmā ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggoti ettha ekamaggo ayaṁ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo.  Atha vā ekena ayitabboti ekāyano.  Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṁ pahāya vūpakaṭṭhena pavivittacittena.  Ayitabboti paṭipajjitabbo.  Ayanti vā etenāti ayano, saṁsārato nibbānaṁ gacchantīti attho Ekassa ayano ekāyano, ekassāti seṭṭhassa.  Sabbasattānaṁ seṭṭho ca Bhagavā, tasmā Bhagavatoti vuttaṁ hoti.  Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, evaṁ santepi Bhagavatova so ayano tena uppāditattā.  Yathāha “so hi, brāhmaṇa, Bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā”ti-ādi (ma.ni.3.79).  Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho.  Ekasmiṁ ayanoti ekāyano, imasmiṁyeva dhammavinaye pavattati, na aññatrāti vuttaṁ (MA.10./I,230.) hoti.  Yathāha “imasmiṁ kho, Subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī”ti (dī.ni.2.214).  Desanābhedoyeva heso, attho paneko.  Apica (CS:pg.1.235) ekaṁ ayatīti ekāyano.  Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṁ nibbānameva gacchatīti vuttaṁ hoti.  Yathāha brahmā sahampati-- 
 	“Ekāyanaṁ jātikhayantadassī,
 	Maggaṁ pajānāti hitānukampī.
 	Etena maggena tariṁsu pubbe,
 	Tarissanti ye ca taranti oghan”ti.  (saṁ.ni.5.409).
 Keci pana “na pāraṁ diguṇaṁ yantī”ti gāthānayena yasmā ekavāraṁ nibbānaṁ gacchati.  Tasmā “ekāyano”ti vadanti, taṁ na yujjati.  Imassa hi atthassa sakiṁ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṁ.  Yadi pana ekaṁ ayanamassa ekā gati pavattīti evamatthaṁ yojetvā vucceyya, byañjanaṁ yujjeyya, attho pana ubhayathāpi na yujjati.  Kasmā?  Idha pubbabhāgamaggassa adhippetattā.  Kāyādicatu-ārammaṇappavatto hi pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo idha adhippeto, na lokuttaro.  So ca anekavārampi ayati, anekañcassa ayanaṁ hoti.
 Pubbepi ca imasmiṁ pade mahātherānaṁ sākacchā ahosiyeva.  Tipiṭakacūḷanāgatthero “pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo”ti āha.  Ācariyo panassa Tipiṭakacūḷasumatthero “missakamaggo”ti āha.  Pubbabhāgo bhanteti.  Missako āvusoti.  Ācariye punappunaṁ bhaṇante appaṭibāhitvā tuṇhī ahosi.  Pañhaṁ avinicchinitvāva uṭṭhahiṁsu.  Athācariyatthero nhānakoṭṭhakaṁ gacchanto “mayā missakamaggo kathito, cūḷanāgo pubbabhāgoti ādāya voharati ko nu kho ettha nicchayo”ti suttantaṁ ādito paṭṭhāya parivattento “yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya satta vassānī”ti imasmiṁ ṭhāne sallakkhesi, lokuttaramaggo uppajjitvā satta vassāni tiṭṭhamāno nāma natthi, mayā vutto missakamaggo na labbhati, cūḷanāgena diṭṭho pubbabhāgamaggova labbhatīti ñatvā aṭṭhamiyaṁ dhammassavane saṅghuṭṭhe agamāsi.
(MA.10./I,231.) Porāṇakattherā (CS:pg.1.236) kira piyadhammassavanā honti.  Saddaṁ sutvāva “Ahaṁ paṭhamaṁ, ahaṁ paṭhaman”ti ekappahāreneva osaranti.  Tasmiñca divase Cūḷanāgattherassa vāro.  Tena dhammāsane nisīditvā vījaniṁ gahetvā pubbagāthāsu vuttāsu therassa āsanapiṭṭhiyaṁ ṭhitassa etadahosi “raho nisīditvā na vakkhāmī”ti.  Porāṇakattherā hi anusūyakā honti, na attano rucimeva ucchubhāraṁ viya evaṁ ukkhipitvā vicaranti, kāraṇameva gaṇhanti, akāraṇaṁ vissajjenti.  Tasmā thero “Āvuso Cūḷanāgā”ti āha.  So ācariyassa viya saddoti dhammaṁ ṭhapetvā “Kiṁ bhante”ti āha.  Āvuso Cūḷanāga mayā vutto missakamaggo na labbhati, tayā vutto pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggova labbhatīti.
 Thero cintesi-- “Amhākaṁ ācariyo sabbapariyattiko tepiṭako sutabuddho, evarūpassapi nāma bhikkhuno ayaṁ pañho āluḷeti, anāgate mama bhātikā imaṁ pañhaṁ āluḷessantīti suttaṁ gahetvā imaṁ pañhaṁ niccalaṁ karissāmī”ti paṭisambhidāmaggato “ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo-- 
 	“Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṁ caturo padā; 
 	Virāgo seṭṭho dhammānaṁ, dvipadānañca cakkhumā.  
 	Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā; 
 	Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārasenappamaddanaṁ.  
 	Etañhi tumhe paṭipannā, dukkhassantaṁ karissathā”ti. (dha.pa.273-275)-- 
 Suttaṁ āharitvā ṭhapesi.
 Maggoti kenaṭṭhena maggo?  Nibbānagamanaṭṭhena nibbānatthikehi magganiyaṭṭhena ca.  Sattānaṁ visuddhiyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṁ sattānaṁ visuddhatthāya.  Tathā hi imināva maggena ito satasahassakappādhikānaṁ (MA.10./I,232.) catunnaṁ asaṅkhyeyyānaṁ upari ekasmiññeva kappe nibbatte taṇhaṅkaramedhaṅkarasaraṇaṅkaradīpaṅkaranāmake Buddhe ādiṁ katvā sakyamunipariyosānā aneke sammāsambuddhā anekasatā paccekabuddhā gaṇanapathaṁ vītivattā ariyasāvakā cāti ime (CS:pg.1.237) sattā sabbe cittamalaṁ pavāhetvā paramavisuddhiṁ pattā.  Rūpamalavasena pana saṁkilesavodānapaññattiyeva natthi.  Tathā hi-- 
 	Rūpena saṁkiliṭṭhena, saṁkilissanti māṇavā;
 	Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṁ mahesinā.
 	Cittena saṁkiliṭṭhena, saṁkilissanti māṇavā;
 	Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṁ mahesinā.
 Yathāha “cittasaṁkilesā, bhikkhave, sattā saṁkilissanti, cittavodānā visujjhantī”ti (saṁ.ni.3.100).  Tañca cittavodānaṁ iminā satipaṭṭhānamaggena hoti.  Tenāha “sattānaṁ visuddhiyā”ti.
 Sokaparidevānaṁ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya, pahānāyāti attho.  Ayañhi maggo bhāvito santatimahāmattādīnaṁ viya sokasamatikkamāya, paṭācārādīnaṁ viya ca paridevasamatikkamāya ca saṁvattati.  Tenāha “sokaparidevānaṁ samatikkamāyā”ti.  Kiñcāpi hi santatimahāmatto-- 
 	“Yaṁ pubbe taṁ visodhehi, pacchā te māhu kiñcanaṁ;
 	Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī”ti.  (su.ni.955).
 Imaṁ gāthaṁ sutvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patto.  
 Paṭācārā-- 
 	“Na santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā;
 	Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā”ti.  (dha.pa.288).
 Imaṁ gāthaṁ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā.  Yasmā pana kāyavedanācittadhammesu kañci dhammaṁ anāmasitvā bhāvanā nāma natthi, tasmā tepi imināva maggena sokaparideve samatikkantāti veditabbā.
 Dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa (MA.10./I,233.)ca cetasikadomanassassa cāti imesaṁ dvinnaṁ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho.  Ayañhi maggo bhāvito Tissattherādīnaṁ viya dukkhassa, sakkādīnaṁ viya ca domanassassa atthaṅgamāya saṁvattati.  
 Tatrāyaṁ (CS:pg.1.238) atthadīpanā-- Sāvatthiyaṁ kira Tisso nāma kuṭumbikaputto cattālīsa hiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā agāmake araññe viharati.  Tassa kaniṭṭhabhātubhariyā “gacchatha naṁ jīvitā voropethā”ti pañcasate core pesesi.  Te gantvā theraṁ parivāretvā nisīdiṁsu.  Thero āha “kasmā āgatattha upāsakā”ti?  Taṁ jīvitā voropessāmāti.  Pāṭibhogaṁ me upāsakā gahetvā ajjekarattiṁ jīvitaṁ dethāti.  Ko te, samaṇa, imasmiṁ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti?  Thero mahantaṁ pāsāṇaṁ gahetvā dve ūruṭṭhīni bhinditvā “vaṭṭati upāsakā pāṭibhogo”ti āha.  Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṁ katvā nipajjiṁsu.  Therassa vedanaṁ vikkhambhetvā sīlaṁ paccavekkhato parisuddhaṁ sīlaṁ nissāya pītipāmojjaṁ uppajji Tato anukkamena vipassanaṁ vaḍḍhento tiyāmarattiṁ samaṇadhammaṁ katvā aruṇuggamane arahattaṁ patto imaṁ udānaṁ udānesi-- 
 	“Ubho pādāni bhinditvā, saññapessāmi vo ahaṁ;
 	Aṭṭiyāmi harāyāmi, sarāgamaraṇaṁ ahaṁ.
 	Evāhaṁ cintayitvāna, yathābhūtaṁ vipassisaṁ;
 	Sampatte aruṇuggamhi, arahattamapāpuṇin”ti.
 Aparepi tiṁsa bhikkhū Bhagavato santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā araññavihāre vassaṁ upagantvā “Āvuso, tiyāmarattiṁ samaṇadhammova kātabbo, na aññamaññassa santikaṁ āgantabban”ti vatvā vihariṁsu.  Tesaṁ samaṇadhammaṁ katvā paccūsasamaye pacalāyantānaṁ eko byaggho āgantvā ekekaṁ bhikkhuṁ gahetvā gacchati.  Na koci “maṁ byaggho gaṇhī”ti vācampi nicchāresi.  Evaṁ pañcasu dasasu bhikkhūsu khāditesu uposathadivase “itare, āvuso, kuhin”ti pucchitvā ñatvā ca “idāni gahitena, gahitomhīti vattabban”ti vatvā vihariṁsu.
 Atha aññataraṁ daharabhikkhuṁ purimanayeneva byaggho gaṇhi.  So “byaggho, bhante”ti āha.  Bhikkhū kattaradaṇḍe ca ukkāyo ca gahetvā mocessāmāti anubandhiṁsu.  Byaggho bhikkhūnaṁ agatiṁ chinnataṭaṭṭhānaṁ (MA.10./I,234.) āruyha taṁ bhikkhuṁ pādaṅguṭṭhakato paṭṭhāya khādituṁ ārabhi.  Itarepi “idāni (CS:pg.1.239) sappurisa, amhehi kattabbaṁ natthi, bhikkhūnaṁ viseso nāma evarūpe ṭhāne paññāyatī”ti āhaṁsu.  So byagghamukhe nipannova taṁ vedanaṁ vikkhambhetvā vipassanaṁ vaḍḍhento yāva gopphakā khāditasamaye sotāpanno hutvā, yāva jaṇṇukā khāditasamaye sakadāgāmī, yāva nābhiyā khāditasamaye anāgāmī hutvā, hadayarūpe akhāditeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patvā imaṁ udānaṁ udānesi-- 
 	“Sīlavā vatasampanno, paññavā susamāhito; 
 	Muhuttaṁ pamādamanvāya, byagghenoruddhamānaso.  
 	Pañjarasmiṁ gahetvāna, silāya uparīkato; 
 	Kāmaṁ khādatu maṁ byaggho, bhakkho kāyo amittānaṁ.  
 	Paṭiladdhe kammaṭṭhāne, maraṇaṁ hehiti bhaddakan”ti.  
 Aparopi Pītamallatthero nāma gihikāle tīsu rajjesu paṭākaṁ gahetvā tambapaṇṇidīpaṁ āgamma rājānaṁ disvā raññā katānuggaho ekadivasaṁ kilañjakāpaṇasāladvārena gacchanto “rūpaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha, taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī”ti (saṁ.ni.3.33-34) natumhākavaggaṁ sutvā cintesi “neva kira rūpaṁ attano, na vedanā”ti.  So taṁyeva aṅkusaṁ katvā nikkhamitvā mahāvihāraṁ gantvā pabbajjaṁ yācitvā pabbajito upasampanno dvemātikā paguṇaṁ katvā tiṁsa bhikkhū gahetvā gabalavāliya-aṅgaṇaṁ gantvā samaṇadhammamakāsi.  Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati.  Tamenaṁ rattiṁ eko migaluddako migoti maññamāno sattiyā pahari.  Satti vinivijjhitvā gatā.  So taṁ sattiṁ harāpetvā pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṁ attānaṁ nisīdāpetvā okāsaṁ kāretvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṁ bhikkhūnaṁ byākaritvā imaṁ udānaṁ udānesi-- 
(MA.10./I,235.) “Bhāsitaṁ Buddhaseṭṭhassa, sabbalokaggavādino.
 	Na tumhākamidaṁ rūpaṁ, taṁ jaheyyātha bhikkhavo.
 	Aniccā (CS:pg.1.240) vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;
 	Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṁ vūpasamo sukho”ti.
 Atha naṁ bhikkhū āhaṁsu “sace, bhante, sammāsambuddho arogo abhavissā, addhā te muddhamatthake hatthaṁ pasāretvā sīsaṁ parāmaseyyā”ti.  Ettāvatā ayaṁ maggo Tissattherādīnaṁ viya dukkhassa atthaṅgamāya saṁvattati.
 Sakko pana devānamindo attano pañcavidhaṁ pubbanimittaṁ disvā maraṇabhayasantajjito domanassajāto Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchi.  So upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītisahassāhi devatāhi saddhiṁ sotāpattiphale patiṭṭhāsi.  Sā cassa upapatti puna pākatikāva ahosi.
 Subrahmāpi devaputto accharāsahassaparivāro saggasampattiṁ anubhoti, tattha pañcasatā accharāyo rukkhato pupphāni ocinantiyo cavitvā niraye upapannā.  So “Kiṁ imā cirāyantī”ti upadhārento tāsaṁ niraye nibbattabhāvaṁ disvā “Kittakaṁ nu kho mama āyū”ti upaparikkhanto attanopi āyuparikkhayaṁ viditvā tattheva niraye nibbattanabhāvaṁ disvā bhīto ativiya domanassajāto hutvā “imaṁ me domanassaṁ Satthā vinayissati na añño”ti avasesā pañcasatā accharāyo gahetvā Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchi-- 
 	“Niccaṁ utrastamidaṁ cittaṁ, niccaṁ ubbiggidaṁ mano; 
 	Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca.  
 	Sace atthi anutrastaṁ, taṁ me akkhāhi pucchito”ti.  (saṁ.ni.1.98).
 Tato naṁ Bhagavā āha-- 
 	“Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṁvarā; 
 	Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṁ passāmi pāṇinan”ti.  (saṁ.ni.1.98).
(MA.10./I,236.) So desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṁ sotāpattiphale patiṭṭhāya taṁ sampattiṁ thāvaraṁ katvā devalokameva agamāsīti (CS:pg.1.241) Evamayaṁ maggo bhāvito sakkādīnaṁ viya domanassassa atthaṅgamāya saṁvattatīti veditabbo.  
 Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa adhigamāya, pattiyāti vuttaṁ hoti.  Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttarassa maggassa adhigamāya saṁvattati.  Tenāha “ñāyassa adhigamāyā”ti.  Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhatāyāti vuttaṁ hoti.  Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṁ sādheti.  Tenāha “nibbānassa sacchikiriyāyā”ti.  
 Tattha kiñcāpi “sattānaṁ visuddhiyā”ti vutte sokasamatikkamādīni atthato siddhāneva honti, ṭhapetvā pana sāsanayuttikovide aññesaṁ na pākaṭāni, na ca Bhagavā paṭhamaṁ sāsanayuttikovidaṁ janaṁ katvā pacchā dhammaṁ deseti.  Tena teneva pana suttena taṁ taṁ atthaṁ ñāpeti.  Tasmā idha yaṁ yaṁ atthaṁ ekāyanamaggo sādheti, taṁ taṁ pākaṭaṁ katvā dassento “sokaparidevānaṁ samatikkamāyā”ti-ādimāha.  Yasmā vā yā sattānaṁ visuddhi ekāyanamaggena saṁvattati, sā sokaparidevānaṁ samatikkamena hoti, sokaparidevānaṁ samatikkamo dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamena, dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamo ñāyassādhigamena, ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāya.  Tasmā imampi kamaṁ dassento “sattānaṁ visuddhiyā”ti vatvā “sokaparidevānaṁ samatikkamāyā”ti-ādimāha.  
 Apica vaṇṇabhaṇanametaṁ ekāyanamaggassa.  Yatheva hi Bhagavā “dhammaṁ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsessāmi, yadidaṁ chachakkānī”ti (ma.ni.3.420) chachakkadesanāya aṭṭhahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi, yathā ca ariyavaṁsadesanāya “cattārome, bhikkhave, ariyavaṁsā aggaññā rattaññā vaṁsaññā porāṇā asaṁkiṇṇā asaṁkiṇṇapubbā (MA.10./I,237.) na saṁkīyanti, na saṁkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī”ti (CS:pg.1.242) (a.ni.4.28) navahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi, evaṁ imassapi ekāyanamaggassa sattānaṁ visuddhiyāti-ādīhi sattahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi.  
 Kasmā iti ce?  Tesaṁ bhikkhūnaṁ ussāhajananatthaṁ.  Vaṇṇabhāsanañhi sutvā te bhikkhū “Ayaṁ kira maggo hadayasantāpabhūtaṁ sokaṁ, vācāvippalāpabhūtaṁ paridevaṁ, kāyika-asātabhūtaṁ dukkhaṁ, cetasika-asātabhūtaṁ domanassanti cattāro upaddave hanati, visuddhiṁ ñāyaṁ nibbānanti tayo visese āvahatī”ti ussāhajātā imaṁ dhammadesanaṁ uggahetabbaṁ pariyāpuṇitabbaṁ dhāretabbaṁ vācetabbaṁ, imañca maggaṁ bhāvetabbaṁ maññissanti.  Iti tesaṁ bhikkhūnaṁ ussāhajananatthaṁ vaṇṇaṁ abhāsi, kambalavāṇijādayo kambalādīnaṁ vaṇṇaṁ viya.  
 Yathā hi satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijena kambalaṁ gaṇhathāti ugghositepi asukakambaloti na tāva manussā jānanti.  Kesakambalavālakambalādayopi hi duggandhā kharasamphassā kambalātveva vuccanti.  Yadā pana tena gandhārako rattakambalo sukhumo ujjalo sukhasamphassoti ugghositaṁ hoti, tadā ye pahonti, te gaṇhanti.  Ye na pahonti, tepi dassanakāmā honti, evamevaṁ “ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo”ti vuttepi asukamaggoti na tāva pākaṭo hoti.  Nānappakārakā hi aniyyānamaggāpi maggātveva vuccanti.  “Sattānaṁ visuddhiyā”ti-ādimhi pana vutte “Ayaṁ kira maggo cattāro upaddave hanati, tayo visese āvahatī”ti ussāhajātā imaṁ dhammadesanaṁ uggahetabbaṁ pariyāpuṇitabbaṁ dhāretabbaṁ vācetabbaṁ, imañca maggaṁ bhāvetabbaṁ maññissantīti vaṇṇaṁ bhāsanto “sattānaṁ visuddhiyā”ti-ādimāha.  Yathā ca satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijopamā, evaṁ rattajambunadasuvaṇṇa-udakappasādakamaṇiratanasuvisuddhamuttāratanadhotapavāḷādivāṇijūpamādayopettha āharitabbā.  
 Yadidanti nipāto, ye imeti ayamassa attho.  Cattāroti gaṇanaparicchedo, tena na tato heṭṭhā na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṁ dīpeti.  Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu (MA.10./I,238.) satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi.  “Catunnaṁ (CS:pg.1.243) bhikkhave, satipaṭṭhānānaṁ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi, taṁ suṇātha …pe….  Ko ca, bhikkhave, kāyassa samudayo?  Āhārasamudayā kāyasamudayo”ti-ādīsu (saṁ.ni.3.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati.  Tathā “kāyo paṭṭhānaṁ, no sati.  Sati paṭṭhānañceva sati cā”ti-ādīsupi (paṭi.ma.3.35).Tassattho-- patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṁ.  Kā patiṭṭhāti?  Sati.  Satiyā paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānaṁ.  Padhānaṭṭhānanti vā paṭṭhānaṁ.  Satiyā paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānaṁ, hatthiṭṭhāna-assaṭṭhānādīni viya.  “Tayo satipaṭṭhānā, yadariyo sevati, yadariyo sevamāno Satthā gaṇamanusāsitumarahatī”ti (ma.ni.3.311) etthāpi tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā “satipaṭṭhānan”ti vuttā.  Tassattho-- paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṁ, pavattayitabbatoti attho.  Kena paṭṭhapetabbatoti?  Satiyā.  Satiyā paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānanti.  “Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī”ti-ādīsu (saṁ.ni.5.989) pana satiyeva “satipaṭṭhānan”ti vuccati.  Tassattho-- patiṭṭhātīti paṭṭhānaṁ, upaṭṭhāti okkantitvā pakkhanditvā pavattatīti attho.  Satiyeva paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānaṁ.  Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṁ.  Iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṁ.  Idamidha adhippetaṁ.  
 Yadi evaṁ, kasmā “satipaṭṭhānā”ti bahuvacanaṁ?  Satibahuttā.  Ārammaṇabhedena hi bahukā etā satiyo.  Atha maggoti kasmā ekavacanaṁ?  Maggaṭṭhena ekattā.  Catassopi hi etā satiyo maggaṭṭhena ekattaṁ gacchanti.  Vuttañhetaṁ “maggoti kenaṭṭhena maggo?  Nibbānagamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā”ti.  Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṁ sādhayamānā nibbānaṁ gacchanti.  Ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggīyanti, tasmā catassopi eko maggoti vuccanti (MA.10./I,239.) Evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti, “mārasenappamaddanaṁ vo, bhikkhave, maggaṁ desessāmi, taṁ suṇātha …pe… katamo ca, bhikkhave, mārasenappamaddano maggo?  Yadidaṁ sattabojjhaṅgā”ti-ādīsu (saṁ.ni.5.224) viya hi yathā mārasenappamaddanoti ca sattabojjhaṅgāti ca atthato (CS:pg.1.244) ekaṁ, byañjanamevettha nānaṁ.  Evaṁ ekāyanamaggoti ca cattāro satipaṭṭhānāti ca atthato ekaṁ, byañjanamevettha nānaṁ.  Tasmā maggaṭṭhena ekattā ekavacanaṁ, ārammaṇabhedena satibahuttā bahuvacanaṁ veditabbaṁ.  
 Kasmā pana Bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti?  Veneyyahitattā Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvedhā dvedhā pavattesu veneyyesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṁ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ Visuddhimaggo, tikkhassa sukhumaṁ vedanānupassanaṁ satipaṭṭhānaṁ.  Diṭṭhicaritassāpi mandassa nātippabhedagataṁ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ Visuddhimaggo, tikkhassa atippabhedagataṁ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ.  Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṁ paṭhamaṁ satipaṭṭhānaṁ Visuddhimaggo, tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṁ.  Vipassanāyānikassapi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṁ tatiyaṁ, tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṁ catutthaṁ.  Iti cattārova vuttā anūnā anadhikāti.  
 Subhasukhanicca-attabhāvavipallāsapahānatthaṁ vā.  Kāyo hi asubho, tattha ca subhavipallāsavipallatthā sattā, tesaṁ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṁ paṭhamaṁ satipaṭṭhānaṁ vuttaṁ.  Sukhaṁ niccaṁ attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā, cittaṁ aniccaṁ, dhammā anattā, tesu ca sukhanicca-attavipallāsavipallatthā sattā, tesaṁ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṁ vipallāsānaṁ pahānatthaṁ sesāni tīṇi vuttānīti evaṁ subhasukhanicca-attabhāvavipallāsapahānatthaṁ vā cattārova vuttā anūnā anadhikāti veditabbā.  
 Na kevalañca vipallāsapahānatthameva, atha kho caturoghayogāsavagantha-upādāna-agatipahānatthampi (MA.10./I,240.) catubbidhāhārapariññatthañca cattārova vuttāti veditabbā.  Ayaṁ tāva pakaraṇanayo.  
 Aṭṭhakathāyaṁ pana saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṁ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṁ.  Yathā hi catudvāre nagare pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti, dakkhiṇato pacchimato uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ.  Nagaraṁ viya hi nibbānamahānagaraṁ (CS:pg.1.245) Dvāraṁ viya aṭṭhaṅgiko lokuttaramaggo.  Pācīnadisādayo viya kāyādayo.  
 Yathā pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ kāyānupassanāmukhena āgacchantā cuddasavidhena kāyānupassanaṁ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
 Yathā dakkhiṇato āgacchantā dakkhiṇadisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ vedanānupassanāmukhena āgacchantā navavidhena vedanānupassanaṁ bhāvetvā vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
 Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā pacchimadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ cittānupassanāmukhena āgacchantā soḷasavidhena cittānupassanaṁ bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
 Yathā uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṁ dhammānupassanāmukhena āgacchantā pañcavidhena dhammānupassanaṁ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
 Evaṁ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṁ ārammaṇavasena cattārova vuttāti veditabbā.
(MA.10./I,241.) Katame cattāroti kathetukamyatā pucchā.  Idhāti imasmiṁ sāsane.  Bhikkhaveti dhammapaṭiggāhakapuggalālapanametaṁ.  Bhikkhūti paṭipattisampādakapuggalanidassanametaṁ.  Aññepi ca devamanussā paṭipattiṁ sampādentiyeva, seṭṭhattā pana paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato ca, “bhikkhū”ti āha.  Bhagavato hi anusāsaniṁ sampaṭicchantesu bhikkhu seṭṭho, sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvato, tasmā seṭṭhattā “bhikkhū”ti āha.  Tasmiṁ gahite pana sesā gahitāva honti rājagamanādīsu rājaggahaṇena sesaparisā viya.  Yo ca imaṁ paṭipattiṁ paṭipajjati, so bhikkhu nāma hotīti (CS:pg.1.246) paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatopi “bhikkhū”ti āha Paṭipannako hi devo vā hotu manusso vā, “bhikkhū”ti saṅkhaṁ gacchatiyeva.  Yathāha -- 
 	“Alaṅkato cepi samaṁ careyya, 
 	Santo danto niyato brahmacārī.  
 	Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ, 
 	So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū”ti.  (dha.pa.142).
 Kāyeti rūpakāye.  Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṁ kesādīnañca dhammānaṁ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto.  Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṁ kucchitānaṁ āyaṭṭhena.  Kucchitānañhi paramajegucchānaṁ so āyotipi kāyo.  Āyoti uppattideso.  Tatrāyaṁ vacanattho, āyanti tatoti āyo.  Ke āyanti?  Kucchitā kesādayo.  Iti kucchitānaṁ āyoti kāyo.  Kāyānupassīti kāyamanupassanasīlo, kāyaṁ vā anupassamāno.  
 “Kāye”ti ca vatvāpi puna “kāyānupassī”ti dutiyaṁ kāyaggahaṇaṁ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṁ katanti veditabbaṁ.  Tena na kāye vedanānupassī vā, cittadhammānupassī vā, atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṁ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṁ dassitaṁ hoti.  Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavimutta-ekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimutta-itthipurisānupassī.  Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto (MA.10./I,242.) kāyo tatthapi na bhūtupādāyavinimutta-ekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī, nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujanako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti.  Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati (CS:pg.1.247) yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṁ karonti.  Tenāhu porāṇā-- 
 	“Yaṁ passati na taṁ diṭṭhaṁ, yaṁ diṭṭhaṁ taṁ na passati; 
 	Apassaṁ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī”ti.  -- 
 Ghanavinibbhogādidassanatthanti vuttaṁ.  Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo-- ayañhi ekasmiṁ kāye kāyānupassīyeva, na aññadhammānupassī.  Kiṁ vuttaṁ hoti?  Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṁ aniccadukkhānatta-asubhabhūteyeva imasmiṁ kāye niccasukha-attasubhabhāvānupassī, atha kho kāyānupassī aniccadukkhānatta-asubhākārasamūhānupassīyevāti.  Atha vā yvāyaṁ parato “idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā …pe… so satova assasatī”ti-ādinā nayena assāsapassāsādicuṇṇikajāta-aṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca “idhekacco pathavikāyaṁ aniccato anupassati āpokāyaṁ tejokāyaṁ vāyokāyaṁ kesakāyaṁ lomakāyaṁ chavikāyaṁ cammakāyaṁ maṁsakāyaṁ ruhirakāyaṁ nahārukāyaṁ aṭṭhikāyaṁ aṭṭhimiñjakāyan”ti paṭisambhidāyaṁ (paṭi.ma.3.35) kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṁyeva kāye anupassanato “kāye kāyānupassī”ti evampi attho daṭṭhabbo.  
 Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṁ gahetabbassa yassa kassaci ananupassanato tassa tasseva pana kesālomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo.  Apica “imasmiṁ kāye aniccato anupassati, no niccato” (MA.10./I,243.) ti-ādinā nayena paṭisambhidāyaṁ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassānupassanatopi “kāye kāyānupassī”ti evampi attho daṭṭhabbo.  
 Tathā hi ayaṁ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṁ paṭipanno bhikkhu imaṁ kāyaṁ aniccānupassanādīnaṁ sattannaṁ anupassanānaṁ vasena aniccato anupassati, no niccato.  Dukkhato anupassati, no sukhato.  Anattato (CS:pg.1.248) anupassati, no attato.  Nibbindati, no nandati.  Virajjati, no rajjati.  Nirodheti, no samudeti.  Paṭinissajjati, no ādiyati.  So taṁ aniccato anupassanto niccasaññaṁ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṁ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṁ pajahati, nibbindanto nandiṁ pajahati, virajjanto rāgaṁ pajahati, nirodhento samudayaṁ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṁ pajahatīti veditabbo.  
 Viharatīti iriyati.  Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo, vīriyassetaṁ nāmaṁ.  Ātāpo assa atthīti ātāpī.  Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato.  Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato.  Ayaṁ pana yasmā satiyā ārammaṇaṁ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi.  Tenevāha “satiñca khvāhaṁ, bhikkhave, sabbatthikaṁ vadāmī”ti (saṁ.ni.5.234).  Tasmā ettha “kāye kāyānupassī viharatī”ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānakammaṭṭhānaṁ vuttaṁ hoti.  Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti, asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati, muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti, tenassa taṁ kammaṭṭhānaṁ na sampajjati, tasmā yesaṁ dhammānaṁ ānubhāvena taṁ sampajjati.  Tesaṁ dassanatthaṁ “ātāpī sampajāno satimāti idaṁ vuttan”ti veditabbaṁ.  
 Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ sampayogaṅgañcassa dassetvā idāni pahānaṅgaṁ dassetuṁ vineyya loke abhijjhādomanassanti vuttaṁ.  Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā.  Loketi (MA.10./I,244.) tasmiṁyeva kāye.  Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto.  Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṁ pahīyati, vedanādīsupi pahīyatiyeva, tasmā “pañcapi upādānakkhandhā loko”ti Vibhaṅge (vibha.362) vuttaṁ.  Lokasaṅkhātattā vā tesaṁ dhammānaṁ atthuddhāranayenetaṁ vuttaṁ.  Yaṁ panāha “tattha katamo loko?  Sveva kāyo loko”ti.  Ayamevettha attho, tasmiṁ loke abhijjhādomanassaṁ vineyyāti evaṁ sambandho daṭṭhabbo.  Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando (CS:pg.1.249) domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṁ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṁ vuttaṁ hotīti veditabbaṁ.  
 Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa, domanassavinayena pana kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṁ subhasukhabhāvādīnaṁ pakkhepassa, domanassavinayena ca kāye bhūtānaṁ asubhāsukhabhāvādīnaṁ apanayanassa ca pahānaṁ vuttaṁ.  Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti.  Yogānubhāvo hi esa, yadidaṁ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti.  Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṁ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti.  
 Aparo nayo “kāye kāyānupassī”ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṁ vuttaṁ.  “Viharatī”ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṁ.  “Ātāpī”ti-ādīsu ātāpena sammappadhānaṁ, satisampajaññena sabbatthikakammaṭṭhānaṁ, kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā, satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho, sampajaññena vipassanā, abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṁ vuttanti veditabbaṁ.  
 Vibhaṅge pana “anupassī”ti tattha katamā anupassanā?  Yā paññā pajānanā …pe… sammādiṭṭhi.  Ayaṁ vuccati anupassanā.  Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato.  Tena vuccati anupassīti.  
 Viharatīti (MA.10./I,245.) iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.  Tena vuccati viharatīti.  
 Ātāpīti tattha katamo ātāpo?  Yo cetasiko vīriyārambho …pe… sammāvāyāmo.  Ayaṁ vuccati ātāpo.  Iminā ātāpena upeto hoti …pe… samannāgato.  Tena vuccati ātāpīti.  
 Sampajānoti (CS:pg.1.250) tattha katamaṁ sampajaññaṁ?  Yā paññā pajānanā …pe… sammādiṭṭhi.  Idaṁ vuccati sampajaññaṁ.  Iminā sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato.  Tena vuccati sampajānoti.  
 Satimāti tattha katamā sati?  Yā sati anussati …pe… sammāsati.  Ayaṁ vuccati sati.  Imāya satiyā upeto hoti …pe… samannāgato.  Tena vuccati satimāti.  
 Vineyya loke abhijjhādomanassanti tattha katamo loko?  Sveva kāyo loko, pañcapi upādānakkhandhā loko.  Ayaṁ vuccati loko.  Tattha katamā abhijjhā?  Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandīrāgo cittassa sārāgo, ayaṁ vuccati abhijjhā.  Tattha katamaṁ domanassaṁ?  Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ, cetasikaṁ dukkhaṁ, cetosamphassajaṁ asātaṁ …pe… dukkhā vedanā.  Idaṁ vuccati domanassaṁ.  Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṁ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā vūpasantā samitā vūpasamitā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati vineyya loke abhijjhādomanassanti (vibha.356) evametesaṁ padānamattho vutto.  Tena saha ayaṁ Aṭṭhakathānayo yathā saṁsandati, evaṁ veditabbo.  Ayaṁ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa atthavaṇṇanā.  
 Vedanāsu… citte… dhammesu dhammānupassī viharati …pe… vineyya loke abhijjhādomanassanti ettha pana vedanānupassīti evamādīsu vedanādīnaṁ puna vacane payojanaṁ kāyānupassanāyaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.  Vedanāsu vedanānupassī, citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti ettha pana vedanāti tisso vedanā, tā ca lokiyā eva.  Cittampi lokiyaṁ, tathā dhammā.  Tesaṁ vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati.  Kevalaṁ panidha yathā vedanā anupassitabbā, tathā anupassanto vedanāsu vedanānupassīti veditabbo.  Esa nayo cittadhammesupi.  Kathañca vedanā anupassitabbāti?  Sukhā tāva (MA.10./I,246.) vedanā dukkhato, dukkhā sallato, adukkhamasukhā aniccato.  Yathāha-- 
 	“Yo (CS:pg.1.251) sukhaṁ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato; 
 	Adukkhamasukhaṁ santaṁ, adakkhi naṁ aniccato.  
 	Sa ve sammaddaso bhikkhu, upasanto carissatī”ti.  (saṁ.ni.4.253).
 Sabbā eva cetā dukkhātipi anupassitabbā.  Vuttañhetaṁ “yaṁkiñci vedayitaṁ, sabbaṁ taṁ dukkhasminti vadāmī”ti (saṁ.ni.4.259).  Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā.  Yathāha “sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā”ti (ma.ni.1.464) sabbaṁ vitthāretabbaṁ.  Apica aniccādisattānupassanāvasenapi anupassitabbā.  Sesaṁ niddesavāreyeva pākaṭaṁ bhavissati.  Cittadhammesupi cittaṁ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṁ aniccādisattānupassanānaṁ niddesavāre āgatasarāgādibhedānañca vasena anupassitabbaṁ.  Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṁ suññatadhammassa aniccādisattānupassanānaṁ niddesavāre āgatasantāsantādibhedānañca vasena anupassitabbā.  Sesaṁ vuttanayameva.  Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṁ pahīnaṁ, tassa vedanādilokesupi taṁ pahīnameva.  Nānāpuggalavasena pana nānācittakkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṁ.  Yato vā ekattha pahīnaṁ sesesupi pahīnaṁ hoti.  Tenevassa tattha pahānadassanatthampi evaṁ vuttanti veditabbanti.  
 
 Uddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Kāyānupassanā-ānāpānapabbavaṇṇanā 

 107. Idāni seyyathāpi nāma cheko vilīvakārako thūlakilañjasaṇhakilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṁ mahāveṇuṁ labhitvā catudhā bhinditvā tato ekekaṁ veṇukhaṇḍaṁ gahetvā phāletvā taṁ taṁ upakaraṇaṁ kareyya, evameva Bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṁ anekappakāravisesādhigamaṁ kattukāmo ekameva sammāsatiṁ “cattāro satipaṭṭhānā.  Katame cattāro?  Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī”ti-ādinā nayena (MA.10./I,247.) ārammaṇavasena catudhā bhinditvā tato ekekaṁ satipaṭṭhānaṁ gahetvā vibhajanto “kathañca bhikkhave”ti-ādinā nayena niddesavāraṁ vattumāraddho.  
 Tattha (CS:pg.1.252) kathañcāti-ādi vitthāretukamyatā pucchā.  Ayaṁ panettha saṅkhepattho-- bhikkhave, kena ca pakārena bhikkhu kāye kāyānupassī viharatīti?  Esa nayo sabbapucchāvāresu.  Idha, bhikkhave, bhikkhūti, bhikkhave, imasmiṁ sāsane bhikkhu.  Ayañhettha idha-saddo sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca.  Vuttañhetaṁ “idheva, bhikkhave, samaṇo …pe…suññā parappavādā samaṇebhi aññehī”ti (ma.ni.1.139).  Tena vuttaṁ “imasmiṁ sāsane bhikkhū”ti.  
 “Araññagato vā …pe… suññāgāragato vā”ti idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṁ.  Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṁ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṁ cittaṁ kammaṭṭhānavīthiṁ otarituṁ na icchati, kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati, tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṁ khīraṁ pivitvā vaḍḍhitaṁ kūṭavacchaṁ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṁ thambhaṁ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya.  Athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṁ asakkonto tameva thambhaṁ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṁ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṁ duṭṭhacittaṁ dametukāmena rūpādi-ārammaṇato apanetvā araññaṁ vā rukkhamūlaṁ vā suññāgāraṁ vā pavesetvā tattha satipaṭṭhānārammaṇatthambhe satiyottena bandhitabbaṁ.  Evamassa taṁ cittaṁ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṁ alabhamānaṁ satiyottaṁ chinditvā palāyituṁ asakkontaṁ tamevārammaṇaṁ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca.  Tenāhu porāṇā-- 
 	“Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṁ damaṁ naro idha; 
 	Bandheyyevaṁ sakaṁ cittaṁ, satiyārammaṇe daḷhan”ti.  
 Evamassa taṁ senāsanaṁ bhāvanānurūpaṁ hoti.  Tena vuttaṁ “idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanan”ti.  
(MA.10./I,248.) Apica (CS:pg.1.253) yasmā idaṁ kāyānupassanāya muddhabhūtaṁ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṁ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṁ ānāpānassatikammaṭṭhānaṁ itthipurisahatthi-assādisaddasamākulaṁ gāmantaṁ apariccajitvā na sukaraṁ sampādetuṁ, saddakaṇṭakattā jhānassa.  Agāmake pana araññe sukaraṁ yogāvacarena idaṁ kammaṭṭhānaṁ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṁ nibbattetvā tadeva jhānaṁ pādakaṁ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṁ arahattaṁ pāpuṇituṁ.  Tasmāssa anurūpasenāsanaṁ dassento Bhagavā “araññagato vā”ti-ādimāha.  
 Vatthuvijjācariyo viya hi Bhagavā.  So yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṁ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā “ettha nagaraṁ māpethā”ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṁ labhati, evameva yogāvacarassa anurūpaṁ senāsanaṁ upaparikkhitvā “ettha kammaṭṭhānaṁ anuyuñjitabban”ti upadisati.  Tato tattha kammaṭṭhānaṁ anuyuñjantena yoginā anukkamena arahatte patte “sammāsambuddho vata so Bhagavā”ti mahantaṁ sakkāraṁ labhati.  
 Ayaṁ pana bhikkhu dīpisadisoti vuccati.  Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṁ vā vanagahanaṁ vā pabbatagahanaṁ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṁsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti, evameva ayaṁ araññādīsu kammaṭṭhānaṁ anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena cattāro magge ceva cattāri ariyaphalāni ca gaṇhāti.  Tenāhu porāṇā-- 
 	“Yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhatī mige; 
 	Tathevāyaṁ Buddhaputto, yuttayogo vipassako.  
 	Araññaṁ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttaman”ti.  
 Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṁ araññasenāsanaṁ dassento Bhagavā “araññagato vā”ti-ādimāha.  Ito paraṁ imasmiṁ tāva ānāpānapabbe yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ Visuddhimagge vuttameva.  
 Tassa pana imesaṁ “dīghaṁ vā assasanto dīghaṁ assasāmīti pajānāti …pe… passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmīti sikkhatī”ti evaṁ vuttānaṁ (CS:pg.1.254) assāsapassāsānaṁ vasena sikkhato (MA.10./I,249.) assāsapassāsanimitte cattāri jhānāni uppajjanti.  So jhānā vuṭṭhahitvā assāsapassāse vā pariggaṇhāti jhānaṅgāni vā.  Tattha assāsapassāsakammiko “ime assāsapassāsā kiṁ nissitā, vatthuṁ nissitā, vatthu nāma karajakāyo, karajakāyo nāma cattāri mahābhūtāni upādārūpañcā”ti evaṁ rūpaṁ pariggaṇhāti, tato tadārammaṇe phassapañcamake nāmanti evaṁ nāmarūpaṁ pariggahetvā tassa paccayaṁ pariyesanto avijjādipaṭiccasamuppādaṁ disvā “paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṁ, añño satto vā puggalo vā natthī”ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanaṁ vaḍḍhento anukkamena arahattaṁ pāpuṇāti.  Idaṁ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṁ.  
 Jhānakammikopi “imāni jhānaṅgāni kiṁ nissitāni, vatthuṁ nissitāni.  Vatthu nāma karajakāyoti jhānaṅgāni nāmaṁ, karajakāyo rūpan”ti nāmarūpaṁ vavatthapetvā tassa paccayaṁ pariyesanto avijjādipaccayākāraṁ disvā “paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṁ, añño satto vā puggalo vā natthī”ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanaṁ vaḍḍhento anukkamena arahattaṁ pāpuṇāti, idaṁ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṁ.
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā assāsapassāsakāye kāyānupassī viharati.  Bahiddhā vāti parassa vā assāsapassāsakāye.  Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano, kālena parassa assāsapassāsakāye.  Etenassa paguṇakammaṭṭhānaṁ aṭṭhapetvā aparāparaṁ sañcaraṇakālo kathito.  Ekasmiṁ kāle panidaṁ ubhayaṁ na labbhati.
 Samudayadhammānupassī vāti yathā nāma kammārabhastañca gaggaranāḷiñca tajjañca vāyāmaṁ paṭicca vāto aparāparaṁ sañcarati, evaṁ bhikkhuno karajakāyañca nāsāpuṭañca cittañca paṭicca assāsapassāsakāyo aparāparaṁ sañcarati.  Kāyādayo dhammā samudayadhammā, te passanto “samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharatī”ti vuccati.  Vayadhammānupassī vāti yathā bhastāya apanītāya gaggaranāḷiyā bhinnāya tajje ca vāyāme asati so vāto nappavattati (CS:pg.1.255) evameva kāye bhinne nāsāpuṭe viddhaste citte ca niruddhe assāsapassāsakāyo nāma nappavattatīti kāyādinirodhā assāsapassāsanirodhoti evaṁ passanto “vayadhammānupassī (MA.10./I,250.) vā kāyasmiṁ viharatī”ti vuccati.  Samudayavayadhammānupassī vāti kālena samudayaṁ, kālena vayaṁ anupassanto.  Atthi kāyoti vā panassāti kāyova atthi, na satto, na puggalo, na itthī, na puriso, na attā, na attaniyaṁ, nāhaṁ, na mama, na koci, na kassacīti evamassa sati paccupaṭṭhitā hoti.  
 Yāvadevāti payojanaparicchedavavatthāpanametaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yā sati paccupaṭṭhitā hoti, sā na aññatthāya.  Atha kho yāvadeva ñāṇamattāya aparāparaṁ uttaruttari ñāṇapamāṇatthāya ceva satipamāṇatthāya ca, satisampajaññānaṁ vuḍḍhatthāyāti attho.  Anissito ca viharatīti taṇhānissayadiṭṭhinissayānaṁ vasena anissito viharati.  Na ca kiñci loke upādiyatīti lokasmiṁ kiñci rūpaṁ vā …pe… viññāṇaṁ vā “ayaṁ me attā vā attaniyaṁ vā”ti na gaṇhāti.  Evampīti upari-atthaṁ upādāya sampiṇḍanattho pikāro.  Iminā pana padena Bhagavā ānāpānapabbadesanaṁ niyyātetvā dasseti.  
 Tattha assāsapassāsapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ.  Evaṁ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idamekassa assāsapassāsavasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti.  
 
 Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Iriyāpathapabbavaṇṇanā 

 108. Evaṁ assāsapassāsavasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni iriyāpathavasena vibhajituṁ puna caparanti-ādimāha.  Tattha kāmaṁ soṇasiṅgālādayopi gacchantā “gacchāmā”ti jānanti.  Na panetaṁ evarūpaṁ jānanaṁ sandhāya vuttaṁ.  Evarūpañhi jānanaṁ sattūpaladdhiṁ na pajahati attasaññaṁ na ugghāṭeti (CS:pg.1.256) kammaṭṭhānaṁ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti.  Imassa pana bhikkhuno jānanaṁ sattūpaladdhiṁ (MA.10./I,251.) pajahati, attasaññaṁ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti.  Idañhi “ko gacchati, kassa gamanaṁ, kiṁ kāraṇā gacchatī”ti evaṁ sampajānanaṁ sandhāya vuttaṁ.  Ṭhānādīsupi eseva nayo.  
 Tattha ko gacchatīti na koci satto vā puggalo vā gacchati.  Kassa gamananti na kassaci sattassa vā puggalassa vā gamanaṁ.  Kiṁ kāraṇā gacchatīti cittakiriyavāyodhātuvipphārena gacchati.  Tasmā esa evaṁ pajānāti “gacchāmī”ti cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyo viññattiṁ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa purato abhinīhāro gamananti vuccati.  Ṭhānādīsupi eseva nayo.  
 Tatrāpi hi “tiṭṭhāmī”ti cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyo viññattiṁ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa koṭito paṭṭhāya ussitabhāvo ṭhānanti vuccati.  “Nisīdāmī”ti cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyo viññattiṁ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena heṭṭhimakāyassa samiñjanaṁ uparimakāyassa ussitabhāvo nisajjāti vuccati.  “Sayāmī”ti cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyo viññattiṁ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalasarīrassa tiriyato pasāraṇaṁ sayananti vuccatīti.  
 Tassa evaṁ pajānato evaṁ hoti “satto gacchati satto tiṭṭhatī”ti vuccati.  Atthi pana koci satto gacchanto vā ṭhito vā natthi.  Yathā pana “sakaṭaṁ gacchati sakaṭaṁ tiṭṭhatī”ti vuccati, na ca kiñci sakaṭaṁ nāma gacchantaṁ vā tiṭṭhantaṁ vā atthi.  Cattāro pana goṇe yojetvā chekamhi sārathimhi pājente “sakaṭaṁ gacchati sakaṭaṁ tiṭṭhatī”ti vohāramattameva hoti, evameva ajānanaṭṭhena sakaṭaṁ viya kāyo.  Goṇā viya cittajavātā.  Sārathi viya cittaṁ.  Gacchāmi tiṭṭhāmīti citte uppanne vāyodhātu viññattiṁ janayamānā uppajjati, cittakiriyavāyodhātuvipphārena gamanādīni pavattanti.  Tato “satto gacchati, satto (CS:pg.1.257) tiṭṭhati, ahaṁ gacchāmi, ahaṁ tiṭṭhāmī”ti vohāramattaṁ hotīti.  Tenāha-- 
(MA.10./I,252.)	“Nāvā mālutavegena, jiyāvegena tejanaṁ.  
 	Yathā yāti tathā kāyo, yāti vātāhato ayaṁ.  
 	Yantaṁ suttavaseneva, cittasuttavasenidaṁ; 
 	Payuttaṁ kāyayantampi, yāti ṭhāti nisīdati.  
 	Ko nāma ettha so satto, yo vinā hetupaccaye; 
 	Attano ānubhāvena, tiṭṭhe vā yadi vā vaje”ti.  
 Tasmā evaṁ hetupaccayavaseneva pavattāni gamanādīni sallakkhento esa gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā, nisinno vā, sayāno vā sayānomhīti pajānātīti veditabbo.  
 Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṁ pajānātīti sabbasaṅgāhikavacanametaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yena yena vā ākārena tassa kāyo ṭhito hoti, tena tena naṁ pajānāti.  Gamanākārena ṭhitaṁ gacchatīti pajānāti.  Ṭhānanisajjāsayanākārena ṭhitaṁ sayānoti pajānātīti.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā catu-iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati.  Bahiddhā vāti parassa vā catu-iriyāpathapariggaṇhanena.  Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano, kālena parassa catu-iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati.  Samudayadhammānupassī vāti-ādīsu pana “avijjāsamudayā rūpasamudayo”ti-ādinā (paṭi.ma.1.49) nayena pañcahākārehi rūpakkhandhassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo.  Tañhi sandhāya idha “samudayadhammānupassī vā”ti-ādi vuttaṁ.  Atthi kāyoti vā panassāti-ādi vuttasadisameva.  
 Idha pana catu-iriyāpathapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṁ ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ.  Evaṁ (CS:pg.1.258) catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idamekassa catū-iriyāpathapariggāhakassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti.  
 
 Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

 Catusampajaññapabbavaṇṇanā 

(MA.10./I,253.) 109. Evaṁ iriyāpathavasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni catusampajaññavasena vibhajituṁ puna caparanti-ādimāha.  Tattha abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṁ vuccati gamanaṁ.  Paṭikkantaṁ nivattanaṁ.  Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati.  Gamane tāva purato kāyaṁ abhiharanto abhikkamati nāma.  Paṭinivattento paṭikkamati nāma.  Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṁ purato onāmento abhikkamati nāma.  Pacchato apanāmento paṭikkamati nāma.  Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purima-aṅgābhimukho saṁsaranto abhikkamati nāma.  Pacchima-aṅgappadesaṁ pacchā saṁsaranto paṭikkamati nāma.  Nipajjāyapi eseva nayo.  
 Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī, sampajaññameva vā kārī.  So hi abhikkantādīsu sampajaññaṁ karoteva, na katthaci sampajaññavirahito hoti.  Tattha sātthakasampajaññaṁ sappāyasampajaññaṁ gocarasampajaññaṁ asammohasampajaññanti catubbidhaṁ sampajaññaṁ.  Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā “Kiṁ nu me ettha gatena attho atthi natthī”ti atthānatthaṁ pariggaṇhitvā atthapariggahaṇaṁ sātthakasampajaññaṁ.  Tattha ca atthoti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassana-asubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi.  Cetiyaṁ vā bodhiṁ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṁ saṅghadassanena saṅghārammaṇaṁ pītiṁ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṁ pāpuṇāti.  There disvā tesaṁ ovāde patiṭṭhāya asubhaṁ disvā tattha paṭhamajjhānaṁ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṁ pāpuṇāti.  Tasmā etesaṁ dassanaṁ sātthakaṁ.  Keci pana “Āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva, taṁ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā”ti vadanti.  
 Tasmiṁ pana gamane sappāyāsappāyaṁ pariggaṇhitvā sappāyapariggahaṇaṁ sappāyasampajaññaṁ.  Seyyathidaṁ, cetiyadassanaṁ tāva sātthakaṁ.  Sace pana cetiyassa (CS:pg.1.259) mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti.  Attano vibhavānurūpaṁ itthiyopi purisāpi alaṅkatappaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti.  Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe (MA.10./I,254.) lobho, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṁsaggāpattiṁ vā āpajjati, jīvitabrahmacariyānaṁ vā antarāyo hoti, evaṁ taṁ ṭhānaṁ asappāyaṁ hoti.  Vuttappakāra-antarāyābhāve sappāyaṁ.  Bodhidassanepi eseva nayo.  Saṅghadassanampi sātthaṁ.  Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṁ kāretvā sabbarattiṁ dhammassavanaṁ kārentesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṁ taṁ ṭhānaṁ asappāyaṁ.  Antarāyābhāve sappāyaṁ.  Mahāparisaparivārānaṁ therānaṁ dassanepi eseva nayo.  
 Asubhadassanampi sātthaṁ.  Tadatthadīpanatthañca idaṁ vatthu-- eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṁ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato.  Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṁ disvā paṭhamajjhānaṁ nibbattetvā tadeva pādakaṁ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṁ pariggahetvā aṭṭhāsi.  Daharo taṁ apassanto “sāmaṇerā”ti pakkosi.  So “mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṁ dve kathā nāma na kathitapubbā.  Aññasmimpi divase uparivisesaṁ nibbattessāmī”ti cintetvā “Kiṁ, bhante”ti paṭivacanaṁ adāsi.  Ehīti ca vutte ekavacaneneva āgantvā “bhante, iminā tāva maggena gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṁ puratthābhimukho ṭhatvā olokethā”ti āha.  So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi.  Evaṁ ekaṁ asubhaṁ dvinnaṁ janānaṁ atthāya jāyati.  Evaṁ sātthampi panetaṁ purisassa mātugāmāsubhaṁ asappāyaṁ.  Mātugāmassa ca purisāsubhaṁ sabhāgameva sappāyanti evaṁ sappāyapariggahaṇaṁ sappāyasampajaññaṁ nāma.  
 Evaṁ pariggahitasātthasappāyassa pana aṭṭhatiṁsāya kammaṭṭhānesu attano cittarucitakammaṭṭhānasaṅkhātaṁ gocaraṁ uggahetvā bhikkhācāragocare taṁ gahetvā gamanaṁ gocarasampajaññaṁ nāma.  Tassāvibhāvatthaṁ idaṁ catukkaṁ veditabbaṁ.  Idhekacco bhikkhu harati na paccāharati ekacco na harati paccāharati (CS:pg.1.260) ekacco (MA.10./I,255.) neva harati na paccāharati, ekacco harati ca paccāharati ca.  
 Tattha yo bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ majjhime yāme seyyaṁ kappetvā pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṁ katvā bodhirukkhe udakaṁ abhisiñcitvā pānīyaṁ paribhojanīyaṁ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati.  So sarīraparikammaṁ katvā senāsanaṁ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṁ gāhāpento kammaṭṭhānaṁ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāya uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṁ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṁ gantvā sace Buddhānussatikammaṭṭhānaṁ hoti, taṁ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṁ pavisati.  Aññaṁ ce kammaṭṭhānaṁ hoti, sopānapādamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṁ viya taṁ ṭhapetvā Buddhārammaṇaṁ pītiṁ gahetvā cetiyaṅgaṇaṁ āruyha mahantaṁ cetiyaṁ ce, tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṁ.  Khuddakaṁ cetiyaṁ ce, tatheva padakkhiṇaṁ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṁ.  Cetiyaṁ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṁ pattenāpi Buddhassa Bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṁ dassetvā bodhi vanditabbo.  So evaṁ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṁ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṁ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṁ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṁ pārupitvā gāmaṁ piṇḍāya pavisati.  
 Atha naṁ manussā disvā-- “ayyo no āgato”ti paccuggantvā pattaṁ gahetvā āsanasālāyaṁ vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṁ datvā yāva bhattaṁ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato nisīditvā pañhaṁ vā pucchanti, dhammaṁ vā sotukāmā honti.  Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahatthaṁ dhammakathā nāma kātabbāyevāti Aṭṭhakathācariyā vadanti.  Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma (MA.10./I,256.) natthi Tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammaṁ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṁ paribhuñjitvā anumodanaṁ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattheva nivattetvā maggaṁ paṭipajjati.  Atha naṁ puretaraṁ nikkhamitvā bahigāme (CS:pg.1.261) katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti.  
 Porāṇā bhikkhū kira “na amhākaṁ upajjhāyo ācariyo”ti mukhaṁ ulloketvā vattaṁ karonti.  Sampattaparicchedeneva karonti.  Te taṁ pucchanti “bhante, ete manussā tumhākaṁ kiṁ honti mātupakkhato sambandhā pitipakkhato”ti.  Kiṁ disvā pucchathāti.  Tumhesu etesaṁ pemaṁ bahumānanti.  Āvuso, yaṁ mātāpitūhipi dukkaraṁ, taṁ ete amhākaṁ karonti, pattacīvarampi no etesaṁ santakameva, etesaṁ ānubhāvena neva bhaye bhayaṁ, na chātake chātakaṁ jānāma, edisā nāma amhākaṁ upakārino natthīti tesaṁ guṇe kathento gacchati, ayaṁ vuccati harati na paccāharatīti.  
 Yassa pana pageva vuttappakāraṁ vattapaṭipattiṁ karontassa kammajatejo pajjalati, anupādinnakaṁ muñcitvā upādinnakaṁ gaṇhāti, sarīrato sedā muccanti, kammaṭṭhānavīthiṁ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṁ vanditvā gorūpānaṁ nikkhamanavelāyameva gāmaṁ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṁ labhitvā āsanasālaṁ gantvā pivati.  Athassa dvattikkhattuṁ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejo upādinnakaṁ muñcitvā anupādinnakaṁ gaṇhāti.  Ghaṭasatena nhāto viya tejodhātupariḷāhanibbāpanaṁ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṁ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṁ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhāraṁ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṁ upaṭṭhahamānaṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvāva āgacchati, ayaṁ vuccati na harati paccāharatīti.  Edisā ca bhikkhū yāguṁ pivitvā vipassanaṁ ārabhitvā Buddhasāsane arahattaṁ (MA.10./I,257.) pattā nāma gaṇanapathaṁ vītivattā, sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṁ na taṁ āsanaṁ atthi, yattha yāguṁ pivitvā arahattappattabhikkhū natthīti.  
 Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhilavinibandhacitto viharanto “kammaṭṭhānaṁ nāma atthī”tipi saññaṁ akatvā gāmaṁ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṁsaggena saṁsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṁ vuccati neva harati na paccāharatīti.  
 Yo (CS:pg.1.262) panāyaṁ harati ca paccāharati cāti vutto, so gatapaccāgatikavattavasena veditabbo.  Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṁsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṁ katvā viharanti, āvuso, tumhe na iṇaṭṭhā na bhayaṭṭā na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṁ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne, nisajjāyaṁ, sayane uppannakilesaṁ sayaneyeva niggaṇhathāti.  Te evaṁ katikavattaṁ katvā bhikkhācāraṁ gacchantā aḍḍha-usabha-usabha-aḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti.  Tāya saññāya kammaṭṭhānaṁ manasikarontāva gacchanti.  Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṁ niggaṇhāti.  Tathā asakkonto tiṭṭhati.  Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati.  So “Ayaṁ bhikkhu tuyhaṁ uppannavitakkaṁ jānāti, ananucchavikaṁ te etan”ti attānaṁ paṭicodetvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṁ okkamati.  Tathā asakkonto nisīdati.  Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo.  Ariyabhūmiṁ okkamituṁ asakkontopi taṁ kilesaṁ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṁ manasikarontova gacchati.  Na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṁ uddharati.  Uddharati ce, paṭinivattetvā purimapadesaṁ yeva eti āḷindakavāsī Mahāphussadevatthero viya.  
 So kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatikavattaṁ pūrento eva vihāsi.  (MA.10./I,258.) Manussāpi sudaṁ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṁ tathāgacchantaṁ disvā “Ayaṁ thero punappunaṁ nivattitvā gacchati.  Kiṁ nu kho maggamūḷho udāhu kiñci pamuṭṭho”ti samullapanti.  So taṁ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṁ karonto vīsativassabbhantare arahattaṁ pāpuṇi.  Arahattappattadivaseyevassa caṅkamanakoṭiyaṁ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṁ ujjāletvā aṭṭhāsi.  Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṁ agamaṁsu.  Tañca obhāsaṁ disvā Vanavāsīmahātissatthero taṁ dutiyadivase pucchi “rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṁ so obhāso”ti Thero vikkhepaṁ karonto “obhāso nāma dīpobhāsopi hoti maṇi-obhāsopī”ti evamādimāha.  Tato (CS:pg.1.263) paṭicchādetha tumheti nibaddho āmāti paṭijānitvā ārocesi kālavallimaṇḍapavāsī Mahānāgatthero viya ca.  
 Sopi kira gatapaccāgatikavattaṁ pūrento paṭhamaṁ tāva Bhagavato mahāpadhānaṁ pūjessāmīti satta vassāni ṭhānacaṅkamanameva adhiṭṭhāsi.  Puna soḷasa vassāni gatapaccāgatikavattaṁ pūretvā arahattaṁ pāpuṇi.  So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṁ uddharanto viyuttena uddhate paṭinivattanto gāmassa samīpaṁ gantvā “gāvī nu pabbajito nū”ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṁ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṁ dhovitvā udakagaṇḍūsaṁ karoti.  Kiṁ kāraṇā?  Mā me bhikkhaṁ dātuṁ vandituṁ vā āgate manusse dīghāyukā hothāti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti.  Ajja, bhante, katimīti divasaṁ vā bhikkhugaṇanaṁ vā pañhe vā pucchito pana udakaṁ gilitvā ārocesi.  Sace divasādipucchakā na honti, nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti kalambatitthavihāre vassūpagatapaññāsabhikkhū viya.  
 Te kira āsāḷhīpuṇṇamāyaṁ katikavattaṁ akaṁsu “arahattaṁ appatvā aññamaññaṁ na ālapissāmā”ti.  Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṁ katvā pavisiṁsu. (MA.10./I,259.) Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṁsu.  Tattha manussā niṭṭhubhanaṁ disvā jāniṁsu, “Ajjeko āgato, ajja dve”ti.  Evañca cintesuṁ “Kiṁ nu kho ete amhehiyeva saddhiṁ na sallapanti, udāhu aññamaññampi, yadi aññamaññaṁ na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti, etha ne aññamaññaṁ khamāpessāmā”ti sabbe vihāraṁ gantvā paññāsāya bhikkhusu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṁsu.  Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha “na bho kalahakārakānaṁ okāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṁ cetiyaṅgaṇaṁ bodhiyaṅgaṇaṁ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṁ pānīyaṁ paribhojanīyan”ti.  Te tatova nivattā, tepi bhikkhū antotemāseyeva arahattaṁ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṁ pavāresuṁ.  
 Evaṁ kālavallimaṇḍapavāsī Mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṁ uddharanto gāmasamīpaṁ (CS:pg.1.264) patvā udakagaṇḍūsaṁ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthi-assādayo vā natthi, taṁ vīthiṁ paṭipajjati.  Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati.  Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṁ nāma kiñci atthi.  Visamabhūmibhāgappattaṁ pana udakasakaṭaṁ viya niccalo hutvā gacchati.  Anugharaṁ paviṭṭho ca taṁ dātukāmaṁ vā adātukāmaṁ vā sallakkhetuṁ tadanurūpaṁ kālaṁ āgamento bhikkhaṁ gahetvā antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathāphāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṁ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṁ upaṭṭhāpetvā akkhabbhañjanavaṇalepanaputtamaṁsūpamāvasena naṁ paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṁ āhāraṁ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya.  Bhuttāvī ca udakakiccaṁ katvā muhuttaṁ bhattakilamathaṁ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṁ, evaṁ pacchābhattaṁ.  Yathā purimayāmaṁ, evaṁ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti, ayaṁ vuccati harati ca paccāharati cāti.  
(MA.10./I,260.) Idaṁ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṁ gatapaccāgatikavattaṁ pūrento yadi upanissayasampanno hoti.  Paṭhamavaye eva arahattaṁ pāpuṇāti.  No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye.  No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha pacchimavaye.  No ce pacchimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye.  No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā.  No ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne Buddhe nibbatto paccekabodhiṁ sacchikaroti.  No ce paccekabodhiṁ sacchikaroti, atha Buddhānaṁ sammukhībhāve khippābhiñño vā hoti seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo, mahāpañño vā seyyathāpi thero Sāriputto, mahiddhiko vā seyyathāpi thero Mahāmoggallāno, dhutaṅgadharo vā seyyathāpi thero Mahākassapo, dibbacakkhuko vā seyyathāpi thero Anuruddho, vinayadharo vā seyyathāpi thero upāli, dhammakathiko vā seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto, āraññiko vā seyyathāpi thero Revato, bahussuto vā seyyathāpi thero Ānando, sikkhākāmo vā seyyathāpi thero Rāhulo Buddhaputtoti.  Iti imasmiṁ catukke yvāyaṁ harati ca paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṁ sikhāpattaṁ hoti.  
 Abhikkamādīsu (CS:pg.1.265) pana asammuyhanaṁ asammohasampajaññaṁ.  Taṁ evaṁ veditabbaṁ-- idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu “Attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito”ti vā “Ahaṁ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito”ti vā sammuyhanti.  Tathā asammuyhanto “abhikkamāmī”ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṁ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṁ janayamānā uppajjati, iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṁ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati, tassevaṁ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo, tathā atiharaṇavītiharaṇesu.  Vossajjane tejovāyodhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo.  Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu.  Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṁ na pāpuṇanti.  Tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṁ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṁ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṁ, sannikkhepane (MA.10./I,261.) pavattā sannirumbhanaṁ na pāpuṇanti.  Tattha tattheva pabbaṁ pabbaṁ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti.  Tattha ko eko abhikkamati?  Kassa vā ekassa abhikkamanaṁ?  Paramatthato hi dhātūnaṁyeva gamanaṁ, dhātūnaṁ ṭhānaṁ, dhātūnaṁ nisajjanaṁ, dhātūnaṁ sayanaṁ, tasmiṁ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṁ rūpena-- 
 	Aññaṁ uppajjate cittaṁ, aññaṁ cittaṁ nirujjhati; 
 	Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatīti.
 	Evaṁ abhikkamādīsu asammuyhanaṁ asammohasampajaññaṁ nāmāti.  
 	Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho.  
 Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṁ nāma purato pekkhanaṁ.  Vilokitaṁ nāma anudisāpekkhanaṁ.  Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokita-ullokitāpalokitāni nāma (CS:pg.1.266) honti, tāni idha na gahitāni.  Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.  
 Tattha “ālokessāmī”ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggahaṇaṁ sātthakasampajaññaṁ.  Taṁ āyasmantaṁ nandaṁ kāyasakkhiṁ katvā veditabbaṁ.  Vuttañhetaṁ Bhagavatā-- “sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṁ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṁ disaṁ āloketi, evaṁ me puratthimaṁ disaṁ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyunti iti so tattha sampajāno hoti, sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṁ, adho, anudisā āloketabbā hoti, sabbaṁ cetaso samannāharitvā nando anudisaṁ āloketi.  Evaṁ me anudisaṁ ālokayato …pe… sampajāno hotī”ti (a.ni.8.9).
 Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā.  Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṁ.  Tasmā khandhadhātu-āyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva, kasiṇādikammaṭṭhānikehi (MA.10./I,262.) vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṁ kātabbaṁ.  Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ālokessāmīti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṁ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṁ janayamānā uppajjati.  Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva heṭṭhimaṁ akkhidalaṁ adho sīdati, uparimaṁ uddhaṁ laṅgheti, koci yantakena vivaranto nāma natthi, tato cakkhuviññāṇaṁ dassanakiccaṁ sādhentaṁ uppajjatīti.  Evaṁ sampajānanaṁ panettha asammohasampajaññaṁ nāma.  
 Apica mūlapariññā-āgantukatāvakālikabhāvavasenapettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  Mūlapariññāvasena tāva-- 
 	Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṁ sampaṭicchanaṁ; 
 	Santīraṇaṁ voṭṭhabbanaṁ, javanaṁ bhavati sattamaṁ.  
 Tattha bhavaṅgaṁ upapattibhavassa aṅgakiccaṁ sādhayamānaṁ pavattati, taṁ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṁ sādhayamānā, tannirodhā cakkhuviññāṇaṁ (CS:pg.1.267) dassanakiccaṁ sādhayamānaṁ tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṁ sādhayamānā, tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṁ sādhayamānā, tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbapanakiccaṁ sādhayamānā, tannirodhā sattakkhattuṁ javanaṁ javati.  Tattha paṭhamajavanepi “Ayaṁ itthī, ayaṁ puriso”ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṁ na hoti.  Dutiyajavanepi …pe… sattamajavanepi.  Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu “Ayaṁ itthī, ayaṁ puriso”ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṁ hoti.  Evaṁ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate bhavaṅgacalanato uddhaṁ sakakiccaṁ nipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṁ uppajjati.  Taṁ pubbe uppannānaṁ āvajjanādīnaṁ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti.  Tassa yathā paragehe kiñci yācituṁ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehasāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṁ na yuttaṁ.  Evaṁ āvajjanādīnaṁ gehabhūte (MA.10./I,263.) cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṁ ayuttanti evaṁ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Yāni pana tāni cakkhudvāre voṭṭhabbapanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṁ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṁ na passantīti ittarāni tāvakālikāni honti.  Tattha yathā ekasmiṁ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇeññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma, evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeññeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti evaṁ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapetaṁ veditabbaṁ.  Ettha hi cakkhu ceva rūpañca rūpakkhandho, dassanaṁ viññāṇakkhandho, taṁsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho.  Evametesaṁ (CS:pg.1.268) pañcannaṁ khandhānaṁ samavāye ālokanavilokanaṁ paññāyati.  Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?  Tathā cakkhu cakkhāyatanaṁ, rūpaṁ rūpāyatanaṁ, dassanaṁ manāyatanaṁ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṁ.  Evametesaṁ catunnaṁ āyatanānaṁ samavāye ālokanavilokanaṁ paññāyati.  Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?  Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṁ rūpadhātu, dassanaṁ cakkhuviññāṇadhātu, taṁsampayuttā vedanādayo dhammadhātu.  Evametāsaṁ catunnaṁ dhātūnaṁ samavāye ālokanavilokanaṁ paññāyati.  Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?  Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpaṁ ārammaṇapaccayo, āvajjanaṁ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo vedanādayo sahajātapaccayo.  Evametesaṁ paccayānaṁ samavāye ālokanavilokanaṁ paññāyati.  Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti?  Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi (MA.10./I,264.) asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Samiñjite pasāriteti pabbānaṁ samiñjanapasāraṇe.  Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṁ akatvā hatthapādānaṁ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṁ pariggahetvā atthapariggahaṇaṁ sātthakasampajaññaṁ.  Tattha hatthapāde aticiraṁ samiñjetvā pasāretvā eva vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti, cittaṁ ekaggaṁ na labhati, kammaṭṭhānaṁ paripatati, visesaṁ nādhigacchati.  Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā na uppajjanti, cittaṁ ekaggaṁ hoti, kammaṭṭhānaṁ phātiṁ gacchati, visesamadhigacchatīti evaṁ atthānatthapariggahaṇaṁ veditabbaṁ.  
 Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṁ pariggaṇhitvā sappāyapariggahaṇaṁ sappāyasampajaññaṁ.  Tatrāyaṁ nayo-- mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṁ gaṇhanti.  Tesaṁ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṁ suṇanti.  Tatreko daharo hatthaṁ pasārento kāyasaṁsaggaṁ patvā teneva kāraṇena gihī jāto.  Aparopi bhikkhu pādaṁ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhiṁ āhacca pādo jhāyi.  Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena daṭṭho.  Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṁ maṇisappo (CS:pg.1.269) ḍaṁsi.  Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṁ.  Idamettha sappāyasampajaññaṁ.  
 Gocarasampajaññaṁ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṁ-- mahāthero kira divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṁ kathayamāno sahasā hatthaṁ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṁ samiñjesi.  Taṁ antevāsikā pucchiṁsu “kasmā bhante sahasā hatthaṁ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṁ samiñjayitthā”ti.  Yato paṭṭhāyāhaṁ, āvuso, kammaṭṭhānaṁ manasikātuṁ āraddho, na me kammaṭṭhānaṁ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana tumhehi saddhiṁ kathayamānena kammaṭṭhānaṁ muñcitvā samiñjito, tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti.  Sādhu, bhante, bhikkhunā nāma (MA.10./I,265.) evarūpena bhavitabbanti.  Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṁ.  
 Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi.  Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttakaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalaḷanaṁ viya samiñjanapasāraṇaṁ hotīti evaṁ parijānanaṁ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṁ.  
 Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṁ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṁ nāma.  Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato āmisalābho “sītassa paṭighātāyā”ti-ādinā nayena Bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma.  Tassa vasena sātthakasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṁ sukhumaṁ sappāyaṁ.  Sītālukassa ghanaṁ dupaṭṭaṁ.  Viparītaṁ asappāyaṁ.  Yassa kassaci jiṇṇaṁ asappāyameva.  Aggaḷādidāne hissa taṁ palibodhakaraṁ hoti.  Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṁ lobhanīyacīvaraṁ.  Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṁ jīvitantarāyakaraṁ vāpi hoti.  Nippariyāyena pana yaṁ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṁ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṁ asappāyaṁ.  Viparītaṁ sappāyaṁ (CS:pg.1.270) Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṁ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Abbhantare attā nāma koci cīvaraṁ pārupanto natthi.  Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṁ hoti.  Tattha cīvarampi acetanaṁ, kāyopi acetano.  Cīvaraṁ na jānāti “mayā kāyo pāruto”ti.  Kāyopi na jānāti “Ahaṁ cīvarena pāruto”ti, dhātuyova dhātusamūhaṁ paṭicchādenti paṭapilotikāya potthakarūpapaṭicchādane viya.  Tasmā neva sundaraṁ cīvaraṁ labhitvā somanassaṁ kātabbaṁ, na asundaraṁ labhitvā domanassaṁ. (MA.10./I,266.) Nāgavammikacetiyarukkhādīsu hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṁ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṁ, na te nāgavammikarukkhādayo somanassaṁ vā domanassaṁ vā karonti; evameva neva sundaraṁ cīvaraṁ labhitvā somanassaṁ kātabbaṁ, na asundaraṁ labhitvā domanassanti evaṁ pavattapaṭisaṅkhānavasena panettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Pattadhāraṇepi pattaṁ sahasāva aggahetvā imaṁ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṁ labhissāmīti evaṁ pattagahaṇapaccayā paṭilabhitabba-atthavasena sātthakasampajaññaṁ veditabbaṁ.
 Kisadubbalasarīrassa pana garu patto asappāyo.  Yassa kassaci catupañcagaṇḍikāhato dubbisodhanīyo asappāyova.  Duddhotapatto hi na vaṭṭati, taṁ dhovantasseva cassa palibodho hoti.  Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo cīvare vuttanayeneva asappāyo.  Nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṁ ekanta-asappāyova.  Viparīto sappāyo.  Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṁ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṁ veditabbaṁ.
 Abbhantare attā nāma koci pattaṁ gaṇhanto natthi.  Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana pattaggahaṇaṁ nāma hoti.  Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā.  Patto na jānāti “Ahaṁ hatthehi gahito”ti.  Hatthāpi na jānanti “patto amhehi gahito”ti.  Dhātuyova (CS:pg.1.271) dhātusamūhaṁ gaṇhanti saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti evaṁ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Apica yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṁ nipanne anāthamanusse disvā dayālukā purisā tesaṁ vaṇapaṭṭacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti.  Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti.  Bhesajjakapālakānipi kesañci susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti.  Vaṇappaṭicchādanamatteneva hi coḷakena bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca (MA.10./I,267.) kapālakena tesamattho, evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṁ viya cīvaraṁ, bhesajjakapālakaṁ viya pattaṁ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṁ bhikkhaṁ sallakkheti.  Ayaṁ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.  
 Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane.  Pīteti yāgu-ādipāne.  Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane.  Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane.  Tattha “neva davāyā”ti-ādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma.  Tassa vasena sātthakasampajaññaṁ veditabbaṁ.  Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena yassa aphāsu hoti, taṁ tassa asappāyaṁ.  Yaṁ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṁ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṁ ekanta-asappāyameva.  Viparītaṁ sappāyaṁ.  Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṁ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pana pattapaṭiggahaṇaṁ nāma hoti.  Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṁ nāma hoti.  Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṁ ālopa-uddharaṇaṁ mukhavivaraṇañca hoti.  Na koci kuñcikāya yantakena ca hanukaṭṭhīni vivarati, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṁ, uparidantānaṁ musalakiccasādhanaṁ, heṭṭhādantānaṁ udukkhalakiccasādhanaṁ, jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti.  
 Iti (CS:pg.1.272) taṁ tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti.  Taṁ heṭṭhādanta-udukkhale jivhāhatthaparivattitaṁ kheḷa-udakatemitaṁ uparidantamusalasañcuṇṇitaṁ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati.  Paviṭṭhaṁ paviṭṭhaṁ koci palālasantharaṁ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati.  Ṭhitaṁ ṭhitaṁ koci uddhanaṁ katvā aggiṁ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati.  Pakkaṁ (MA.10./I,268.) pakkaṁ koci daṇḍena vā yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati.
 Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti visoseti ca nīharati ca.  Pathavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca.  Āpodhātu sineheti ca allattañca anupāleti.  Tejodhātu antopaviṭṭhaṁ paripāceti.  Ākāsadhātu añjaso hoti.  Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti evaṁpavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Apica gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhaṇatoti evaṁ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇatopettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  Vitthārakathā panettha Visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.  
 Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe.  Tattha pattakāle uccārapassāvaṁ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṁ na ekaggaṁ hoti, aññe ca rogā uppajjanti.  Karontassa pana sabbaṁ taṁ na hotīti ayamettha attho.  Tassa vasena sātthakasampajaññaṁ veditabbaṁ.  Aṭṭhāne uccārapassāvaṁ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo hoti.  Patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṁ taṁ na hotīti idamettha sappāyaṁ.  Tassa vasena sappāyasampajaññaṁ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṁ veditabbaṁ.
 Abbhantare (CS:pg.1.273) attā nāma koci uccārapassāvaṁ karonto natthi.  Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṁ hoti.  Yathā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṁ akāmatāya nikkhamati, yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṁ akāmatāya nikkhamati, evaṁ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti.  So panāyaṁ evaṁ nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa.  Kevalaṁ sarīranissandova (MA.10./I,269.) hoti.  Yathā kiṁ?  Yathā udakakumbhato purāṇa-udakaṁ chaḍḍentassa neva taṁ attano hoti, na paresaṁ.  Kevalaṁ paṭijagganamattameva hoti.  Evaṁpavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.  
 Gatādīsu gateti gamane.  Ṭhiteti ṭhāne.  Nisinneti nisajjāya.  Sutteti sayane.  Jāgariteti jāgaraṇe.  Bhāsiteti kathane.  Tuṇhībhāveti akathane.  “Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī”ti imasmiñhi ṭhāne addhāna-iriyāpathā kathitā.  “Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite”ti imasmiṁ majjhimā.  “Gate ṭhite nisinne Sutte jāgarite”ti idha pana khuddakacuṇṇika-iriyāpathā kathitā.  Tasmā etesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā.  
 Tipiṭakamahāsīvatthero panāha-- Yo ciraṁ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati “caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā”ti, ayaṁ gate sampajānakārī nāma.  Yo sajjhāyaṁ vā karonto pañhaṁ vā vissajjento kammaṭṭhānaṁ vā manasikaronto ciraṁ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati “ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā”ti, ayaṁ ṭhite sampajānakārī nāma.  Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṁ nisīditvā aparabhāge nipanno iti paṭisañcikkhati “nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā”ti, ayaṁ nisinne sampajānakārī nāma.  Yo pana nipannako sajjhāyaṁ vā karonto kammaṭṭhānaṁ vā manasikaronto niddaṁ okkamitvā aparabhāge vuṭṭhāya (CS:pg.1.274) iti paṭisañcikkhati “sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā”ti, ayaṁ Sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma.  Kiriyamayacittānañhi appavattaṁ suttaṁ nāma, pavattaṁ jāgaritaṁ nāmāti.  Yo pana bhāsamāno “Ayaṁ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca dante ca jivhañca tāluñca paṭicca cittassa tadanurūpaṁ payogaṁ paṭicca jāyatī”ti sato sampajāno bhāsati, ciraṁ vā pana kālaṁ sajjhāyaṁ vā katvā dhammaṁ vā kathetvā kammaṭṭhānaṁ vā parivattetvā pañhaṁ vā vissajjetvā aparabhāge tuṇhībhūto (MA.10./I,270.) iti  paṭisañcikkhati “bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā”ti, ayaṁ bhāsite sampajānakārī nāma.  Yo tuṇhībhūto ciraṁ dhammaṁ vā kammaṭṭhānaṁ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati “tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā, upādārūpapavattiyā sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmā”ti, ayaṁ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.  
 Tayidaṁ Mahāsīvattherena vuttaṁ asammohadhuraṁ imasmiṁ Satipaṭṭhānasutte adhippetaṁ.  Sāmaññaphale pana sabbampi catubbidhaṁ sampajaññaṁ labbhati.  Tasmā visesato ettha asammohasampajaññasseva vasena sampajānakāritā veditabbā.  Sampajānakārī sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasenattho veditabbo.  Vibhaṅgappakaraṇe pana, “sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamatī”ti (vibha.523) evametāni padāni vibhattāneva.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ catusampajaññapariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.  Idha samudayavayadhammānupassīti-ādīsu rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca nīharitabbo.  Sesaṁ vuttasadisameva.  
 Idha catusampajaññapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, vuttappakāro ariyamaggo maggasaccaṁ.  Evaṁ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idamekassa (CS:pg.1.275) catusampajaññapariggāhakassa bhikkhuno vasena yāva arahattā niyyānamukhanti.  
 
 Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā 

 110. Evaṁ catusampajaññavasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni paṭikūlamanasikāravasena vibhajituṁ puna caparanti-ādimāha.  Tattha imameva kāyanti-ādīsu yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ sabbākārena vitthārato Visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṁ.  Ubhatomukhāti heṭṭhā ca upari cāti dvīhi mukhehi yuttā.  Nānāvihitassāti (MA.10./I,271.) nānāvidhassa.
 Idaṁ panettha opammasaṁsandanaṁ-- ubhatomukhā putoḷi viya hi cātumahābhūtiko kāyo, tattha missetvā pakkhittanānāvidhadhaññaṁ viya kesādayo dvattiṁsākārā, cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa taṁ putoḷiṁ muñcitvā paccavekkhato nānāvidhadhaññassa pākaṭakālo viya yogino dvattiṁsākārassa vibhūtākāro veditabbo.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ kesādipariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati, ito paraṁ vuttanayameva.  Kevalañhi idha dvattiṁsākārapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ purimasadisamevāti.  
 
 Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā 

 111.  Evaṁ paṭikūlamanasikāravasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni dhātumanasikāravasena vibhajituṁ puna caparanti-ādimāha.  Tatrāyaṁ opammasaṁsandanena (CS:pg.1.276) saddhiṁ atthavaṇṇanā -- yathā koci goghātako vā tasseva vā bhattavetanabhato antevāsiko gāviṁ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṁ mahāpathānaṁ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṁ koṭṭhāsaṁ katvā nisinno assa, evameva bhikkhu catunnaṁ iriyāpathānaṁ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṁ, yathāṭhitattā ca yathāpaṇihitaṁ kāyaṁ-- “Atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu …pe… vāyodhātū”ti evaṁ paccavekkhati.  
 Kiṁ vuttaṁ hoti-- yathā goghātakassa gāviṁ posentassāpi āghātanaṁ āharantassāpi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassāpi vadhentassāpi vadhitaṁ mataṁ passantassāpi tāvadeva gāvīti saññā na antaradhāyati, yāva naṁ padāletvā bīlaso na vibhajati.  Vibhajitvā nisinnassa (MA.10./I,272.) pana gāvīti saññā antaradhāyati, maṁsasaññā pavattati, nāssa evaṁ hoti “Ahaṁ gāviṁ vikkiṇāmi, ime gāviṁ harantī”ti.  Atha khvassa “Ahaṁ maṁsaṁ vikkiṇāmi, ime maṁsaṁ haranti”cceva hoti, evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihibhūtassāpi pabbajitassāpi tāvadeva sattoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ ghanavinibbhogaṁ katvā dhātuso na paccavekkhati.  Dhātuso paccavekkhato panassa sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṁ santiṭṭhati.  Tenāha Bhagavā-- “imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati, atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti.  Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā …pe… vāyodhātū”ti.  
 Goghātako viya hi yogī, gāvīti saññā viya sattasaññā, catumahāpatho viya catu-iriyāpatho, bīlaso vibhajitvā nisinnabhāvo viya dhātuso paccavekkhaṇanti ayamettha pāḷivaṇṇanā, kammaṭṭhānakathā pana Visuddhimagge vitthāritā.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ catudhātupariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī (CS:pg.1.277) viharati.  Ito paraṁ vuttanayameva.  Kevalañhi idha catudhātupariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ purimasadisamevāti.  
 
 Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Navasivathikapabbavaṇṇanā 

 112. Evaṁ dhātumanasikāravasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni navahi sivathikapabbehi vibhajituṁ, puna caparanti-ādimāha.  Tattha seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya.  Sarīranti matasarīraṁ.  Sivathikāya chaḍḍītanti susāne apaviddhaṁ.  Ekāhaṁ matassa assāti ekāhamataṁ.  Dvīhaṁ matassa assāti dvīhamataṁ.  Tīhaṁ matassa assāti tīhamataṁ.  Bhastā viya vāyunā uddhaṁ jīvitapariyādānā yathānukkamaṁ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātakaṁ. (MA.10./I,273.) Vinīlaṁ vuccati viparibhinnavaṇṇaṁ.  Vilīnameva vinīlakaṁ.  Paṭikūlattā vā kucchitaṁ vinīlanti vinīlakaṁ.  Maṁsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhānesu nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṁ adhivacanaṁ.  Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi visandamānaṁ pubbaṁ vipubbaṁ.  Vipubbameva vipubbakaṁ, paṭikūlattā vā kucchitaṁ vipubbanti vipubbakaṁ.  Vipubbakaṁ jātaṁ tathābhāvaṁ gatanti vipubbakajātaṁ.  
 So imameva kāyanti so bhikkhu imaṁ attano kāyaṁ tena kāyena saddhiṁ ñāṇena upasaṁharati upaneti.  Kathaṁ?  Ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁ-anatītoti.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- āyu, usmā, viññāṇanti imesaṁ tiṇṇaṁ dhammānaṁ atthitāya ayaṁ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti imesaṁ pana vigamā ayampi evaṁdhammo evaṁpūtikasabhāvoyeva, evaṁbhāvī evaṁ-uddhumātādibhedo bhavissati, evaṁ-anatīto evaṁ-uddhumātādibhāvaṁ anatikkantoti.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ uddhumātādipariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.  
 Khajjamānanti (CS:pg.1.278) udarādīsu nisīditvā udaramaṁsa-oṭṭhamaṁsa-akkhikūṭādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṁ.  Samaṁsalohitanti sesāvasesamaṁsalohitayuttaṁ.  Nimaṁsalohitamakkhitanti maṁse khīṇepi lohitaṁ na sussati, taṁ sandhāya vuttaṁ “nimaṁsalohitamakkhitan”ti.  Aññenāti aññena disābhāgena.  Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṁ pāṭiyekkaṁ vippakiṇṇaṁ.  Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo.  Terovassikānīti atikkantasaṁvaccharāni.  Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti.  Antobhūmigatāni pana cirataraṁ tiṭṭhanti.  Cuṇṇakajātānīti cuṇṇaṁ cuṇṇaṁ hutvā vippakiṇṇāni.  Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṁ vasena yojanā kātabbā.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ khajjamānādipariggahaṇena yāva cuṇṇakabhāvā (MA.10./I,274.) attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.  
 Idha pana ṭhatvā navasivathikā samodhānetabbā.  “Ekāhamataṁ vā”ti-ādinā nayena vuttā sabbāpi ekā, “kākehi vā khajjamānan”ti-ādikā ekā, “Atthikasaṅkhalikaṁ samaṁsalohitaṁ nhārusambandhan”ti ekā, “nimaṁsalohitamakkhitaṁ nhārusambandhan”ti ekā, “apagatamaṁsalohitaṁ nhārusambandhan”ti ekā, “Atthikāni apagatasambandhānī”ti-ādikā ekā, “Atthikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgānī”ti ekā, “puñjakitāni terovassikānī”ti ekā, “pūtīni cuṇṇakajātānī”ti ekā.  
 Evaṁ kho, bhikkhaveti idaṁ navasivathikā dassetvā kāyānupassanaṁ niṭṭhapento āha.  Tattha navasivathikapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ.  Evaṁ catusaccavaseneva ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idaṁ navasivathikapariggāhakānaṁ bhikkhūnaṁ yāva arahattā niyyānamukhanti.  
 
 Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

 Ettāvatā ca ānāpānapabbaṁ iriyāpathapabbaṁ catusampajaññapabbaṁ paṭikūlamanasikārapabbaṁ dhātumanasikārapabbaṁ navasivathikapabbānīti cuddasapabbā kāyānupassanā niṭṭhitā hoti.  
 Tattha (CS:pg.1.279) ānāpānapabbaṁ paṭikūlamanasikārapabbanti imāneva dve appanākammaṭṭhānāni.  Sivathikānaṁ pana ādīnavānupassanāvasena vuttattā sesāni dvādasāpi upacārakammaṭṭhānānevāti.  
 
 Kāyānupassanā niṭṭhitā.

 Vedanānupassanāvaṇṇanā 

 113. Evaṁ Bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā idāni navavidhena vedanānupassanaṁ kathetuṁ kathañca, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha sukhaṁ vedananti kāyikaṁ vā cetasikaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno “Ahaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī”ti pajānātīti attho.  Tattha kāmaṁ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṁ vedayamānā “sukhaṁ vedayāmā”ti pajānanti, na panetaṁ evarūpaṁ jānanaṁ sandhāya vuttaṁ.  Evarūpaṁ jānanaṁ hi sattūpaladdhiṁ na jahati, sattasaññaṁ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṁ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti.  Imassa pana bhikkhuno jānanaṁ sattūpaladdhiṁ (MA.10./I,275.) jahati sattasaññaṁ ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṁ ceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti.  Idañhi “ko vedayati, kassa vedanā, kiṁ kāraṇā vedanā”ti evaṁ sampajānavediyanaṁ sandhāya vuttaṁ.
 Tattha ko vedayatīti na koci satto vā puggalo vā vedayati.  Kassa vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā.  Kiṁ kāraṇā vedanāti vatthu-ārammaṇāva panassa vedanā.  Tasmā esa evaṁ pajānāti-- “taṁ taṁ sukhādīnaṁ vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā vedanāva vedayati.  Taṁ pana vedanāpavattiṁ upādāya ‘ahaṁ vedayāmī’ti vohāramattaṁ hotī”ti.  Evaṁ vedanāva vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā vedanāva vedayatīti sallakkhento esa “sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī”ti pajānātīti veditabbo.  Cittalapabbate aññataro thero viya.  Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṁ parivattati.  Tameko daharo āha “kataraṁ vo, bhante, ṭhānaṁ rujjatī”ti.  Āvuso, pāṭiyekkaṁ rujjanaṭṭhānaṁ nāma natthi, vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā vedanāva vedayatīti.  Evaṁ jānanakālato (CS:pg.1.280) paṭṭhāya adhivāsetuṁ vaṭṭati no, bhanteti.  Adhivāsemi āvusoti.  Adhivāsanā, bhante, seyyāti.  Thero adhivāsesi.  Tato vāto yāva hadayā phālesi, mañcake antāni rāsikatāni ahesuṁ.  Thero daharassa dassesi “vaṭṭatāvuso, ettakā adhivāsanā”ti.  Daharo tuṇhī ahosi.  Thero vīriyasamataṁ yojetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi.  
 Yathā ca sukhaṁ, evaṁ dukkhaṁ …pe… nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno “nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī”ti pajānāti.  Iti Bhagavā rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṁ kathento vedanāvasena kathesi.  Duvidhañhi kammaṭṭhānaṁ rūpakammaṭṭhānañca arūpakammaṭṭhānañca.  Rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccati.  Tattha Bhagavā rūpakammaṭṭhānaṁ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṁ kathesi.  Tadubhayampi sabbākārato Visuddhimagge dassitameva.
 Arūpakammaṭṭhānaṁ (MA.10./I,276.) pana kathento yebhuyyena vedanāvasena katheti.  Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti.  Kathaṁ?  Ekaccassa hi saṁkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṁ ārammaṇe cittacetasikānaṁ paṭhamābhinipāto taṁ ārammaṇaṁ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti.  Ekaccassa taṁ ārammaṇaṁ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti.  Ekaccassa taṁ ārammaṇaṁ pariggahetvā vijānantaṁ uppajjamānaṁ viññāṇaṁ pākaṭaṁ hoti.  Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi “na kevalaṁ phassova uppajjati, tena saddhiṁ tadeva ārammaṇaṁ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṁ viññāṇampi uppajjatī”ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.  Yassa vedanā pākaṭā hoti.  So “na kevalaṁ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṁ tadevārammaṇaṁ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṁ viññāṇampi uppajjatī”ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.  Yassa viññāṇaṁ pākaṭaṁ hoti, so “na kevalaṁ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṁ tadevārammaṇaṁ phusamāno phassopi (CS:pg.1.281) uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatī”ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.  
 So “ime phassapañcamakā dhammā kiṁ nissitā”ti upadhārento “vatthuṁ nissitā”ti pajānāti.  Vatthu nāma karajakāyo, yaṁ sandhāya vuttaṁ “idañca me viññāṇaṁ ettha sitaṁ ettha paṭibaddhan”ti (dī.ni.1.234235 ma.ni.2.252).  So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca.  Evamettha “vatthu rūpaṁ, phassapañcamakā nāman”ti nāmarūpamattameva passati.  Rūpaṁ cettha rūpakkhandho, nāmaṁ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṁ hoti.  Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttañca nāmarūpaṁ natthi.
 So “ime pañcakkhandhā kiṁ hetukā”ti upaparikkhanto “avijjādihetukā”ti passati.  Tato paccayo ceva paccayuppannañca idaṁ, añño satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevāti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā “aniccaṁ dukkhaṁ anattā”ti sammasanto vicarati.  
(MA.10./I,277.) So “ajja ajjā”ti paṭivedhaṁ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāya puggalasappāya bhojanasappāya dhammassavanasappāyaṁ labhitvā ekapallaṅkena nisinno vipassanaṁ matthakaṁ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti.  Evaṁ imesampi tiṇṇaṁ janānaṁ yāva arahattā kammaṭṭhānaṁ kathitaṁ hoti.  
 Idha pana Bhagavā arūpakammaṭṭhānaṁ kathento vedanāvasena kathesi.  Phassavasena vā hi viññāṇavasena vā kathīyamānaṁ na pākaṭaṁ hoti, andhakāraṁ viya khāyati.  Vedanāvasena pana pākaṭaṁ hoti.  Kasmā?  Vedanānaṁ uppattipākaṭatāya.  Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā.  Yadā sukhaṁ uppajjati, sakalasarīraṁ khobhentaṁ maddantaṁ pharamānaṁ abhisandayamānaṁ satadhotaṁ sappiṁ khādāpayantaṁ viya satapākatelaṁ makkhayamānaṁ viya ghaṭasahassena pariḷāhaṁ nibbāpayamānaṁ viya-- “aho sukhaṁ aho sukhan”ti vācaṁ nicchārayamānameva uppajjati.  Yadā dukkhaṁ uppajjati, sakalasarīraṁ khobhentaṁ maddantaṁ pharamānaṁ abhisandayamānaṁ tattaphālaṁ pavesentaṁ viya vilīnatambalohena āsiñcantaṁ viya sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāru-ukkākalāpaṁ khipamānaṁ viya-- (CS:pg.1.282) “aho dukkhaṁ aho dukkhan”ti vippalāpayamānameva uppajjati.  Iti sukhadukkhavedanānaṁ uppatti pākaṭā hoti.  
 Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārāva avibhūtā.  Sā sukhadukkhānaṁ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti.  Yathā kiṁ?  Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṁ ārohitvā palātassa migassa anupathaṁ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṁ disvā majjhe apassantopi “ito āruḷho, ito oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī”ti nayato jānāti, evaṁ āruḷhaṭṭhāne padaṁ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti.  Oruḷhaṭṭhāne padaṁ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti.  “Ito āruyha ito oruyha majjhe evaṁ gato”ti nayato gahaṇaṁ viya sukhadukkhānaṁ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti (MA.10./I,278.) nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti.  Evaṁ Bhagavā paṭhamaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena nibbattetvāva dassesi.  
 Na kevalañca idheva evaṁ dassesi, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye, cūḷavedalle, mahāvedalle, raṭṭhapālasutte, māgaṇḍiyasutte, dhātuvibhaṅge, āneñjasappāye, Dīghanikāyamhi mahānidāne, sakkapañhe, mahāsatipaṭṭhāne, saṁyuttamhi cūḷanidānasutte, rukkhopame, parivīmaṁsanasutte, sakale vedanāsaṁyutteti evaṁ anekesu suttesu paṭhamaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena nibbattetvā dassesi.  Yathā ca tesu, evaṁ imasmimpi Satipaṭṭhānasutte paṭhamaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena nibbattetvā dassesi.  
 Tattha sukhaṁ vedananti-ādīsu ayaṁ aparopi pajānanapariyāyo-- sukhaṁ vedanaṁ vedayāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno “sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī”ti pajānāti.  Tena yā pubbe anubhūtapubbā dukkhā vedanā, tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṁ abhāvato (CS:pg.1.283) vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā, itiha tattha sampajāno hoti.
 Vuttampi cetaṁ Bhagavatā-- 
 “Yasmiṁ Aggivessana samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, sukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti, yasmiṁ Aggivessana samaye dukkhaṁ …pe… adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, na dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, adukkhamasukhaññeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti.  Sukhāpi kho Aggivessana vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā.  Dukkhāpi kho …pe… adukkhamasukhāpi kho Aggivessana vedanā aniccā …pe… nirodhadhammā.  Evaṁ passaṁ Aggivessana sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya dukkhāyapi vedanāya (MA.10./I,279.) adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati, nibbindaṁ virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti.  ‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti (ma.ni.2.205).
 Sāmisaṁ vā sukhanti-ādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehasitasomanassavedanā.  Nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammasitasomanassavedanā.  Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitadomanassavedanā.  Nirāmisā dukkhā nāma cha nekkhammasitadomanassavedanā.  Sāmisā adukkhamasukhā nāma cha gehasita-upekkhā vedanā.  Nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammasita-upekkhā vedanā.  Tāsaṁ vibhāgo uparipaṇṇāsake pāḷiyaṁ āgatoyeva.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ sukhavedanādipariggahaṇena attano vā vedanāsu, parassa vā vedanāsu, kālena vā attano, kālena vā parassa vedanāsu vedanānupassī viharati.  Samudayavayadhammānupassī vāti ettha pana “avijjāsamudayā vedanāsamudayo”ti-ādīhi (paṭi.ma.1.50) pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṁ samudayañca vayañca passanto samudayadhammānupassī vā (CS:pg.1.284) vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, kālena samudayadhammānupassī vā, kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu viharatīti veditabbo.  Ito paraṁ kāyānupassanāyaṁ vuttanayameva.  
 Kevalañhi idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā vedanāpariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ tādisamevāti.  
 
 Vedanānupassanā niṭṭhitā.  

 Cittānupassanāvaṇṇanā 

 114. Evaṁ navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā idāni soḷasavidhena cittānupassanaṁ kathetuṁ kathañca, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṁ lobhasahagataṁ.  Vītarāganti lokiyakusalābyākataṁ.  Idaṁ pana yasmā sammasanaṁ na dhammasamodhānaṁ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṁ na labbhati.  Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṁ, na pacchimapadaṁ bhajanti.  Sadosanti duvidhaṁ (MA.10./I,280.) dosasahagataṁ.  Vītadosanti lokiyakusalābyākataṁ.  Sesāni dasākusalacittāni neva purimaṁ padaṁ, na pacchimaṁ padaṁ bhajanti.  Samohanti vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcāti duvidhaṁ.  Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā tānipi idha vaṭṭantiyeva.  Imasmiṁyeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādiṇṇānīti.  Vītamohanti lokiyakusalābyākataṁ.  Saṁkhittanti thinamiddhānupatitaṁ, etañhi saṁkuṭitacittaṁ nāma.  Vikkhittanti uddhaccasahagataṁ, etañhi pasaṭacittaṁ nāma.  
 Mahaggatanti rūpārūpāvacaraṁ.  Amahaggatanti kāmāvacaraṁ.  Sa-uttaranti kāmāvacaraṁ.  Anuttaranti rūpāvacarañca arūpāvacarañca.  Tatrāpi sa-uttaraṁ rūpāvacaraṁ, anuttaraṁ arūpāvacarameva.  Samāhitanti yassa appanāsamādhi upacārasamādhi vā atthi.  Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṁ.  Vimuttanti tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṁ.  Avimuttanti ubhayavimuttivirahitaṁ, samucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṁ pana idha okāsova natthi.
 Iti (CS:pg.1.285) ajjhattaṁ vāti evaṁ sarāgādipariggahaṇena yasmiṁ yasmiṁ khaṇe yaṁ yaṁ cittaṁ pavattati, taṁ taṁ sallakkhento attano vā citte, parassa vā citte, kālena vā attano, kālena vā parassa citte cittānupassī viharati.  Samudayavayadhammānupassīti ettha pana “avijjāsamudayā viññāṇasamudayo”ti (paṭi.ma.1.50) evaṁ pañcahi pañcahi ākārehi viññāṇassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo.  Ito paraṁ vuttanayameva.
 Kevalañhi idha cittapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā cittapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ tādisamevāti.
 
 Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

 Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā

 115. Evaṁ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā idāni pañcavidhena dhammānupassanaṁ kathetuṁ kathañca, bhikkhaveti-ādimāha.  Apica Bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito, vedanācittānupassanāhi suddha-arūpapariggaho.  Idāni rūpārūpamissakapariggahaṁ kathetuṁ “kathañca, bhikkhave”ti-ādimāha (MA.10./I,281.) Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito, vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova, cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahovāti idāni saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṁ “kathañca, bhikkhave”ti-ādimāha.
 Tattha santanti abhiṇhasamudācāravasena saṁvijjamānaṁ.  Asantanti asamudācāravasena vā pahīnattā vā avijjamānaṁ.  Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti.  Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṁ pajānāti.  Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.  
 Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti.  Subhanimittaṁ nāma subhampi subhanimittaṁ, subhārammaṇampi subhanimittaṁ.  Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā dukkhe sukhanti vā anattani attāti vā asubhe (CS:pg.1.286) subhanti vā manasikāro, taṁ tattha bahulaṁ pavattayato kāmacchando uppajjati.  Tenāha Bhagavā-- “Atthi, bhikkhave, subhanimittaṁ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā”ti (saṁ.ni.5.232).  
 Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti.  Asubhanimittaṁ nāma asubhampi asubhārammaṇampi.  Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe asubhanti vā manasikāro, taṁ tattha bahulaṁ pavattayato kāmacchando pahīyati.  Tenāha Bhagavā-- “Atthi, bhikkhave, asubhanimittaṁ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamanāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā”ti (saṁ.ni.5.232).
 Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṁvattanti asubhanimittassa uggaho asubhabhāvanānuyogo (MA.10./I,282.) indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti.  Dasavidhañhi asubhanimittaṁ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi, indriyesu pihitadvārassāpi, catunnaṁ pañcannaṁ ālopānaṁ okāse sati udakaṁ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi.  Tenetaṁ vuttaṁ-- 
 	“Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṁ pive;
 	Alaṁ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno”ti.  (theragā.983).
 Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasa-asubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati.  Tena vuttaṁ “cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṁvattantī”ti.  Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.
 Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti.  Tattha paṭighampi paṭighanimittaṁ, paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṁ.  Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova.  Taṁ tasmiṁ nimitte bahulaṁ pavattayato (CS:pg.1.287) byāpādo uppajjati.  Tenāha Bhagavā-- “Atthi, bhikkhave, paṭighanimittaṁ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā”ti (saṁ.ni.5.232).
 Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti.  Tattha tattha “mettā”ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati.  “Cetovimuttī”ti appanāva.  Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova.  Taṁ tattha bahulaṁ pavattayato byāpādo pahīyati.  Tenāha Bhagavā-- “Atthi, bhikkhave, mettā cetovimutti, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamanāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā”ti (saṁ.ni.5.232).
 Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṁvattanti (MA.10./I,283.) mettānimittassa uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti.  Odhisaka-anodhisakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṁ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṁ bhāventassāpi.  “Tvaṁ etassa kuddho kiṁ karissasi, kimassa sīlādīni nāsetuṁ sakkhissasi, nanu tvaṁ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi, parassa kujjhanaṁ nāma vītaccitaṅgāra-tatta-ayasalāka-gūthādīni gahetvā paraṁ paharitukāmatāsadisaṁ hoti.  Esopi tava kuddho kiṁ karissati, kiṁ te sīlādīni vināsetuṁ sakkhissati, esa attano kammeneva āgantvā attano kammena gamissati, appaṭicchitapaheṇakaṁ viya paṭivātaṁ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī”ti evaṁ attano ca parassa ca kammassakataṁ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṁ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati.  Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati.  Tena vuttaṁ “cha dhammā byāpādassa pahānāya saṁvattantī”ti.  Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.  
 Aratiādīsu (CS:pg.1.288) ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti.  Arati nāma ukkaṇṭhitā.  Tandī nāma kāyālasiyatā.  Vijambhitā nāma kāyavināmanā.  Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho.  Cetaso līnattaṁ nāma cittassa līnākāro.  Imesu arati-ādīsu ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato thinamiddhaṁ uppajjati.  Tenāha -- “Atthi, bhikkhave, arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṁ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā”ti (saṁ.ni.5.232).  
 Ārambhadhātu-ādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti.  Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṁ.  Nikkamadhātu nāma kosajjato (MA.10./I,284.) nikkhantatāya tato balavataraṁ.  Parakkamadhātu nāma paraṁ paraṁ ṭhānaṁ akkamanato tatopi balavataraṁ.  Imasmiṁ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato thinamiddhaṁ pahīyati.  Tenāha-- “Atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa anuppādāya uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā”ti (saṁ.ni.5.232).  
 Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṁvattanti, atibhojane nimittaggāho iriyāpathasamparivattanatā ālokasaññāmanasikāro abbhokāsavāso kalyāṇamittatā sappāyakathāti.  Āharahatthakatatravaṭṭaka-alaṁsāṭakakākamāsakabhuttavamitakabhojanaṁ bhuñjitvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṁ karoto thinamiddhaṁ mahāhatthī viya ottharantaṁ āgacchati.  Catupañca-ālopa-okāsaṁ pana ṭhapetvā pānīyaṁ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṁ na hotīti evaṁ atibhojane nimittaṁ gaṇhantassāpi thinamiddhaṁ pahīyati.  Yasmiṁ iriyāpathe thinamiddhaṁ okkamati, tato aññaṁ parivattentassāpi, rattiṁ candālokadīpāloka-ukkāloke divā sūriyālokaṁ manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, Mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṁ pahīyati.  Ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati.  Tena vuttaṁ “cha dhammā thinamiddhassa pahānāya (CS:pg.1.289) saṁvattantī”ti Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.  
 Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti.  Avūpasamo nāma avūpasantākāro.  Uddhaccakukkuccamevetaṁ atthato.  Tattha ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato uddhaccakukkuccaṁ uppajjati.  Tenāha “Atthi, bhikkhave, cetaso avūpasamo, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya uppannassa (MA.10./I,285.) vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā”ti (saṁ.ni.5.232).  
 Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti.  Tenāha-- “Atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā”ti (saṁ.ni.5.232).  
 Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṁvattanti bahussutatā paripucchakatā Vinaye pakataññutā vuddhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti.  Bāhusaccenapi hi ekaṁ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṁ pahīyati.  Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṁ ciṇṇavasibhāvatāya pakataññunopi, vuddhe Mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, Upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṁ pahīyati.  Ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati.  Tena vuttaṁ-- “cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṁvattantī”ti.  Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.  
 Vicikicchāṭṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti.  Vicikicchāṭṭhānīyā dhammā nāma punappunaṁ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva.  Tattha ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato vicikicchā uppajjati.  Tenāha-- “Atthi, bhikkhave, vicikicchāṭṭhānīyā dhammā (CS:pg.1.290) tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā”ti (saṁ.ni.5.232).  
 Kusalādīsu dhammesu yonisomanasikārena panassā pahānaṁ hoti.  Tenāha-- “Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro (MA.10./I,286.) ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā”ti (saṁ.ni.5.232).  
 Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṁvattanti bahussutatā paripucchakatā Vinaye pakataññutā adhimokkhabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti.  Bāhusaccenapi hi ekaṁ vā …pe… pañca vā nikāye pāḷivasena atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati.  Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, Vinaye ciṇṇavasibhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhāta-adhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte Vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati.  Ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṁ ratanānaṁ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati.  Tena vuttaṁ-- “cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṁvattantī”ti.  Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ pañcanīvaraṇapariggahaṇena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati.  Samudayavayā panettha subhanimitta asubhanimittādīsu ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena pañcasu nīvaraṇesu vuttanayena nīharitabbā.  Ito paraṁ vuttanayameva.  
 Kevalañhi idha nīvaraṇapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ tādisamevāti.  
 
 Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Khandhapabbavaṇṇanā 

 116. Evaṁ (CS:pg.1.291) pañcanīvaraṇavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni pañcakkhandhavasena vibhajituṁ puna caparanti-ādimāha.  Tattha pañcasu upādānakkhandhesūti upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho.  Ayamettha (MA.10./I,287.) saṅkhepo Vitthārato pana khandhakathā Visuddhimagge vuttā.  Iti rūpanti “idaṁ rūpaṁ, ettakaṁ rūpaṁ, na ito paraṁ rūpaṁ atthī”ti sabhāvato rūpaṁ pajānāti.  Vedanādīsupi eseva nayo.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārena pana rūpādīni Visuddhimagge khandhakathāyameva vuttāni.  Iti rūpassa samudayoti evaṁ avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo.  Iti rūpassa atthaṅgamoti evaṁ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo, vedanādīsupi eseva nayo.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthāro pana Visuddhimagge udayabbayañāṇakathāyaṁ vutto.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ pañcakkhandhapariggahaṇena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati.  Samudayavayā panettha “avijjāsamudayā rūpasamudayo”ti-ādīnaṁ (paṭi.ma.1.50) pañcasu khandhesu vuttānaṁ paññāsāya lakkhaṇānaṁ vasena nīharitabbā.  Ito paraṁ vuttanayameva.  
 Kevalañhi idha khandhapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā khandhapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ tādisamevāti.  
 
 Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Āyatanapabbavaṇṇanā 

 117. Evaṁ pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni āyatanavasena vibhajituṁ puna caparanti-ādimāha.  Tattha chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesūti cakkhu sotaṁ ghānaṁ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu rūpaṁ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imesu chasu (CS:pg.1.292) bāhiresu.  Cakkhuṁ ca pajānātīti cakkhupasādaṁ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.  Rūpe ca pajānātīti bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.  Yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojananti yañca taṁ cakkhuṁ ceva rūpe cāti ubhayaṁ paṭicca kāmarāgasaṁyojanaṁ paṭigha-māna-diṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-bhavarāga-issā-macchariyāvijjāsaṁyojananti dasavidhaṁ saṁyojanaṁ uppajjati, tañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.  
(MA.10./I,288.) Kathaṁ panetaṁ uppajjatīti?  Cakkhudvāre tāva āpāthagataṁ iṭṭhārammaṇaṁ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaṁyojanaṁ uppajjati.  Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaṁyojanaṁ uppajjati.  “Ṭhapetvā maṁ na koci añño etaṁ ārammaṇaṁ vibhāvetuṁ samattho atthī”ti maññato mānasaṁyojanaṁ uppajjati.  “Etaṁ rūpārammaṇaṁ niccaṁ dhuvan”ti gaṇhato diṭṭhisaṁyojanaṁ uppajjati.  “Etaṁ rūpārammaṇaṁ satto nu kho, sattassa nu kho”ti vicikicchato vicikicchāsaṁyojanaṁ uppajjati.  “Sampattibhave vata no idaṁ sulabhaṁ jātan”ti bhavaṁ patthentassa bhavarāgasaṁyojanaṁ uppajjati.  “Āyatimpi evarūpaṁ sīlabbataṁ samādiyitvā sakkā laddhun”ti sīlabbataṁ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaṁyojanaṁ uppajjati.  “Aho vata etaṁ rūpārammaṇaṁ aññe na labheyyun”ti usūyato issāsaṁyojanaṁ uppajjati.  Attanā laddhaṁ rūpārammaṇaṁ aññassa maccharāyato macchariyasaṁyojanaṁ uppajjati.  Sabbeheva sahajāta-aññāṇavasena avijjāsaṁyojanaṁ uppajjati.  
 Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa tassa dasavidhassāpi saṁyojanassa uppādo hoti, tañca kāraṇaṁ pajānāti.  Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa tassa dasavidhassāpi saṁyojanassa yena kāraṇena pahānaṁ hoti, tañca kāraṇaṁ pajānāti.  Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena pahīnassāpi tassa dasavidhassa saṁyojanassa yena kāraṇena āyatiṁ anuppādo hoti, tañca pajānāti.  Kena kāraṇena panassa āyatiṁ anuppādo hoti?  Diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsa-issāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saṁyojanassa sotāpattimaggena (CS:pg.1.293) āyatiṁ anuppādo hoti.  Kāmarāgapaṭighasaṁyojanadvayassa oḷārikassa sakadāgāmimaggena, aṇusahagatassa anāgāmimaggena, mānabhavarāgāvijjāsaṁyojanattayassa arahattamaggena āyatiṁ anuppādo hoti.  
 Sotañca pajānāti sadde cā ti-ādīsupi eseva nayo.  Apicettha āyatanakathā (MA.10./I,289.) vitthārato Visuddhimagge āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā.
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ ajjhattikāyatanapariggahaṇena attano vā dhammesu, bāhirāyatanapariggahaṇena parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati.  Samudayavayā panettha “avijjāsamudayā cakkhusamudayo”ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe, arūpāyatanesu manāyatanassa viññāṇakkhandhe, dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā.  Lokuttaradhammā na gahetabbā.  Ito paraṁ vuttanayameva.
 Kevalañhi idha āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā āyatanapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ tādisamevāti.
 
 Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

 Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

 118. Evaṁ cha ajjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha.  Tattha bojjhaṅgesūti bujjhanakasattassa aṅgesu.  Santanti paṭilābhavasena saṁvijjamānaṁ.  Satisambojjhaṅganti satisaṅkhātaṁ sambojjhaṅgaṁ.  Ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi, yāya vā so sati-ādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi.  Tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṁ.  Tena vuttaṁ “satisaṅkhātaṁ sambojjhaṅgan”ti.  Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanattho veditabbo.
 Asantanti (CS:pg.1.294) appaṭilābhavasena avijjamānaṁ.  Yathā ca anuppannassāti-ādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva-- “Atthi, bhikkhave, satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā satisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī”ti (saṁ.ni.5.183) evaṁ uppādo (MA.10./I,290.) hoti Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā.  Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva, taṁ tattha bahulaṁ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati.  
 Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti satisampajaññaṁ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti.  Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena Tissadattatthera-Abhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati.  Evaṁ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.  
 Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana-- “Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā …pe… kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī”ti (saṁ.ni.5.232) evaṁ uppādo hoti.
 Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti.  Tattha paripucchakatāti khandhadhātu-āyatana-indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṁ atthasannissitaparipucchābahulatā.
 Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṁ vatthūnaṁ visadabhāvakaraṇaṁ.  Yadā hissa kesanakhalomā atidīghā honti, sarīraṁ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikaṁ vatthu avisadaṁ hoti aparisuddhaṁ (CS:pg.1.295) Yadā pana cīvaraṁ jiṇṇaṁ kiliṭṭhaṁ duggandhaṁ hoti, senāsanaṁ vā uklāpaṁ, tadā bāhiraṁ vatthu avisadaṁ hoti aparisuddhaṁ.  Tasmā kesādicchedāpanena uddhaṁvirecana-adhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena (MA.10./I,291.) ucchādananhāpanena ca ajjhattikaṁ vatthu visadaṁ kātabbaṁ.
 Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiraṁ vatthu visadaṁ kātabbaṁ.  Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthusmiṁ avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṁ hoti, aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya.  Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṁ hoti, parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya.  Tena vuttaṁ-- “vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattatī”ti.
 Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṁ indriyānaṁ samabhāvakaraṇaṁ.  Sace hissa saddhindriyaṁ balavaṁ hoti, itarāni mandāni.  Tato vīriyindriyaṁ paggahakiccaṁ, satindriyaṁ upaṭṭhānakiccaṁ, samādhindriyaṁ avikkhepakiccaṁ, paññindriyaṁ dassanakiccaṁ kātuṁ na sakkoti.  Tasmā taṁ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṁ jātaṁ, tathā amanasikārena hāpetabbaṁ.  Vakkalittherassa vatthu cettha nidassanaṁ.  Sace pana vīriyindriyaṁ balavaṁ hoti, atha neva saddhindriyaṁ adhimokkhakiccaṁ kātuṁ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṁ.  Tasmā taṁ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṁ.  Tatrāpi Soṇattherassa vatthu dassetabbaṁ.  Evaṁ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṁ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.
 Visesato panettha saddhāpaññānaṁ samādhivīriyānaṁ ca samataṁ pasaṁsanti.  Balavasaddho hi mandapañño mudhāpasanno hoti, avatthusmiṁ pasīdati.  Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṁ bhajati.  Bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti.  Cittuppādamatteneva kusalaṁ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati.  Ubhinnaṁ samatāya vatthusmiṁyeva pasīdati Balavasamādhiṁ pana mandavīriyaṁ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṁ adhibhavati.  Balavavīriyaṁ mandasamādhiṁ vīriyassa uddhaccapakkhattā (CS:pg.1.296) uddhaccaṁ adhibhavati (MA.10./I,292.) Samādhi pana vīriyena saṁyojito kosajje patituṁ na labhati.  Vīriyaṁ samādhinā saṁyojitaṁ uddhacce patituṁ na labhati.  Tasmā tadubhayaṁ samaṁ kātabbaṁ.  Ubhayasamatāya hi appanā hoti.
 Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati.  Evaṁ saddahanto okappento appanaṁ pāpuṇissati.  Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati, evañhi so appanaṁ pāpuṇāti.  Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati, evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṁ pāpuṇāti.  Ubhinnaṁ pana samatāyapi appanā hotiyeva.  Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati.  Sati hi cittaṁ uddhaccapakkhikānaṁ saddhāvīriyapaññānaṁ vasena uddhaccapātato, kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati.  Tasmā sā loṇadhūpanaṁ viya sabbabyañjanesu sabbakammika-amacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā.  Tenāha-- “sati ca pana sabbatthikā vuttā Bhagavatā.  Kiṁ kāraṇā?  Cittañhi sati paṭisaraṇaṁ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na ca vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī”ti.
 Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṁ dummedhapuggalānaṁ ārakāva parivajjanaṁ.  Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā.  Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā.  Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittatā.  Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.  
 Vīriyasambojjhaṅgassa-- “Atthi, bhikkhave, ārabbhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī”ti (saṁ.ni.5.232) evaṁ uppādo hoti.  
 Apica (CS:pg.1.297) ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa (MA.10./I,293.) uppādāya saṁvattanti apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṁsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā piṇḍapātāpacāyanatā dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā jātimahattapaccavekkhaṇatā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā āraddhavīriyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
 Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṁ anubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṁ jālakkhipakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavāhanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṁ buddhantarampi khuppipāsāhi āturitakālepi, kālakañjika-asuresu saṭṭhihattha-asītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṁ uppādetuṁ.  Ayameva te bhikkhu kālo vīriyakaraṇāyāti evaṁ apāyabhayaṁ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.  
 “Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṁ laddhuṁ, āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṁso vīriyassā”ti evaṁ ānisaṁsadassāvinopi uppajjati.  “Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakehi te gatamaggo gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantun”ti evaṁ gamanavīthiṁ paccavekkhantassāpi uppajjati.  “Ye taṁ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi ‘taṁ nissāya jīvissāmā’ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti, atha kho attano kārānaṁ mahapphalataṁ paccāsīsamānā denti, satthārāpi ‘ayaṁ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṁ viharissatī’ti na evaṁ sampassatā tuyhaṁ paccayā anuññātā, atha kho ‘ayaṁ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṁ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṁ kusīto viharanto na taṁ piṇḍaṁ apacāyissasi, āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṁ nāma hotī”ti evaṁ piṇḍapātāpacāyanaṁ paccavekkhantassāpi uppajjati (MA.10./I,294.) Mahāmittattherassa viya.  
 Thero (CS:pg.1.298) kira kassakaleṇe nāma paṭivasati.  Tassa ca gocaragāme ekā mahā-upāsikā theraṁ puttaṁ katvā paṭijaggati.  Sā ekadivasaṁ araññaṁ gacchantī dhītaraṁ āha-- “Amma asukasmiṁ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṁ khīraṁ, asukasmiṁ sappi, asukasmiṁ phāṇitaṁ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṁ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṁ dehi, tvaṁ ca bhuñjeyyāsi, ahaṁ pana hiyyo pakkaṁ pārivāsikabhattaṁ kañjikena bhuttāmhī”ti.  Divā kiṁ bhuñjissasi ammāti?  Sākapaṇṇaṁ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṁ pacitvā ṭhapehi ammāti.  
 Thero cīvaraṁ pārupitvā pattaṁ nīharantova taṁ saddaṁ sutvā attānaṁ ovadi-- “mahā-upāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṁ bhuñji, divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṁ bhuñjissati, tuyhaṁ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṁ nissāya kho panesā neva khettaṁ na vatthuṁ na bhattaṁ na vatthaṁ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṁ etissā tā sampattiyo dātuṁ sakkhissasi na sakkhissasīti, ayaṁ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitunti pattaṁ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṁ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṁ heṭṭhāmañce cīvaraṁ cīvaravaṁse ṭhapetvā arahattaṁ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī”ti vīriyaṁ adhiṭṭhahitvā nisīdi.  Dīgharattaṁ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṁ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṁ patvā vikasitaṁ viya padumaṁ mahākhīṇāsavo sitaṁ karontova nikkhami.  Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā-- 
 	“Namo te purisājañña, namo te purisuttama; 
 	Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā”ti.  -- 
 Evaṁ udānaṁ udānetvā “bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṁ tumhādisānaṁ arahantānaṁ bhikkhaṁ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī”ti āha.  
(MA.10./I,295.) Thero uṭṭhahitvā dvāraṁ vivaritvā kālaṁ olokento pātoyevāti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṁ pāvisi.  Dārikāpi bhattaṁ sampādetvā “idāni me bhātā āgamissati idāni āgamissatī”ti dvāraṁ olokayamānā nisīdi.  Sā there gharadvāraṁ sampatte pattaṁ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi.  Thero “sukhaṁ hotū”ti anumodanaṁ katvā pakkāmi.  Sāpi taṁ olokayamānāva (CS:pg.1.299) aṭṭhāsi.  Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṁ bandhanā pamuttatālapakkaṁ viya ativiya virocittha.  Mahā-upāsikā araññā āgantvā “Kiṁ amma, bhātiko te āgato”ti pucchi.  Sā sabbaṁ taṁ pavattiṁ ārocesi.  Sā upāsikā “Ajja me puttassa pabbajitakiccaṁ matthakaṁ pattan”ti ñatvā “Abhiramati te amma bhātā Buddhasāsane na ukkaṇṭhatī”ti āha.
 “Mahantaṁ kho panetaṁ satthu dāyajjaṁ, yadidaṁ satta-ariyadhanaṁ nāma, taṁ na sakkā kusītena gahetuṁ.  Yathā hi vippaṭipannaṁ puttaṁ mātāpitaro ‘ayaṁ amhākaṁ aputto’ti paribāhiraṁ karonti, so tesaṁ accayena dāyajjaṁ na labhati, evaṁ kusītopi idaṁ ariyadhanadāyajjaṁ na labhati, āraddhavīriyova labhatī”ti dāyajjamahattataṁ paccavekkhatopi uppajjati.  “Mahā kho pana te satthā, satthuno hi mātukucchismiṁ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriyadevorohaṇa-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu kampittha, yuttaṁ nu te evarūpassa satthuno sāsane ‘pabbajitvā kusītena bhavitun’”ti evaṁ satthumahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.
 Jātiyāpi-- “tvaṁ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgato, ukkākarājavaṁse jātosi, suddhodhanamahārājassa mahāmāyādeviyā ca nattā, Rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṁ kusītena viharitun”ti evaṁ jātimahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.  “Sāriputtamoggallānā ceva asīti ca mahāsāvakā vīriyeneva lokuttaradhammaṁ paṭivijjhiṁsu, tvaṁ etesaṁ (MA.10./I,296.) sabrahmacārīnaṁ maggaṁ paṭipajjissasi na paṭipajjissasī”ti evaṁ sabrahmacārimahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.  Kucchiṁ pūretvā ṭhita-ajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjantassāpi, āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati.  Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
 Pītisambojjhaṅgassa-- “Atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa (CS:pg.1.300) uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī”ti (saṁ.ni.5.232) evaṁ uppādo hoti.  Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma, tassa uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma.
 Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti Buddhānussati dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti.
 Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṁ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati.  Dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṁ akhaṇḍaṁ katvā rakkhitaṁ catupārisuddhisīlaṁ paccavekkhantassāpi, gihino dasasīlapañcasīlaṁ paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṁ bhojanaṁ sabrahmacārīnaṁ datvā “evaṁ nāma adamhā”ti cāgaṁ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṁ dinnadānaṁ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṁ pattā, tathārūpānaṁ guṇānaṁ attani atthitaṁ paccavekkhantassāpi, “samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi, sattatipi vassāni na samudācarantī”ti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṁsūcitalūkhabhāve (MA.10./I,297.) Buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjantassāpi, Buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pīti-uppādanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati.  Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
 Passaddhisambojjhaṅgassa “Atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī”ti evaṁ uppādo hoti.
 Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhattapayogatā (CS:pg.1.301) sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.  
 Paṇītañhi siniddhaṁ sappāyabhojanaṁ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu iriyāpathesu sappāyaṁ utuṁ ca iriyāpathaṁ ca sevantassāpi passaddhi uppajjati.  Yo pana mahāpurisajātiko sabba-utu-iriyāpathakkhamova hoti, na taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utu-iriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassāpi uppajjati.  Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatāpaccavekkhaṇā, iminā majjhattapayogena uppajjati.  Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṁ viheṭhayamānova vicarati.  Evarūpaṁ sāraddhakāyaṁ puggalaṁ parivajjantassāpi, saṁyatapādapāṇiṁ passaddhakāyaṁ puggalaṁ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhi-uppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati.  Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.  
 Samādhisambojjhaṅgassa-- “Atthi, bhikkhave, samathanimittaṁ abyagganimittaṁ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa (MA.10./I,298.) uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī”ti (saṁ.ni.5.232) evaṁ uppādo hoti.  Tattha samathova samathanimittaṁ, avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti.
 Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa paggahaṇatā samaye cittassa niggahaṇatā samaye sampahaṁsanatā samaye ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti.  Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.
 Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā.  Samaye cittassa paggahaṇatāti yasmiṁ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṁ cittaṁ hoti, tasmiṁ samaye dhammavicayavīriyasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggahaṇaṁ.  Samaye cittassa niggahaṇatāti yasmiṁ samaye accāraddhavīriyatādīhi (CS:pg.1.302) uddhataṁ cittaṁ hoti, tasmiṁ samaye passaddhisamādhi-upekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggahaṇaṁ.  Samaye sampahaṁsanatāti yasmiṁ samaye cittaṁ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṁ hoti, tasmiṁ samaye aṭṭhasaṁvegavatthupaccavekkhaṇena saṁvejeti.  Aṭṭha saṁvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṁ pañcamaṁ, atīte vaṭṭamūlakaṁ dukkhaṁ, anāgate vaṭṭamūlakaṁ dukkhaṁ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṁ dukkhanti.  Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṁ janeti.  Ayaṁ vuccati “samaye sampahaṁsanatā”ti.
 Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṁ samaye sammāpaṭipattiṁ āgamma alīnaṁ anuddhataṁ anirassādaṁ ārammaṇe samappavattaṁ samathavīthipaṭipannaṁ cittaṁ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṁsanesu na byāpāraṁ āpajjati sārathi viya samappavattesu.  Assesu.  Ayaṁ vuccati “samaye ajjhupekkhanatā”ti.  Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṁ vā appanaṁ vā appattānaṁ vikkhittacittānaṁ puggalānaṁ ārakā parivajjanaṁ.  Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṁ (MA.10./I,299.) sevanā bhajanā payirupāsanā.  Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhi-uppādanatthaṁyeva ninnapoṇapabbhāracittatā.  Evañhi paṭipajjato esa uppajjati.  Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
 Upekkhāsambojjhaṅgassa-- “Atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī”ti (saṁ.ni.5.232) evaṁ uppādo hoti.  Tattha upekkhāyeva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma.  
 Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
 Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṁ samuṭṭhāpeti-- “tvaṁ attano kammena āgantvā attano kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā (CS:pg.1.303) attano kammena gamissati, tvaṁ kaṁ kelāyasī”ti evaṁ kammassakatāpaccavekkhaṇena ca, “paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṁ kaṁ kelāyasī”ti evaṁ nissattapaccavekkhaṇena ca.  Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṁ samuṭṭhāpeti-- “idaṁ cīvaraṁ anupubbena vaṇṇavikāraṁ ceva jiṇṇabhāvaṁ ca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṁ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṁ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāssa evaṁ vinassituṁ dadeyyā”ti evaṁ asāmikabhāvaṁ paccavekkhaṇena, “anaddhaniyaṁ idaṁ tāvakālikan”ti evaṁ tāvakālikatāpaccavekkhaṇena ca.  Yathā ca cīvare, evaṁ pattādīsupi yojanā kātabbā.
 Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahattheneva nesaṁ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto “asuko sāmaṇero kuhiṁ, asuko daharo kuhin”ti bhantamigo viya ito cito ca (MA.10./I,300.) āloketi aññena kesacchedanādīnaṁ atthāya “muhuttaṁ tāva asukaṁ pesethā”ti yācīyamānopi “Amhepi taṁ attano kammaṁ na kārema, tumhe taṁ gahetvā kilamessathā”ti na deti.  Ayaṁ sattakelāyano nāma.  Yo pana pattacīvarathālakakattarayaṭṭhi-ādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṁ yācito “mayampi idaṁ mamāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṁ kiṁ dassāmā”ti vadati.  Ayaṁ saṅkhārakelāyano nāma.  Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino.  Ayaṁ sattasaṅkhāramajjhatto nāma.  Iti ayaṁ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṁ sattasaṅkhārakelāyanaṁ puggalaṁ ārakā parivajjantassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṁ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati.  Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.  
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā satta sambojjhaṅge pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa bojjhaṅge pariggaṇhitvā (CS:pg.1.304) dhammesu dhammānupassī viharati.  Samudayavayā panettha bojjhaṅgānaṁ nibbattinirodhavasena veditabbā.  Ito paraṁ vuttanayameva.  
 Kevalañhi idha bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā bojjhaṅgapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ tādisamevāti.

 Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Catusaccapabbavaṇṇanā

 119. Evaṁ sattabojjhaṅgavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni catusaccavasena vibhajituṁ puna caparanti-ādimāha.
 Tattha idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṁ tebhūmake dhamme “idaṁ dukkhan”ti yathāsabhāvato pajānāti, tasseva kho pana dukkhassa janikaṁ samuṭṭhāpikaṁ purimataṇhaṁ “ayaṁ dukkhasamudayo”ti, ubhinnaṁ appavattiṁ nibbānaṁ “ayaṁ dukkhanirodho”ti, dukkhaparijānanaṁ samudayapajahanaṁ nirodhasacchikaraṇaṁ ariyamaggaṁ “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathāsabhāvato pajānātīti attho.  Avasesā ariyasaccakathā Visuddhimagge vitthāritāyeva.
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā cattāri saccāni (MA.10./I,301.) pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati.  Samudayavayā panettha catunnaṁ saccānaṁ yathāsambhavato uppattinivattivasena veditabbā.  Ito paraṁ vuttanayameva.
 Kevalañhi idha catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā saccapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ.  Sesaṁ tādisamevāti.
 
Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

 Ettāvatā (CS:pg.1.305) ānāpānaṁ catu-iriyāpathaṁ catusampajaññaṁ dvattiṁsākāraṁ catudhātuvavatthānaṁ navasivathikā vedanānupassanā cittānupassanā nīvaraṇapariggaho khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho saccapariggahoti ekavīsati kammaṭṭhānāni vuttāni.  Tesu ānāpānaṁ dvattiṁsākāro navasivathikāti ekādasa appanākammaṭṭhānāni honti.  Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana “navasivathikā ādīnavānupassanāvasena vuttā”ti āha.  Tasmā tassa matena dveyeva appanākammaṭṭhānāni, sesāni upacārakammaṭṭhānāni.  Kiṁ panetesu sabbesu abhiniveso jāyatīti?  Na jāyati.  Iriyāpathasampajaññanīvaraṇabojjhaṅgesu hi abhiniveso na jāyati, sesesu jāyatīti.  Mahāsīvatthero panāha-- “Etesupi abhiniveso jāyati, ayañhi atthi nu kho me cattāro iriyāpathā, udāhu natthi, atthi nu kho me catusampajaññaṁ, udāhu natthi, atthi nu kho me pañcanīvaraṇā, udāhu natthi, atthi nu kho me sattabojjhaṅgā, udāhu natthīti evaṁ pariggaṇhāti, tasmā sabbattha abhiniveso jāyatī”ti.  
 137. Yo hi koci, bhikkhaveti yo hi koci bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā.  Evaṁ bhāveyyāti ādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena bhāveyya.  Pāṭikaṅkhanti paṭikaṅkhitabbaṁ, avassaṁ bhāvīti attho.  Aññāti arahattaṁ.  Sati vā upādiseseti upādānasese vā (MA.10./I,302.) sati aparikkhīṇe.  Anāgāmitāti anāgāmibhāvo.  
 Evaṁ sattannaṁ vassānaṁ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṁ dassetvā puna tato appatarepi kāle dassento “tiṭṭhantu, bhikkhave”ti-ādimāha.  Sabbampi cetaṁ majjhimasseva neyyapuggalassa vasena vuttaṁ.  Tikkhapaññaṁ pana sandhāya-- “pāto anusiṭṭho sāyaṁ visesaṁ adhigamissati, sāyaṁ anusiṭṭho pāto visesaṁ adhigamissatī”ti (ma.ni.2.345) vuttaṁ.
 Iti (CS:pg.1.306) Bhagavā “evaṁniyyānikaṁ, bhikkhave, mama sāsanan”ti dassetvā ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṁ desanaṁ niyyātento “ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo …pe… iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttan”ti āha.  Sesaṁ uttānatthamevāti.
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya
 
 Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
 
 Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 2.Sīhanādavaggo
(MA.11./II,1.)
 (M.11.)1.Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā

 139. Evaṁ (CS:pg.1.307) me sutanti cūḷasīhanādasuttaṁ.  Yasmā panassa atthuppattiko nikkhepo, tasmā taṁ dassetvā cassa anupubbapadavaṇṇanaṁ karissāma.  Katarāya panidaṁ atthuppattiyā nikkhittanti?  Lābhasakkārapaccayā titthiyaparidevite.  Bhagavato kira Dhammadāyādasutte vuttanayena mahālābhasakkāro uppajji.  Catuppamāṇiko hi ayaṁ lokasannivāso, rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti imesaṁ puggalānaṁ vasena catudhā ṭhito.
 Tesaṁ idaṁ nānākaraṇaṁ-- katamo ca puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno?  Idhekacco puggalo ārohaṁ vā passitvā pariṇāhaṁ vā passitvā saṇṭhānaṁ vā passitvā pāripūriṁ vā passitvā tattha pamāṇaṁ gahetvā pasādaṁ janeti, ayaṁ vuccati puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno.
 Katamo ca puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno?  Idhekacco puggalo paravaṇṇanāya parathomanāya parapasaṁsanāya paravaṇṇahārikāya, tattha pamāṇaṁ gahetvā pasādaṁ janeti, ayaṁ vuccati puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno.  
 Katamo ca puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno?  Idhekacco puggalo cīvaralūkhaṁ vā passitvā pattalūkhaṁ vā passitvā, senāsanalūkhaṁ vā passitvā vividhaṁ vā dukkarakārikaṁ passitvā tattha pamāṇaṁ gahetvā pasādaṁ janeti, (MA.11./II,2.) ayaṁ vuccati puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno.  
 Katamo ca puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno?  Idhekacco puggalo sīlaṁ vā passitvā samādhiṁ vā passitvā paññaṁ vā passitvā tattha pamāṇaṁ gahetvā pasādaṁ janeti, ayaṁ vuccati puggalo dhammappamāṇo dhammappasannoti.  
 Imesu (CS:pg.1.308) catūsu puggalesu rūpappamāṇopi Bhagavato ārohapariṇāhasaṇṭhānapāripūrivaṇṇapokkharataṁ, asīti-anubyañjanappaṭimaṇḍitattā nānāratanavicittamiva suvaṇṇamahāpaṭaṁ, dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇasamākiṇṇatāya tārāgaṇasamujjalaṁ viya gaganatalaṁ sabbaphāliphullaṁ viya ca yojanasatubbedhaṁ pāricchattakaṁ aṭṭhārasaratanubbedhaṁ byāmappabhāparikkhepaṁ sassirikaṁ anopamasarīraṁ disvā sammāsambuddheyeva pasīdati.  
 Ghosappamāṇopi, Bhagavatā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo pūritā aṅgapariccāgo puttadārapariccāgo, rajjapariccāgo attapariccāgo nayanapariccāgo ca katoti-ādinā nayena pavattaṁ ghosaṁ sutvā sammāsambuddheyeva pasīdati.  
 Lūkhappamāṇopi Bhagavato cīvaralūkhaṁ disvā “sace Bhagavā agāraṁ ajjhāvasissa, kāsikavatthameva adhārayissa.  Pabbajitvā panānena sāṇapaṁsukūlacīvarena santussamānena bhāriyaṁ katan”ti sammāsambuddheyeva pasīdati.  Pattalūkhampi disvā-- “iminā agāraṁ ajjhāvasantena rattavarasuvaṇṇabhājanesu cakkavattibhojanārahaṁ sugandhasālibhojanaṁ paribhuttaṁ, pabbajitvā pana pāsāṇamayaṁ pattaṁ ādāya uccanīcakuladvāresu sapadānaṁ piṇḍāya caritvā laddhapiṇḍiyālopena santussamāno bhāriyaṁ karotī”ti sammāsambuddheyeva pasīdati.  Senāsanalūkhaṁ disvāpi-- “Ayaṁ agāraṁ ajjhāvasanto tiṇṇaṁ utūnaṁ anucchavikesu tīsu pāsādesu tividhanāṭakaparivāro dibbasampattiṁ viya rajjasiriṁ anubhavitvā idāni pabbajjūpagato rukkhamūlasenāsanādīsu dāruphalakasilāpaṭṭapīṭhamañcakādīhi santussamāno bhāriyaṁ karotī”ti sammāsambuddheyeva pasīdati.  Dukkarakārikamassa disvāpi-- “chabbassāni nāma muggayūsakulatthayūsahareṇuyūsādīnaṁ pasaṭamattena yāpessati, appāṇakaṁ (MA.11./II,3.) jhānaṁ jhāyissati, sarīre ca jīvite ca anapekkho viharissati, aho dukkarakārako Bhagavā”ti sammāsambuddheyeva pasīdati.
 Dhammappamāṇopi (CS:pg.1.309) Bhagavato sīlaguṇaṁ samādhiguṇaṁ paññāguṇaṁ jhānavimokkhasamādhisamāpattisampadaṁ abhiññāpāripūriṁ yamakapāṭihāriyaṁ devorohaṇaṁ pāthikaputtadamanādīni ca anekāni acchariyāni disvā sammāsambuddheyeva pasīdati, te evaṁ pasannā Bhagavato mahantaṁ lābhasakkāraṁ abhiharanti.  Titthiyānaṁ pana bāverujātake kākassa viya lābhasakkāro parihāyittha.  Yathāha -- 
 	“Adassanena morassa, sikhino mañjubhāṇino; 
 	Kākaṁ tattha apūjesuṁ, maṁsena ca phalena ca.  
 	Yadā ca sarasampanno, moro bāverumāgamā; 
 	Atha lābho ca sakkāro, vāyasassa ahāyatha.  
 	Yāva nuppajjati Buddho, dhammarājā pabhaṅkaro; 
 	Tāva aññe apūjesuṁ, puthū samaṇabrāhmaṇe.  
 	Yadā ca sarasampanno, Buddho dhammamadesayi; 
 	Atha lābho ca sakkāro, titthiyānaṁ ahāyathā”ti.  (jā.1.4.153-156).  
 Te evaṁ pahīnalābhasakkārā rattiṁ ekadvaṅgulamattaṁ obhāsetvāpi sūriyuggamane khajjopanakā viya hatappabhā ahesuṁ.  
 	Yathā hi khajjopanakā, kāḷapakkhamhi rattiyā; 
 	Nidassayanti obhāsaṁ, etesaṁ visayo hi so.  
 	Yadā ca rasmisampanno, abbhudeti pabhaṅkaro; 
 	Atha khajjupasaṅghānaṁ, pabhā antaradhāyati.  
 	Evaṁ khajjupasadisā, titthiyāpi puthū idha; 
 	Kāḷapakkhūpame loke, dīpayanti sakaṁ guṇaṁ.  
 	Yadā ca Buddho lokasmiṁ, udeti amitappabho; 
 	Nippabhā titthiyā honti, sūriye khajjupakā yathāti.  
 
 Te evaṁ nippabhā hutvā kacchupiḷakādīhi kiṇṇasarīrā paramapārijuññapattā yena Buddho yena dhammo yena saṅgho yena ca mahājanassa sannipāto, tena (CS:pg.1.310) tena gantvā (MA.11./II,4.) antaravīthiyampi siṅghāṭakepi catukkepi sabhāyampi ṭhatvā paridevanti-- 
 “Kiṁ bho samaṇoyeva Gotamo samaṇo, mayaṁ assamaṇā; samaṇasseva Gotamassa sāvakā samaṇā, amhākaṁ sāvakā assamaṇā?  Samaṇasseva Gotamassa sāvakānañcassa dinnaṁ mahapphalaṁ, na amhākaṁ, sāvakānañca no dinnaṁ mahapphalaṁ?  Nanu samaṇopi Gotamo samaṇo, mayampi samaṇā.  Samaṇassapi Gotamassa sāvakā samaṇā, amhākampi sāvakā samaṇā.  Samaṇassapi Gotamassa sāvakānañcassa dinnaṁ mahapphalaṁ, amhākampi sāvakānañca no dinnaṁ mahapphalañceva?  Samaṇassapi Gotamassa sāvakānañcassa detha karotha, amhākampi sāvakānañca no detha sakkarotha?  Nanu samaṇo Gotamo purimāni divasāni uppanno, mayaṁ pana loke uppajjamāneyeva uppannā”ti.  
 Evaṁ nānappakāraṁ viravanti.  Atha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyoti catasso parisā tesaṁ saddaṁ sutvā Bhagavato ārocesuṁ “titthiyā bhante idañcidañca kathentī”ti Taṁ sutvā Bhagavā-- “mā tumhe, bhikkhave, titthiyānaṁ vacanena ‘aññatra samaṇo atthī’ti saññino ahuvatthā”ti vatvā aññatitthiyesu samaṇabhāvaṁ paṭisedhento idheva ca anujānanto imissā atthuppattiyā idheva, bhikkhave, samaṇoti idaṁ suttaṁ abhāsi.  
 Tattha idhevāti imasmiṁyeva sāsane.  Ayaṁ pana niyamo sesapadesupi veditabbo.  Dutiyādayopi hi samaṇā idheva, na aññattha.  Samaṇoti sotāpanno.  Tenevāha-- “katamo ca, bhikkhave, paṭhamo samaṇo?  Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, ayaṁ, bhikkhave, paṭhamo samaṇo”ti (a.ni.4.241).
 Dutiyoti sakadāgāmī.  Tenevāha-- “katamo ca?  Bhikkhave, dutiyo samaṇo.  Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ (CS:pg.1.311) tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karoti.  Ayaṁ, bhikkhave, dutiyo samaṇo”ti.  
 Tatiyoti anāgāmī.  Tenevāha-- “katamo ca, bhikkhave, tatiyo samaṇo?  Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo (MA.11./II,5.) tasmā lokā.  Ayaṁ, bhikkhave, tatiyo samaṇo”ti.  
 Catutthoti arahā.  Tenevāha-- “katamo ca, bhikkhave, catuttho samaṇo?  Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.  Ayaṁ, bhikkhave, catuttho samaṇo”ti (a.ni.4.241).  Iti imasmiṁ ṭhāne cattāro phalaṭṭhakasamaṇāva adhippetā.  
 Suññāti rittā tucchā.  Parappavādāti cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti ime sabbepi brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo.  Ito bāhirānaṁ paresaṁ vādā parappavādā nāma.  Te sabbepi imehi catūhi phalaṭṭhakasamaṇehi suññā, na hi te ettha santi.  Na kevalañca eteheva suññā, catūhi pana maggaṭṭhakasamaṇehipi catunnaṁ maggānaṁ atthāya āraddhavipassakehipīti dvādasahipi samaṇehi suññā eva.  Imameva atthaṁ sandhāya Bhagavatā mahāparinibbāne vuttaṁ-- 
 	“Ekūnatiṁso vayasā Subhadda, 
 Yaṁ pabbajiṁ kiṁ kusalānu-esī.  
 Vassāni paññāsa samādhikāni, 
 Yato ahaṁ pabbajito Subhadda.  
 Ñāyassa dhammassa padesavattī, 
 Ito bahiddhā samaṇopi natthi.  
 “Dutiyopi samaṇo natthi, tatiyopi samaṇo natthi, catutthopi samaṇo natthi.  Suññā parappavādā samaṇebhi aññehī”ti (dī.ni.2.214).  
 Ettha (CS:pg.1.312) hi padesavattīti āraddhavipassako adhippeto.  Tasmā sotāpattimaggassa āraddhavipassakaṁ maggaṭṭhaṁ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā samaṇopi natthīti āha.  Sakadāgāmimaggassa āraddhavipassakaṁ maggaṭṭhaṁ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā dutiyopi samaṇo natthīti āha.  Itaresupi dvīsu eseva nayo.  
 Kasmā panete aññattha natthīti?  Akhettatāya.  Yathā hi na āragge sāsapo tiṭṭhati, na udakapiṭṭhe aggi jalati, na piṭṭhipāsāṇe bījāni ruhanti, evameva bāhiresu titthāyatanesu (MA.11./II,6.) na ime samaṇā uppajjanti, imasmiṁyeva pana sāsane uppajjanti.  Kasmā?  Khettatāya.  Tesaṁ akhettatā ca khettatā ca ariyamaggassa abhāvato ca bhāvato ca veditabbā.  Tenāha Bhagavā-- 
 “Yasmiṁ kho, Subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati.  Yasmiñca kho, Subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha …pe….  Catutthopi tattha samaṇo upalabbhati.  Imasmiṁ kho, Subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva, Subhadda, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehī”ti (dī.ni.2.214).  
 Evaṁ yasmā titthāyatanaṁ akhettaṁ, sāsanaṁ khettaṁ, tasmā yathā surattahatthapādo sūrakesarako sīho migarājā na susāne vā saṅkārakūṭe vā paṭivasati, tiyojanasahassavitthataṁ pana Himavantaṁ ajjhogāhetvā maṇiguhāyaṁyeva paṭivasati.  Yathā ca chaddanto nāgarājā na gocariyahatthikulādīsu navasu nāgakulesu uppajjati, chaddantakuleyeva uppajjati.  Yathā ca valāhako assarājā na gadrabhakule vā ghoṭakakule vā uppajjati, sindhuyā tīre pana sindhavakuleyeva uppajjati.  Yathā ca sabbakāmadadaṁ manoharaṁ maṇiratanaṁ na saṅkārakūṭe (CS:pg.1.313) vā paṁsupabbatādīsu vā uppajjati, vepullapabbatabbhantareyeva uppajjati.  Yathā ca timirapiṅgalo maccharājā na khuddakapokkharaṇīsu uppajjati, caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva uppajjati.  Yathā ca diyaḍḍhayojanasatiko supaṇṇarājā na gāmadvāre eraṇḍavanādīsu paṭivasati, mahāsamuddaṁ pana ajjhogāhetvā simbalidahavaneyeva paṭivasati.  Yathā ca dhataraṭṭho suvaṇṇahaṁso na gāmadvāre āvāṭakādīsu paṭivasati, navutihaṁsasahassaparivāro hutvā cittakūṭapabbateyeva paṭivasati.  Yathā ca catuddīpissaro cakkavattirājā (MA.11./II,7.) na nīcakule uppajjati, asambhinnajātikhattiyakuleyeva pana uppajjati.  Evameva imesu samaṇesu ekasamaṇopi na aññatitthāyatane uppajjati, ariyamaggaparikkhitte pana Buddhasāsaneyeva uppajjati.  Tenāha Bhagavā “idheva, bhikkhave, samaṇo …pe… suññā parappavādā samaṇehi samaṇebhi aññehī”ti.  
 Sammā sīhanādaṁ nadathāti ettha sammāti hetunā nayena kāraṇena.  Sīhanādanti seṭṭhanādaṁ abhītanādaṁ appaṭinādaṁ.  Imesañhi catunnaṁ samaṇānaṁ idheva atthitāya ayaṁ nādo seṭṭhanādo nāma hoti uttamanādo.  “Ime samaṇā idheva atthī”ti vadantassa aññato bhayaṁ vā āsaṅkā vā natthīti abhītanādo nāma hoti.  “Amhākampi sāsane ime samaṇā atthī”ti pūraṇādīsu ekassāpi uṭṭhahitvā vattuṁ asamatthatāya ayaṁ nādo appaṭinādo nāma hoti.  Tena vuttaṁ “sīhanādanti seṭṭhanādaṁ abhītanādaṁ appaṭinādan”ti.  
 140. Ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjatīti idaṁ kho pana kāraṇaṁ vijjati.  Yaṁ aññatitthiyāti yena kāraṇena aññatitthiyā.  Ettha ca titthaṁ jānitabbaṁ, titthakaro jānitabbo titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā.  Titthaṁnāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo.  Ettha hi sattā taranti uppalavanti ummujjanimujjaṁ karonti, tasmā titthanti vuccanti.  Tāsaṁ diṭṭhīnaṁ uppādetā titthakaro nāma.  Tassa laddhiṁ gahetvā pabbajitā titthiyā nāma.  Tesaṁ paccayadāyakā titthiyasāvakāti veditabbā.  Paribbājakāti gihibandhanaṁ pahāya pabbajjūpagatā.  Assāsoti avassayo patiṭṭhā upatthambho.  Balanti thāmo.  Yena tumheti yena assāsena vā balena vā evaṁ vadetha.  
 Atthi (CS:pg.1.314) kho no, āvuso, tena Bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhenāti ettha ayaṁ saṅkhepattho-- yo so Bhagavā samatiṁsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho, tena Bhagavatā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ āsayānusayaṁ jānatā, hatthatale ṭhapitaṁ āmalakaṁ viya sabbaṁ ñeyyadhammaṁ passatā.  Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā.  Tīhi (MA.11./II,8.) vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā.  Sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṁ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatāni vāpi rūpāni ativisuddhena maṁsacakkhunā passatā.  Attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā.  Arīnaṁ hatattā paccayādīnaṁ arahattā ca arahatā, sammā sāmañca saccānaṁ Buddhattā sammāsambuddhena.  Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā.  Kilesārīnaṁ hatattā arahatā, sammā sāmaṁ sabbadhammānaṁ Buddhattā sammāsambuddhenāti, evaṁ catuvesārajjavasena catūhi ākārehi thomitena cattāro dhammā akkhātā, ye mayaṁ attani sampassamānā evaṁ vadema, na rājarājamahāmattādīnaṁ upatthambhaṁ kāyabalanti.  
 Satthari pasādoti “itipi so Bhagavā”ti-ādinā nayena Buddhaguṇe anussarantānaṁ uppannappasādo.  Dhamme pasādoti “svākkhāto Bhagavatā dhammo”ti-ādinā nayena dhammaguṇe anussarantānaṁ uppannappasādo.  Sīlesu paripūrakāritāti ariyakantesu sīlesu paripūrakāritā.  Ariyakantasīlāni nāma pañcasīlāni.  Tāni hi bhavantaragatopi ariyasāvako attano ariyasāvakabhāvaṁ ajānantopi na vītikkamati.  Sacepi hi naṁ koci vadeyya-- “imaṁ sakalaṁ cakkavattirajjaṁ sampaṭicchitvā khuddakamakkhikaṁ jīvitā voropehī”ti, aṭṭhānametaṁ, yaṁ so tassa vacanaṁ kareyya.  Evaṁ ariyānaṁ sīlāni kantāni piyāni manāpāni.  Tāni sandhāya vuttaṁ “sīlesu paripūrakāritā”ti.  
 Sahadhammikā kho panāti bhikkhu bhikkhunī sikkhamānā sāmaṇero sāmaṇerī upāsako upāsikāti ete satta sahadhammacārino.  Etesu hi bhikkhu bhikkhūhi saddhiṁ sahadhammaṁ carati samānasikkhatāya.  Tathā (CS:pg.1.315) bhikkhunī bhikkhunīhi …pe… upāsikā upāsikāhi, sotāpanno sotāpannehi, sakadāgāmī …pe… anāgāmīhi sahadhammaṁ carati.  Tasmā sabbepete sahadhammikāti vuccanti.  Apicettha ariyasāvakāyeva adhippetā. Tesañhi (MA.11./II,9.)bhavantarepi maggadassanamhi vivādo natthi, tasmā te accantaṁ ekadhammacāritāya sahadhammikā.  Iminā, “suppaṭipanno Bhagavato sāvakasaṅgho”ti-ādinā nayena saṅghaṁ anussarantānaṁ uppannappasādo kathito.  Ettāvatā cattāri sotāpannassa aṅgāni kathitāni honti.  
 Ime kho no, āvusoti, āvuso, ime cattāro dhammā tena Bhagavatā amhākaṁ assāso ceva balañcāti akkhātā, ye mayaṁ attani sampassamānā evaṁ vadema.  
 141. Yo amhākaṁ satthāti iminā pūraṇakassapādike cha satthāro apadissanti.  Yathā pana idāni sāsane ācariyupajjhāyādīsu “Amhākaṁ ācariyo, amhākaṁ upajjhāyo”ti gehasitapemaṁ hoti.  Evarūpaṁ pemaṁ sandhāya “Satthari pasādo”ti vadanti.  Thero panāha-- “yasmā Satthā nāma na ekassa, na dvinnaṁ hoti, sadevakassa lokassa ekova satthā, tasmā titthiyā ‘amhākaṁ satthā’ ti ekapadeneva satthāraṁ visuṁ katvā imināva padena viruddhā parājitā”ti.  Dhamme pasādoti idaṁ pana yathā idāni sāsane “Amhākaṁ Dīghanikāyo amhākaṁ Majjhimanikāyoti mamāyanti, evaṁ attano attano pariyattidhamme gehasitapemaṁ sandhāya vadanti.  Sīlesūti ajasīlagosīlameṇḍakasīlakukkurasīlādīsu.  Idha no āvusoti ettha idhāti pasādaṁ sandhāya vadanti.  Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo.  Yadidanti yamidaṁ tumhākañceva amhākañca nānākaraṇaṁ vadeyyātha.  Taṁ kiṁ nāma?  Tumhākampi hi catūsu ṭhānesu pasādo, amhākampi.  Nanu etasmiṁ pasāde tumhe ca amhe ca dvedhā bhinnasuvaṇṇaṁ viya ekasadisāti vācāya samadhurā hutvā aṭṭhaṁsu.  
 Atha nesaṁ taṁ samadhurataṁ bhindanto Bhagavā evaṁ vādinoti-ādimāha.  Tattha ekā niṭṭhāti yā tassa pasādassa pariyosānabhūtā (CS:pg.1.316) niṭṭhā, kiṁ sā ekā, udāhu puthūti evaṁ pucchathāti vadati.  Yasmā pana tasmiṁ tasmiṁ samaye niṭṭhaṁ apaññapento nāma natthi, brāhmaṇānañhi brahmaloko niṭṭhā, mahātāpasānaṁ ābhassarā, paribbājakānaṁ subhakiṇhā, ājīvakānaṁ “anantamānaso”ti evaṁ parikappito (MA.11./II,10.) asaññībhavo Imasmiṁ sāsane pana arahattaṁ niṭṭhā.  Sabbeva cete arahattameva niṭṭhāti vadanti.  Diṭṭhivasena pana brahmalokādīni paññapenti.  Tasmā attano attano laddhivasena ekameva niṭṭhaṁ paññapenti, taṁ dassetuṁ Bhagavā sammā byākaramānāti-ādimāha.  
 Idāni bhikkhūnampi ekā niṭṭhā, titthiyānampi ekā niṭṭhāti dvīsu aṭṭakārakesu viya ṭhitesu Bhagavā anuyogavattaṁ dassento sā panāvuso, niṭṭhā sarāgassa, udāhu vītarāgassāti-ādimāha.  Tattha yasmā rāgarattādīnaṁ niṭṭhā nāma natthi.  Yadi siyā, soṇasiṅgālādīnampi siyāti imaṁ dosaṁ passantānaṁ titthiyānaṁ “vītarāgassa āvuso sā niṭṭhā”ti-ādinā nayena byākaraṇaṁ dassitaṁ.  
 Tattha viddasunoti paṇḍitassa.  Anuruddhapaṭiviruddhassāti rāgena Anuruddhassa kodhena paṭiviruddhassa.  Papañcārāmassa papañcaratinoti ettha āramanti etthāti ārāmo.  Papañco ārāmo assāti papañcārāmo.  Papañce rati assāti papañcarati.  Papañcoti ca mattapamattākārabhāvena pavattānaṁ taṇhādiṭṭhimānānametaṁ adhivacanaṁ.  Idha pana taṇhādiṭṭhiyova adhippetā.  Sarāgassāti-ādīsu pañcasu ṭhānesu ekova kileso āgato.  Tassa ākārato nānattaṁ veditabbaṁ.  Sarāgassāti hi vuttaṭṭhāne pañcakāmaguṇikarāgavasena gahito.  Sataṇhassāti bhavataṇhāvasena.  Sa-upādānassāti gahaṇavasena.  Anuruddhapaṭiviruddhassāti yugaḷavasena.  Papañcārāmassāti papañcuppattidassanavasena.  Sarāgassāti vā ettha akusalamūlavasena gahito.  Sataṇhassāti ettha taṇhāpaccayā upādānadassanavasena.  Sesaṁ purimasadisameva.  Thero panāha “kasmā evaṁ viddhaṁsetha?  Ekoyeva hi ayaṁ lobho rajjanavasena rāgoti vutto.  Taṇhākaraṇavasena taṇhā.  Gahaṇaṭṭhena upādānaṁ.  Yugaḷavasena anurodhapaṭivirodho.  Papañcuppattidassanaṭṭhena papañco”ti.  
 142. Idāni (CS:pg.1.317) imesaṁ kilesānaṁ mūlabhūtaṁ diṭṭhivādaṁ dassento dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyoti-ādimāha.  
 Tattha bhavadiṭṭhīti sassatadiṭṭhi.  Vibhavadiṭṭhīti ucchedadiṭṭhi.  Bhavadiṭṭhiṁ allīnāti taṇhādiṭṭhivasena sassatadiṭṭhiṁ allīnā. (MA.11./II,11.) Upagatāti taṇhādiṭṭhivaseneva upagatā.  Ajjhositāti taṇhādiṭṭhivaseneva anupaviṭṭhā.  Vibhavadiṭṭhiyā te paṭiviruddhāti te sabbe ucchedavādīhi saddhiṁ -- “tumhe andhabālā na jānātha, sassato ayaṁ loko, nāyaṁ loko ucchijjatī”ti paṭiviruddhā niccaṁ kalahabhaṇḍanapasutā viharanti.  Dutiyavārepi eseva nayo.  
 Samudayañcāti-ādīsu dve diṭṭhīnaṁ samudayā khaṇikasamudayo paccayasamudayo ca.  Khaṇikasamudayo diṭṭhīnaṁ nibbatti.  Paccayasamudayo aṭṭha ṭhānāni.  Seyyathidaṁ, khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṁ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṁ.  “Khandhā hetu khandhā paccayo diṭṭhīnaṁ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena.  Evaṁ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṁ.  Avijjā… phasso… saññā… vitakko… ayonisomanasikāro… pāpamitto… paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhīnaṁ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena.  Evaṁ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṁ” (paṭi.ma.1.124).  Atthaṅgamāpi dveyeva khaṇikatthaṅgamo paccayatthaṅgamo ca.  Khaṇikatthaṅgamo nāma khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṁ.  Paccayatthaṅgamo nāma sotāpattimaggo.  Sotāpattimaggo hi diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti vutto.  
 Assādanti diṭṭhimūlakaṁ ānisaṁsaṁ.  Yaṁ sandhāya vuttaṁ-- “yaṁdiṭṭhiko Satthā hoti, taṁdiṭṭhikā sāvakā honti.  Yaṁdiṭṭhikā satthāraṁ sāvakā sakkaronti, garuṁ karonti, mānenti, pūjenti, labhanti tatonidānaṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ.  Ayaṁ, bhikkhave, diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso”ti.  Ādīnavanti diṭṭhiggahaṇamūlakaṁ upaddavaṁ.  So vaggulivataṁ ukkuṭikappadhānaṁ kaṇṭakāpassayatā pañcātapatappanaṁ sānupapātapatanaṁ kesamassuluñcanaṁ appoṇakaṁ jhānanti-ādīnaṁ vasenaṁ veditabbo.  Nissaraṇanti diṭṭhīnaṁ nissaraṇaṁ nāma nibbānaṁ.  Yathābhūtaṁ (CS:pg.1.318) nappajānantīti ye etaṁ sabbaṁ yathāsabhāvaṁ na jānanti.  Na parimuccanti dukkhasmāti (MA.11./II,12.) sakalavaṭṭadukkhato na parimuccanti.  Iminā etesaṁ niṭṭhā nāma natthīti dasseti.  Parimuccanti dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato parimuccanti.  Iminā etesaṁ niṭṭhā nāma atthīti dvinnaṁ aṭṭakārakānaṁ aṭṭaṁ chindanto viya sāsanasmiṁyeva niṭṭhāya atthitaṁ patiṭṭhapeti.  
 143. Idāni diṭṭhicchedanaṁ dassento cattārimāni, bhikkhave, upādānānīti-ādimāha.  Tesaṁ vitthārakathā Visuddhimagge vuttāyeva.  
 Sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānāti mayaṁ sabbesaṁ upādānānaṁ pariññaṁ samatikkamaṁ vadāmāti evaṁ paṭijānamānā.  Na sammā sabbupādānapariññanti sabbesaṁ upādānānaṁ samatikkamaṁ sammā na paññapenti.  Keci kāmupādānamattassa pariññaṁ paññapenti.  Keci diṭṭhupādānamattassa paññapenti, keci sīlabbatupādānassāpi.  Attavādupādānassa pana pariññaṁ paññapento nāma natthi.  Tesaṁ pana bhedaṁ dassento kāmupādānassa pariññaṁ paññapentīti-ādimāha.  Tattha sabbepi kāmupādānassa pariññaṁ paññapentiyeva, channavuti pāsaṇḍāpi hi “kāmā kho pabbajitena na sevitabbā”ti vatthupaṭisevanaṁ kāmaṁ kappatīti na paññapenti, akappiyameva katvā paññapenti.  Ye pana sevanti, te theyyena sevanti.  Tena vuttaṁ “kāmupādānassa pariññaṁ paññapentī”ti.  
 Yasmā “natthi dinnan”ti-ādīni gahetvā caranti.  “Sīlena suddhi vatena suddhi, bhāvanāya suddhī”ti gaṇhanti, attupaladdhiṁ na pajahanti, tasmā na diṭṭhupādānassa, na sīlabbatupādānassa na attavādupādānassa pariññaṁ paññapenti.  Taṁ kissa hetūti taṁ apaññāpanaṁ etesaṁ kissa hetu, kiṁ kāraṇā?  Imāni hi te bhontoti yasmā te bhonto imāni tīṇi kāraṇāni yathāsabhāvato na jānantīti attho.  Ye panettha dvinnaṁ pariññānaṁ paññāpanakāraṇaṁ diṭṭhiñceva sīlabbatañca “etaṁ pahātabban”ti yathāsabhāvato jānanti.  Te sandhāya parato dve vārā vuttā.  Tattha ye “Atthi dinnan”ti-ādīni gaṇhanti, te diṭṭhupādānassa pariññaṁ paññapenti.  Ye pana “na sīlena suddhi, na vatena suddhi, (MA.11./II,13.) na bhāvanāya suddhī”ti gaṇhanti, te sīlabbatupādānassa pariññaṁ paññapenti.  Attavādupādānassa pariññaṁ pana ekopi paññapetuṁ na sakkoti.  Aṭṭhasamāpattilābhinopi hi candimasūriye pāṇinā (CS:pg.1.319) parimajjitvā caramānāpi ca titthiyā tisso pariññā paññapenti.  Attavādaṁ muñcituṁ na sakkonti.  Tasmā punappunaṁ vaṭṭasmiṁyeva patanti.  Pathavijigucchanasasako viya hi ete.  
 Tatthāyaṁ atthasallāpikā upamā-- pathavī kira sasakaṁ āha-- “bho sasakā”ti.  Sasako āha-- “ko eso”ti.  “Kasmā mameva upari sabba-iriyāpathe kappento uccārapassāvaṁ karonto maṁ na jānāsī”ti.  “Suṭṭhu tayā ahaṁ diṭṭho, mayā akkantaṭṭhānampi aṅgulaggehi phuṭṭhaṭṭhānaṁ viya hoti, vissaṭṭha-udakaṁ appamattakaṁ, karīsaṁ katakaphalamattaṁ.  Hatthi-assādīhi pana akkantaṭṭhānampi mahantaṁ, passāvopi nesaṁ ghaṭamatto hoti, uccāropi pacchimatto hoti, alaṁ mayhaṁ tayā”ti uppatitvā aññasmiṁ ṭhāne patito.  Tato naṁ pathavī āha-- “Are dūraṁ gatopi nanu mayhaṁ upariyeva patitosī”ti.  So puna taṁ jigucchanto uppatitvā aññattha patito, evaṁ vassasahassampi uppatitvā patamāno sasako pathaviṁ muñcituṁ na sakkoti.  Evamevaṁ titthiyā sabbūpādānapariññaṁ paññapentopi kāmupādānādīnaṁ tiṇṇaṁyeva samatikkamaṁ paññapenti.  Attavādaṁ pana muñcituṁ na sakkonti, asakkontā punappunaṁ vaṭṭasmiṁyeva patantīti.  
 Evaṁ yaṁ titthiyā samatikkamituṁ na sakkonti, tassa vasena diṭṭhicchedavādaṁ vatvā idāni pasādapacchedavādaṁ dassento evarūpe kho, bhikkhave, dhammavinayeti-ādimāha.  Tattha dhammavinayeti dhamme ceva Vinaye ca, ubhayenapi aniyyānikasāsanaṁ dasseti.  “Yo satthari pasādo so na sammaggato”ti aniyyānikasāsanamhi hi Satthā kālaṁ katvā sīhopi hoti, byagghopi hoti, dīpipi acchopi taracchopi.  Sāvakā panassa migāpi sūkarāpi pasadāpi honti, so “ime mayhaṁ pubbe upaṭṭhākā paccayadāyakā”ti khantiṁ vā mettaṁ vā anuddayaṁ vā akatvā tesaṁ upari patitvā lohitaṁ pivati, thūlathūlamaṁsānipi khādati.  Satthā vā pana biḷāro hoti, (MA.11./II,14.) sāvakā kukkuṭā vā mūsikā vā.  Atha ne vuttanayeneva anukampaṁ akatvā khādati.  Atha vā Satthā nirayapālo hoti, sāvakā nerayikasattā.  So “ime mayhaṁ pubbe upaṭṭhākā paccayadāyakā”ti anukampaṁ akatvā vividhā kammakāraṇā karoti, ādittepi rathe yojeti, aṅgārapabbatampi āropeti, lohakumbhiyampi khipati (CS:pg.1.320) anekehipi dukkhadhammehi sampayojeti.  Sāvakā vā pana kālaṁ katvā sīhādayo honti, Satthā migādīsu aññataro.  Te “imaṁ mayaṁ pubbe catūhi paccayehi upaṭṭhahimhā, Satthā no ayan”ti tasmiṁ khantiṁ vā mettaṁ vā anuddayaṁ vā akatvā vuttanayeneva anayabyasanaṁ pāpenti.  Evaṁ aniyyānikasāsane yo satthari pasādo, so na sammaggato hoti, kañci kālaṁ gantvāpi pacchā vinassatiyeva.  
 Yo dhamme pasādoti aniyyānikasāsanasmiñhi dhamme pasādo nāma, uggahitapariyāpuṭa-- dhāritavācittamattake tantidhamme pasādo hoti, vaṭṭamokkho panettha natthi.  Tasmā yo ettha pasādo, so punappunaṁ vaṭṭameva gambhīraṁ karotīti sāsanasmiṁ asammaggato asabhāvato akkhāyati.  
 Yā sīlesu paripūrakāritāti yāpi ca aniyyānikasāsane ajasīlādīnaṁ vasena paripūrakāritā, sāpi yasmā vaṭṭamokkhaṁ bhavanissaraṇaṁ na sampāpeti, sampajjamānā pana tiracchānayoniṁ āvahati, vipaccamānā nirayaṁ, tasmā sā na sammaggatā akkhāyati.  Yā sahadhammikesūti aniyyānikasāsanasmiñhi ye sahadhammikā, tesu yasmā ekacce kālaṁ katvā sīhādayopi honti, ekacce migādayo, tattha sīhādibhūtā “ime amhākaṁ sahadhammikā ahesun”ti migādibhūtesu khanti-ādīni akatvā pubbe vuttanayeneva nesaṁ mahādukkhaṁ uppādenti.  Tasmā ettha sahadhammikesu piyamanāpatāpi asammaggatā akkhāyati.  
 Idaṁ pana sabbampi kāraṇabhedaṁ ekato katvā dassento Bhagavā taṁ kissa hetu?  Evañhetaṁ bhikkhave, hotīti-ādimāha.  Tatrāyaṁ saṁkhepattho-- evañhetaṁ, bhikkhave, hoti, yaṁ mayā vuttaṁ “yo satthari pasādo so na sammaggato akkhāyatī”ti-ādi, taṁ evameva hoti.  Kasmā?  Yasmā te pasādādayo durakkhāte dhammavinaye …pe… asammāsambuddhappavediteti, (MA.11./II,15.) ettha hi yathā tanti kāraṇatthe nipāto.  Tattha durakkhāteti dukkathite, dukkhathitattāyeva duppavedite.  So panesa yasmā maggaphalatthāya na niyyāti, tasmā aniyyāniko.  Rāgādīnaṁ upasamāya asaṁvattanato anupasamasaṁvattaniko.  Na sammāsambuddhena sabbaññunā (CS:pg.1.321) paveditoti asammāsambuddhappavedito.  Tasmiṁ aniyyānike anupasamasaṁvattanike asammāsambuddhappavedite.  Ettāvatā Bhagavā titthiyesu pasādo surāpītasiṅgāle pasādo viya niratthakoti dasseti.  
 Eko kira kāḷasiṅgālo rattiṁ nagaraṁ paviṭṭho surājallikaṁ khāditvā punnāgavane nipajjitvā niddāyanto sūriyuggamane pabujjhitvā cintesi “imasmiṁ kāle na sakkā gantuṁ, bahū amhākaṁ verino, ekaṁ vañcetuṁ vaṭṭatī”ti.  So ekaṁ brāhmaṇaṁ gacchantaṁ disvā imaṁ vañcessāmīti “Ayya brāhmaṇā”ti āha.  Ko eso brāhmaṇaṁ pakkosatīti.  “Ahaṁ, sāmī, ito tāva ehīti.  Kiṁ bhoti?  Maṁ bahigāmaṁ nehi, ahaṁ te dve kahāpaṇasatāni dassāmīti.  Sopi nayissāmīti taṁ pādesu gaṇhi.  Are bāla brāhmaṇa, na mayhaṁ kahāpaṇā chaḍḍitakā atthi, dullabhā kahāpaṇā, sādhukaṁ maṁ gaṇhāhīti.  Kathaṁ bho gaṇhāmīti?  Uttarāsaṅgena gaṇṭhikaṁ katvā aṁse laggetvā gaṇhāhīti.  Brāhmaṇo taṁ tathā gahetvā dakkhiṇadvārasamīpaṭṭhānaṁ gantvā ettha otāremīti pucchi.  Kataraṭṭhānaṁ nāma etanti?  Mahādvāraṁ etanti.  Are bāla, brāhmaṇa, kiṁ tava ñātakā antaradvāre kahāpaṇaṁ ṭhapenti, parato maṁ harā”ti.  So punappunaṁ thokaṁ thokaṁ gantvā “ettha otāremi ettha otāremī”ti pucchitvā tena tajjito khemaṭṭhānaṁ gantvā tattha otārehīti vutto otāretvā sāṭakaṁ gaṇhi.  Kāḷasiṅgālo āha “Ahaṁ te dve kahāpaṇasatāni dassāmīti avocaṁ.  Mayhaṁ pana kahāpaṇā bahū, na dve kahāpaṇasatāneva, yāva ahaṁ kahāpaṇe āharāmi, tāva tvaṁ sūriyaṁ olokento tiṭṭhā”ti vatvā thokaṁ gantvā nivattetvā puna brāhmaṇaṁ āha “Ayya brāhmaṇa mā ito olokehi, sūriyameva olokento tiṭṭhā”ti.  Evañca pana vatvā ketakavanaṁ pavisitvā yathāruciṁ pakkanto.  Brāhmaṇassapi (MA.11./II,16.) sūriyaṁ olokentasseva nalāṭato ceva kacchehi ca sedā mucciṁsu.  Atha naṁ rukkhadevatā āha-- 
 	“Saddahāsi siṅgālassa, surāpītassa brāhmaṇa; 
 	Sippikānaṁ sataṁ natthi, kuto kaṁsasatā duve”ti.  (jā.1.1.113).  
 Evaṁ yathā kāḷasiṅgāle pasādo niratthako, evaṁ titthiyesupīti.  
 144. Aniyyānikasāsane (CS:pg.1.322) pasādassa niratthakabhāvaṁ dassetvā niyyānikasāsane tassa sātthakataṁ dassetuṁ Tathāgato ca kho, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha kāmupādānassa pariññaṁ paññapetīti arahattamaggena kāmupādānassa pahānapariññaṁ samatikkamaṁ paññapeti, itaresaṁ tiṇṇaṁ upādānānaṁ sotāpattimaggena pariññaṁ paññapeti.  Evarūpe kho, bhikkhave, dhammavinayeti, bhikkhave, evarūpe dhamme ca Vinaye ca.  Ubhayenapi niyyānikasāsanaṁ dasseti.  Satthari pasādoti evarūpe sāsane yo satthari pasādo, so sammaggato akkhāyati, bhavadukkhanissaraṇāya saṁvattati.  
 Tatrimāni vatthūni-- bhagavā kira vediyakapabbate indasālaguhāyaṁ paṭivasati.  Atheko ulūkasakuṇo Bhagavati gāmaṁ piṇḍāya pavisante upaḍḍhamaggaṁ anugacchati, nikkhamante upaḍḍhamaggaṁ paccuggamanaṁ karoti.  So ekadivasaṁ sammāsambuddhaṁ sāyanhasamaye bhikkhusaṅghaparivutaṁ nisinnaṁ pabbatā oruyha vanditvā pakkhe paṇāmetvā añjaliṁ paggayha sīsaṁ heṭṭhā katvā dasabalaṁ namassamāno aṭṭhāsi.  Bhagavā taṁ oloketvā sitaṁ pātvākāsi.  Ānandatthero “Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo sitassa pātukammāyā”ti pucchi.  “Passānanda, imaṁ ulūkasakuṇaṁ, ayaṁ mayi ca bhikkhusaṅghe ca cittaṁ pasādetvā satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṁsaritvā somanasso nāma paccekabuddho bhavissatī”ti āha-- 
 	Ulūkamaṇḍalakkhika, vediyake ciradīghavāsika; 
 	Sukhitosi tvaṁ ayya kosiya, kāluṭṭhitaṁ passasi Buddhavaraṁ.  
(MA.11./II,17.) Mayi cittaṁ pasādetvā, bhikkhusaṅghe anuttare.  
 	Kappānaṁ satasahassāni, duggateso na gacchati.  
 	Devalokā cavitvāna, kusalamūlena codito; 
 	Bhavissati anantañāṇo, somanassoti vissutoti.  
 Aññānipi cettha Rājagahanagare sumanamālākāravatthu mahābherivādakavatthu morajikavatthu vīṇāvādakavatthu saṅkhadhamakavatthūti evamādīni vatthūni (CS:pg.1.323) vitthāretabbāni.  Evaṁ niyyānikasāsane satthari pasādo sammaggato hoti.  
 Dhamme pasādoti niyyānikasāsanamhi dhamme pasādo sammaggato hoti.  Saramatte nimittaṁ gahetvā suṇantānaṁ tiracchānagatānampi sampattidāyako hoti, paramatthe kiṁ pana vattabbaṁ.  Ayamattho maṇḍūkadevaputtādīnaṁ vatthuvasena veditabbo.  
 Sīlesu paripūrakāritāti niyyānikasāsanamhi sīlesu paripūrakāritāpi sammaggatā hoti, saggamokkhasampattiṁ āvahati.  Tattha chattamāṇavakavatthusāmaṇeravatthu-ādīni dīpetabbāni.  
 Sahadhammikesūti niyyānikasāsane sahadhammikesu piyamanāpatāpi sammaggatā hoti, mahāsampattiṁ āvahati.  Ayamattho vimānapetavatthūhi dīpetabbo.  Vuttañhetaṁ-- 
 “Khīrodanamahamadāsiṁ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa …pe… 
 Phāṇitaṁ …pe… ucchukhaṇḍikaṁ… timbarusakaṁ… kakkārikaṁ… 
 Eḷālukaṁ… vallipakkaṁ… phārusakaṁ… hatthapatākaṁ… 
 Sākamuṭṭhiṁ … pupphakamuṭṭhiṁ… mūlakaṁ… nimbamuṭṭhiṁ… 
 Ambikañjikaṁ… doṇinimmajjaniṁ… kāyabandhanaṁ… 
 Aṁsabaddhakaṁ… āyogapaṭṭaṁ… vidhūpanaṁ… tālavaṇṭaṁ… 
 Morahatthaṁ… chattaṁ… upāhanaṁ… pūvaṁ modakaṁ… 
(MA.11./II,18.) Sakkhalikaṁ ahamadāsiṁ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa …pe… 
 Tassā me passa vimānaṁ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmī”ti (vi.va.406).  
 Taṁ kissa hetūti-ādi vuttanayānusāreneva yojetvā veditabbaṁ.  
 145. Idāni (CS:pg.1.324) yesaṁ upādānānaṁ titthiyā na sammā pariññaṁ paññapenti, Tathāgato paññapeti, tesaṁ paccayaṁ dassetuṁ ime ca, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha kiṁnidānāti-ādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni.  Kāraṇañhi yasmā phalaṁ nideti handa, naṁ gaṇhathāti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati.  Yasmā taṁ tato jāyati samudeti pabhavati, tasmā samudayo, jāti, pabhavoti vuccati.  Ayaṁ panettha padattho-- kiṁ nidānaṁ etesanti kiṁnidānā.  Ko samudayo etesanti kiṁsamudayā.  Kā jāti etesanti kiṁjātikā.  Ko pabhavo etesanti kiṁpabhavā.  Yasmā pana tesaṁ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti ca pabhavo ca, tasmā “taṇhānidānā”ti-ādimāha.  Evaṁ sabbapadesu attho veditabbo.  Yasmā pana Bhagavā na kevalaṁ upādānasseva paccayaṁ jānāti, upādānassa paccayabhūtāya taṇhāyapi, taṇhādipaccayānaṁ vedanādīnampi paccayaṁ jānātiyeva, tasmā taṇhā cāyaṁ, bhikkhaveti-ādimāha.  
 Yato ca khoti yasmiṁ kāle.  Avijjā pahīnā hotīti vaṭṭamūlikā avijjā anuppādanirodhena pahīnā hoti.  Vijjā uppannāti arahattamaggavijjā uppannā.  So avijjāvirāgā vijjuppādāti.  So bhikkhu avijjāya ca pahīnattā vijjāya ca uppannattā.  Neva kāmupādānaṁ upādiyatīti neva kāmupādānaṁ gaṇhāti na upeti, na sesāni upādānāni.  Anupādiyaṁ na paritassatīti evaṁ kiñci upādānaṁ aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati.  Aparitassanti aparitassanto taṇhaṁ anuppādento.  Paccattaṁyeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati.  Evamassa āsavakkhayaṁ dassetvā idāni khīṇāsavassa bhikkhuno paccavekkhaṇaṁ dassento khīṇā jātīti-ādimāha.  Taṁ vuttatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
(MA.12./II,19.)
 
 (M.12.)2.Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā 
 
 Vesālinagaravaṇṇanā 

 146. Evaṁ (CS:pg.1.325) me sutanti Mahāsīhanādasuttaṁ.  Tattha Vesāliyanti evaṁnāmake nagare.  Taṁ kira aparāparaṁ visālībhūtatāya “Vesālī”ti saṅkhaṁ gataṁ.  Tatrāyaṁ anupubbakathā-- bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi.  Sā ñatvā rañño nivedesi.  Rājā gabbhaparihāraṁ adāsi.  Sā sammā pariharīyamānā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṁ pāvisi.  Puññavantīnaṁ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṁ hoti, sā ca tāsaṁ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṁ maṁsapesiṁ vijāyi.  Tato “Aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṁsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā”ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṁ maṁsapesiṁ ekasmiṁ bhājane pakkhipitvā paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi.  Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṁ saṁvidahiṁsu.  Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena “bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā”ti likhitvā bandhiṁsu.  Tato taṁ bhājanaṁ ūmibhayādīhi anupaddutaṁ gaṅgāsotena pāyāsi.  
 Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakakulaṁ nissāya gaṅgātīre viharati.  So pātova gaṅgaṁ otiṇṇo taṁ bhājanaṁ āgacchantaṁ disvā paṁsukūlasaññāya aggahesi.  Athettha taṁ akkharapaṭṭikaṁ rājamuddikālañchanaṁ ca disvā muñcitvā taṁ maṁsapesiṁ addasa, disvānassa etadahosi “siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtikabhāvo natthī”ti.  Assamaṁ netvā suddhe okāse ṭhapesi.  Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṁsapesiyo ahesuṁ.  Tāpaso disvā sādhutaraṁ ṭhapesi.  Tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā maṁsapesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṁsu.  Atha tato aḍḍhamāsaccayena ekā maṁsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi.  
 Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, aṅguṭṭhakato cassa khīraṁ nibbatti.  Tato pabhuti (MA.12./II,20.) ca khīrabhattaṁ alabhittha, so bhattaṁ bhuñjitvā khīraṁ dārakānaṁ mukhe (CS:pg.1.326) āsiñcati.  Tesaṁ udaraṁ yaṁ yaṁ pavisati, taṁ taṁ sabbaṁ maṇibhājanagataṁ viya dissati, evaṁ nicchavī ahesuṁ.  Apare āhu “sibbetvā ṭhapitā viya nesaṁ aññamaññaṁ līnā chavi ahosī”ti.  Evaṁ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā Licchavīti paññāyiṁsu.  
 Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṁ sikkhāya pavisati, atidivā paṭikkamati.  Tassa taṁ byāpāraṁ ñatvā gopālakā āhaṁsu-- “Bhante, pabbajitānaṁ dārakaposanaṁ palibodho, amhākaṁ dārake detha, mayaṁ posessāma, tumhe attano kammaṁ karothā”ti.  Tāpaso sādhūti paṭissuṇi.  Gopālakā dutiyadivase maggaṁ samaṁ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṁ āgatā.  Tāpaso-- “Mahāpuññā dārakā appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṁ āvāhavivāhaṁ karotha, pañcagorasena rājānaṁ tosetvā bhūmibhāgaṁ gahetvā nagaraṁ māpetha, tattha kumāraṁ abhisiñcathā”ti vatvā dārake adāsi.  Te sādhūti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṁ.  
 Dārakā vuddhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopālakadārake hatthenapi pādenapi paharanti.  Te rodanti.  “Kissa rodathā”ti ca mātāpitūhi vuttā “ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atipaharantī”ti vadanti.  Tato tesaṁ mātāpitaro “ime dārakā aññe dārake vināsenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime”ti āhaṁsu.  Tato pabhuti kira so padeso Vajjīti vuccati yojanasatiko parimāṇena.  Atha taṁ padesaṁ gopālakā rājānaṁ tosetvā aggahesuṁ.  Tattha ca nagaraṁ māpetvā soḷasavassuddesikaṁ kumāraṁ abhisiñcitvā rājānaṁ akaṁsu.  Tāya cassa dārikāya saddhiṁ vivāhaṁ katvā katikaṁ akaṁsu “bāhirakadārikā na ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā”ti.  Tesaṁ paṭhamasaṁvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca.  Evaṁ soḷasakkhattuṁ dve dve jātā.  Tato tesaṁ dārakānaṁ yathākkamaṁ vaḍḍhantānaṁ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṁ gahetuṁ appahontā nagaraṁ tikkhattuṁ gāvutantarena gāvutantarena (MA.12./II,21.) parikkhipiṁsu (CS:pg.1.327) Tassa punappunaṁ visālīkatattā Vesālītveva nāmaṁ jātaṁ.  Tena vuttaṁ “Vesāliyanti evaṁ nāmake nagare”ti.  
 Bahinagareti nagarassa bahi, na ambapālivanaṁ viya antonagarasmiṁ.  Ayaṁ pana jīvakambavanaṁ viya nagarassa bahiddhā vanasaṇḍo.  Tena vuttaṁ “bahinagare”ti.  Aparapureti purassa apare, pacchimadisāyanti attho.  Vanasaṇḍeti so kira vanasaṇḍo nagarassa pacchimadisāyaṁ gāvutamatte ṭhāne.  Tattha manussā Bhagavato gandhakuṭiṁ katvā taṁ parivāretvā bhikkhūnaṁ rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamaleṇakuṭimaṇḍapādīni patiṭṭhapesuṁ, Bhagavā tattha viharati.  Tena vuttaṁ “aparapure vanasaṇḍe”ti.  Sunakkhattoti tassa nāmaṁ.  Licchavīnaṁ pana puttattā Licchaviputtoti vutto.  Acirapakkantoti vibbhamitvā gihibhāvūpagamanena adhunāpakkanto.  Parisatīti parisamajjhe.  Uttarimanussadhammāti ettha manussadhammā nāma dasakusalakammapathā.  Te paṭisedhetuṁ na sakkoti.  Kasmā?  Upārambhabhayā.  Vesāliyañhi bahū manussā ratanattaye pasannā Buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā.  Te dasakusalakammapathamattampi natthi samaṇassa Gotamassāti vutte tvaṁ kattha Bhagavantaṁ pāṇaṁ hanantaṁ addasa, kattha adinnaṁ ādiyantanti-ādīni vatvā attano pamāṇaṁ na jānāsi?  Kiṁ dantā me atthīti pāsāṇasakkharā khādasi, ahinaṅguṭṭhe gaṇhituṁ vāyamasi, kakacadantesu pupphāvaḷikaṁ kīḷituṁ icchasi?  Mukhato te dante pātessāmāti vadeyyuṁ.  So tesaṁ upārambhabhayā evaṁ vattuṁ na sakkoti.  
 
 Vesālinagaravaṇṇanā niṭṭhitā.

 Uttarimanussadhammādivaṇṇanā 

 Tato uttariṁ pana visesādhigamaṁ paṭisedhento uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesoti āha.  
 Tattha alamariyaṁ ñātunti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṁ hoti.  Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso.  Alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso.  Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi (MA.12./II,22.) sabbaññutaññāṇampi vuccati.  “Appamatto samāno ñāṇadassanaṁ ārādhetī”ti (ma.ni.1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṁ nāma.  “Ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati (CS:pg.1.328) abhininnāmetī”ti (dī.ni.1.235) ettha vipassanāñāṇaṁ.  “Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā”ti (a.ni.4.196) ettha maggo.  “Ayamañño uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsu vihāro”ti (ma.ni.1.328) ettha phalaṁ.  “Ñāṇañca pana me dassanaṁ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo”ti (mahāva.16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṁ.  “Ñāṇañca pana me dassanaṁ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kāḷāmo”ti (ma.ni.2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṁ.  Idha pana lokuttaramaggo adhippeto.  Tañhi so Bhagavato paṭisedheti.  
 Takkapariyāhatanti iminā ācariyaṁ paṭibāhati.  Evaṁ kirassa ahosi-- samaṇena Gotamena ācariye upasaṅkamitvā sukhumaṁ dhammantaraṁ gahitaṁ nāma natthi, takkapariyāhataṁ pana takketvā evaṁ bhavissati evaṁ bhavissatīti takkapariyāhataṁ dhammaṁ desetīti.  Vīmaṁsānucaritanti iminā cassa lokiyapaññaṁ anujānāti.  Samaṇo Gotamo paññavā, so taṁ paññāsaṅkhātaṁ indavajirūpamaṁ vīmaṁsaṁ evaṁ vaṭṭissati, evaṁ vaṭṭissatīti ito cito ca anucarāpetvā vīmaṁsāya anucaritaṁ dhammaṁ deseti.  Sayaṁpaṭibhānanti imināssa dhammesu paccakkhabhāvaṁ paṭibāhati.  Evaṁ hissa ahosi-- samaṇassa Gotamassa sukhumaṁ dhammantaraṁ vipassanā vā maggo vā phalaṁ vā paccavekkhaṇā vā natthi, ayaṁ pana laddhapariso, rājānaṁ cakkavattiṁ viya naṁ cattāro vaṇṇā parivārenti, suphusitaṁ panassa dantāvaraṇaṁ, mudukā jivhā, madhuro saro, anelagaḷā vācā, so yaṁ yadevassa upaṭṭhāti, taṁ taṁ gahetvā sayaṁpaṭibhānaṁ kathento mahājanaṁ rañjetīti.  
 Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desitoti yassa ca kho atthāya assa dhammo desito.  Seyyathidaṁ, rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṁ, dosappaṭighātatthāya mettābhāvanā, mohapaṭighātatthāya pañca dhammā, vitakkūpacchedāya (MA.12./II,23.) ānāpānassati.  
 So niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti so dhammo yo taṁ yathādesitaṁ karoti, tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya niyyāti gacchati tamatthaṁ sādhetīti dīpeti (CS:pg.1.329) Idaṁ panesa na attano ajjhāsayena vadati.  Buddhānañhi dhammo aniyyānikoti evamevaṁ pavedeyya, na pana sakkoti vattuṁ.  Kasmā?  Upārambhabhayā.  Vesāliyañhi bahū sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-upāsakā.  Te evaṁ vadeyyuṁ “Sunakkhatta tvaṁ Bhagavatā desitadhammo aniyyānikoti vadasi, yadi ayaṁ dhammo aniyyāniko, imasmiṁ nagare ime kasmā ettakā sotāpannā jātā, ettakā sakadāgāmī, ettakā anāgāmīti pubbe vuttanayena upārambhaṁ kareyyun”ti.  So iminā upārambhabhayena aniyyānikoti vattuṁ asakkonto ajjunena vissaṭṭhakaṇḍaṁ viya assa dhammo amogho niyyāti, abbhantare panassa kiñci natthīti vadati.  
 Assosi khoti Vesāliyaṁ brāhmaṇakulaseṭṭhikulādīsu tattha tattha parisamajjhe evaṁ bhāsamānassa taṁ vacanaṁ suṇi, na pana paṭisedhesi.  Kasmā?  Kāruññatāya.  Evaṁ kirassa ahosi ayaṁ kuddho jhāyamānaṁ veḷuvanaṁ viya pakkhittaloṇaṁ uddhanaṁ viya ca kodhavasena paṭapaṭāyati, mayā paṭibāhito pana mayipi āghātaṁ bandhissati, evamassa Tathāgate ca mayi cāti dvīsu janesu āghāto atibhāriyo bhavissatīti kāruññatāya na paṭisedhesi.  Api cassa evaṁ ahosi, Buddhānaṁ avaṇṇakathanaṁ nāma puṇṇacande dosāropanasadisaṁ, ko imassa kathaṁ gaṇhissati?  Sayameva kheḷe pacchinne mukhe sukkhe oramissatīti iminā kāraṇena na paṭisedhesi.  Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato apagato.  
 147.  Kodhanoti caṇḍo pharuso.  Moghapurisoti tucchapuriso.  Yassa hi tasmiṁ attabhāve maggaphalānaṁ upanissayo natthi, taṁ Buddhā “moghapuriso”ti vadanti.  Upanissaye satipi tasmiṁ khaṇe magge vā phale vā asati “moghapuriso”ti vadantiyeva.  Imassa pana tasmiṁ attabhāve (MA.12./II,24.) maggaphalānaṁ upanissayo samucchinnoyeva, tena taṁ “moghapuriso”ti āha.  Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitāti esā ca panassa vācā kodhena bhāsitā.  
 Kasmā (CS:pg.1.330) panesa Bhagavato kuddhoti?  Ayañhi pubbe Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṁ pucchi.  Athassa Bhagavā kathesi.  So dibbacakkhuṁ nibbattetvā ālokaṁ vaḍḍhetvā devaloke olokento nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṁ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā etesaṁ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṁ kīvamadhuro nu kho saddo bhavissatīti saddaṁ sotukāmo hutvā dasabalaṁ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṁ pucchi.  Bhagavā panassa dibbasotadhātuyā upanissayo natthīti ñatvā parikammaṁ na kathesi.  Na hi Buddhā upanissayavirahita tassa parikammaṁ kathenti.  So Bhagavati āghātaṁ bandhitvā cintesi “Ahaṁ samaṇaṁ Gotamaṁ paṭhamaṁ dibbacakkhuparikammaṁ pucchiṁ, so ‘mayhaṁ taṁ sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi.  Ahaṁ pana paccattapurisakārena taṁ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṁ pucchiṁ, taṁ me na kathesi.  Addhāssa evaṁ hoti ‘ayaṁ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṁ nibbattetvā dibbasotadhātuñāṇaṁ nibbattetvā cetopariyañāṇaṁ nibbattetvā āsavānaṁ khayañāṇaṁ nibbattetvā mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṁ na kathetī”ti.  Bhiyyoso āghātaṁ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṁ patvāpi na tuṇhībhūto vicarati.  Dasabalaṁ pana asatā tucchena abbhācikkhanto vicarati.  Tenāha Bhagavā “kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā”ti.  
 Vaṇṇo heso, Sāriputtāti, Sāriputta, Tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena etadatthameva vāyāmo kato “desanādhammo me niyyāniko bhavissatī”ti.  Tasmā yo evaṁ vadeyya, so vaṇṇaṁyeva Tathāgatassa bhāsati.  Vaṇṇo heso, Sāriputta, Tathāgatassa guṇo eso Tathāgatassa, na aguṇoti dasseti.  
(MA.12./II,25.) Ayampi hi nāma Sāriputtāti-ādinā kiṁ dasseti?  Sunakkhattena paṭisiddhassa uttarimanussadhammassa attani atthitaṁ dasseti.  Bhagavā kira ayaṁ, Sāriputta, Sunakkhatto moghapuriso natthi Tathāgatassa uttarimanussadhammoti vadati.  Mayhañca sabbaññutaññāṇaṁ nāma atthi, iddhividhañāṇaṁ nāma atthi, dibbasotadhātuñāṇaṁ nāma atthi, cetopariyañāṇaṁ nāma atthi, dasabalañāṇaṁ (CS:pg.1.331) nāma atthi, catuvesārajjañāṇaṁ nāma atthi, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṁ nāma atthi, catuyoniparicchedakañāṇaṁ nāma atthi, pañcagatiparicchedakañāṇaṁ nāma atthi, sabbepi cete uttarimanussadhammāyeva.  Evarūpesu uttarimanussadhammesu ekassāpi vijānanasamatthaṁ dhammanvayamattampi nāma etassa moghapurisassa na bhavissatīti etamatthaṁ dassetuṁ ayampi hi nāma Sāriputtāti-ādinā nayena imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha anvetīti anvayo, jānāti anubujjhatīti attho.  Dhammassa anvayo dhammanvayo, taṁ taṁ sabbaññutaññāṇādidhammaṁ jānanapaññāyetaṁ adhivacanaṁ.  “Itipi so Bhagavā”ti-ādīhi evarūpampi nāma mayhaṁ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṁ uttarimanussadhammaṁ vijjamānameva atthīti jānituṁ tassa moghapurisassa dhammanvayopi na bhavissatīti dasseti.  Iddhividhañāṇādīsupi evaṁ yojanā veditabbā.  
 
 Uttarimanussadhammādivaṇṇanā niṭṭhitā.

 Dasabalañāṇādivaṇṇanā 

 148. Ettha ca kiñcāpi cetopariyañāṇānantaraṁ tisso vijjā vattabbā siyuṁ, yasmā pana tāsu vuttāsu upari dasabalañāṇaṁ na paripūrati, tasmā tā avatvā Tathāgatassa dasabalañāṇaṁ paripūraṁ katvā dassento dasa kho panimāni Sāriputtāti-ādimāha.  Tattha Tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni Tathāgatasseva balāni.  Yathā vā pubbabuddhānaṁ balāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho.  Tattha duvidhaṁ Tathāgatabalaṁ kāyabalañca ñāṇabalañca.  Tesu kāyabalaṁ hatthikulānusārena veditabbaṁ.  Vuttañhetaṁ porāṇehi-- 
 	“Kālāvakañca gaṅgeyyaṁ, paṇḍaraṁ tambapiṅgalaṁ; 
 	Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā”ti.  
(MA.12./II,26.) Imāni hi dasa hatthikulāni.  Tattha kālāvakanti pakatihatthikulaṁ daṭṭhabbaṁ.  Yaṁ dasannaṁ purisānaṁ kāyabalaṁ, taṁ ekassa kālāvakahatthino.  Yaṁ dasannaṁ kālāvakānaṁ balaṁ, taṁ ekassa gaṅgeyyassa.  Yaṁ dasannaṁ gaṅgeyyānaṁ, taṁ ekassa paṇḍarassa.  Yaṁ dasannaṁ paṇḍarānaṁ, taṁ ekassa tambassa.  Yaṁ dasannaṁ tambānaṁ, taṁ ekassa piṅgalassa.  Yaṁ dasannaṁ piṅgalānaṁ, taṁ ekassa gandhahatthino.  Yaṁ dasannaṁ gandhahatthīnaṁ, taṁ ekassa maṅgalassa.  Yaṁ dasannaṁ maṅgalānaṁ, taṁ ekassa hemavatassa.  Yaṁ dasannaṁ hemavatānaṁ, taṁ ekassa uposathassa.  Yaṁ (CS:pg.1.332) dasannaṁ uposathānaṁ, taṁ ekassa chaddantassa.  Yaṁ dasannaṁ chaddantānaṁ taṁ ekassa Tathāgatassa.  Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati Tadetaṁ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṁ koṭisahassānaṁ purisagaṇanāya dasannaṁ purisakoṭisahassānaṁ balaṁ hoti.  Idaṁ tāva Tathāgatassa kāyabalaṁ.  
 Ñāṇabalaṁ pana pāḷiyaṁ tāva āgatameva.  Dasabalañāṇaṁ, catuvesārajjañāṇaṁ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṁ, catuyoniparicchedakañāṇaṁ, pañcagatiparicchedakañāṇaṁ.  Saṁyuttake (saṁ.ni.2.34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṁ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni, etaṁ ñāṇabalaṁ nāma.  Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṁ.  Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṁ.  
 Yehi balehi samannāgatoti yehi dasahi ñāṇabalehi upeto samupeto.  Āsabhaṁ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṁ uttamaṭṭhānaṁ.  Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṁ ṭhānanti attho.  Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho.  Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho.  Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi akampaniyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto.  Idampi hi tassa pariyāyavacanaṁ.  Usabhassa idanti āsabhaṁ.  Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṁ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṁ.  Idaṁ pana āsabhaṁ viyāti āsabhaṁ.  Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṁ (MA.12./II,27.) uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṁ Tathāgatopi dasahi Tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṁ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati.  Evaṁ tiṭṭhamānova taṁ āsabhaṁ ṭhānaṁ paṭijānāti, upagacchati na paccakkhāti attani āropeti.  Tena vuttaṁ “āsabhaṁ ṭhānaṁ paṭijānātī”ti.  
 Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu.  Sīhanādaṁ nadatīti seṭṭhanādaṁ abhītanādaṁ nadati, sīhanādasadisaṁ vā nādaṁ nadati.  Ayamattho sīhanādasuttena (CS:pg.1.333) dīpetabbo.  Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati, evaṁ Tathāgato lokadhammānaṁ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati.  Evaṁ vuttassa sīhassa nādaṁ sīhanādaṁ.  Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṁso sīhanādaṁ nadati, evaṁ Tathāgatasīhopi Tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṁso iti rūpanti-ādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṁ sīhanādaṁ nadati.  Tena vuttaṁ “parisāsu sīhanādaṁ nadatī”ti.  Brahmacakkaṁ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṁ uttamaṁ visiṭṭhaṁ.  Cakka-saddo panāyaṁ-- 
 	Sampattiyaṁ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe; 
 	Dāne ratanadhammūra-cakkādīsu ca dissati.  
 	Dhammacakke idha mato, tañca dvedhā vibhāvaye.  
 “Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṁ devamanussānan”ti-ādīsu (a.ni.4.31) hi ayaṁ sampattiyaṁ dissati.  “Pādatalesu cakkāni jātānī”ti (dī.ni.2.35) ettha lakkhaṇe.  “Cakkaṁva vahato padan”ti (dha.pa.1) ettha rathaṅge.  “Catucakkaṁ navadvāran”ti (saṁ.ni.1.29) ettha iriyāpathe.  “Dadaṁ bhuñja mā ca pamādo, cakkaṁ pavattaya sabbapāṇinan”ti (jā.1.7.149) ettha dāne.  “Dibbaṁ cakkaratanaṁ pāturahosī”ti (dī.ni.2.243) ettha ratanacakke.  “Mayā pavattitaṁ cakkan”ti (su.ni.562) ettha dhammacakke.  “Icchāhatassa posassa, cakkaṁ bhamati matthake”ti (jā.1.1.104 1.5.103) ettha uracakke.  “Khurapariyantena cepi cakkenā”ti (MA.12./II,28.) (dī.ni.1.166) ettha paharaṇacakke.  “Asanivicakkan”ti (dī.ni.3.61 saṁ.ni.2.162) ettha asanimaṇḍale.  Idha panāyaṁ dhammacakke adhippeto.  
 Taṁ pana dhammacakkaṁ duvidhaṁ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca.  Tattha paññāpabhāvitaṁ attano ariyabalāvahaṁ paṭivedhañāṇaṁ.  Karuṇāpabhāvitaṁ sāvakānaṁ ariyabalāvahaṁ desanāñāṇaṁ.  Tattha paṭivedhañāṇaṁ uppajjamānaṁ uppannanti duvidhaṁ.  Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṁ, phalakkhaṇe uppannaṁ nāma.  Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke (CS:pg.1.334) arahattamaggā uppajjamānaṁ, phalakkhaṇe uppannaṁ nāma.  Dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya vā yāva arahattamaggā uppajjamānaṁ, phalakkhaṇe uppannaṁ nāma.  Desanāñāṇampi pavattamānaṁ pavattanti duvidhaṁ.  Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṁ, phalakkhaṇe pavattaṁ nāma.  Tesu paṭivedhañāṇaṁ lokuttaraṁ, desanāñāṇaṁ lokiyaṁ.  Ubhayampi panetaṁ aññehi asādhāraṇaṁ, Buddhānaṁyeva orasañāṇaṁ.  
 Idāni yehi balehi samannāgato Tathāgato āsabhaṁ ṭhānaṁ paṭijānāti, yāni āditova “dasa kho panimāni, Sāriputta, Tathāgatassa Tathāgatabalānī”ti nikkhittāni, tāni vitthārato dassetuṁ katamāni dasa?  Idha, Sāriputta, Tathāgato ṭhānañca ṭhānatoti-ādimāha.  Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato.  Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṁ tiṭṭhati tadāyattavuttiyāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati.  Taṁ Bhagavā “ye ye dhammā yesaṁ yesaṁ dhammānaṁ hetū paccayā uppādāya, taṁ taṁ ṭhānaṁ.  Ye ye dhammā yesaṁ yesaṁ dhammānaṁ na hetū na paccayā uppādāya, taṁ taṁ aṭṭhānan”ti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṁ pajānāti.  Abhidhamme panetaṁ, “tattha katamaṁ Tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṁ ñāṇan”ti-ādinā (vibha.809) nayena vitthāritameva.  Yampīti yena ñāṇena.  Idampi, Sāriputta, Tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṁ Tathāgatassa Tathāgatabalaṁ nāma hotīti attho.  Evaṁ sabbapadesu yojanā veditabbā.  
(MA.12./II,29.) Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṁ kusalākusalakammānaṁ, kammameva vā kammasamādānaṁ.  Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca.  Tattha gati-upadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṁ.  Kammaṁ hetu.  Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā “Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī”ti-ādinā (vibha.810) nayena abhidhamme āgatāyeva.  
 Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiṁ agatigāminiñca.  Paṭipadanti maggaṁ.  Yathābhūtaṁ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṁ ghātentesu imassa (CS:pg.1.335) cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa cetanā tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṁ paṭipattīnaṁ aviparītato sabhāvaṁ jānāti.  Imassa ca ñāṇassa vitthārakathā “tattha katamaṁ Tathāgatassa sabbatthagāminiṁ paṭipadaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ?  Idha Tathāgato ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā nirayagāmīti pajānātī”ti-ādinā (vibha.811) nayena abhidhamme āgatāyeva.  
 Anekadhātunti cakkhudhātu-ādīhi kāmadhātu-ādīhi vā dhātūhi bahudhātuṁ.  Nānādhātunti tāsaṁyeva dhātūnaṁ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṁ.  Lokanti khandhāyatanadhātulokaṁ.  Yathābhūtaṁ pajānātīti tāsaṁ tāsaṁ dhātūnaṁ aviparītato sabhāvaṁ paṭivijjhati.  Idampi ñāṇaṁ “tattha katamaṁ Tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, idha Tathāgato khandhanānattaṁ pajānātī”ti-ādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.  
 Nānādhimuttikatanti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṁ.  Idampi ñāṇaṁ, “tattha katamaṁ Tathāgatassa sattānaṁ nānādhimuttikataṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, idha Tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā”ti ādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.  
 Parasattānanti padhānasattānaṁ.  Parapuggalānanti tato paresaṁ hīnasattānaṁ.  Ekatthameva vā (MA.12./II,30.) etaṁ padadvayaṁ.  Veneyyavasena pana dvedhā vuttaṁ.  Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṁ indriyānaṁ parabhāvaṁ aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho.  Imassapi ñāṇassa vitthārakathā-- “tattha katamaṁ Tathāgatassa parasattānaṁ parapuggalānaṁ indriyaparopariyattaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, idha Tathāgato sattānaṁ āsayaṁ pajānāti anusayaṁ pajānātī”ti-ādinā (vibha.814) nayena abhidhamme āgatāyeva.  
 Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṁ catunnaṁ jhānānaṁ rūpī rūpāni passatīti-ādīnaṁ aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ savitakkasavicārādīnaṁ tiṇṇaṁ samādhīnaṁ paṭhamajjhānasamāpatti-ādīnañca navannaṁ anupubbasamāpattīnaṁ.  Saṁkilesanti hānabhāgiyadhammaṁ.  Vodānanti visesabhāgiyadhammaṁ.  Vuṭṭhānanti “vodānampi vuṭṭhānaṁ.  Tamhā (CS:pg.1.336) tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan”ti (vibha.828) evaṁ vuttapaguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca.  Heṭṭhimaṁ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṁ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṁ hoti.  Tasmā “vodānampi vuṭṭhānan”ti vuttaṁ.  Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṁ hoti.  Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṁ hoti.  Taṁ sandhāya “tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan”ti vuttaṁ.  Idampi ñāṇaṁ “tattha katamaṁ Tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṁ saṁkilesaṁ vodānaṁ vuṭṭhānaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, jhāyīti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṁyeva samānaṁ vipattīti paccetī”ti-ādinā (vibha.828) nayena abhidhamme vitthāritaṁ.  Sattannaṁ ñāṇānaṁ vitthārakathāvinicchayo sammohavinodaniyaṁ Vibhaṅgaṭṭhakathāyaṁ vutto.  Pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā Visuddhimagge vitthāritā.  Āsavakkhayakathā bhayabherave.  
 149. Imāni kho Sāriputtāti yāni pubbe “Dasa kho panimāni, Sāriputta, Tathāgatassa Tathāgatabalānī”ti avocaṁ, imāni tānīti appanaṁ karoti. (MA.12./II,31.) Tattha paravādīkathā hoti-- dasabalañāṇaṁ nāma pāṭiyekkaṁ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṁ pabhedoti.  Taṁ na tathā daṭṭhabbaṁ.  Aññameva hi dasabalañāṇaṁ, aññaṁ sabbaññutaññāṇaṁ.  Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti.  Sabbaññutañāṇaṁ tampi tato avasesampi pajānāti.  Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṁ kāraṇākāraṇameva jānāti.  Dutiyaṁ kammantaravipākantarameva.  Tatiyaṁ kammaparicchedameva.  Catutthaṁ dhātunānattakāraṇameva.  Pañcamaṁ sattānaṁ ajjhāsayādhimuttimeva.  Chaṭṭhaṁ indriyānaṁ tikkhamudubhāvameva.  Sattamaṁ jhānādīhi saddhiṁ tesaṁ saṁkilesādimeva.  Aṭṭhamaṁ pubbenivutthakhandhasantatimeva.  Navamaṁ sattānaṁ cutipaṭisandhimeva.  Dasamaṁ saccaparicchedameva.  Sabbaññutaññāṇaṁ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti.  Etesaṁ pana kiccaṁ na sabbaṁ karoti.  Tañhi jhānaṁ hutvā appetuṁ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṁ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṁ na sakkoti.  Apica paravādī evaṁ pucchitabbo-- “dasabalañāṇaṁ nāma etaṁ savitakkasavicāraṁ avitakkavicāramattaṁ avitakka-avicāraṁ kāmāvacaraṁ rūpāvacaraṁ arūpāvacaraṁ lokiyaṁ lokuttaran”ti?  Jānanto paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānīti vakkhati.  Tato parāni dve (CS:pg.1.337) avitakka-avicārānīti vakkhati.  Āsavakkhayañāṇaṁ siyā savitakkasavicāraṁ, siyā avitakkavicāramattaṁ, siyā avitakka-avicāranti vakkhati.  Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato parāni dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṁ lokuttaranti vakkhati, sabbaññutaññāṇaṁ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevāti vakkhati.  
 Evamettha anupadavaṇṇanaṁ katvā idāni yasmā Tathāgato paṭhamaṁyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṁ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṁ kilesāvaraṇābhāvaṁ passati, lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca.  Atha nesaṁ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṁ passati, tihetukapaṭisandhidassanato.  Sabbatthagāminīpaṭipadāñāṇena (MA.12./II,32.) kammāvaraṇābhāvaṁ passati, anantariyakammābhāvadassanato.  Evaṁ anāvaraṇānaṁ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṁ cariyavisesaṁ passati, dhātuvemattadassanato.  Atha nesaṁ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṁ passati, payogaṁ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṁ.  Athevaṁ diṭṭhādhimuttīnaṁ yathāsatti yathābalaṁ dhammaṁ desetuṁ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṁ passati, saddhādīnaṁ tikkhamudubhāvadassanato.  Evaṁ pariññātindriyaparopariyattā pana te sace dūre honti, paṭhamajjhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṁ upagacchati.  Upagantvā ca nesaṁ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhāvanaṁ, dibbacakkhuñāṇānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṁ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṁ deseti.  Tasmā iminā anukkamena imāni dasabalāni vuttānīti veditabbāni.  
 Taṁ, Sāriputta, vācaṁ appahāyāti-ādīsu puna evarūpiṁ vācaṁ na vakkhāmīti vadanto taṁ vācaṁ pajahati nāma.  Puna evarūpaṁ cittaṁ na uppādessāmīti cintento cittaṁ pajahati nāma.  Puna evarūpaṁ diṭṭhiṁ na gaṇhissāmīti pajahanto diṭṭhiṁ paṭinissajjati nāma, tathā akaronto neva pajahati, na paṭinissajjati.  So yathābhataṁ nikkhitto evaṁ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṁ niraye ṭhapitoyevāti veditabbo.  
 Idānissa (CS:pg.1.338) atthasādhakaṁ upamaṁ dassento seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha sīlasampannoti-ādīsu lokiyalokuttarā sīlasamādhipaññā veditabbā.  Lokuttaravaseneva vinivattetumpi vaṭṭati.  Ayañhi sammāvācākammantājīvehi sīlasampanno, sammāvāyāmasatisamādhīhi samādhisampanno, sammādiṭṭhisaṅkappehi paññāsampanno, so evaṁ sīlādisampanno bhikkhu yathā diṭṭheva dhamme imasmiṁyeva attabhāve aññaṁ ārādheti arahattaṁ pāpuṇāti, evaṁsampadamidaṁ, Sāriputta, vadāmi imampi kāraṇaṁ (MA.12./II,33.) evarūpameva Yathā hi maggānantaraṁ avirajjhitvāva phalaṁ nibbattati, evameva imassāpi puggalassa cuti-anantaraṁ avirajjhitvāva niraye paṭisandhi hotīti dasseti.  Sakalasmiñhi Buddhavacane imāya upamāya gāḷhataraṁ katvā vutta-upamā nāma natthi.  
 150. Vesārajjānīti ettha sārajjapaṭipakkho vesārajjaṁ, catūsu ṭhānesu sārajjābhāvaṁ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṁ nāmaṁ.  Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ahaṁ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhāti evaṁ paṭijānato tava.  Anabhisambuddhāti ime nāma dhammā tayā anabhisambuddha.Tatra vatāti tesu vata anabhisambuddhāti evaṁ dassitadhammesu.  Sahadhammenāti sahetunā sakāraṇena vacanena Sunakkhatto viya vippalapanto appamāṇaṁ.  Nimittametanti ettha puggalopi dhammopi nimittanti adhippeto.  Taṁ puggalaṁ na passāmi, yo maṁ paṭicodessati, taṁ dhammaṁ na passāmi, yaṁ dassetvā ayaṁ nāma dhammo tayā anabhisambuddhoti maṁ paṭicodessatīti ayamettha attho.  Khemappattoti khemaṁ patto, sesapadadvayaṁ imasseva vevacanaṁ.  Sabbañhetaṁ vesārajjañāṇameva sandhāya vuttaṁ.  Dasabalassa hi ayaṁ nāma dhammo tayā anabhisambuddhoti codakaṁ puggalaṁ vā codanākāraṇaṁ anabhisambuddhadhammaṁ vā apassato sabhāvabuddhoyeva vā samāno ahaṁ Buddhosmīti vadāmīti paccavekkhantassa balavataraṁ somanassaṁ uppajjati.  Tena sampayuttaṁ ñāṇaṁ vesārajjaṁ nāma.  Taṁ sandhāya “khemappatto”ti-ādimāha.  Evaṁ sabbattha attho veditabbo.  
 Antarāyikā dhammāti ettha pana antarāyaṁ karontīti antarāyikā, te atthato sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandha.Sañcicca vītikkantañhi antamaso dukkaṭa-dubbhāsitampi maggaphalānaṁ antarāyaṁ karoti.  Idha pana methunadhammo (CS:pg.1.339) adhippeto.  Methunaṁ sevato hi yassa kassaci nissaṁsayameva maggaphalānaṁ antarāyo hoti.  Yassa kho pana tesu atthāyāti rāgakkhayādīsu yassa atthāya.  Dhammo desitoti asubhabhāvanādidhammo kathito (MA.12./II,34.) Tatra vata manti tasmiṁ aniyyānikadhamme maṁ.  Sesaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 
 Dasabalañāṇādivaṇṇanā niṭṭhitā.

 Aṭṭhaparisavaṇṇanā 

 151. “Aṭṭha kho imā Sāriputtā”ti idaṁ kasmā āraddhaṁ?  Vesārajjañāṇassa baladassanatthaṁ.  Yathā hi byattaṁ parisaṁ ajjhogāhetvā viññūnaṁ cittaṁ ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati, evaṁ imā aṭṭha parisā patvā vesārajjañāṇassa vesārajjabhāvo sakkā ñātunti vesārajjañāṇassa balaṁ dassento, aṭṭha kho imā Sāriputtāti-ādimāha.  
 Tattha khattiyaparisāti khattiyānaṁ sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṁ, esa nayo sabbattha.  Mārakāyikānaṁ pana sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṁ māraparisā veditabbā, na mārānaṁ.  Sabbāpi cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā.  Manussā hi “ettha rājā nisinno”ti pakativacanampi vattuṁ na sakkonti, kacchehi sedā muccanti.  Evaṁ uggā khattiyaparisa.  Brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti, gahapatayo nānāvohāresu ceva akkharacintāya ca.  Samaṇā sakavādaparavādesu kusalā honti.  Tesaṁ majjhe dhammakathākathanaṁ nāma ativiya bhāro.  Amanussāpi uggā honti.  Amanussoti hi vuttamattepi manussānaṁ sakalasarīraṁ saṅkampati, tesaṁ rūpaṁ vā disvā saddaṁ vā sutvā sattā visaññino honti.  Evaṁ amanussaparisā uggā.  Tāsupi dhammakathākathanaṁ nāma ativiya bhāro.  Iti uggaṭṭhānadassanavasena tā gahitāti veditabbā.  
 Ajjhogāhatīti anupavisati.  Anekasataṁ khattiyaparisanti Bimbisārasamāgama ñātisamāgama Licchavīsamāgamasadisaṁ.  Aññesupi cakkavāḷesu labbhatiyeva.  Kiṁ pana Bhagavā aññāni cakkavāḷānipi gacchatīti?  Āma gacchati.  Kīdiso hutvā?  Yādisā te, tādisoyeva.  Tenevāha-- “Abhijānāmi (CS:pg.1.340) kho panāhaṁ, Ānanda, anekasataṁ khattiyaparisaṁ upasaṅkamitā, tattha yādisako (MA.12./II,35.) tesaṁ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṁ vaṇṇo hoti.  Yādisako tesaṁ saro hoti, tādisako mayhaṁ saro hoti.  Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi.  Bhāsamānañca maṁ na jānanti ‘ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vā’ti.  Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā antaradhāyāmi Antarahitañca maṁ na jānanti ‘ko nu kho ayaṁ antarahito devo vā manusso vā’”ti (dī.ni.2.172).
 Khattiyā keyūraṅgadamālāgandhādivibhūsitā nānāvirāgavasanā āmukkamaṇikuṇḍalā moḷidharā honti.  Kiṁ Bhagavāpi evaṁ attānaṁ maṇḍeti?  Te ca odātāpi honti kāḷāpi maṁgulacchavīpi.  Kiṁ satthāpi evarūpo hotīti?  Satthā attano pabbajitavaseneva gacchati, tesaṁ pana tādiso hutvā upaṭṭhāti, gantvā rājāsane nisinnaṁ attānaṁ dasseti, tesaṁ “Ajja amhākaṁ rājā ativiya virocatī”ti hoti.  Te ca bhinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi.  Satthā brahmassareneva dhammaṁ katheti.  Tādisako mayhaṁ saro hotīti idaṁ pana bhāsantaraṁ sandhāya kathitaṁ.  Manussānaṁ pana taṁ sutvā “Ajja rājā madhurena sarena kathetī”ti hoti.  Kathetvā pakkante ca Bhagavati puna rājānaṁ āgataṁ disvā “ko nu kho ayan”ti vīmaṁsā uppajjati.  
 Idaṁ vuttaṁ hoti-- Ko nu kho ayaṁ imasmiṁ ṭhāne idāneva Māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena sarena kathento antarahito, Kiṁ devo, udāhu manussoti?  Kimatthaṁ panevaṁ ajānantānaṁ dhammaṁ desetīti?  Vāsanatthāya.  Evaṁ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotiyevāti anāgataṁ paṭicca desetīti.  
 Sannisinnapubbanti saṅgamma nisinnapubbaṁ.  Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo.  Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā.  Anekasataṁ brāhmaṇaparisanti-ādīnampi soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.  
 
 Aṭṭhaparisavaṇṇanā niṭṭhitā.

 Catuyonivaṇṇanā 

 152. Catasso (CS:pg.1.341) kho imā, Sāriputta, yoniyoti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṁ.  “Catasso nāgayoniyo catasso supaṇṇayoniyo”ti (saṁ.ni.3.342 392) ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma.  “Yoni hesā (MA.12./II,36.) bhūmija phalassa adhigamāyā”ti (ma.ni.2.227) ettha kāraṇaṁ.  “Na cāhaṁ brāhmaṇaṁ brūmi, yonijaṁ mattisambhavan”ti (ma.ni.2.457 dha.pa.396) ettha passāvamaggo.  Idha pana khandhakoṭṭhāso yonīti adhippeto.  Tattha aṇḍe jātā aṇḍajā.  Jalābumhi jātā jalābujā.  Saṁsede jātā saṁsedajā.  Vinā etehi kāraṇehi uppatitvā viya nibbattā abhinibbattāti opapātikā.  Abhinibbhijja jāyantīti bhinditvā nikkhamanavasena jāyanti.  Pūtikuṇape vāti-ādīhi aniṭṭhaṭṭhānāneva dassitāni.  Iṭṭhesupi sappitelamadhuphāṇitādīsu sattā jāyanti eva.  Devāti-ādīsu cātumahārājikato paṭṭhāya uparidevā opapātikāva honti.  Bhūmadevā pana catuyonikā.  Ekacce ca manussāti manussesu keci devā viya opapātikā ca honti.  Yebhuyyena panete jalābujāva, aṇḍajāpi ettha kontaputtā Dvebhātiyattherā viya, saṁsedajāpi padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇapadumavatidevī-ādayo viya, evaṁ vinipātikesu nijjhāmataṇhikapetā nerayikā viya opapātikāyeva, avasesā catuyonikāpi honti.  Yathā te evaṁ yakkhāpi sabbacatuppadapakkhijātidīghajāti-ādayopi sabbe catuyonikāyeva.  
 
 Catuyonivaṇṇanā niṭṭhitā.

 Pañcagativaṇṇanā 

 153. Pañca kho imā, Sāriputta, gatiyoti ettha sukatadukkaṭakammavasena gantabbāti gatiyo.  Apica gatigati nibbattigati ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigatīti bahuvidhā gati nāma.  Tattha “taṁ gatiṁ pecca gacchāmī”ti (a.ni.4.184) ca, “yassa gatiṁ na jānanti, devā gandhabbamānusā”ti (dha.pa.420) ca ayaṁ gatigati nāma.  “Imesaṁ kho ahaṁ bhikkhūnaṁ sīlavantānaṁ neva jānāmi gatiṁ vā agatiṁ vā”ti (ma.ni.1.508) ayaṁ nibbattigati nāma.  “Evampi kho te ahaṁ brahme (CS:pg.1.342) gatiṁ ca pajānāmi jutiñca pajānāmī”ti (ma.ni.1.503) ayaṁ ajjhāsayagati nāma.  “Vibhavo gati dhammānaṁ, nibbānaṁ arahato gatī”ti (pari.339) ayaṁ vibhavagati nāma.  “Dveyeva gatiyo bhavanti anaññā”ti (dī.ni.1.258 2.34) ayaṁ nipphattigati nāma.  Tāsu idha gatigati adhippetā.  
(MA.12./II,37.) Nirayoti-ādīsu nirati-atthena nirassādaṭṭhena nirayo.  Tiriyaṁ añchitāti tiracchānā.  Tesaṁ yoni tiracchānayoni.  Peccabhāvaṁ pattānaṁ visayoti pettivisayo.  Manaso ussannattā manussa.  Pañcahi kāmaguṇehi attano attano ānubhāvehi ca dibbantīti devā.  Nirayañcāhaṁ, Sāriputtāti-ādīsu nirayoti saddhiṁ okāsena khandha.Tiracchānayoniṁ cāti-ādīsupi eseva nayo.  Maggaṁ paṭipadanti ubhayenāpi vuttagatisaṁvattanika kammameva dasseti.  Yathā ca paṭipannoti yena maggena yāya paṭipadāya paṭipannoti ubhayampi ekato katvā niddisati.  Apāyanti-ādīsu vaḍḍhisaṅkhātā sukhasaṅkhātā vā ayā apetattā apāyo.  Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati.  Dukkaṭakārino ettha vinipatantīti vinipāto.  Nibbānañcāhanti idaṁ pana na kevalaṁ gatigatimeva, gatinissaraṇaṁ nibbānampi jānāmīti dassanatthamāha.  Idha maggo paṭipadāti ubhayenāpi ariyamaggova vutto.  
 
 Pañcagativaṇṇanā niṭṭhitā.

 Ñāṇappavattākāravaṇṇanā 

 154. Idāni yathāvuttesu sattasu ṭhānesu aṭṭhasu ṭhānesu attano ñāṇappavattākāraṁ dassento idhāhaṁ, Sāriputtāti-ādimāha.  
 Tattha ekantadukkhāti niccadukkhā nirantaradukkhā.  Tibbāti bahalā.  Kaṭukāti kharā.  Seyyathāpīti-ādīni opammadassanatthaṁ vuttāni.  Tattha kāsūti āvāṭopi vuccati rāsipi.  
 	“Kinnu santaramānova, kāsuṁ khaṇasi sārathi; 
 	Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṁ kāsuyā karissasī”ti.  (jā.2.22.3)-- 
 Ettha hi āvāṭo kāsu nāma.  
 	“Aṅgārakāsuṁ (CS:pg.1.343) apare phunanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā”ti.  (jā.2.22.462)-- 
 Ettha rāsi.  Idha pana āvāṭo adhippeto.  Tenevāha “sādhikaporisā”ti.  Tattha sādhikaṁ porisaṁ pamāṇaṁ assāti sādhikaporisā, atirekapañcaratanāti attho.  Vītaccikānaṁ vītadhūmānanti etaṁ pariḷāhassa balavabhāvadīpanatthaṁ vuttaṁ, acciyā vā sati dhūme vā sati, vāto samuṭṭhāti, tena pariḷāho na balavā hoti.  Ghammaparetoti (MA.12./II,38.) ghammānugato Tasitoti jātataṇho.  Pipāsitoti udakaṁ pātukāmo.  Ekāyanena maggenāti ekapatheneva maggena, anukkamaniyena ubhosu passesu nirantarakaṇṭakarukkhagahanena.  Paṇidhāyāti aṅgārakāsuyaṁ patthanā nāma natthi, aṅgārakāsuṁ ārabbha pana iriyāpathassa ṭhapitattā evaṁ vuttaṁ.  
 Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ-- aṅgārakāsu viya hi nirayo daṭṭhabbo.  Aṅgārakāsumaggo viya nirayūpagaṁ kammaṁ.  Maggāruḷho viya kammasamaṅgī puggalo.  Cakkhumā puriso viya dibbacakkhuko Bhagavā.  Yathā so puriso maggāruḷhaṁ disvā vijānāti “Ayaṁ iminā maggena gantvā aṅgārakāsuyaṁ patissatī”ti, evamevaṁ Bhagavā pāṇātipātādīsu yaṁkiñci kammaṁ āyūhantaṁ evaṁ jānāti “Ayaṁ imaṁ kammaṁ katvā niraye nibbattissattī”ti.  Yathā so puriso aparabhāge taṁ aṅgārakāsuyā patitaṁ passati, evameva Bhagavā aparabhāge “so puriso taṁ kammaṁ katvā kuhiṁ nibbatto”ti ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento niraye nibbattaṁ passati pañcavidhabandhanādimahādukkhaṁ anubhavantaṁ.  Tattha kiñcāpi tassa kammāyūhanakāle añño vaṇṇo, niraye nibbattassa añño.  Athāpi “so satto taṁ kammaṁ katvā kattha nibbatto”ti olokentassa anekasahassānaṁ sattānaṁ majjhe ṭhitopi “ayaṁ so”ti soyeva satto āpāthaṁ āgacchati, “dibbacakkhubalaṁ nāma etan”ti vadanti.  
 Dutiya-upamāyaṁ yasmā aṅgārakāsuyaṁ viya gūthakūpe pariḷāho natthi, tasmā “ekantadukkhā”ti avatvā “dukkhā”ti-ādimāha.  Etthāpi purimanayeneva opammasaṁsandanaṁ veditabbaṁ Imampi hi puggalaṁ Bhagavā hatthiyoni-ādīsu (CS:pg.1.344) yattha katthaci nibbattaṁ vadhabandhana-ākaḍḍhanavikaḍḍhanādīhi mahādukkhaṁ anubhavamānaṁ passatiyeva.  
 Tatiya-upamāyaṁ tanupattapalāsoti na abbhapaṭalaṁ viya tanupaṇṇo, viraḷapaṇṇattaṁ panassa sandhāya idaṁ vuttaṁ.  Kabaracchāyoti viraḷacchāyo.  Dukkhabahulāti (MA.12./II,39.) pettivisayasmiñhi dukkhameva bahulaṁ, sukhaṁ parittaṁ kadāci anubhavitabbaṁ hoti, tasmā evamāha.  Etthāpi purimanayeneva opammasaṁsandanaṁ veditabbaṁ.  
 Catuttha-upamāyaṁ bahalapattapalāsoti nirantarapaṇṇo pattasañchanno.  Santacchāyoti pāsāṇacchattaṁ viya ghanacchāyo.  Sukhabahulā vedanāti manussaloke khattiyakulādīsu sukhabahulā vedanā vedayitabbā hoti, tā vedayamānaṁ nipannaṁ vā nisinnaṁ vā passāmīti dasseti.  Idhāpi opammasaṁsandanaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.  
 Pañcama-upamāyaṁ pāsādoti dīghapāsādo.  Ullittāvalittanti anto ceva ullittaṁ bahi ca avalittaṁ.  Phusitaggaḷanti dvārabāhāhi saddhiṁ supihitakavāṭaṁ.  Gonakatthatoti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthato.  Paṭikatthatoti uṇṇāmayena seta-attharaṇena atthato.  Paṭalikatthatoti ghanapupphakena uṇṇāmaya-attharaṇena atthato.  Kadalimigapavarapaccattharaṇoti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthato.  Taṁ kira paccattharaṇaṁ setavatthassa upari kadalimigacammaṁ attharitvā sibbetvā karonti.  Sa-uttaracchadoti saha uttaracchadena, uttaribaddhena rattavitānena saddhinti attho.  Ubhatolohitakūpadhānoti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkassa ubhato ṭhapitalohitakūpadhāno.  Idhāpi upamāsaṁsandanaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.  
 Ayaṁ panettha aparabhāgayojanā, yathā so puriso maggāruḷhameva jānāti “Ayaṁ etena maggena gantvā pāsādaṁ āruyha kūṭāgāraṁ pavisitvā pallaṅke nisīdissati vā nipajjissati vā”ti, evamevaṁ Bhagavā dānādīsu puññakiriyavatthūsu yaṁkiñci kusalakammaṁ āyūhantaṁyeva puggalaṁ disvā “Ayaṁ imaṁ katvā devaloke nibbattissatī”ti jānāti.  Yathā so puriso aparabhāge (CS:pg.1.345) taṁ pāsādaṁ āruyha kūṭāgāraṁ pavisitvā pallaṅke nisinnaṁ vā nipannaṁ vā ekantasukhaṁ nirantarasukhaṁ vedanaṁ vedayamānaṁ passati, evamevaṁ Bhagavā aparabhāge “so taṁ kalyāṇaṁ katvā kuhiṁ nibbatto”ti ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento devaloke (MA.12./II,40.) nibbattaṁ passati, nandanavanādīsu accharāsaṅghaparivutaṁ dibbasampattiṁ anubhavamānaṁ.  
 
 Ñāṇappavattākāravaṇṇanā niṭṭhitā.

 Āsavakkhayavāravaṇṇanā 

 Āsavakkhayavāre “dibbena cakkhunā”ti avatvā “tamenaṁ passāmī”ti vuttaṁ.  Taṁ kasmāti ce?  Niyamābhāvā.  Imañhi puggalaṁ dibbacakkhunāpi passissati, cetopariyañāṇenāpi jānissati, sabbaññutaññāṇenapi jānissatiyeva.  Ekantasukhā vedanāti idaṁ kiñcāpi devalokasukhena saddhiṁ byañjanato ekaṁ, atthato pana nānā hoti.  Devalokasukhañhi rāgapariḷāhādīnaṁ atthitāya na ekanteneva sukhaṁ.  Nibbānasukhaṁ pana sabbapariḷāhānaṁ vūpasamāya sabbākārena ekantasukhaṁ.  Upamāyampi “yathā pāsāde ekantasukhā”ti vuttaṁ.  Taṁ maggapariḷāhassa avūpasantatāya chātajjhattatāya pipāsābhibhūtatāya ca na ekantameva sukhaṁ.  Vanasaṇḍe pana pokkharaṇiyaṁ oruyha rajojallassa pavāhitattā maggadarathassa vūpasantatāya bhisamūlakhādanena ceva madhurodakapānena ca khuppipāsānaṁ vinītatāya udakasāṭakaṁ parivattetvā maṭṭhadukūlaṁ nivāsetvā taṇḍulatthavikaṁ ussīsake katvā udakasāṭakaṁ pīḷetvā hadaye ṭhapetvā mandamandena ca vātena bījayamānassa nipannattā sabbākārena ekantasukhaṁ hoti.  
 Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ-- pokkharaṇī viya hi ariyamaggo daṭṭhabbo.  Pokkharaṇimaggo viya pubbabhāgapaṭipadā.  Maggāruḷho viya paṭipadāsamaṅgīpuggalo.  Cakkhumā puriso viya dibbacakkhu Bhagavā.  Vanasaṇḍo viya nibbānaṁ.  Yathā so puriso maggāruḷhaṁ disvāva jānāti “Ayaṁ iminā maggena gantvā pokkharaṇiyaṁ nhatvā ramaṇīye vanasaṇḍe rukkhamūle nisīdissati vā nipajjissati vā”ti, evamevaṁ Bhagavā paṭipadaṁ pūrentameva nāmarūpaṁ paricchindantameva paccayapariggahaṁ karontameva lakkhaṇārammaṇāya vipassanāya kammaṁ karontameva jānāti “Ayaṁ imaṁ paṭipadaṁ pūretvā sabba-āsave khepetvā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttinti evaṁ vuttaṁ phalasamāpattiṁ upasampajja (CS:pg.1.346) viharissatī”ti. (MA.12./II,41.) Yathā so puriso aparabhāge tāyaṁ pokkharaṇiyaṁ nhatvā vanasaṇḍaṁ pavisitvā nisinnaṁ vā nipannaṁ vā ekantasukhaṁ vedanaṁ vedayamānaṁ passati, evameva Bhagavā aparabhāge taṁ puggalaṁ paṭipadaṁ pūretvā maggaṁ bhāvetvā phalaṁ sacchikatvā nirodhasayanavaragataṁ nibbānārammaṇaṁ phalasamāpattiṁ appetvā ekantasukhaṁ vedanaṁ vedayamānaṁ passati.  
 
 Āsavakkhayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā 

 155. “Abhijānāmi kho panāhaṁ, Sāriputta, caturaṅgasamannāgatan”ti idaṁ kasmā āraddhaṁ?  Pāṭiyekkaṁ anusandhivasena āraddhaṁ.  Ayaṁ kira Sunakkhatto dukkarakārikāya suddhi hotīti evaṁ laddhiko.  Athassa Bhagavā mayā ekasmiṁ attabhāve ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṁ dukkaraṁ kataṁ, dukkarakārako nāma mayā sadiso natthi.  Dukkarakārena suddhiyā sati ahameva suddho bhaveyyanti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Apica ayaṁ Sunakkhatto dukkarakārikāya pasanno, so cassa pasannabhāvo, “Addasā kho, bhaggava, Sunakkhatto Licchaviputto acelaṁ korakkhattiyaṁ catukkuṇḍikaṁ chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukhena khādantaṁ mukhena bhuñjantaṁ.  Disvānassa etadahosi ‘sādhu rūpo vata, bho, ayaṁ samaṇo catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjatī’”ti evamādinā Pāthikasutte (dī.ni.3.7) āgatanayena veditabbo.  
 Atha Bhagavā ayaṁ dukkarakārikāya pasanno, mayā ca etasmiṁ attabhāve ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṁ dukkaraṁ kataṁ, dukkarakāre pasīdantenāpi anena mayi pasīditabbaṁ siyā, sopissa pasādo mayi natthīti dassento imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Tatra brahmacariyanti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihārāpi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalasāsanampi ajjhāsayopi vīriyampi vuccati.  
 	“Kiṁ (CS:pg.1.347) te vataṁ kiṁ pana brahmacariyaṁ, 
 	Kissa suciṇṇassa ayaṁ vipāko.  
 	Iddhī jutī balavīriyūpapatti, 
 	Idañca te nāga mahāvimānaṁ.  
(MA.12./II,42.) Ahañca bhariyā ca manussaloke, 
 	Saddhā ubho dānapatī ahumhā.  
 	Opānabhūtaṁ me gharaṁ tadāsi, 
 	Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.  
 	Taṁ me vataṁ taṁ pana brahmacariyaṁ, 
 	Tassa suciṇṇassa ayaṁ vipāko.  
 	Iddhī jutī balavīriyūpapatti, 
 	Idañca me dhīra mahāvimānan”ti.  (jā.2.22.1592 1593 1595)
 Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṁ brahmacariyanti vuttaṁ.  
 	“Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo; 
 	Kena te brahmacariyena, puññaṁ pāṇimhi ijjhati.  
 	Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo; 
 	Tena me brahmacariyena, puññaṁ pāṇimhi ijjhatī”ti.  (pe.va.275)
 Imasmiṁ aṅkurapetavatthusmiṁ veyyāvaccaṁ brahmacariyanti vuttaṁ.  “Evaṁ kho taṁ, bhikkhave, tittiriyaṁ nāma brahmacariyaṁ ahosī”ti (cūḷava.311) imasmiṁ tittirajātake pañcasikkhāpadaṁ brahmacariyanti vuttaṁ.  “Taṁ kho pana me pañcasikha brahmacariyaṁ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya, yāvadeva brahmalokūpapattiyā”ti (dī.ni.2.329) imasmiṁ Mahāgovindasutte brahmavihārā brahmacariyanti vuttaṁ.  “Ekasmiṁ brahmacariyasmiṁ, sahassaṁ maccuhāyinan”ti (saṁ.ni.1.184) ettha dhammadesanā brahmacariyanti vuttā.  “Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā”ti (ma.ni.1.83) sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.  
 	“Mayañca (CS:pg.1.348) bhariyā nātikkamāma, 
 	Amhe ca bhariyā nātikkamanti.  
 	Aññatra tāhi brahmacariyaṁ carāma, 
 	Tasmā hi amhaṁ daharā na mīyare”ti.  (jā.1.10.97)
            Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto.  
 	“Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; 
 	Majjhimena ca devattaṁ, uttamena visujjhatī”ti.  (jā.1.8.75)
(MA.12./II,43.) Evaṁ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto.  “Idaṁ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṁ ekantanibbidāya virāgāya …pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti (dī.ni.2.329) Mahāgovindasuttasmiññeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto.  “Tayidaṁ brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitan”ti (dī.ni.3.174) Pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahaṁ sāsanaṁ brahmacariyanti vuttaṁ.  
 	“Api ataramānānaṁ, phalāsāva samijjhati; 
 	Vipakkabrahmacariyosmi, evaṁ jānāhi gāmaṇī”ti.  (jā.1.1.8)
 Ettha ajjhāsayo brahmacariyanti vutto.  Idha pana vīriyaṁ brahmacariyanti adhippetaṁ.  Vīriyabrahmacariyassa hi idameva suttaṁ.  Tadetaṁ ekasmiṁ attabhāve catubbidhassa dukkarassa katattā caturaṅgasamannāgatanti vuttaṁ.  
 Tapassī sudaṁ homīti sudanti nipātamattaṁ, tapanissitako homīti attho.  Paramatapassīti paramo tapassī, tapanissitakānaṁ uttamo.  Lūkho sudaṁ homīti lūkho homi.  Jegucchīti pāpajegucchiko.  Pavivitto sudaṁ homīti pavivitto ahaṁ homi.  Tatrāssu me idaṁ, Sāriputtāti tatra caturaṅge brahmacariye idaṁ mama tapassitāya hoti, tapanissitakabhāve mayhaṁ idaṁ acelakāditapassitakattaṁ hotīti dasseti.  
 Tattha (CS:pg.1.349) acelakoti niccelo naggo.  Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito, ṭhitakova uccāraṁ karomi, passāvaṁ karomi, khādāmi bhuñjāmi ca.  Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṁ apalikhāmi, uccāraṁ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhāmīti dasseti.  Te kira daṇḍakaṁ sattoti paññapenti, tasmā tesaṁ paṭipadaṁ pūrento evamakāsi.  Bhikkhāgahaṇatthaṁ ehi bhaddanteti vutto na etīti na ehibhaddantiko.  Tena hi tiṭṭha bhaddanteti vuttopi na tiṭṭhatīti na tiṭṭhabhaddantiko.  Tadubhayampi (MA.12./II,44.) titthiyā evaṁ etassa vacanaṁ kataṁ bhavissatīti na karonti.  Ahampi evaṁ akāsinti dasseti.  Abhihaṭanti puretaraṁ gahetvā āhaṭaṁ bhikkhaṁ.  Uddissakatanti idaṁ tumhe uddissa katanti evaṁ ārocitabhikkhaṁ.  Na nimantananti asukaṁ nāma kulaṁ vā vīthiṁ vā gāmaṁ vā paviseyyāthāti evaṁ nimantitabhikkhampi na sādiyāmi na gaṇhāmi.
 Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṁ bhikkhaṁ na gaṇhāmi.  Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā.  Tatopi na gaṇhāmi.  Kasmā?  Kumbhikaḷopiyo maṁ nissāya kaṭacchunā pahāraṁ labhantīti.  Na eḷakamantaranti ummāraṁ antaraṁ katvā diyyamānaṁ na gaṇhāmi.  Kasmā?  Ayaṁ maṁ nissāya antarakaraṇaṁ labhatīti.  Daṇḍamusalesupi eseva nayo.  Na dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṁ uṭṭhāya dente na gaṇhāmi.  Kasmā?  Kabaḷantarāyo hotīti.  Na gabbhiniyāti-ādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṁ dārako kilamati, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya rati-antarāyo hotīti na gaṇhāmi.  Na saṁkittīsūti saṁkittetvā katabhattesu.  Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṁ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṁ pacanti.  Ukkaṭṭhācelako tatopi na paṭiggaṇhāti.
 Na yattha sāti yattha sunakho piṇḍaṁ labhissāmīti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṁ na gaṇhāmi.  Kasmā?  Etassa piṇḍantarāyo hotīti.  Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṁ disvā imassa bhikkhaṁ dassāmāti mānusakā bhattagehaṁ pavisanti.  Tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti.  Tato (CS:pg.1.350) āhaṭaṁ bhikkhaṁ na gaṇhāmi.  Kasmā?  Maṁ nissāya makkhikānaṁ gocarantarāyo jātoti, ahampi tathā akāsiṁ.  Na thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṁ loṇasovīrakaṁ.  Ettha ca surāpānameva sāvajjaṁ, ayaṁ pana sabbesupi sāvajjasaññī.  
 Ekāgārikoti yo ekasmiññeva gehe bhikkhaṁ labhitvā nivattati.  Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti.  Dvāgārikādīsupi eseva nayo.  Ekissāpi dattiyāti (MA.12./II,45.) ekāya dattiyā.  Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṁ pakkhipitvā ṭhapenti.  Ekāhikanti ekadivasantarikaṁ.  Addhamāsikanti addhamāsantarikaṁ.  Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṁ.  Ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṁ divasavārena ābhataṁ bhattabhojanaṁ.  
 Sākabhakkhoti allasākabhakkho.  Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho.  Nīvārādīsu nīvārā nāma tāva araññe sayaṁjātavīhijāti.  Daddulanti cammakārehi cammaṁ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṁ.  Haṭaṁ vuccati silesopi sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi.  Kaṇanti kuṇḍakaṁ Ācāmoti bhatta-ukkhalikāya laggo jhāma-odano, taṁ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādati.  “Odanakañjiyan”tipi vadanti.  Piññākādayo pākaṭā eva.  Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.  
 Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni.  Masāṇānīti missakacoḷāni.  Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni.  Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni.  Paṁsukūlānīti pathaviyaṁ chaḍḍitanantakāni.  Tiritānīti rukkhattacavatthāni.  Ajinanti ajinamigacammaṁ.  Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitaṁ.  Sakhurakantipi vadanti.  Kusacīranti kusatiṇaṁ ganthetvā katacīraṁ.  Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo.  Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṁ.  Yaṁ sandhāya vuttaṁ “yāni kānici, bhikkhave, tantāvutānaṁ vatthānaṁ, kesakambalo tesaṁ paṭikuṭṭho akkhāyati.  Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphaso”ti (a.ni.3.138).  Vālakambalanti assavālādīhi katakambalaṁ.  Ulūkapakkhakanti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṁ.  Ubbhaṭṭhakoti uddhaṁ ṭhitako.  Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṁ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā (CS:pg.1.351) uppatitvā gacchati.  Kaṇṭakāpassayikoti (MA.12./II,46.) ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṁ koṭṭetvā tattha cammaṁ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karomīti dasseti.  Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṁ kappemi.  Sāyaṁ tatiyamassāti sāyatatiyakaṁ.  Pāto majjhanhike sāyanti divasassa tikkhattuṁ pāpaṁ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṁ anuyutto viharāmīti dasseti.  
 156. Nekavassagaṇikanti nekavassagaṇasañjātaṁ.  Rajojallanti rajamalaṁ, idaṁ attano rajojallakavatasamādānakālaṁ sandhāya vadati.  Jegucchisminti pāpajigucchanabhāve.  Yāva udakabindumhipīti yāva udakathevakepi mama dayā paccupaṭṭhitā hoti, ko pana vādo aññesu sakkharakaṭhaladaṇḍakavālikādīsu.  Te kira udakabinduṁ ca ete ca sakkharakaṭhalādayo khuddakapāṇāti paññapenti.  Tenāha “yāva udakabindumhipi me dayā paccupaṭṭhitā hotī”ti.  Udakabindumpi na hanāmi na vināsemi, kiṁ kāraṇā.  Māhaṁ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṁ āpādesinti.  Ninnathalatiṇaggarukkhasākhādīsu visamaṭṭhāne gate udakabindusaṅkhāte khuddakapāṇe saṅghātaṁ vadhaṁ mā āpādesinti.  Etamatthaṁ “satova abhikkamāmī”ti dasseti.  Acelakesu kira bhūmiṁ akkantakālato pabhuti sīlavā nāma natthi.  Bhikkhācāraṁ gacchantāpi dussīlāva hutvā gacchanti, upaṭṭhākānaṁ gehe bhuñjantāpi dussīlāva hutvā bhuñjanti.  Āgacchantāpi dussīlāva hutvā āgacchanti.  Yadā pana morapiñchena phalakaṁ sammajjitvā sīlaṁ adhiṭṭhāya nisīdanti, tadā sīlavantā nāma honti.  
 Vanakammikanti kandamūlaphalāphalādīnaṁ atthāya vane vicarantaṁ.  Vanena vananti vanato vanaṁ, esa nayo sabbattha.  Saṁpatāmīti gacchāmi.  Āraññakoti araññe jātavuddho, idaṁ attano ājīvakakālaṁ sandhāya vadati.  Bodhisatto kira pāsaṇḍapariggaṇhaṇatthāya taṁ pabbajjaṁ pabbaji, niratthakabhāvaṁ pana ñatvāpi na uppabbajjito, bodhisattā hi yaṁ yaṁ ṭhānaṁ upenti, tato anivattitadhammā honti, pabbajitvā pana mā maṁ koci addasāti tatova araññaṁ paviṭṭho.  Tenevāha “mā maṁ te addasaṁsu ahañca mā te addasan”ti.  
(MA.12./II,47.) Goṭṭhāti govajā.  Paṭṭhitagāvoti nikkhantagāvo.  Tattha catukkuṇḍikoti vananteyeva ṭhito gopālakānaṁ gāvīhi saddhiṁ apagatabhāvaṁ disvā (CS:pg.1.352) dve hatthe dve ca jaṇṇukāni bhūmiyaṁ ṭhapetvā evaṁ catukkuṇḍiko upasaṅkamitvāti attho.  Tāni sudaṁ āhāremīti mahallakavacchakānaṁ gomayāni kasaṭāni nirojāni honti, tasmā tāni vajjetvā yāni taruṇavacchakānaṁ khīrapāneneva vaḍḍhantānaṁ sa-ojāni gomayāni tāni kucchipūraṁ khāditvā puna vanasaṇḍameva pavisati.  Taṁ sandhāyāha “tāni sudaṁ āhāremī”ti.  Yāvakīvañca meti yattakaṁ kālaṁ mama sakaṁ muttakarīsaṁ aparikkhīṇaṁ hoti.  Yāva me dvāravaḷañjo pavattittha, tāva tadeva āhāremīti attho.  Kāle pana gacchante gacchante parikkhīṇamaṁsalohito upacchinnadvāravaḷañjo vacchakānaṁ gomayāni āhāremi.  Mahāvikaṭabhojanasminti mahante vikaṭabhojane, apakatibhojaneti attho.  
 157. Tatrāssudaṁ, Sāriputta, bhiṁsanakassa vanasaṇḍassa bhiṁsanakatasmiṁ hotīti.  Tatrāti purimavacanāpekkhanaṁ.  Sudanti padapūraṇamatte nipāto.  Sāriputtāti ālapanaṁ.  Ayaṁ panettha atthayojanā-- tatrāti yaṁ vuttaṁ aññataraṁ bhiṁsanakaṁ vanasaṇḍanti, tatra yo so bhiṁsanako vanasaṇḍo vutto, tassa bhiṁsanakassa vanasaṇḍassa bhiṁsanakatasmiṁ hoti, bhiṁsanakakiriyāya hotīti attho.  Kiṁ hoti?  Idaṁ hoti, yo koci avītarāgo …pe… lomāni haṁsantīti.  
 Atha vā tatrāti sāmi-atthe bhummaṁ.  Su iti nipāto.  Kiṁ su nāma te bhonto samaṇabrāhmaṇāti-ādīsu viya.  Idanti adhippetamatthaṁ paccakkhaṁ viya katvā dassanavacanaṁ.  Sudanti su idaṁ, sandhivasena ikāralopo veditabbo.  Cakkhundriyaṁ itthindriyaṁ anaññātaññassāmītindriyaṁ kiṁ sūdhavittanti-ādīsu viya.  Ayaṁ panettha atthayojanā, tassa, Sāriputta, bhiṁsanakassa vanasaṇḍassa bhiṁsanakatasmiṁ idaṁsu hotīti.  Bhiṁsanakatasminti bhiṁsanakabhāveti attho.  Ekassa takārassa lopo daṭṭhabbo.  “Bhiṁsanakattasmin”tiyeva vā (MA.12./II,48.) pāṭho bhiṁsanakatāya iti vā vattabbe liṅgavipallāso kato, nimittatthe cetaṁ bhummavacanaṁ.  Tasmā evaṁ sambandho veditabbo, bhiṁsanakabhāve idaṁsu hoti, bhiṁsanakabhāvanimittaṁ bhiṁsanakabhāvahetu, bhiṁsanakabhāvapaccayā idaṁsu hoti.  Yo koci avītarāgo taṁ vanasaṇḍaṁ pavisati.  Yebhuyyena lomāni haṁsanti (CS:pg.1.353) bahutarāni lomāni haṁsanti, uddhaṁ mukhāni sūcisadisāni kaṇṭakasadisāni ca hutvā tiṭṭhanti, appāni na haṁsanti, bahutarānaṁ vā sattānaṁ haṁsanti, appakānaṁ atisūrapurisānaṁ na haṁsantīti.  
 Antaraṭṭhakāti māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi catassoti evaṁ ubhinnaṁ antare aṭṭharatti.  Abbhokāseti mahāsatto himapātasamaye rattiṁ abbhokāse viharati, athassa lomakūpesu āvutamuttā viya himabindūni tiṭṭhanti, sarīraṁ setadukūlapārutaṁ viya hoti.  Divā vanasaṇḍeti divā himabindūsu sūriyātapasamphassena vigatesu assāsopi bhaveyya, ayaṁ pana sūriye uggacchanteyeva vanasaṇḍaṁ pavisati, tatrāpissa sūriyātapena paggharantaṁ himaṁ sarīreyeva patati.  Divā abbhokāse viharāmi rattiṁ vanasaṇḍeti gimhakāle kiresa divā abbhokāse vihāsi, tenassa kacchehi sedadhārā mucciṁsu, rattiṁ assāso bhaveyya, ayaṁ pana sūriye atthaṁ gacchanteyeva vanasaṇḍaṁ pavisati.  Athassa divā gahita-usme vanasaṇḍe aṅgārakāsuyaṁ pakkhitto viya attabhāvo paridayhittha.  Anacchariyāti anu-acchariyā.  Paṭibhāsīti upaṭṭhāsi.  
 
 Sotattoti divā ātapena rattiṁ vana-usmāya sutatto.  Sosinnoti rattiṁ himena divā himodakena suṭṭhu tinto.  Bhiṁsanaketi bhayajanake.  Naggoti niccelo.  Nivāsanapārupane hi sati sītaṁ vā uṇhaṁ vā na atibādheyya, tampi me natthīti dasseti.  Na caggimāsinoti aggimpi na upagato.  Esanāpasutoti suddhi-esanatthāya pasuto, payutto.  Munīti, tadā attānaṁ munīti katvā katheti.  
 Chavaṭṭhikānīti upaḍḍhadaḍḍhāni aṭṭhīni.  Upadhāyāti yathā sīsūpadhānañca pādūpadhānañca paññāyati, evaṁ santharitvā tattha seyyaṁ kappemīti dasseti.   Gāmaṇḍalāti (MA.12./II,49.) gopāladārakā.  Te kira bodhisattassa santikaṁ gantvā, sumedha, tvaṁ imasmiṁ ṭhāne kasmā nisinno, kathehīti vadanti.  Bodhisatto adhomukho nisīdati, na katheti.  Atha naṁ te akathetuṁ na dassāmāti parivāretvā oṭṭhubhanti sarīre kheḷaṁ pātenti.  Bodhisatto (CS:pg.1.354) evampi na katheti.  Atha naṁ tvaṁ na kathesīti omuttenti passāvamassa upari vissajjenti.  Bodhisatto evampi na kathetiyeva.  Tato naṁ kathehi kathehīti paṁsukena okiranti.  Bodhisatto evampi na kathetiyeva.  Athassa na kathesīti daṇḍakasalākā gahetvā kaṇṇasotesu pavesenti.  Bodhisatto dukkhā tibbā kaṭukā vedanā adhivāsento kassaci kiñci na karissāmīti matako viya acchati.  Tenāha “na kho panāhaṁ, Sāriputta, abhijānāmi tesu pāpakaṁ cittaṁ uppādetā”ti.  Na mayā tesu pāpakaṁ cittampi uppāditanti attho.  Upekkhāvihārasmiṁ hotīti upekkhāvihāro hoti.  Vihāro eva hi vihārasminti vutto.  Teneva ca “idaṁsu me”ti etthāpi ayaṁsu meti evaṁ attho veditabbo.  Iminā nayena aññānipi evarūpāni padāni veditabbāni.  Iminā ito ekanavutikappe pūritaṁ upekkhāvihāraṁ dasseti.  Yaṁ sandhāyāha-- 
 	“Sukhapatto na rajjāmi, dukkhe na homi dummano; 
 	Sabbattha tulito homi, esā me upekkhāpāramī”ti.  

 Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā niṭṭhitā.

 Āhārasuddhivaṇṇanā 

 158. Āhārena suddhīti kolādinā ekaccena parittaka-āhārena sakkā sujjhitunti evaṁdiṭṭhino honti.  Evamāhaṁsūti evaṁ vadanti.  Kolehīti padarehi.  Kolodakanti kolāni madditvā katapānakaṁ.  Kolavikatinti kolasāḷavakolapūvakolaguḷādikolavikāraṁ.  Etaparamoti etaṁ pamāṇaṁ paramaṁ assāti etaparamo.  Tadā ekanavutikappamatthake pana na beluvapakkatālapakkapamāṇo kolo hoti, yaṁ etarahi kolassa pamāṇaṁ, ettakova hotīti attho.  
 159. Adhimattakasimānanti ativiya kisabhāvaṁ.  Āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vāti yathā āsītikavalliyā vā kāḷavalliyā vā sandhiṭṭhānesu milāyitvā majjhe unnatunnatāni honti, evaṁ mayhaṁ aṅgapaccaṅgāni hontīti dasseti. (MA.12./II,50.) Oṭṭhapadanti yathā oṭṭhassa padaṁ majjhe gambhīraṁ hoti, evamevaṁ bodhisattassa milāte maṁsalohite vaccadvārassa antopaviṭṭhattā ānisadaṁ majjhe gambhīraṁ hoti.  Athassa bhūmiyaṁ nisinnaṭṭhānaṁ sarapoṅkhena (CS:pg.1.355) akkantaṁ viya majjhe unnataṁ hoti.  Vaṭṭanāvaḷīti yathā rajjuyā āvunitvā katā vaṭṭanāvaḷī vaṭṭanānaṁ antarantarā ninnā hoti, vaṭṭanaṭṭhānesu unnatā, evaṁ piṭṭhikaṇṭako unnatāvanato hoti, jarasālāya gopānasiyoti jiṇṇasālāya gopānasiyo, tā vaṁsato muccitvā maṇḍale patiṭṭhahanti, maṇḍalato muccitvā bhūmiyanti; evaṁ ekā upari hoti, ekā heṭṭhāti oluggaviluggā bhavanti.  Bodhisattassa pana na evaṁ phāsuḷiyo, tassa hi lohite chinne maṁse milāte phāsuḷantarehi cammāni heṭṭhā otiṇṇāni, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Okkhāyikāti heṭṭhā anupaviṭṭhā.  Tassa kira lohite chinne maṁse milāte akkhi-āvāṭakā matthaluṅgaṁ āhacca aṭṭhaṁsu, tenassa evarūpā akkhitārakā ahesuṁ.  Āmakacchinnoti atitaruṇakāle chinno, so hi vātātapena saṁphusati ceva milāyati ca.  Yāvassu me, Sāriputtāti, Sāriputta, mayhaṁ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṁ allīnā hoti.  Atha vā yāvassu me, Sāriputta, bhāriyabhāriyā ahosi dukkarakārikā, mayhaṁ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṁ allīnā ahosīti evamettha sambandho veditabbo.  Piṭṭhikaṇṭakaṁyeva pariggaṇhāmīti saha-udaracchaviṁ gaṇhāmi.  Udaracchaviṁyeva pariggaṇhāmīti sahapiṭṭhikaṇṭakaṁ gaṇhāmi.  Avakujjo papatāmīti tassa hi uccārapassāvatthāya nisinnassa passāvo neva nikkhamati, vaccaṁ pana ekaṁ dve kaṭakaṭṭhimattaṁ nikkhamati.  Balavadukkhaṁ uppādeti.  Sarīrato sedā muccanti, tattheva avakujjo bhūmiyaṁ patati.  Tenāha “Avakujjo papatāmī”ti.  Tameva kāyanti taṁ ekanavutikappamatthake kāyaṁ.  Mahāsaccakasutte pana pacchimabhavikakāyaṁ sandhāya imameva kāyanti āha.  Pūtimūlānīti maṁse vā lohite vā sati tiṭṭhanti.  Tassa pana abhāve cammakhaṇḍe lomāni viya hattheyeva lagganti, taṁ sandhāyāha “pūtimūlāni lomāni kāyasmā patantī”ti.  
(MA.12./II,51.) Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyabhāvaṁ kātuṁ samatthaṁ lokuttaramaggaṁ.  Imissāyeva ariyāya paññāyāti vipassanāpaññāya anadhigamā.  Yāyaṁ ariyāti yā ayaṁ maggapaññā adhigatā.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yathā etarahi vipassanāpaññāya adhigatattā maggapaññā adhigatā, evaṁ ekanavutikappamatthake (CS:pg.1.356) vipassanāpaññāya anadhigatattā lokuttaramaggapaññaṁ nādhigatosmīti, Majjhimabhāṇakattherā panāhu, imissāyevāti vuttapaññāpi yāyaṁ ariyāti vuttapaññāpi maggapaññāyeva.  Atha ne bhikkhū āhaṁsu-- “Evaṁ sante maggassa anadhigatattā maggaṁ nādhigatosmīti idaṁ vuttaṁ hoti, bhante”ti.  Āvuso, kiñcāpi dīpetuṁ na sakkomi, dvepi pana maggapaññāyevāti, etadeva cettha yuttaṁ.  Itarathā hi yā ayanti niddeso ananurūpo siyā.  
 
 Āhārasuddhivaṇṇanā niṭṭhitā.

 Saṁsārasuddhi-ādivaṇṇanā 

 160. Saṁsārena suddhīti bahukaṁ saṁsaritvā sujjhantīti vadanti.  Upapattiyā suddhīti bahukaṁ upapajjitvā sujjhantīti vadanti.  Āvāsena suddhīti bahūsu ṭhānesu vasitvā sujjhantīti vadanti.  Tīsupi ṭhānesu saṁsaraṇakavasena saṁsāro.  Upapajjanakavasena upapatti.  Vasanakavasena āvāsoti khandhāyeva vuttā.  Yaññenāti bahuyāge yajitvā sujjhantīti vadanti.  Muddhāvasittenāti tīhi saṅkhehi khattiyābhisekena muddhani abhisittena.  Aggipāricariyāyāti bahu-aggiparicaraṇena sujjhantīti vadanti.  
 161. Daharoti taruṇo.  Yuvāti yobbanena samannāgato.  Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso.  Bhadrena yobbanena samannāgatoti imināssa yena yobbanena samannāgato yuvā, taṁ yobbanaṁ bhaddaṁ laddhakanti dasseti.  Paṭhamena vayasāti paṭhamavayo nāma tettiṁsa vassāni, tena samannāgatoti attho, paññāveyyattiyenāti paññāveyyattibhāvena.  Jiṇṇoti jarājiṇṇo.  Vuddhoti vaḍḍhitvā ṭhita-aṅgapaccaṅgo.  Mahallakoti jātimahallako.  Addhagatoti bahu-addhānaṁ gato cirakālātikkanto.  Vayo anuppattoti vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaṁ pacchimavayaṁ anuppatto.  Āsītiko me vayo vattatīti imaṁ kira suttaṁ Bhagavā parinibbānasaṁvacchare kathesi.  Tasmā evamāha.  Paramāyāti uttamāya.  Satiyāti-ādīsu padasatampi padasahassampi vadantasseva (MA.12./II,52.) gahaṇasamatthatā sati nāma.  Tadeva ādhāraṇa-upanibandhanasamatthatā gati nāma.  Evaṁ gahitaṁ dhāritaṁ sajjhāyaṁ kātuṁ (CS:pg.1.357) samatthavīriyaṁ dhiti nāma.  Tassa atthañca kāraṇañca dassanasamatthatā paññāveyyattiyaṁ nāma.  
 Daḷhadhammā dhanuggahoti daḷhaṁ dhanuṁ gahetvā ṭhito issāso.  Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṁ vuccati, dvisahassathāmaṁ nāma yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṁ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati.  Sikkhitoti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo.  Katahatthoti koci sippameva uggaṇhāti.  Katahattho na hoti, ayaṁ pana katahattho ciṇṇavasībhāvo.  Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasippo.  Lahukena asanenāti anto susiraṁ katvā tūlādīni pūretvā katalākhāparikammena sallahukakaṇḍena.  Evaṁ katañhi eka-usabhagāmī dve usabhāni gacchati, aṭṭha-usabhagāmī soḷasa-usabhāni gacchati.  Appakasirenāti nidukkhena.  Atipāteyyāti atikkameyya.  Evaṁ adhimattasatimantoti yathā so dhanuggaho taṁ vidatthicaturaṅgulachāyaṁ sīghaṁ eva atikkameti, evaṁ padasatampi padasahassampi uggahetuṁ upadhāretuṁ sajjhāyituṁ atthakāraṇāni ca upaparikkhituṁ samatthāti attho.  Aññatra asitapītakhāyitasāyitāti asitapītādīni hi Bhagavatāpi kātabbāni honti, bhikkhūhipi.  Tasmā tesaṁ karaṇamattakālaṁ ṭhapetvāti dasseti.  
 Apariyādinnāyevāti aparikkhīṇāyeva.  Sace hi eko bhikkhu kāyānupassanaṁ pucchati, añño vedanānupassanaṁ, añño cittānupassanaṁ, ayyo dhammānupassanaṁ.  Iminā puṭṭhaṁ ahaṁ pucchissāmīti eko ekaṁ na oloketi.  Evaṁ santepi tesaṁ vāro paññāyati.  Evaṁ Buddhānaṁ pana vāro na paññāyati, vidatthicaturaṅgulachāyaṁ atikkamato puretaraṁyeva Bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanaṁ, navavidhena vedanānupassanaṁ, soḷasavidhena cittānupassanaṁ, pañcavidhena dhammānupassanaṁ katheti.  Tiṭṭhantu vā tāva ete cattāro.  Sace hi aññe cattāro sammappadhānesu, aññe iddhipādesu, aññe pañca indriyesu, aññe pañca balesu, aññe satta bojjhaṅgesu, aññe aṭṭha maggaṅgesu pañhaṁ puccheyyuṁ, tampi (MA.12./II,53.) Bhagavā katheyya.  Tiṭṭhantu vā ete aṭṭha.  Sace aññe sattatiṁsa janā bodhipakkhiyesu pañhaṁ (CS:pg.1.358) puccheyyuṁ, tampi Bhagavā tāvadeva katheyya.  Kasmā?  Yāvatā hi lokiyamahājanā ekaṁ padaṁ kathenti.  Tāva Ānandatthero aṭṭha padāni katheti.  Ānandatthere pana ekaṁ padaṁ kathenteyeva Bhagavā soḷasapadāni katheti.  Kasmā?  Bhagavato hi jivhā mudukā dantāvaraṇaṁ suphusitaṁ vacanaṁ agalitaṁ bhavaṅgaparivāso lahuko.  Tenāha “Apariyādinnāyevassa, Sāriputta, Tathāgatassa dhammadesanā”ti.  
 Tattha dhammadasenāti tantiṭhapanā.  Dhammapadabyañjananti pāḷiyā padabyañjanaṁ, tassa tassa atthassa byañjanakaṁ akkharaṁ.  Pañhapaṭibhānanti pañhabyākaraṇaṁ.  Iminā kiṁ dasseti?  Tathāgato pubbe daharakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṁ vattuṁ sakkoti, padāni sampiṇḍetvā gāthaṁ vattuṁ sakkoti, catu-akkharehi vā aṭṭha-akkharehi vā soḷasa-akkharehi vā padehi yuttāya gāthāya atthaṁ vattuṁ sakkoti.  Idāni pana mahallakakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṁ vā, padāni sampiṇḍetvā gāthaṁ vā, gāthāya atthaṁ vā vattuṁ na sakkotīti evaṁ natthi.  Daharakāle ca mahallakakāle ca sabbametaṁ Tathāgatassa apariyādinnamevāti imaṁ dasseti.  Mañcakena cepi manti idaṁ Buddhabaladīpanatthameva parikappetvā āha.  Dasabalaṁ pana mañcake āropetvā gāmanigamarājadhāniyo pariharaṇakālo nāma natthi.  Tathāgatā hi pañcame āyukoṭṭhāse khaṇḍiccādīhi anabhibhūtā suvaṇṇavaṇṇasarīrassa vevaṇṇiye ananuppatte devamanussānaṁ piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti.  
 162. Nāgasamāloti tassa therassa nāmaṁ.  Paṭhamabodhiyañhi vīsativassabbhantare Upavānanāgitameghiyattherā viya ayampi Bhagavato upaṭṭhāko ahosi.  Bījayamānoti mandamandena tālavaṇṭavātena Bhagavato utusukhaṁ samuṭṭhāpayamāno.  Etadavocāti sakalasuttantaṁ sutvā Bhagavato pubbacaritaṁ dukkarakārakaṁ āgamma pasanno etaṁ “Acchariyaṁ bhante”ti-ādivacanaṁ avoca.  Tattha accharaṁ paharituṁ yuttanti acchariyaṁ.  Abhūtapubbaṁ bhūtanti abbhutaṁ.  Ubhayenapi attano vimhayameva (MA.12./II,54.) dīpeti.  Ko nāmo ayaṁ bhanteti idaṁ bhaddako vatāyaṁ dhammapariyāyo, handassa Bhagavantaṁ āyācitvā nāmaṁ gaṇhāpemīti adhippāyena āha.  Athassa Bhagavā nāmaṁ gaṇhanto tasmā tiha tvanti-ādimāha.  Tassattho, yasmā idaṁ suttaṁ sutvā tava lomāni haṭṭhāni, tasmā tiha tvaṁ (CS:pg.1.359) nāgasamāla, imaṁ dhammapariyāyaṁ “lomahaṁsana pariyāyo”tveva naṁ dhārehīti.  
 
 Saṁsārasuddhi-ādivaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.13.)3.Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā 

 163. Evaṁ me sutanti Mahādukkhakkhandhasuttaṁ.  Tattha vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti, tato paraṁ saṅgho.  Suttantapariyāyena tayo tayo eva, tato uddhaṁ sambahulāti vuccanti.  Idha suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā.  Piṇḍāya pāvisiṁsūti paviṭṭhā, te pana na tāva paviṭṭhā, pavisissāmāti nikkhantattā pana pavisiṁsūti vuttā.  Yathā gāmaṁ gamissāmīti nikkhantapuriso taṁ gāmaṁ appattopi “kuhiṁ itthannāmo”ti vutte “gāmaṁ gato”ti vuccati, evaṁ.  Paribbājakānaṁ ārāmoti Jetavanato avidūre aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ ārāmo atthi, taṁ sandhāya evamāhaṁsu.  Samaṇo, āvusoti, āvuso, tumhākaṁ Satthā samaṇo Gotamo.  Kāmānaṁ pariññanti kāmānaṁ pahānaṁ samatikkamaṁ paññapeti.  Rūpavedanāsupi eseva nayo.  
 Tattha titthiyā sakasamayaṁ jānantā kāmānaṁ pariññaṁ paññapeyyuṁ paṭhamajjhānaṁ vadamānā, rūpānaṁ pariññaṁ paññapeyyuṁ arūpabhavaṁ vadamānā, vedanānaṁ pariññaṁ paññapeyyuṁ asaññabhavaṁ vadamānā.  Te pana “idaṁ nāma paṭhamajjhānaṁ ayaṁ rūpabhavo ayaṁ arūpabhavo”tipi na jānanti.  Te paññapetuṁ asakkontāpi kevalaṁ “paññapema paññapemā”ti vadanti.  Tathāgato kāmānaṁ pariññaṁ anāgāmimaggena paññapeti, rūpavedanānaṁ arahattamaggena (MA.13./II,55.) Te evaṁ mahante visese vijjamānepi idha no, āvuso, ko vivesoti-ādimāhaṁsu.  
 Tattha idhāti imasmiṁ paññāpane.  Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṁ samaṇassa vā Gotamassa dhammadesanāya saddhiṁ amhākaṁ dhammadesanaṁ, amhākaṁ vā dhammadesanāya saddhiṁ samaṇassa Gotamassa dhammadesanaṁ ārabbha nānākaraṇaṁ vuccetha, taṁ kinnāmāti vadanti.  Dutiyapadepi eseva nayo (CS:pg.1.360) Iti vemajjhe bhinnasuvaṇṇaṁ viya sāsanena saddhiṁ attano laddhivacanamattena samadhuraṁ ṭhapayiṁsu.  Neva abhinandiṁsūti evametanti na sampaṭicchiṁsu.  Nappaṭikkosiṁsūti nayidaṁ evanti nappaṭisedhesuṁ.  Kasmā?  Te kira titthiyā nāma andhasadisā, jānitvā vā ajānitvā vā katheyyunti nābhinandiṁsu, pariññanti vacanena īsakaṁ sāsanagandho atthīti nappaṭikkosiṁsu.  Janapadavāsino vā te sakasamayaparasamayesu na suṭṭhu kusalātipi ubhayaṁ nākaṁsu.  
 165. Na ceva sampāyissantīti sampādetvā kathetuṁ na sakkhissanti.  Uttariñca vighātanti asampāyanato uttarimpi dukkhaṁ āpajjissanti.  Sampādetvā kathetuṁ asakkontānaṁ nāma hi dukkhaṁ uppajjati.  Yathā taṁ, bhikkhave, avisayasminti ettha yathāti kāraṇavacanaṁ, tanti nipātamattaṁ.  Yasmā avisaye pañho pucchito hotīti attho.  Sadevaketi saha devehi sadevake.  Samārakādīsupi eseva nayo.  Evaṁ tīṇi ṭhānāni loke pakkhipitvā dve pajāyāti pañcahipi sattalokameva pariyādiyitvā etasmiṁ sadevakādibhede loke taṁ devaṁ vā manussaṁ vā na passāmīti dīpeti.  Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā atathāgatopi atathāgatasāvakopi ārādheyya paritoseyya.  Aññathā ārādhanaṁ nāma natthīti dasseti.  
 166. Idāni attano tesaṁ pañhānaṁ veyyākaraṇena cittārādhanaṁ dassento ko ca, bhikkhaveti-ādimāha.  Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā.  Bandhanaṭṭhena guṇā.  “Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṁ vatthānaṁ dviguṇaṁ saṅghāṭin”ti (mahāva.348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. (MA.13./II,56.) “Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṁ jahantī”ti (saṁ.ni.1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho.  “Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā”ti (ma.ni.3.379) ettha ānisaṁsaṭṭho guṇaṭṭho.  “Antaṁ antaguṇaṁ (khu.pa.3 dvattiṁsākāre; dī.ni.2.377) kayirā mālāguṇe bahū”ti (dha.pa.53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho.  Idhāpi eseva adhippeto, tena vuttaṁ “bandhanaṭṭhena guṇā”ti.  Cakkhuviññeyyāti (CS:pg.1.361) cakkhuviññāṇena passitabbā.  Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo.  Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho.  Kantāti kamanīyā.  Manāpāti manavaḍḍhanakā.  Piyarūpāti piyajātikā.  Kāmūpasaṁhitāti ārammaṇaṁ katvā uppajjamānena kāmena upasaṁhitā.  Rajanīyāti rajjaniyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.  
 167. Yadi muddāyāti-ādīsu muddāti aṅgulipabbesu saññaṁ ṭhapetvā hatthamuddā.  Gaṇanāti acchiddagaṇanā.  Saṅkhānanti piṇḍagaṇanā.  Yāya khettaṁ oloketvā idha ettakā vīhī bhavissanti rukkhaṁ oloketvā idha ettakāni phalāni bhavissanti, ākāsaṁ oloketvā ime ākāse sakuṇā ettakā nāma bhavissantīti jānanti.  
 Kasīti kasikammaṁ.  Vaṇijjāti jaṅghavaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho.  Gorakkhanti attano vā paresaṁ vā gāvo rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṁ.  Issattho vuccati āvudhaṁ gahetvā upaṭṭhānakammaṁ.  Rājaporisanti āvudhena rājakammaṁ katvā upaṭṭhānaṁ.  Sippaññataranti gahitāvasesaṁ hatthi-assasippādi.  Sītassa purakkhatoti lakkhaṁ viya sarassa sītassa purato, sītena bādhīyamānoti attho.  Uṇhepi eseva nayo.  Ḍaṁsādīsu ḍaṁsāti piṅgalamakkhikā.  Makasāti sabbamakkhikā, sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti.  Rissamānoti ruppamāno, ghaṭṭiyamāno.  Mīyamānoti maramāno.  Ayaṁ, bhikkhaveti, bhikkhave, ayaṁ muddādīhi jīvikakappanaṁ āgamma sītādipaccayo ābādho.  Kāmānaṁ ādīnavoti kāmesu upaddavo, upassaggoti attho.  Sandiṭṭhikoti (MA.13./II,57.) paccakkho sāmaṁ passitabbo.  Dukkhakkhandhoti dukkharāsi.  Kāmahetūti-ādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu.  Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno.  Liṅgavipallāsena pana kāmanidānanti vutto.  Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṁ assāti kāmādhikaraṇo.  Liṅgavipallāseneva pana kāmādhikaraṇanti vutto.  Kāmānameva hetūti idaṁ niyamavacanaṁ, kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho.  
 Uṭṭhahatoti (CS:pg.1.362) ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa. Ghaṭatoti taṁ vīriyaṁ pubbenāparaṁ ghaṭentassa.  Vāyamatoti vāyāmaṁ parakkamaṁ payogaṁ karontassa.  Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti, hatthaṁ nābhiruhanti.  Socatīti citte uppannabalavasokena socati.  Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati.  Paridevatīti vācāya paridevati.  Urattāḷinti uraṁ tāḷetvā.  Kandatīti rodati.  Sammohaṁ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti.  Moghanti tucchaṁ.  Aphaloti nipphalo.  Ārakkhādhikaraṇanti ārakkhakāraṇā.  Kintīti kena nu kho upāyena.  Yampi meti yampi mayhaṁ kasikammādīni katvā uppāditaṁ dhanaṁ ahosi.  Tampi no natthīti tampi amhākaṁ idāni natthi.  
 168. Puna caparaṁ, bhikkhave, kāmahetūti-ādināpi kāraṇaṁ dassetvāva ādīnavaṁ dīpeti.  Tattha kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadanti.  Kāmanidānanti bhāvanapuṁsakaṁ, kāme nidānaṁ katvā vivadantīti attho.  Kāmādhikaraṇantipi bhāvanapuṁsakameva, kāme adhikaraṇaṁ katvā vivadantīti attho.  Kāmānameva hetūti gāmanigamanagarasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṁ kāmānameva hetu vivadantīti attho.  Upakkamantīti paharanti.  Asicammanti asiñceva kheṭakaphalakādīni ca.  Dhanukalāpaṁ sannayhitvāti dhanuṁ gahetvā sarakalāpaṁ sannayhitvā.  Ubhatobyūḷanti ubhato rāsibhūtaṁ.  Pakkhandantīti pavisanti.  Usūsūti kaṇḍesu.  Vijjotalantesūti viparivattantesu.  Te tatthāti te tasmiṁ saṅgāme.  
(MA.13./II,58.) Addāvalepanā upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṁ assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti.  Evaṁ katā pākārapādā upakāriyoti vuccanti.  Tā tintena kalalena sittā addāvalepanā nāma honti.  Pakkhandantīti tāsaṁ heṭṭhā tikhiṇa-ayasūlādīhi vijjhīyamānāpi pākārassa picchilabhāvena ārohituṁ asakkontāpi upadhāvantiyeva.  Chakaṇakāyāti kuthitagomayena.  Abhivaggenāti satadantena.  Taṁ aṭṭhadantākārena katvā “nagaradvāraṁ bhinditvā (CS:pg.1.363) pavisissāmā”ti āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena omaddanti.  
 169. Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi chindanti.  Nillopanti gāme paharitvā mahāvilopaṁ karonti.  Ekāgārikanti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā jīvaggāhaṁ gahetvā āharāpenti.  Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṁ karonti.  Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi pahārasādhanatthaṁ vā catuhatthadaṇḍaṁ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi.  Bilaṅgathālikanti kañjiya-ukkhalikammakāraṇaṁ, taṁ karontā sīsakapālaṁ uppāṭetvā tattaṁ ayoguḷaṁ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṁ pakkuthitvā upari uttarati.  Saṅkhamuṇḍikanti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṁ, taṁ karontā uttaroṭṭha-ubhatokaṇṇacūḷikagaḷavāṭaparicchedena cammaṁ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṁ katvā daṇḍakena vallitvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṁ uṭṭhahati.  Tato sīsakaṭāhaṁ thūlasakkharāhi ghaṁsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṁ karonti.  
 Rāhumukhanti rāhumukhakammakāraṇaṁ, taṁ karontā saṅkunā mukhaṁ vivaritvā antomukhe dīpaṁ jālenti (MA.13./II,59.) Kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṁ nikhādanena khaṇanti.  Lohitaṁ paggharitvā mukhaṁ pūreti.  Jotimālikanti sakalasarīraṁ telapilotikāya veṭhetvā ālimpanti.  Hatthapajjotikanti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṁ viya jālenti.  Erakavattikanti erakavattakammakāraṇaṁ, taṁ karontā gīvato paṭṭhāya cammabaddhe kantitvā gopphake ṭhapenti.  Atha naṁ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti.  So attano cammabaddhe akkamitvā akkamitvā patati.  Cīrakavāsikanti cīrakavāsikakammakāraṇaṁ, taṁ karontā tatheva cammabaddhe kantitvā kaṭiyaṁ ṭhapenti.  Kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti.  Uparimehi heṭṭhimasarīraṁ cīrakanivāsananivatthaṁ viya hoti.  Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakāraṇaṁ.  Taṁ karontā ubhosu kapparesu ca jāṇūsu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti.  So catūhi ayasūlehi bhūmiyaṁ patiṭṭhahati.  Atha naṁ parivāretvā aggiṁ karonti.  “Eṇeyyako jotipariggaho yathā”ti (CS:pg.1.364) āgataṭṭhānepi idameva vuttaṁ.  Taṁ kālena kālaṁ sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti.  Evarūpā kāraṇā nāma natthi.  
 Baḷisamaṁsikanti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṁsanhārūni uppāṭenti.  Kahāpaṇikanti sakalasarīraṁ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṁ kahāpaṇamattaṁ pātentā koṭṭenti.  Khārāpatacchikanti sarīraṁ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṁ ghaṁsanti.  Cammasaṁsanhārūni paggharitvā savanti.  Aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati.  Palighaparivattikanti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchidde ayasūlaṁ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṁ karonti.  Atha naṁ pāde gahetvā āvijjhanti.  Palālapīṭhakanti cheko kāraṇiko chavicammaṁ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipanti.  Maṁsarāsiyeva hoti, atha naṁ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti.  Palālavaṭṭiṁ viya katvā pana veṭhenti.  Sunakhehipīti (MA.13./II,60.) katipayāni divasāni āhāraṁ adatvā chātakehi sunakhehi khādāpenti.  Te muhuttena aṭṭhisaṅkhalikameva karonti.  Samparāyikoti samparāye dutiyattabhāve vipākoti attho.  
 170. Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānaṁ.  Nibbānañhi āgamma kāmesu chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca, tasmā nibbānaṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānanti ca vuttaṁ.  Sāmaṁ vā kāme parijānissantīti sayaṁ vā te kāme tīhi pariññāhi parijānissanti.  Tathattāyāti tathabhāvāya.  Yathāpaṭipannoti yāya paṭipadāya paṭipanno.  
 171. Khattiyakaññā vāti-ādi aparittena vipulena kusalena gahitapaṭisandhikaṁ vatthālaṅkārādīni labhanaṭṭhāne nibbattaṁ dassetuṁ vuttaṁ.  Pannarasavassuddesikāti pannarasavassavayā.  Dutiyapadepi eseva nayo.  Vayapadesaṁ kasmā gaṇhāti?  Vaṇṇasampattidassanatthaṁ.  Mātugāmassa hi duggatakule nibbattassāpi etasmiṁ kāle thokaṁ thokaṁ vaṇṇāyatanaṁ pasīdati.  Purisānaṁ pana vīsativassakāle pañcavīsativassakāle pasannaṁ hoti.  Nātidīghāti-ādīhi chadosavirahitaṁ sarīrasampattiṁ dīpeti.  Vaṇṇanibhāti vaṇṇoyeva.  
 Jiṇṇanti (CS:pg.1.365) jarājiṇṇaṁ.  Gopānasivaṅkanti gopānasī viya vaṅkaṁ.  Bhogganti bhaggaṁ, imināpissa vaṅkabhāvameva dīpeti.  Daṇḍaparāyaṇanti daṇḍapaṭisaraṇaṁ daṇḍadutiyaṁ.  Pavedhamānanti kampamānaṁ.  Āturanti jarāturaṁ.  Khaṇḍadantanti jiṇṇabhāvena khaṇḍitadantaṁ.  Palitakesanti paṇḍarakesaṁ.  Vilūnanti luñcitvā gahitakesaṁ viya khallāṭaṁ.  Khalitasiranti mahākhallāṭasīsaṁ.  Valinanti sañjātavaliṁ.  Tilakāhatagattanti setakāḷatilakehi vikiṇṇasarīraṁ.  Ābādhikanti byādhikaṁ.  Dukkhitanti dukkhapattaṁ.  
 Bāḷhagilānanti adhimattagilānaṁ.  Sivathikāya chaḍḍitanti āmakasusāne pātitaṁ.  Sesamettha satipaṭṭhāne vuttameva.  Idhāpi nibbānaṁyeva chandarāgavinayo.  
 173. Neva tasmiṁ samaye attabyābādhāyāti tasmiṁ samaye attanopi dukkhatthāya na ceteti.  Abyābajjhaṁyevāti (MA.13./II,61.) niddukkhameva 
 174. Yaṁ, bhikkhave, vedanā aniccāti, bhikkhave, yasmā vedanā aniccā, tasmā ayaṁ aniccādi-ākārova vedanāya ādīnavoti attho, nissaraṇaṁ vuttappakāramevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.14.)4.Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā 

 175. Evaṁ me sutanti Cūḷadukkhakkhandhasuttaṁ.  Tattha sakkesūti evaṁnāmake janapade.  So hi janapado sakyānaṁ rājakumārānaṁ vasanaṭṭhānattā sakyātveva saṅkhyaṁ gato.  Sakyānaṁ pana uppatti Ambaṭṭhasutte āgatāva.  Kapilavatthusminti evaṁnāmake nagare.  Tañhi kapilassa isino nivāsaṭṭhāne katattā Kapilavatthūti vuttaṁ, taṁ gocaragāmaṁ katvā.  Nigrodhārāmeti nigrodho nāma sakko, so ñātisamāgamakāle Kapilavatthuṁ āgate Bhagavati attano ārāme vihāraṁ kāretvā Bhagavato niyyātesi, tasmiṁ viharatīti attho.  Mahānāmoti Anuruddhattherassa bhātā Bhagavato cuḷapituputto.  Suddhodano (CS:pg.1.366) Sukkodano Sakkodano Dhotodano Amitodanoti ime pañca janā bhātaro.  Amitā nāma devī tesaṁ bhaginī.  Tissatthero tassā putto.  Tathāgato ca Nandatthero ca Suddhodanassa puttā, Mahānāmo ca Anuruddhatthero ca Sukkodanassa.  Ānandatthero Amitodanassa, so Bhagavato kaniṭṭho.  Mahānāmo mahallakataro sakadāgāmī ariyasāvako.
 Dīgharattanti mayhaṁ sakadāgāmiphaluppattito paṭṭhāya cirarattaṁ jānāmīti dasseti.  Lobhadhammāti lobhasaṅkhātā dhammā, nānappakārakaṁ lobhaṁyeva sandhāya vadati.  Itaresupi dvīsu eseva nayo.  Pariyādāya tiṭṭhantīti khepetvā tiṭṭhanti.  Idañhi pariyādānaṁ nāma “sabbaṁ hatthikāyaṁ pariyādiyitvā sabbaṁ assakāyaṁ sabbaṁ rathakāyaṁ sabbaṁ pattikāyaṁ pariyādiyitvā jīvantaṁyeva naṁ osajjeyyan”ti (saṁ.ni.1.126) ettha gahaṇe āgataṁ.  “Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā (MA.14./II,62.) sabbaṁ kāmarāgaṁ pariyādiyatī”ti (saṁ.ni.3.102) ettha khepane.  Idhāpi khepane adhippetaṁ.  Tena vuttaṁ “pariyādiyitvāti khepetvā”ti.  
 Yena me ekadā lobhadhammāpīti yena mayhaṁ ekekasmiṁ kāle lobhadhammāpi cittaṁ pariyādāya tiṭṭhantīti pucchati.  Ayaṁ kira rājā “sakadāgāmimaggena lobhadosamohā niravasesā pahīyantī”ti saññī ahosi, ayaṁ “Appahīnaṁ me atthī”tipi jānāti, appahīnakaṁ upādāya pahīnakampi puna pacchatovāvattatīti saññī hoti.  Ariyasāvakassa evaṁ sandeho uppajjatīti?  Āma uppajjati.  Kasmā?  Paṇṇattiyā akovidattā.  “Ayaṁ kileso asukamaggavajjho”ti imissā paṇṇattiyā akovidassa hi ariyasāvakassapi evaṁ hoti.  Kiṁ tassa paccavekkhaṇā natthīti?  Atthi.  Sā pana na sabbesaṁ paripuṇṇā hoti.  Eko hi pahīnakilesameva paccavekkhati.  Eko avasiṭṭhakilesameva, eko maggameva, eko phalameva, eko nibbānameva.  Imāsu pana pañcasu paccavekkhaṇāsu ekaṁ vā dve vā no laddhuṁ na vaṭṭati.  Iti yassa paccavekkhaṇā na paripuṇṇā, tassa maggavajjhakilesapaṇṇattiyaṁ akovidattā evaṁ hoti.  
 176. So (CS:pg.1.367) eva kho teti soyeva lobho doso moho ca tava santāne appahīno, tvaṁ pana pahīnasaññī ahosīti dasseti.  So ca hi teti so tuyhaṁ lobhadosamohadhammo.  Kāmeti duvidhe kāme.  Na paribhuñjeyyāsīti mayaṁ viya pabbajeyyāsīti dasseti.  
 177. Appassādāti parittasukhā.  Bahudukkhāti diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhamevettha bahukaṁ.  Bahupāyāsāti diṭṭhadhammikasamparāyiko upāyāsakilesoyevettha bahu.  Ādīnavoti diṭṭhadhammikasamparāyiko upaddavo.  Ettha bhiyyoti etesu kāmesu ayaṁ ādīnavoyeva bahu.  Assādo pana Himavantaṁ upanidhāya sāsapo viya appo, parittako.  Iti cepi mahānāmāti mahānāma evaṁ cepi ariyasāvakassa.  Yathābhūtanti yathāsabhāvaṁ.  Sammā nayena kāraṇena paññāya suṭṭhu diṭṭhaṁ hotīti dasseti.  Tattha paññāyāti vipassanāpaññāya, heṭṭhāmaggadvayañāṇenāti attho. (MA.14./II,63.) So cāti so eva maggadvayena diṭṭhakāmādīnavo ariyasāvako.  Pītisukhanti iminā sappītikāni dve jhānāni dasseti.  Aññaṁ vā tato santataranti tato jhānadvayato santataraṁ aññaṁ uparijhānadvayañceva maggadvayañca.  Neva tāva anāvaṭṭī kāmesu hotīti atha kho so dve magge paṭivijjhitvā ṭhitopi ariyasāvako upari jhānānaṁ vā maggānaṁ vā anadhigatattā neva tāva kāmesu anāvaṭṭī hoti, anāvaṭṭino anābhogo na hoti.  Āvaṭṭino sābhogoyeva hoti.  Kasmā?  Catūhi jhānehi vikkhambhanappahānassa, dvīhi maggehi samucchedappahānassa abhāvā.  
 Mayhampi khoti na kevalaṁ tuyheva, atha kho mayhampi.  Pubbeva sambodhāti maggasambodhito paṭhamatarameva.  Paññāya sudiṭṭhaṁ hotīti ettha orodhanāṭakā pajahanapaññā adhippetā.  Pītisukhaṁ nājjhagamanti sappītikāni dve jhānāni na paṭilabhiṁ.  Aññaṁ vā tato santataranti idha upari jhānadvayaṁ ceva cattāro ca maggā adhippetā.  Paccaññāsinti paṭi-aññāsiṁ.  
 179. Ekamidāhaṁ mahānāma samayanti kasmā āraddhaṁ?  Ayaṁ pāṭiyekko anusandhi.  Heṭṭhā kāmānaṁ assādopi ādīnavopi kathito (CS:pg.1.368) nissaraṇaṁ na kathitaṁ, taṁ kathetuṁ ayaṁ desanā āraddha.  Kāmasukhallikānuyogo hi eko anto attakilamathānuyogo ekoti imehi antehi muttaṁ mama sāsananti upari phalasamāpattisīsena sakalasāsanaṁ dassetumpi ayaṁ desanā āraddha.
 Gijjhakūṭe pabbateti tassa pabbatassa gijjhasadisaṁ kūṭaṁ atthi, tasmā gijjhakūṭoti vuccati.  Gijjhā vā tassa kūṭesu nivasantītipi gijjhakūṭoti vuccati.  Isigilipasseti isigilipabbatassa passe.  Kāḷasilāyanti kāḷavaṇṇe piṭṭhipāsāṇe.  Ubbhaṭṭhakā hontīti uddhaṁyeva ṭhitakā honti anisinnā.  Opakkamikāti ubbhaṭṭhakādinā attano upakkamena nibbattitā.  Nigaṇṭho, āvusoti aññaṁ kāraṇaṁ vattuṁ asakkontā nigaṇṭhassa upari pakkhipiṁsu.  Sabbaññū (MA.14./II,64.) sabbadassāvīti so amhākaṁ Satthā atītānāgatapaccuppannaṁ sabbaṁ jānāti passatīti dasseti.  Aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānātīti so amhākaṁ Satthā aparisesaṁ dhammaṁ jānanto aparisesasaṅkhātaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānāti, paṭijānanto ca evaṁ paṭijānāti “carato ca me tiṭṭhato ca …pe… paccupaṭṭhitan”ti.  Tattha satatanti niccaṁ.  Samitanti tasseva vevacanaṁ.  
 180. Kiṁ pana tumhe, āvuso, nigaṇṭhā jānātha ettakaṁ vā dukkhaṁ nijjiṇṇanti idaṁ Bhagavā puriso nāma yaṁ karoti, taṁ jānāti.  Vīsatikahāpaṇe iṇaṁ gahetvā dasa datvā “dasa me dinnā dasa avasiṭṭhā”ti jānāti, tepi datvā “sabbaṁ dinnan”ti jānāti.  Khettassa tatiyabhāgaṁ lāyitvā “eko bhāgo lāyito, dve avasiṭṭhā”ti jānāti.  Puna ekaṁ lāyitvā “dve lāyitā, eko avasiṭṭho”ti jānāti.  Tasmimpi lāyite “sabbaṁ niṭṭhitan”ti jānāti, evaṁ sabbakiccesu katañca akatañca jānāti, tumhehipi tathā ñātabbaṁ siyāti dasseti.  Akusalānaṁ dhammānaṁ pahānanti iminā akusalaṁ pahāya kusalaṁ bhāvetvā suddhantaṁ patto nigaṇṭho nāma tumhākaṁ sāsane atthīti pucchati.  
 Evaṁ santeti tumhākaṁ evaṁ ajānanabhāve sati.  Luddāti luddācārā.  Lohitapāṇinoti pāṇe jīvitā voropentā lohitena makkhitapāṇino.  Pāṇaṁ hi hanantassapi yassa lohitena pāṇi na makkhiyati (CS:pg.1.369) sopi lohitapāṇītveva vuccati.  Kurūrakammantāti dāruṇakammā.  Mātari pitari dhammikasamaṇabrāhmaṇādīsu ca katāparādha.Māgavikādayo vā kakkhaḷakammā.  
 Na kho, āvuso, Gotamāti idaṁ nigaṇṭhā “Ayaṁ amhākaṁ vāde dosaṁ deti, mayampissa dosaṁ āropemā”ti maññamānā ārabhiṁsu.  Tassattho, “Āvuso, Gotama yathā tumhe paṇītacīvarāni dhārentā sālimaṁsodanaṁ bhuñjantā devavimānavaṇṇāya gandhakuṭiyā vasamānā sukhena sukhaṁ adhigacchatha, na evaṁ sukhena sukhaṁ adhigantabbaṁ.  Yathā pana mayaṁ ukkuṭikappadhānādīhi nānappakāraṇaṁ dukkhaṁ anubhavāma, evaṁ dukkhena sukhaṁ adhigantabban”ti.  Sukhena ca hāvusoti idaṁ sace sukhena ca sukhaṁ adhigantabbaṁ siyā.  Rājā adhigaccheyyāti dassanatthaṁ (MA.14./II,65.) vuttaṁ Tattha Māgadhoti Magadharaṭṭhassa issaro.  Seniyoti tassa nāmaṁ.  Bimbīti attabhāvassa nāmaṁ.  So tassa sārabhūto dassanīyo pāsādiko attabhāvasamiddhiyā Bimbisāroti vuccati.  Sukhavihāritaroti idaṁ te nigaṇṭhā rañño tīsu pāsādesu tividhavayehi nāṭakehi saddhiṁ sampatti-anubhavanaṁ sandhāya vadanti.  Addhāti ekaṁsena.  Sahasā appaṭisaṅkhāti sāhasaṁ katvā, appaccavekkhitvāva yathā ratto rāgavasena duṭṭho dosavasena mūḷho mohavasena bhāsati, evamevaṁ vācā bhāsitāti dasseti.  
 Tattha paṭipucchissāmīti tasmiṁ atthe pucchissāmi.  Yathā vo khameyyāti yathā tumhākaṁ rucceyya.  Pahotīti sakkoti.  
 Aniñjamānoti acalamāno.  Ekantasukhaṁ paṭisaṁvedīti nirantarasukhaṁ paṭisaṁvedī.  “Ahaṁ kho āvuso, nigaṇṭhā pahomi …pe… ekantasukhaṁ paṭisaṁvedī”ti idaṁ attano phalasamāpattisukhaṁ dassento āha.  Ettha ca kathāpatiṭṭhāpanatthaṁ rājavāre satta ādiṁ katvā pucchā katā.  Satta rattindivāni nappahotīti hi vutte cha pañca cattārīti sukhaṁ pucchituṁ hoti.  Suddhavāre pana sattāti vutte puna cha pañca cattārīti vuccamānaṁ anacchariyaṁ hoti, tasmā ekaṁ ādiṁ katvā desanā katā.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.15.)5.Anumānasuttavaṇṇanā 

 181. Evaṁ (CS:pg.1.370) me sutanti Anumānasuttaṁ.  Tattha bhaggesūti evaṁnāmake janapade, vacanattho panettha vuttānusāreneva veditabbo.  Susumāragireti evaṁnāmake nagare.  Tassa kira nagarassa vatthupariggahadivase avidūre udakarahade suṁsumāro saddamakāsi, giraṁ nicchāresi.  Atha nagare niṭṭhite suṁsumāragiraṁ tvevassa nāmaṁ akaṁsu.  Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷānāmake vane.  “Bhesagaḷāvane”tipi pāṭho.  Migadāyeti taṁ vanaṁ migapakkhīnaṁ abhayadinnaṭṭhāne jātaṁ, tasmā migadāyoti vuccati.  
(MA.15./II,66.) Pavāretīti icchāpeti.  Vadantūti ovādānusāsanivasena vadantu, anusāsantūti attho.  Vacanīyomhīti ahaṁ tumhehi vattabbo, anusāsitabbo ovaditabboti attho.  So ca hoti dubbacoti so ca dukkhena vattabbo hoti, vutto na sahati.  Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakārakehi upari āgatehi soḷasahi dhammehi.  Appadakkhiṇaggāhī anusāsaninti yo hi vuccamāno tumhe maṁ kasmā vadatha, ahaṁ attano kappiyākappiyaṁ sāvajjānavajjaṁ atthānatthaṁ jānāmīti vadati.  Ayaṁ anusāsaniṁ padakkhiṇato na gaṇhāti, vāmato gaṇhāti, tasmā appadakkhiṇaggāhīti vuccati.  
 Pāpikānaṁ icchānanti lāmakānaṁ asantasambhavanapatthanānaṁ.  Paṭippharatīti paṭiviruddho, paccanīko hutvā tiṭṭhati, apasādetīti kiṁ nu kho tuyhaṁ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṁ maññissasīti evaṁ ghaṭṭeti.  Paccāropetīti, tvampi khosi itthannāmaṁ āpattiṁ āpanno, taṁ tāva paṭikarohīti evaṁ paṭi-āropeti.  
 Aññenaññaṁ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṁ kāraṇaṁ vacanaṁ vā paṭicchādeti.  “Āpattiṁ āpannosī”ti vutte “ko āpanno, kiṁ āpanno, kismiṁ āpanno, kaṁ bhaṇatha, kiṁ bhaṇathā”ti vā vadati.  “Evarūpaṁ kiñci tayā diṭṭhan”ti vutte “na suṇāmī”ti sotaṁ vā upaneti.  Bahiddhā kathaṁ apanāmetīti “itthannāmaṁ āpattiṁ āpannosī”ti puṭṭho “pāṭaliputtaṁ gatomhī”ti vatvā puna “na tava pāṭaliputtagamanaṁ pucchāma, āpattiṁ (CS:pg.1.371) pucchāmā”ti vutte “tato rājagehaṁ gatomhī”ti, rājagehaṁ vā yāhi brāhmaṇagehaṁ vā, āpattiṁ āpannosīti.  Tattha me sūkaramaṁsaṁ laddhanti-ādīni vadanto kathaṁ bahiddhā vikkhipati.  
 Apadāneti attano cariyāya.  Na sampāyatīti, āvuso, tvaṁ kuhiṁ vasasi, kaṁ nissāya vasasīti vā, yaṁ tvaṁ vadesi “mayā esa āpattiṁ āpajjanno diṭṭho”ti.  Tvaṁ tasmiṁ samaye kiṁ karosi, ayaṁ kiṁ karoti, kattha vā tvaṁ acchasi kattha vā ayanti-ādinā nayena cariyaṁ puṭṭho sampādetvā kathetuṁ na sakkoti.  
(MA.15./II,67.) 183. Tatrāvusoti āvuso, tesu soḷasasu dhammesu.  Attanāva attānaṁ evaṁ anuminitabbanti evaṁ attanāva attā anumetabbo tuletabbo tīretabbo.  
 184. Paccavekkhitabbanti paccavekkhitabbo.  Ahorattānusikkhināti divāpi rattimpi sikkhantena, ratiñca divā ca kusalesu dhammesu sikkhantena pītipāmojjameva uppādetabbanti attho.  
 Acche vā udakapatteti pasanne vā udakabhājane.  Mukhanimittanti mukhapaṭibimbaṁ.  Rajanti āgantukarajaṁ.  Aṅgaṇanti tattha jātakaṁ tilakaṁ vā piḷakaṁ vā.  Sabbepime pāpake akusale dhamme pahīneti iminā sabbappahānaṁ kathesi.  Kathaṁ?  Ettakā akusalā dhammā pabbajitassa nānucchavikāti paṭisaṅkhānaṁ uppādayato hi paṭisaṅkhānappahānaṁkathitaṁ hoti.  Sīlaṁ padaṭṭhānaṁ katvā kasiṇaparikammaṁ ārabhitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattentassa vikkhambhanappahānaṁ kathitaṁ.  Samāpattiṁ padaṭṭhānaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhentassa tadaṅgappahānaṁ kathitaṁ.  Vipassanaṁ vaḍḍhetvā maggaṁ bhāventassa samucchedappahānaṁ kathitaṁ.  Phale āgate paṭippassaddhippahānaṁ, nibbāne āgate nissaraṇappahānanti evaṁ imasmiṁ Sutte sabbappahānaṁ kathitaṁva hoti.  
 Idañhi suttaṁ bhikkhupātimokkhaṁ nāmāti porāṇā vadanti.  Idaṁ divasassa tikkhattuṁ paccavekkhitabbaṁ.  Pāto eva vasanaṭṭhānaṁ pavisitvā nisinnena “ime ettakā kilesā atthi nu kho mayhaṁ natthī”ti paccavekkhitabbā.  Sace atthīti passati, tesaṁ pahānāya vāyamitabbaṁ.  No ce passati, supabbajitosmīti (CS:pg.1.372) attamanena bhavitabbaṁ.  Bhattakiccaṁ katvā rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisīditvāpi paccavekkhitabbaṁ.  Sāyaṁ vasanaṭṭhāne nisīditvāpi paccavekkhitabbaṁ.  Tikkhattuṁ asakkontena dve vāre paccavekkhitabbaṁ.  Dve vāre asakkontena pana avassaṁ ekavāraṁ paccavekkhitabbaṁ, appaccavekkhituṁ na vaṭṭatīti vadanti.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Anumānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
(MA.16./II,68.)
 
(M.16.)6.Cetokhilasuttavaṇṇanā 

 185. Evaṁ me sutanti Cetokhilasuttaṁ.  Tattha cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā kacavarabhāvā khāṇukabhāvā.  Cetaso vinibandhāti cittaṁ bandhitvā muṭṭhiyaṁ katvā viya gaṇhantīti cetaso vinibandha.Vuddhinti-ādīsu sīlena vuddhiṁ, maggena viruḷhiṁ, nibbānena vepullaṁ.  Sīlasamādhīhi vā vuddhiṁ, vipassanāmaggehi viruḷhiṁ, phalanibbānehi vepullaṁ.  Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati.  Sarīre kaṅkhamāno dvattiṁsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṁ nāma sarīraṁ atthi nu kho natthīti kaṅkhati, guṇe kaṅkhamāno atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṁ sabbaññutaññāṇaṁ atthi nu kho natthīti kaṅkhati.  Vicikicchatīti vicinanto kicchati, dukkhaṁ āpajjati, vinicchetuṁ na sakkoti.  Nādhimuccatīti evametanti adhimokkhaṁ na paṭilabhati.  Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṁ, anāvilo bhavituṁ na sakkoti.  Ātappāyāti kilesasantāpakavīriyakaraṇatthāya.  Anuyogāyāti punappunaṁ yogāya.  Sātaccāyāti satatakiriyāya padhānāyāti padahanatthāya.  Ayaṁ paṭhamo cetokhiloti ayaṁ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo, evametassa bhikkhuno appahīno hoti.  Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca.  Pariyattidhamme kaṅkhamāno, tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṁ natthīti kaṅkhati.  Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno vipassanānissando maggo nāma, magganissando phalaṁ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṁ nāmāti vadanti.  Taṁ atthi nu kho natthīti kaṅkhati.  Saṅghe kaṅkhatīti suppaṭipannoti-ādīnaṁ padānaṁ vasena evarūpaṁ paṭipadaṁ paṭipannā (CS:pg.1.373) cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṁ puggalānaṁ samūhabhūto saṅgho nāma, so atthi nu kho natthīti kaṅkhati.  Sikkhāya kaṅkhamāno adhisīlasikkhā nāma adhicittasikkhā nāma (MA.16./II,69.) adhipaññāsikkhā nāmāti vadanti.  Sā atthi nu kho natthīti kaṅkhati.  Ayaṁ pañcamoti ayaṁ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.  
 186.  Vinibandhesu kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi.  Kāyeti attano kāye.  Rūpeti bahiddhā rūpe.  Yāvadatthanti yattakaṁ icchati, tattakaṁ.  Udarāvadehakanti udarapūraṁ.  Tañhi udaraṁ avadehanato udarāvadehakanti vuccati.  Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṁ, utusukhaṁ vā.  Passasukhanti yathā samparivattakaṁ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṁ sukhaṁ hoti, evaṁ uppannasukhaṁ.  Middhasukhanti niddāsukhaṁ.  Anuyuttoti yuttapayutto viharati.  
 Paṇidhāyāti patthayitvā.  Sīlenāti-ādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṁ.  Vatanti vatasamādānaṁ.  Tapoti tapacaraṇaṁ.  Brahmacariyanti methunavirati.  Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi.  Devaññataro vāpi appesakkhadevesu vā aññataro.  
 189. Iddhipādesu chandaṁ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi.  Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā.  Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṁ.  Iddhiyā pādaṁ, iddhibhūtaṁ vā pādanti iddhipādaṁ.  Sesesupi eseva nayo, ayamettha saṅkhepo.  Vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato yeva.  Visuddhimaggepissa attho dīpito.  Iti imehi catūhi iddhipādehi vikkhambhanappahānaṁ kathitaṁ.  Ussoḷhīyeva pañcamīti ettha ussoḷhīti sabbattha kattabbavīriyaṁ dasseti.  Ussoḷhīpannarasaṅgasamannāgatoti pañca cetokhilappahānāni pañca vinibandhappahānāni cattāro iddhipādā ussoḷhīti evaṁ ussoḷhiyā saddhiṁ pannarasahi aṅgehi samannāgato.  Bhabboti anurūpo, anucchaviko.  Abhinibbhidāyāti ñāṇena kilesabhedāya.  Sambodhāyāti catumaggasambodhāya.  Anuttarassāti seṭṭhassa.  Yogakkhemassāti catūhi yogehi khemassa arahattassa.  Adhigamāyāti paṭilābhāya.  Seyyathāti opammatthe nipāto.  Pīti sambhāvanatthe.  Ubhayenapi seyyathāpi nāma, bhikkhaveti (MA.16./II,70.) dasseti 
 Kukkuṭiyā (CS:pg.1.374) aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya pana evaṁ vuttaṁ.  Evañhi loke siliṭṭhaṁ vacanaṁ hoti.  Tānassūti tāni assu, bhaveyyunti attho.  Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṁ upari sayantiyā sammā adhisayitāni.  Sammā pariseditānīti kālena kālaṁ utuṁ gāhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni usmīkatāni.  Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṁ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṁ gāhāpitānīti attho.  Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā imaṁ tividhakiriyākaraṇena appamādaṁ katvā kiñcāpi na evaṁ icchā uppajjeyya.  Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṁ bhabbāva.  Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṁ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripālīyamānāni na pūtīni honti.  Yopi nesaṁ allasineho, sopi pariyādānaṁ gacchati, kapālaṁ tanukaṁ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṁ hoti, sayaṁ paripākaṁ gacchati, kapālassa tanuttā bahi āloko anto paññāyati, tasmā “ciraṁ vata mayaṁ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimhā, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī”ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṁ pādena paharanti, gīvaṁ pasārenti, tato taṁ kapālaṁ dvedhā bhijjati.  Atha te pakkhe vidhunantā taṅkhaṇānurūpaṁ viravantā nikkhamantiyeva, nikkhamitvā ca gāmakkhettaṁ upasobhayamānā vicaranti.  
 Evameva khoti idaṁ opammasampaṭipādanaṁ.  Taṁ evaṁ atthena saṁsandetvā veditabbaṁ-- tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṁ viya hi imassa bhikkhuno ussoḷhīpannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo.  Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṁ apūtibhāvo viya pannarasaṅgasamannāgatassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni.  Tassā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṁ allasinehapariyādānaṁ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṁ (MA.16./II,71.) Aṇḍakalāpānaṁ tanubhāvo viya (CS:pg.1.375) bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo.  Kukkuṭapotakānaṁ pādanakhamutuṇḍakānaṁ thaddhakharabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo.  Kukkuṭapotakānaṁ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo.  Kukkuṭapotakānaṁ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṁ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinikkhamanakālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṁ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṁ utusappāyaṁ vā bhojanasappāyaṁ vā puggalasappāyaṁ vā dhammassavanasappāyaṁ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṁ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṁ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo.  Yathā pana kukkuṭapotakānaṁ pariṇatabhāvaṁ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṁ bhindati, evaṁ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṁ ñatvā satthāpi-- 
 	“Ucchinda sinehamattano, kumudaṁ sāradikaṁva pāṇinā; 
 	Santimaggameva brūhaya, nibbānaṁ Sugatena desitan”ti.  (dha.pa.285)-- 
 Ādinā nayena obhāsaṁ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṁ paharati, so gāthāpariyosāne avijjāṇḍakosaṁ bhinditvā arahattaṁ pāpuṇāti.  Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṁ upasobhayamānā tattha tattha vicaranti, evaṁ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānarammaṇaṁ phalasamāpattiṁ appetvā saṅghārāmaṁ upasobhayamāno vicarati.  
 Iti imasmiṁ Sutte cattāri pahānāni kathitāni.  Kathaṁ?  Cetokhilānañhi cetovinibandhānaṁ pahānena paṭisaṅkhānappapahānaṁ kathitaṁ, iddhipādehi vikkhambhanappahānaṁ kathita, magge āgate samucchedappahānaṁ kathitaṁ, phale āgate paṭippassaddhippahānaṁ kathitaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
(MA.17./II,72.)
 
 (M.17.)7.Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā 

 190. Evaṁ (CS:pg.1.376) me sutanti Vanapatthapariyāyaṁ.  Tattha vanapatthapariyāyanti vanapatthakāraṇaṁ, vanapatthadesanaṁ vā.  
 191. Vanapatthaṁ upanissāya viharatīti manussūpacārātikkantaṁ vanasaṇḍasenāsanaṁ nissāya samaṇadhammaṁ karonto viharati.  Anupaṭṭhitāti-ādīsu pubbe anupaṭṭhitā sati taṁ upanissāya viharatopi na upaṭṭhāti, pubbe asamāhitaṁ cittaṁ na samādhiyati, pubbe aparikkhīṇā āsavā na parikkhayaṁ gacchanti, pubbe ananuppattaṁ anuttaraṁ yogakkhemasaṅkhātaṁ arahattañca na pāpuṇātīti attho.  Jīvitaparikkhārāti jīvitasambhārā.  Samudānetabbāti samāharitabbā.  Kasirena samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti.  Rattibhāgaṁ vā divasabhāgaṁ vāti rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā.  Ettha ca rattibhāge paṭisañcikkhamānena ñatvā rattiṁyeva pakkamitabbaṁ, rattiṁ caṇḍavāḷādīnaṁ paribandhe sati aruṇuggamanaṁ āgametabbaṁ.  Divasabhāge ñatvā divāva pakkamitabbaṁ, divā paribandhe sati sūriyatthaṅgamanaṁ āgametabbaṁ.  
 192. Saṅkhāpīti evaṁ samaṇadhammassa anipphajjanabhāvaṁ jānitvā.  Anantaravāre pana saṅkhāpīti evaṁ samaṇadhammassa nipphajjanabhāvaṁ jānitvā.  
 194. Yāvajīvanti yāva jīvitaṁ pavattati, tāva vatthabbameva.  
 195. So puggaloti padassa nānubandhitabboti iminā sambandho.  Anāpucchāti idha pana taṁ puggalaṁ anāpucchā pakkamitabbanti attho.  
 197. Saṅkhāpīti evaṁ samaṇadhammassa anipphajjanabhāvaṁ ñatvā so puggalo nānubandhitabbo, taṁ āpucchā pakkamitabbaṁ.  
 198. Api panujjamānenāpīti api nikkaḍḍhīyamānenāpi.  Evarūpo hi puggalo sacepi dārukalāpasataṁ vā udakaghaṭasataṁ vā vālikambaṇasataṁ vā daṇḍaṁ āharāpeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṁ taṁ khamāpetvā yāvajīvaṁ vatthabbamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.18./II,73.)
 (M.18.)8.Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā 

 199. Evaṁ (CS:pg.1.377) me sutanti Madhupiṇḍikasuttaṁ.  Tattha mahāvananti Himavantena saddhiṁ ekābaddhaṁ aropimaṁ jātivanaṁ, na yathā Vesāliyaṁ ropitāropitamissakaṁ.  Divāvihārāyāti divā paṭisallānatthāya.  Beluvalaṭṭhikāyāti taruṇabeluvarukkhassa.  Daṇḍapāṇīti na jarādubbalatāya daṇḍahattho.  Ayañhi taruṇo paṭhamavaye ṭhito, daṇḍacittatāya pana suvaṇṇadaṇḍaṁ gahetvā vicarati, tasmā daṇḍapāṇīti vutto.  Jaṅghāvihāranti jaṅghākilamathavinodanatthaṁ jaṅghācāraṁ.  Anucaṅkamamāno anuvicaramānoti ārāmadassana-vanadassana-pabbatadassanādīnaṁ atthāya ito cito ca vicaramāno.  Adhiccanikkhamano kiresa kadāci deva nikkhamitvā evaṁ vicarati.  Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṁ olumbhitvā gopālakadārako viya daṇḍaṁ purato ṭhapetvā daṇḍamatthake dve hatthe patiṭṭhāpetvā piṭṭhipāṇiṁ hanukena uppīḷetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.  
 200. Kiṁvādīti kiṁdiṭṭhiko.  Kimakkhāyīti kiṁ katheti.  Ayaṁ rājā Bhagavantaṁ avanditvā paṭisanthāramattakameva katvā pañhaṁ pucchati.  Tampi na aññātukāmatāya, acittīkārena pucchati.  Kasmā?  Devadattassa pakkhiko kiresa.  Devadatto attano santikaṁ āgacchamāne Tathāgate bhindati.  So kira evaṁ vadeti “samaṇo Gotamo amhākaṁ kulena saddhiṁ verī, na no kulassa vuddhiṁ icchati.  Bhaginīpi me cakkavattiparibhogā, taṁ pahāya ‘nassatesā’ti nikkhamitvā pabbaji.  Bhāgineyyopi me cakkavattibījanti ñatvā amhākaṁ kulassa vaḍḍhiyā atussanto ‘nassatetan’ti tampi daharakāleyeva pabbājesi.  Ahaṁ pana tena vinā vattituṁ asakkonto anupabbajito.  Evaṁ pabbajitampi maṁ pabbajitadivasato paṭṭhāya na ujukehi akkhīhi oloketi.  Parisamajjhe bhāsantopi mahāpharasunā paharanto viya āpāyiko Devadattoti-ādīni bhāsatī”ti.  Evaṁ ayampi rājā Devadattena bhinno, tasmā evamakāsi.  
(MA.18./II,74.) Atha Bhagavā yathā ayaṁ rājā mayā pañhe pucchite na kathetīti vattuṁ na labhati, yathā ca bhāsitassa atthaṁ na jānāti, evamassa (CS:pg.1.378) kathessāmīti tassānucchavikaṁ kathento yathāvādī khoti-ādimāha.  
 Tattha na kenaci loke viggayha tiṭṭhatīti loke kenaci saddhiṁ viggāhikakathaṁ na karoti na vivadati.  Tathāgato hi lokena saddhiṁ na vivadati; loko pana Tathāgatena saddhiṁ aniccanti vutte niccanti vadamāno, dukkhaṁ, anattā, asubhanti vutte subhanti vadamāno vivadati.  Tenevāha “nāhaṁ, bhikkhave, lokena vivadāmi, lokova kho, bhikkhave, mayā vivadati, tathā na, bhikkhave, dhammavādī kenaci lokasmiṁ vivadati, adhammavādīva kho, bhikkhave, vivadatī”ti (saṁ.ni.3.94).  Yathāti yena kāraṇena.  Kāmehīti vatthukāmehipi kilesakāmehipi.  Taṁ brāhmaṇanti taṁ khīṇāsavaṁ brāhmaṇaṁ.  Akathaṁkathinti nibbicikicchaṁ.  Chinnakukkuccanti vippaṭisārakukkuccassa ceva hatthapādakukkuccassa ca chinnattā chinnakukkuccaṁ.  Bhavābhaveti punappunabbhave, hīnapaṇīte vā bhave, paṇīto hi bhavo vuddhippatto abhavoti vuccati.  Saññāti kilesasaññā.  Kilesāyeva vā idha saññānāmena vuttā, tasmā yena kāraṇena kāmehi visaṁyuttaṁ viharantaṁ taṁ loke ninnāvādiṁ khīṇāsavabrāhmaṇaṁ kilesasaññā nānusenti, tañca kāraṇaṁ ahaṁ vadāmīti ayamettha attho.  Iti Bhagavā attano khīṇāsavabhāvaṁ dīpeti.  Nillāḷetvāti nīharitvā kīḷāpetvā.  Tivisākhanti tisākhaṁ.  Nalāṭikanti valibhaṅgaṁ nalāṭe tisso rājiyo dassento valibhaṅgaṁ vuṭṭhāpetvāti attho.  Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṁ uppīḷetvā.  “Daṇḍamālubbhā”tipi pāṭho, gahetvā pakkāmīti attho.  
 201. Aññataroti nāmena apākaṭo eko bhikkhu.  So kira anusandhikusalo, Bhagavatā yathā daṇḍapāṇī na jānāti, tathā mayā kathitanti vutte kinti nu kho Bhagavatā aviññeyyaṁ katvā pañho kathitoti anusandhiṁ gahetvā dasabalaṁ yācitvā imaṁ pañhaṁ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṁ karissāmīti uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā (MA.18./II,75.) dasanakhasamujjalaṁ añjaliṁ paggayha kiṁvādī pana, bhante Bhagavāti-ādimāha.  
 Yatonidānanti (CS:pg.1.379) bhāvanapuṁsakaṁ etaṁ, yena kāraṇena yasmiṁ kāraṇe satīti attho.  Papañcasaññāsaṅkhāti ettha saṅkhāti koṭṭhāso.  Papañcasaññāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññā saññānāmena vā papañcāyeva vuttā.  Tasmā papañcakoṭṭhāsāti ayamettha attho.  Samudācarantīti pavattanti.  Ettha ce natthi abhinanditabbanti yasmiṁ dvādasāyatanasaṅkhāte kāraṇe sati papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti, ettha ekāyatanampi ce abhinanditabbaṁ abhivaditabbaṁ ajjhositabbaṁ natthīti attho.  Tattha abhininditabbanti ahaṁ mamanti abhinanditabbaṁ.  Abhivaditabbanti ahaṁ mamāti vattabbaṁ.  Ajjhositabbanti ajjhositvā gilitvā pariniṭṭhapetvā gahetabbayuttaṁ.  Etenettha taṇhādīnaṁyeva appavattiṁ katheti.  Esevantoti ayaṁ abhinandanādīnaṁ natthibhāvova rāgānusayādīnaṁ anto.  Eseva nayo sabbattha.  
 Daṇḍādānādīsu pana yāya cetanāya daṇḍaṁ ādiyati, sā daṇḍādānaṁ.  Yāya satthaṁ ādiyati parāmasati, sā satthādānaṁ.  Matthakappattaṁ kalahaṁ.  Nānāgāhamattaṁ viggahaṁ.  Nānāvādamattaṁ vivādaṁ.  Tuvaṁ tuvanti evaṁ pavattaṁ tuvaṁ tuvaṁ.  Piyasuññakaraṇaṁ pesuññaṁ.  Ayathāsabhāvaṁ musāvādaṁ karoti, sā musāvādoti veditabbā.  Ettheteti ettha dvādasasu āyatanesu ete kilesa.  Kilesā hi uppajjamānāpi dvādasāyatanāni nissāya uppajjanti, nirujjhamānāpi dvādasasu āyatanesuyeva nirujjhanti.  Evaṁ yatthuppannā, tattheva niruddhā honti.  Svāyamattho samudayasaccapañhena dīpetabbo-- 
 “Sā kho panesā taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisatī”ti vatvā-- “yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.  Kiñca loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ?  Cakkhu loke piyarūpaṁ sātarūpan”ti-ādinā (vibha.203) nayena dvādasasuyeva āyatanesu tassā uppatti ca nirodho ca vutto.  Yatheva ca taṇhā dvādasasu āyatanesu uppajjitvā (MA.18./II,76.) nibbānaṁ āgamma niruddhāpi āyatanesu puna samudācārassa abhāvato āyatanesuyeva niruddhāti vuttā, evamimepi pāpakā akusalā dhammā āyatanesu nirujjhantīti veditabbā.  Atha vā yvāyaṁ abhinandanādīnaṁ abhāvova rāgānusayādīnaṁ (CS:pg.1.380) antoti vutto.  Etthete rāgānusayādīnaṁ antoti laddhavohāre nibbāne pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.  Yañhi yattha natthi, taṁ tattha niruddhaṁ nāma hoti, svāyamattho nirodhapañhena dīpetabbo.  Vuttañhetaṁ “dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā hontī”ti-ādi (paṭi.ma.1.83).  
 202. Satthu ceva saṁvaṇṇitoti satthārā ca pasaṁsito.  Viññūnanti idampi karaṇatthe sāmivacanaṁ, paṇḍitehi sabrahmacārīhi ca sambhāvitoti attho.  Pahotīti sakkoti.  
 203. Atikkammeva mūlaṁ atikkamma khandhanti sāro nāma mūle vā khandhe vā bhaveyya, tampi atikkamitvāti attho.  Evaṁsampadanti evaṁsampattikaṁ, īdisanti attho.  Atisitvāti atikkamitvā.  Jānaṁ jānātīti jānitabbameva jānāti.  Passaṁ passatīti passitabbameva passati.  Yathā vā ekacco viparītaṁ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṁ Bhagavā.  Bhagavā pana jānanto jānātiyeva, passanto passatiyeva.  Svāyaṁ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto.  Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto.  Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto.  Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto.  Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūtoti evametesu padesu attho veditabbo.  Svāyaṁ dhammassa vattanato vattā.  Pavattāpanato pavattā.  Atthaṁ nīharitvā dassanasamatthatāya atthassa ninnetā.  Amatādhigamāya paṭipattiṁ dadātīti amatassa dātā.  Agaruṁ katvāti punappunaṁ āyācāpentopi hi garuṁ karoti nāma, attano sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā sinerūpādato vālukaṁ uddharamāno viya dubbiññeyyaṁ katvā kathentopi garuṁ karotiyeva nāma.  Evaṁ akatvā amhe punappunaṁ ayācāpetvā suviññeyyampi no katvā kathehīti vuttaṁ hoti.  
(MA.18./II,77.) 204. Yaṁ kho no āvusoti ettha kiñcāpi “yaṁ kho vo”ti vattabbaṁ siyā, te pana bhikkhū attanā saddhiṁ saṅgaṇhanto “yaṁ kho no”ti āha.  Yasmā vā uddesova tesaṁ uddiṭṭhova.  Bhagavā pana therassāpi tesampi (CS:pg.1.381) Bhagavāva.  Tasmā Bhagavāti padaṁ sandhāyapi evamāha, yaṁ kho amhākaṁ Bhagavā tumhākaṁ saṁkhittena uddesaṁ uddisitvāti attho.  
 Cakkhuñcāvusoti-ādīsu ayamattho, āvuso, nissayabhāvena cakkhupasādañca ārammaṇabhāvena catusamuṭṭhānikarūpe ca paṭicca cakkhuviññāṇaṁ nāma uppajjati.  Tiṇṇaṁ saṅgati phassoti tesaṁ tiṇṇaṁ saṅgatiyā phasso nāma uppajjati.  Taṁ phassaṁ paṭicca sahajātādivasena phassapaccayā vedanā uppajjati.  Tāya vedanāya yaṁ ārammaṇaṁ vedeti, tadeva saññā sañjānāti, yaṁ saññā sañjānāti, tadeva ārammaṇaṁ vitakko vitakketi.  Yaṁ vitakko vitakketi, tadevārammaṇaṁ papañco papañceti.  Tatonidānanti etehi cakkhurūpādīhi kāraṇehi.  Purisaṁ papañcasaññāsaṅkhā samudācarantīti taṁ apariññātakāraṇaṁ purisaṁ papañcakoṭṭhāsā abhibhavanti, tassa pavattantīti attho.  Tattha phassavedanāsaññā cakkhuviññāṇena sahajātā honti.  Vitakko cakkhuviññāṇānantarādīsu savitakkacittesu daṭṭhabbo.  Papañcasaṅkhā javanena sahajātā honti.  Yadi evaṁ kasmā atītānāgataggahaṇaṁ katanti?  Tathā uppajjanato.  Yatheva hi etarahi cakkhudvāriko papañco cakkhuñca rūpe ca phassavedanāsaññāvitakke ca paṭicca uppanno, evamevaṁ atītānāgatesupi cakkhuviññeyyesu rūpesu tassuppattiṁ dassento evamāha.  
 Sotañcāvusoti-ādīsupi eseva nayo.  Chaṭṭhadvāre pana mananti bhavaṅgacittaṁ.  Dhammeti tebhūmakadhammārammaṇaṁ.  Manoviññāṇanti āvajjanaṁ vā javanaṁ vā.  Āvajjane gahite phassavedanāsaññāvitakkā āvajjanasahajātā honti.  Papañco javanasahajāto.  Javane gahite sahāvajjanakaṁ bhavaṅga mano nāma hoti, tato phassādayo sabbepi javanena sahajātāva.  Manodvāre pana yasmā atītādibhedaṁ sabbampi ārammaṇaṁ hoti, tasmā atītānāgatapaccuppannesūti idaṁ yuttameva.  
(MA.18./II,78.) Idāni vaṭṭaṁ dassento so vatāvusoti desanaṁ ārabhi.  Phassapaññattiṁ paññapessatīti phasso nāma eko dhammo uppajjatīti evaṁ phassapaññattiṁ paññapessati, dassessatīti attho.  Esa nayo sabbattha.  Evaṁ imasmiṁ sati idaṁ hotīti dvādasāyatanavasena sakalaṁ vaṭṭaṁ dassetvā idāni dvādasāyatanapaṭikkhepavasena vivaṭṭaṁ dassento so vatāvuso cakkhusmiṁ (CS:pg.1.382) asatīti desanaṁ ārabhi.  Tattha vuttanayeneva attho veditabbo.  
 Evaṁ pañhaṁ vissajjetvā idāni sāvakena pañho kathitoti mā nikkaṅkhā ahuvattha, ayaṁ Bhagavā sabbaññutañāṇatulaṁ gahetvā nisinno, icchamānā tameva upasaṅkamitvā nikkaṅkhā hothāti uyyojento ākaṅkhamānā ca panāti-ādimāha.  
 205. Imehi ākārehīti imehi kāraṇehi papañcuppattiyā pāṭiyekkakāraṇehi ceva vaṭṭavivaṭṭakāraṇehi ca.  Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanehi.  Byañjanehīti pāṭiyekka-akkharehi.  Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato.  Catūhi vā kāraṇehi paṇḍito dhātukusalo āyatanakusalo paccayākārakusalo kāraṇākāraṇakusaloti.  Mahāpaññoti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggahaṇasamatthāya mahāpaññāya samannāgato.  Yathā taṁ Mahākaccānenāti yathā Mahākaccānena byākataṁ, taṁ sandhāya tanti vuttaṁ.  Yathā Mahākaccānena byākataṁ, ahampi taṁ evamevaṁ byākareyyenti attho.  
 Madhupiṇḍikanti mahantaṁ guḷapūvaṁ baddhasattuguḷakaṁ vā.  Asecanakanti asecitabbakaṁ.  Sappiphāṇitamadhusakkarādīsu idaṁ nāmettha mandaṁ idaṁ bahukanti na vattabbaṁ samayojitarasaṁ.  Cetasoti cintakajātiko.  Dabbajātikoti paṇḍitasabhāvo.  Ko nāmo ayanti idaṁ thero atibhaddako ayaṁ dhammapariyāyo, dasabalassa sabbaññutaññāṇenevassa nāmaṁ gaṇhāpessāmīti cintetvā āha.  Tasmāti yasmā madhupiṇḍiko viya madhuro, tasmā madhupiṇḍikapariyāyotveva naṁ dhārehīti vadati.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.19./II,79.)
(M.19.)9.Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā 

 206. (CS:pg.1.383) Me sutanti Dvedhāvitakkasuttaṁ.  Tattha dvidhā katvā dvidhā katvāti dve dve bhāge katvā.  Kāmavitakkoti kāmapaṭisaṁyutto vitakko.  Byāpādavitakkoti byāpādapaṭisaṁyutto vitakko.  Vihiṁsāvitakkoti vihiṁsāpaṭisaṁyutto vitakko.  Ekaṁ bhāganti ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷāriko vā sukhumo vā sabbo pāyaṁ vitakko akusalapakkhikoyevāti tayopi kāmabyāpādavihiṁsāvitakke ekaṁ koṭṭhāsamakāsiṁ.  Kāmehi nissaṭo nekkhammapaṭisaṁyutto vitakko nekkhammavitakko nāma, so yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati.  Abyāpādapaṭisaṁyutto vitakko abyāpādavitakko, so mettāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati.  Avihiṁsāpaṭisaṁyutto vitakko avihiṁsāvitakko, so karuṇāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati.  Dutiyaṁ bhāganti sabbopāyaṁ kusalapakkhikoyevāti dutiyaṁ koṭṭhāsamakāsiṁ.  Iminā bodhisattassa vitakkaniggahaṇakālo kathito.  
 Bodhisattassa hi chabbassāni padhānaṁ padahantassa nekkhammavitakkādayo puñjapuñjā mahānadiyaṁ oghā viya pavattiṁsu.  Satisammosena pana sahasā kāmavitakkādayo uppajjitvā kusalavāraṁ pacchinditvā sayaṁ akusalajavanavārā hutvā tiṭṭhanti.  Tato bodhisatto cintesi-- “mayhaṁ ime kāmavitakkādayo kusalavāraṁ pacchinditvā tiṭṭhanti, handāhaṁ ime vitakke dve bhāge katvā viharāmī”ti kāmavitakkādayo akusalapakkhikāti ekaṁ bhāgaṁ karoti nekkhammavitakkādayo kusalapakkhikāti ekaṁ.  Atha puna cintesi-- “Akusalapakkhato āgataṁ vitakkaṁ mantena kaṇhasappaṁ uppīḷetvā gaṇhanto viya amittaṁ gīvāya akkamanto viya ca niggahessāmi, nāssa vaḍḍhituṁ dassāmi.  Kusalapakkhato āgataṁ vitakkaṁ meghasamaye meghaṁ viya sukhette sālakalyāṇipotakaṁ viya ca sīghaṁ vaḍḍhessāmī”ti.  So tathā katvā akusalavitakke niggaṇhi, kusalavitakke vaḍḍhesi.  Evaṁ iminā bodhisattassa vitakkaniggahaṇanakālo kathitoti veditabbo.  
(MA.19./II,80.) 207. Idāni yathāssa te vitakkā uppajjiṁsu, yathā ca ne niggahesi, taṁ dassento tassa mayhaṁ, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha appamattassāti satiyā (CS:pg.1.384) avippavāse ṭhitassa.  Ātāpinoti ātāpavīriyavantassa.  Pahitattassāti pesitacittassa.  Uppajjati kāmavitakkoti bodhisattassa chabbassāni padhānaṁ padahato rajjasukhaṁ vā ārabbha, pāsāde vā nāṭakāni vā orodhe vā kiñcideva vā sampattiṁ ārabbha kāmavitakko nāma na uppannapubbo.  Dukkarakārikāya panassa āhārūpacchedena adhimattakasimānaṁ pattassa etadahosi-- “na sakkā āhārūpacchedena visesaṁ nibbattetuṁ, yaṁnūnāhaṁ oḷārikaṁ āhāraṁ āhāreyyan”ti.  So uruvelaṁ piṇḍāya pāvisi.  Manussā-- “mahāpuriso pubbe āharitvā dinnampi na gaṇhi, addhāssa idāni manoratho matthakaṁ patto, tasmā sayameva āgato”ti paṇītapaṇītaṁ āhāraṁ upahariṁsu.  Bodhisattassa attabhāvo nacirasseva pākatiko ahosi.  Jarājiṇṇattabhāvo hi sappāyabhojanaṁ labhitvāpi pākatiko na hoti.  Bodhisatto pana daharo.  Tenassa sappāyabhojanaṁ bhuñjato attabhāvo na cirasseva pākatiko jāto, vippasannāni indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo, samuggatatārāgaṇaṁ viya nabhaṁ paripuṇṇadvattiṁsamahāpurisalakkhaṇappaṭimaṇḍitasarīraṁ ahosi.  So taṁ oloketvā “tāva kilanto nāma attabhāvo evaṁ paṭipākatiko jāto”ti cintetvā attano paññāmahantatāya evaṁ parittakampi vitakkaṁ gahetvā kāmavitakkoti akāsi.  
 Paṇṇasālāya purato nisinno camarapasadagavayarohitamigādike magagaṇe manuññasaddaravane moravanakukkuṭādike pakkhigaṇe nīluppalakumudakamalādisañchannāni pallalāni nānākusumasañchannaviṭapā vanarājiyo maṇikkhandhanimmalajalapavāhañca nadiṁ nerañjaraṁ passati.  Tassa evaṁ hoti “sobhanā vatime migajātā pakkhigaṇā pallalāni vanarājiyo nadī nerañjarā”ti.  So tampi evaṁ parittakaṁ vitakkaṁ gahetvā kāmavitakkamakāsi, tenāha “uppajjati kāmavitakko”ti.  
(MA.19./II,81.) Attabyābādhāyapīti attadukkhāyapi.  Esevanayo sabbattha.  Kiṁ pana mahāsattassa ubhayadukkhāya saṁvattanakavitakko nāma atthīti?  Natthi.  Apariññāyaṁ ṭhitassa pana vitakko yāva ubhayabyābādhāya saṁvattatīti etāni tīṇi nāmāni labhati, tasmā evamāha.  Paññānirodhikoti anuppannāya (CS:pg.1.385) lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṁ na deti, lokiyapaññaṁ pana aṭṭhasamāpattipañcābhiññāvasena uppannampi samucchinditvā khipatīti paññānirodhiko.  Vighātapakkhikoti dukkhakoṭṭhāsiko.  Asaṅkhataṁ nibbānaṁ nāma, taṁ paccakkhaṁ kātuṁ na detīti anibbānasaṁvattaniko.  Abbhatthaṁ gacchatīti khayaṁ natthibhāvaṁ gacchati.  Udakapupphuḷako viya nirujjhati.  Pajahamevāti pajahimeva.  Vinodamevāti nīharimeva.  Byantameva naṁ akāsinti vigatantaṁ nissesaṁ parivaṭumaṁ paricchinnameva naṁ akāsiṁ.  
 208. Byāpādavitakkoti na bodhisattassa parūpaghātappaṭisaṁyutto nāma vitakko citte uppajjati, athassa ativassa-accuṇha-atisītādīni pana paṭicca cittavipariṇāmabhāvo hoti, taṁ sandhāya “byāpādavitakko”ti āha.  Vihiṁsāvitakkoti na mahāsattassa paresaṁ dukkhuppādanappaṭisaṁyutto vitakko uppajjati, citte pana uddhatākāro anekaggatākāro hoti, taṁ gahetvā vihiṁsāvitakkamakāsi.  Paṇṇasālādvāre nisinno hi sīhabyagghādike vāḷamige sūkarādayo khuddamige vihiṁsante passati.  Atha bodhisatto imasmimpi nāma akutobhaye araññe imesaṁ tiracchānagatānaṁ paccatthikā uppajjanti, balavanto dubbale khādanti, balavantakhāditā vattantīti kāruññaṁ uppādeti.  Aññepi biḷārādayo kukkuṭamūsikādīni khādante passati, gāmaṁ piṇḍāya paviṭṭho manusse rājakammikehi upaddute vadhabandhādīni anubhavante attano kasivaṇijjādīni kammāni katvā jīvituṁ na labhantīti kāruññaṁ uppādeti, taṁ sandhāya “uppajjati vihiṁsāvitakko”ti āha.  Tathā tathāti tena tena ākārena.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- kāmavitakkādīsu yaṁ yaṁ vitakketi, yaṁ yaṁ vitakkaṁ pavatteti, tena tene cassākārena kāmavitakkādibhāvo (MA.19./II,82.) cetaso na hi hotīti.  Pahāsi nekkhammavitakkanti nekkhammavitakkaṁ pajahati.  Bahulamakāsīti bahulaṁ karoti.  Tassa taṁ kāmavitakkāya cittanti tassa taṁ cittaṁ kāmavitakkatthāya.  Yathā kāmavitakkasampayuttaṁ (CS:pg.1.386) hoti, evamevaṁ namatīti attho.  Sesapadesupi eseva nayo.  
 Idāni atthadīpikaṁ upamaṁ dassento seyyathāpī ti-ādimāha.  Tattha kiṭṭhasambādheti sassasambādhe.  Ākoṭeyyāti ujukaṁ piṭṭhiyaṁ pahareyya.  Paṭikoṭeyyāti tiriyaṁ phāsukāsu pahareyya.  Sannirundheyyāti āvaritvā tiṭṭheyya.  Sannivāreyyāti ito cito ca gantuṁ na dadeyya Tatonidānanti tena kāraṇena, evaṁ arakkhitānaṁ gunnaṁ paresaṁ sassakhādanakāraṇenāti attho.  Bālo hi gopāloko evaṁ gāvo arakkhamāno “Ayaṁ amhākaṁ bhattavetanaṁ khādati, ujuṁ gāvo rakkhitumpi na sakkoti, kulehi saddhiṁ veraṁ gaṇhāpetī”ti gosāmikānampi santikā vadhādīni pāpuṇāti, kiṭṭhasāmikānampi.  Paṇḍito pana imāni cattāri bhayāni sampassanto gāvo sādhukaṁ rakkhati, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Ādīnavanti upaddavaṁ.  Okāranti lāmakaṁ, khandhesu vā otāraṁ.  Saṁkilesanti kiliṭṭhabhāvaṁ.  Nekkhammeti nekkhammamhi.  Ānisaṁsanti visuddhipakkhaṁ.  Vodānapakkhanti idaṁ tasseva vevacanaṁ, kusalānaṁ dhammānaṁ nekkhammamhi visuddhipakkhaṁ addasanti attho.  
 209. Nekkhammanti ca kāmehi nissaṭaṁ sabbakusalaṁ, ekadhamme saṅgayhamāne nibbānameva.  Tatridaṁ opammasaṁsandanaṁ-- kiṭṭhasambādhaṁ viya hi rūpādi-ārammaṇaṁ, kūṭagāvo viya kūṭacittaṁ, paṇḍitagopālako viya bodhisatto, catubbidhabhayaṁ viya attaparūbhayabyābādhāya saṁvattanavitakko, paṇḍitagopālakassa catubbidhaṁ bhayaṁ disvā kiṭṭhasambādhe appamādena gorakkhaṇaṁ viya bodhisattassa chabbassāni padhānaṁ padahato attabyābādhādibhayaṁ disvā rūpādīsu ārammaṇesu yathā kāmavitakkādayo na uppajjanti, evaṁ cittarakkhaṇaṁ.  Paññāvuddhikoti-ādīsu anuppannāya lokiyalokuttarapaññāya uppādāya, uppannāya ca vuddhiyā saṁvattatīti (MA.19./II,83.) paññāvuddhiko.  Na dukkhakoṭṭhāsāya saṁvattatīti avighātapakkhiko.  Nibbānadhātusacchikiriyāya saṁvattatīti nibbānasaṁvattaniko.  Rattiṁ cepi naṁ, bhikkhave, anuvitakkeyyanti sakalarattiṁ cepi taṁ vitakkaṁ pavatteyyaṁ.  Tatonidānanti taṁmūlakaṁ.  Ohaññeyyāti ugghātīyeyya, uddhaccāya saṁvatteyyāti (CS:pg.1.387) attho.  Ārāti dūre.  Samādhimhāti upacārasamādhitopi appanāsamādhitopi.  So kho ahaṁ, bhikkhave, ajjhattameva cittanti so ahaṁ, bhikkhave, mā me cittaṁ samādhimhā dūre hotūti ajjhattameva cittaṁ saṇṭhapemi, gocarajjhatte ṭhapemīti attho.  Sannisādemīti tattheva ca naṁ sannisīdāpemi.  Ekodiṁ karomīti ekaggaṁ karomi.  Samādahāmīti sammā ādahāmi, suṭṭhu āropemīti attho.  Mā me cittaṁ ūhaññīti mā mayhaṁ cittaṁ ugghātīyittha, mā uddhaccāya saṁvattatūti attho.  
 210. Uppajjati abyāpādavitakko …pe… avihiṁsāvitakkoti ettha yo so imāya heṭṭhā vuttataruṇavipassanāya saddhiṁ uppannavitakko kāmapaccanīkaṭṭhena nekkhammavitakkoti vutto.  Soyeva byāpādapaccanīkaṭṭhena abyāpādavitakkoti ca vihiṁsāpaccanīkaṭṭhena avihiṁsāvitakkoti ca vutto.  
 Ettāvatā bodhisattassa samāpattiṁ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo kathito.  Yassa hi samādhipi taruṇo, vipassanāpi.  Tassa vipassanaṁ paṭṭhapetvā aticiraṁ nisinnassa kāyo kilamati, anto aggi viya uṭṭhahati, kacchehi sedā muccanti, matthakato usumavaṭṭi viya uṭṭhahati, cittaṁ haññati vihaññati vipphandati.  So puna samāpattiṁ samāpajjitvā taṁ paridametvā mudukaṁ katvā samassāsetvā puna vipassanaṁ paṭṭhapeti.  Tassa puna aticiraṁ nisinnassa tatheva hoti.  So puna samāpattiṁ samāpajjitvā tatheva karoti.  Vipassanāya hi bahūpakārā samāpatti.  
 Yathā yodhassa phalakakoṭṭhako nāma bahūpakāro hoti, so taṁ nissāya saṅgāmaṁ pavisati, tattha hatthīhipi assehipi yodhehipi saddhiṁ kammaṁ katvā āvudhesu vā khīṇesu bhuñjitukāmatādibhāve (MA.19./II,84.) vā sati nivattitvā phalakakoṭṭhakaṁ pavisitvā āvudhānipi gaṇhāti, vissamatipi, bhuñjatipi, pānīyampi pivati, sannāhampi paṭisannayhati, taṁ taṁ katvā puna saṅgāmaṁ pavisati, tattha kammaṁ katvā puna uccārādipīḷito vā kenacideva vā karaṇīyena phalakakoṭṭhakaṁ pavisati.  Tattha santhambhitvā puna (CS:pg.1.388) saṅgāmaṁ pavisati, evaṁ yodhassa phalakakoṭṭhako viya vipassanāya bahūpakārā samāpatti.  
 Samāpattiyā pana saṅgāmanittharaṇakayodhassa phalakakoṭṭhakatopi vipassanā bahūpakāratarā.  Kiñcāpi hi samāpattiṁ nissāya vipassanaṁ paṭṭhapeti, vipassanā pana thāmajātā samāpattimpi rakkhati.  Thāmajātaṁ karoti.  
 Yathā hi thale nāvampi nāvāya bhaṇḍampi sakaṭabhāraṁ karonti.  Udakaṁ patvā pana sakaṭampi sakaṭabhaṇḍampi yuttagoṇepi nāvābhāraṁ karonti.  Nāvā tiriyaṁ sotaṁ chinditvā sotthinā supaṭṭanaṁ gacchati, evamevaṁ kiñcāpi samāpattiṁ nissāya vipassanaṁ paṭṭhapeti, vipassanā pana thāmajātā samāpattimpi rakkhati, thāmajātaṁ karoti.  Thalaṁ patvā sakaṭaṁ viya hi samāpatti.  Udakaṁ patvā nāvā viya vipassanā.  Iti bodhisattassa ettāvatā samāpattiṁ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo kathitoti veditabbo.  
 Yaññadevāti-ādi kaṇhapakkhe vuttānusāreneva veditabbaṁ, idhāpi atthadīpikaṁ upamaṁ dassetuṁ seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha gāmantasambhatesūti gāmantaṁ āhaṭesu.  Satikaraṇīyameva hotīti etā gāvoti sati-uppādanamattameva kātabbaṁ hoti.  Ito cito ca gantvā ākoṭanādikiccaṁ natthi.  Ete dhammāti ete samathavipassanā dhammāti satuppādanamattameva kātabbaṁ hoti.  Iminā bodhisattassa samathavipassanānaṁ thāmajātakālo kathito.  Tadā kirassa samāpattiṁ appanatthāya nisinnassa aṭṭha samāpattiyo ekāvajjanena āpāthaṁ āgacchanti, vipassanaṁ paṭṭhapetvā nisinno satta anupassanā ekappahāreneva āruḷho hoti.  
 215. Seyyathāpīti idha kiṁ dasseti?  Ayaṁ pāṭiyekko anusandhi, sattānañhi hitūpacāraṁ attano satthubhāvasampadañca (MA.19./II,85.) dassento Bhagavā imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha araññeti aṭaviyaṁ.  Pavaneti vanasaṇḍe.  Atthato hi idaṁ dvayaṁ ekameva, paṭhamassa pana dutiyaṁ vevacanaṁ.  Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi khemaṁ nibbhayaṭṭhānaṁ anicchanto bhayameva icchanto (CS:pg.1.389) Sovatthikoti suvatthibhāvāvaho.  Pītigamanīyoti tuṭṭhiṁ gamanīyo.  “Pītagamanīyo”ti vā pāṭho.  Pidaheyyāti sākhādīhi thakeyya.  Vivareyyāti visadamukhaṁ katvā vivaṭaṁ kareyya.  Kummagganti udakavanapabbatādīhi sanniruddhaṁ amaggaṁ.  Odaheyya okacaranti tesaṁ oke caramānaṁ viya ekaṁ dīpakamigaṁ ekasmiṁ ṭhāne ṭhapeyya.  Okacārikanti dīgharajjuyā bandhitaṁyeva migiṁ.
 Migaluddako hi araññaṁ migānaṁ vasanaṭṭhānaṁ gantvā “idha vasanti, iminā maggena nikkhamanti, ettha caranti, ettha pivanti, iminā maggena pavisantī”ti sallakkhetvā maggaṁ pidhāya kummaggaṁ vivaritvā okacarañca okacārikañca ṭhapetvā sayaṁ paṭicchannaṭṭhāne sattiṁ gahetvā tiṭṭhati.  Atha sāyanhasamaye migā akutobhaye araññe caritvā pānīyaṁ pivitvā migapotakehi saddhiṁ kīḷamānā vasanaṭṭhānasantikaṁ āgantvā okacarañca okacārikañca disvā “sahāyakā no āgatā bhavissantī”ti nirāsaṅkā pavisanti, te maggaṁ pihitaṁ disvā “nāyaṁ maggo, ayaṁ maggo bhavissatī”ti kummaggaṁ paṭipajjanti.  Migaluddako na tāva kiñci karoti, paviṭṭhesu pana sabbapacchimaṁ saṇikaṁ paharati.  So uttasati, tato sabbe uttasitvā “bhayaṁ uppannan”ti purato olokentā udakena vā vanena vā pabbatena vā sanniruddhaṁ maggaṁ disvā ubhohi passehi aṅgulisaṅkhalikaṁ viya gahanavanaṁ pavisituṁ asakkontā paviṭṭhamaggeneva nikkhamituṁ ārabhanti.  Luddako tesaṁ nivattanabhāvaṁ ñatvā ādito paṭṭhāya tiṁsampi cattālīsampi mige ghāteti.  Idaṁ sandhāya evañhi so, bhikkhave, mahāmigasaṅgho aparena samayena anayabyasanaṁ āpajjeyyāti vuttaṁ.  
 “Nandīrāgassetaṁ adhivacanaṁ, avijjāyetaṁ adhivacanan”ti ettha yasmā ime sattā avijjāya aññāṇā hutvā nandīrāgena ābandhitvā rūpārammaṇādīni upanītā vaṭṭadukkhasattiyā ghātaṁ (MA.19./II,86.) labhanti.  Tasmā Bhagavā okacaraṁ nandīrāgoti, okacārikaṁ avijjāti katvā dassesi.  
 Migaluddako hi ekadāpi tesaṁ sākhābhaṅgena sarīraṁ puñchitvā manussagandhaṁ apanetvā okacaraṁ ekasmiṁ ṭhāne ṭhapetvā okacārikaṁ saha rajjuyā vissajjetvā attānaṁ paṭicchādetvā sattiṁ ādāya okacarassa santike tiṭṭhati, okacārikā migagaṇassa caraṇaṭṭhānābhimukhī gacchati (CS:pg.1.390) Taṁ disvā migā sīsāni ukkhipitvā tiṭṭhanti, sāpi sīsaṁ ukkhipitvā tiṭṭhati, te “amhākaṁ samajātikā ayan”ti gocaraṁ gaṇhanti.  Sāpi tiṇāni khādantī viya saṇikaṁ upagacchati.  Āraññiko yūthapatimigo tassā vātaṁ labhitvā sakabhariyaṁ vissajjetvā tadabhimukho hoti.  
 Sattānañhi navanavameva piyaṁ hoti.  Okacārikā āraññikassa migassa accāsannabhāvaṁ adatvā tadabhimukhīva pacchato paṭikkamitvā okacarassa santikaṁ gacchati, yattha yatthassā rajju laggati, tattha tattha khurena paharitvā moceti, āraññiko migo okacaraṁ disvā okacārikāya sammatto hutvā okacare usūyaṁ katvā piṭṭhiṁ nāmetvā sīsaṁ kampento tiṭṭhati, tasmiṁ khaṇe sattiṁ jivhāya lehantopi “Kiṁ etan”ti na jānāti, okacaropi sacassa uparibhāgena taṁ migaṁ paharituṁ sukhaṁ hoti, piṭṭhiṁ nāmeti.  Sacassa heṭṭhābhāgena paharituṁ sukhaṁ hoti, hadayaṁ unnāmeti.  Atha luddako āraññikaṁ migaṁ sattiyā paharitvā tattheva ghātetvā maṁsaṁ ādāya gacchati.  Evameva yathā so migo okacārikāya sammatto okacare usūyaṁ katvā sattiṁ jivhāya lehantopi kiñci na jānāti, tathā ime sattā avijjāya sammattā andhabhūtā kiñci ajānantā rūpādīsu nandīrāgaṁ upagamma vaṭṭadukkhasattiyā vadhaṁ labhantīti Bhagavā okacaraṁ nandīrāgoti, okacārikaṁ avijjāti katvā dassesi.  
 Iti kho, bhikkhave, vivaṭo mayā khemo maggoti iti kho, bhikkhave, mayā imesaṁ sattānaṁ hitacaraṇena sammāsambodhiṁ patvā ahaṁ Buddhosmīti tuṇhībhūtena anisīditvā dhammacakkappavattanato paṭṭhāya dhammaṁ desentena vivaṭo khemo ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, pihito (MA.19./II,87.) kummaggo aññātakoṇḍaññādīnaṁ bhabbapuggalānaṁ ūhato okacaro nandīrāgo dvedhā chetvā pātito, nāsitā okacārikā avijjā sabbena sabbaṁ samugghātitāti attano hitūpacāraṁ dassesi.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(M.20.)10.Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā 

 216. Evaṁ (CS:pg.1.391) me sutanti Vitakkasaṇṭhānasuttaṁ.  Tattha adhicittamanuyuttenāti dasakusalakammapathavasena uppannaṁ cittaṁ cittameva, vipassanāpādaka-aṭṭhasamāpatticittaṁ tato cittato adhikaṁ cittanti adhicittaṁ.  Anuyuttenāti taṁ adhicittaṁ anuyuttena, tattha yuttappayuttenāti attho.  
 Tatrāyaṁ bhikkhu purebhattaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdanaṁ ādāya asukasmiṁ rukkhamūle vā vanasaṇḍe vā pabbatapāde vā pabbhāre vā samaṇadhammaṁ karissāmīti nikkhamantopi, tattha gantvā hatthehi vā pādehi vā nisajjaṭṭhānato tiṇapaṇṇāni apanentopi adhicittaṁ anuyuttoyeva.  Nisīditvā pana hatthapāde dhovitvā pallaṅkaṁ ābhujitvā mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā viharantopi adhicittaṁ anuyuttoyeva.  
 Nimittānīti kāraṇāni.  Kālena kālanti samaye samaye.  Na nu ca kammaṭṭhānaṁ nāma muhuttampi achaḍḍetvā nirantaraṁ manasikātabbaṁ, kasmā Bhagavā “kālena kālan”ti āhāti.  Pāḷiyañhi aṭṭhatiṁsa kammaṭṭhānāni vibhattāni, tesu bhikkhunā attano cittarucitaṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvā nisinnena yāva kocideva upakkileso nuppajjati, tāva imesaṁ nimittānaṁ manasikārakiccaṁ natthi.  Yadā pana uppajjati, tadā imāni gahetvā citte uppannaṁ abbudaṁ nīharitabbanti dassento evamāha.  
 Chandūpasaṁhitāti chandasahagatā rāgasampayuttā.  Imesaṁ pana tiṇṇaṁ vitakkānaṁ khettañca ārammaṇañca jānitabbaṁ.  Tattha chandūpasañhitānaṁ (MA.20./II,88.) aṭṭha lobhasahagatacittāni khettaṁ, dosūpasañhitānaṁ dve domanassasahagatāni, mohūpasañhitānaṁ dvādasapi akusalacittāni.  Vicikicchā-uddhaccasampayuttacittāni pana dve etesaṁ pāṭipuggalikaṁ khettaṁ.  Sabbesampi sattā ceva saṅkhārā ca ārammaṇaṁ, iṭṭhāniṭṭha-asamapekkhitesu hi sattesu ca saṅkhāresu ca te uppajjanti Aññampi nimittaṁ manasikātabbaṁ kusalūpasaṁhitanti tato nimittato aññaṁ kusalanissitaṁ nimittaṁ manasikātabbaṁ.  Tattha aññaṁ nimittaṁ nāma chandūpasañhite vitakke sattesu uppanne asubhabhāvanā aññaṁ nimittaṁ nāma.  Saṅkhāresu uppanne aniccamanasikāro aññaṁ nimittaṁ (CS:pg.1.392) nāma.  Dosūpasañhite sattesu uppanne mettābhāvanā aññaṁ nimittaṁ nāma.  Saṅkhāresu uppanne dhātumanasikāro aññaṁ nimittaṁ nāma.  Mohūpasañhite yattha katthaci uppanne pañcadhammūpanissayo aññaṁ nimittaṁ nāma.
 Imassa hatthā vā sobhanā pādā vāti-ādinā nayena hi sattesu lobhe uppanne asubhato upasaṁharitabbaṁ.  Kimhi sārattosi?  Kesesu sārattosi.  Lomesu …pe… muttesu sārattosi.  Ayaṁ attabhāvo nāma tīhi aṭṭhisatehi ussāpito, navahi nhārusatehi ābaddho, navahi maṁsapesisatehi anulitto, allacammena pariyonaddho, chavirāgena paṭicchanno, navahi vaṇamukhehi navanavutilomakūpasahassehi ca asuci paggharati, kuṇapapūrito, duggandho, jeguccho, paṭikūlo, dvattiṁsakuṇapasañcayo, natthettha sāraṁ vā varaṁ vāti evaṁ asubhato upasaṁharantassa sattesu uppanno lobho pahīyati, tenassa asubhato upasaṁharaṇaṁ aññaṁ nimittaṁ nāma hoti.
 Pattacīvarādīsu saṅkhāresu lobhe uppanne dvīhākārehi saṅkhāramajjhattataṁ samuṭṭhāpetīti satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṁ vuttanayena assāmikatāvakālikabhāvavasena manasikaroto so pahīyati.  Tenassa aniccato manasikāro aññaṁ nimittaṁ nāma hoti.  Sattesu dose uppanne pana āghātavinayakakacopamovādādīnaṁ vasena mettā bhāvetabbā, taṁ bhāvayato doso pahīyati, tenassa mettābhāvanā aññaṁ nimittaṁ nāma hoti. (MA.20./II,89.) Khāṇukaṇṭakatiṇapaṇṇādīsu pana dose uppanne tvaṁ kassa kuppasi, kiṁ pathavīdhātuyā, udāhu āpodhātuyā, ko vā panāyaṁ kuppati nāma, kiṁ pathavīdhātu udāhu āpodhātūti-ādinā nayena dhātumanasikāraṁ karontassa doso pahīyati.  Tenassa dhātumanasikāro aññaṁ nimittaṁ nāma hoti.  
 Mohe pana yattha katthaci uppanne-- 
 	“Garūsaṁvāso uddeso, uddiṭṭhaparipucchanaṁ; 
 	Kālena dhammassavanaṁ, ṭhānāṭṭhānavinicchayo.  
 	Pañca dhammūpanissāya, mohadhātu pahīyatī”ti.-- 
 Ime (CS:pg.1.393) pañca dhammā upanissitabbā.  Garuṁ upanissāya viharanto hi bhikkhu-- “Ācariyo gāmappavesanaṁ anāpucchantassa pattakāle vattaṁ akarontassa ghaṭasata-udakāharaṇādidaṇḍakammaṁ karotī”ti yattappaṭiyatto hoti, athassa moho pahīyati.  Uddesaṁ gaṇhantopi-- “Ācariyo uddesakāle uddesaṁ aggaṇhantassa asādhukaṁ sajjhāyantassa ca daṇḍakammaṁ karotī”ti yattappaṭiyatto hoti, evampissa moho pahīyati.  Garubhāvanīye bhikkhū upasaṁkamitvā “idaṁ bhante kathaṁ imassa ko attho”ti paripucchanto kaṁkhaṁ vinodeti, evampissa moho pahīyati.  Kālena dhammasavanaṭṭhānaṁ gantvā sakkaccaṁ dhammaṁ suṇantassāpi tesu tesu ṭhānesu attho pākaṭo hoti.  Evampissa moho pahīyati.  Idamassa kāraṇaṁ, idaṁ na kāraṇanti ṭhānāṭṭhānavinicchaye cheko hoti, evampissa moho pahīyati.  Tenassa pañcadhammūpanissayo aññaṁ nimittaṁ nāma hoti.  
 Apica aṭṭhatiṁsāya ārammaṇesu yaṁkiñci bhāventassāpi ime vitakkā pahīyanti eva.  Imāni pana nimittāni ujuvipaccanīkāni paṭipakkhabhūtāni.  Imehi pahīnā rāgādayo suppahīnā honti.  Yathā hi aggiṁ allakaṭṭhehipi paṁsūhipi sākhādīhipi pothetvā nibbāpentiyeva, udakaṁ pana aggissa ujuvipaccanīkaṁ, tena nibbuto sunibbuto hoti, evamimehi nimittehi pahīnā rāgādayo suppahīnā honti.  Tasmā etāni kathitānīti veditabbāni.  
(MA.20./II,90.) Kusalūpasaṁhitanti kusalanissitaṁ kusalassa paccayabhūtaṁ.  Ajjhattamevāti gocarajjhattaṁyeva.  Palagaṇḍoti vaḍḍhakī.  Sukhumāya āṇiyāti yaṁ āṇiṁ nīharitukāmo hoti, tato sukhumatarāya sāradāru-āṇiyā.  Oḷārikaṁ āṇinti candaphalake vā sāraphalake vā ākoṭitaṁ visamāṇiṁ.  Abhinihaneyyāti muggarena ākoṭento haneyya.  Abhinīhareyyāti evaṁ abhinihananto phalakato nīhareyya.  Abhinivaseyyāti idāni bahu nikkhantāti ñatvā hatthena cāletvā nikkaḍḍheyya. (CS:pg.1.394) Tattha phalakaṁ viya cittaṁ, phalake visamāṇī viya akusalavitakkā, sukhumāṇī viya aññaṁ asubhabhāvanādikusalanimittaṁ, sukhumāṇiyā oḷārikāṇinīharaṇaṁ viya asubhabhāvanādīhi kusalanimittehi tesaṁ vitakkānaṁ nīharaṇaṁ.  
 217. Ahikuṇapenāti-ādi atijegucchapaṭikūlakuṇapadassanatthaṁ vuttaṁ.  Kaṇṭhe āsattenāti kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena paṭimukkena.  Aṭṭiyeyyāti aṭṭo dukkhito bhaveyya.  Harāyeyyāti lajjeyya.  Jiguccheyyāti sañjātajiguccho bhaveyya.
 Pahīyantīti evaṁ imināpi kāraṇena ete akusalā dhammā sāvajjā dukkhavipākāti attano paññābalena upaparikkhato ahikuṇapādīni viya jigucchantassa pahīyanti.  Yo pana attano paññābalena upaparikkhituṁ na sakkoti, tena ācariyaṁ vā upajjhāyaṁ vā aññataraṁ vā garuṭṭhāniyaṁ sabrahmacāriṁ saṅghattheraṁ vā upasaṅkamitvā ghaṇḍiṁ paharitvā bhikkhusaṅghameva vā sannipātetvā ārocetabbaṁ, bahunañhi sannipāte bhavissateva eko paṇḍitamanusso, svāyaṁ evaṁ etesu ādīnavo daṭṭhabboti kathessati, kāyavicchindanīyakathādīhi vā pana te vitakke niggaṇhissatīti.  
 218. Asati-amanasikāro āpajjitabboti neva so vitakko saritabbo na manasikātabbo, aññavihitakena bhavitabbaṁ.  Yathā hi rūpaṁ apassitukāmo puriso akkhīni nimīleyya, evameva mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā nisinnena bhikkhunā (MA.20./II,91.) cittamhi vitakke uppanne aññavihitakena bhavitabbaṁ.  Evamassa so vitakko pahīyati, tasmiṁ pahīne puna kammaṭṭhānaṁ gahetvā nisīditabbaṁ.  
 Sace na pahīyati, uggahito dhammakathāpabandho hoti, so mahāsaddena sajjhāyitabbo.  Evampi ce aññavihitakassa sato so na pahīyati.  Thavikāya muṭṭhipotthako hoti, yattha ca Buddhavaṇṇāpi dhammavaṇṇāpi likhitā honti, taṁ nīharitvā vācentena aññavihitakena bhavitabbaṁ.  Evampi ce na pahīyati, thavikato araṇisahitāni nīharitvā “Ayaṁ (CS:pg.1.395) uttarāraṇī ayaṁ adharāraṇī”ti āvajjentena aññavihitakena bhavitabbaṁ.  Evampi ce na pahīyati, sipāṭikaṁ nīharitvā “idaṁ ārakaṇṭakaṁ nāma, ayaṁ pipphalako nāma, idaṁ nakhacchedanaṁ nāma, ayaṁ sūci nāmā”ti parikkhāraṁ samannānentena aññavihitakena bhavitabbaṁ.  Evampi ce na pahīyati, sūciṁ gahetvā cīvare jiṇṇaṭṭhānaṁ sibbantena aññavihitakena bhavitabbaṁ.  Evaṁ yāva na pahīyati, tāva taṁ taṁ kusalakammaṁ karontena aññavihitakena bhavitabbaṁ.  Pahīne puna mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā nisīditabbaṁ, navakammaṁ pana na paṭṭhapetabbaṁ.  Kasmā?  Vitakke pacchinne kammaṭṭhānamanasikārassa okāso na hoti.  
 Porāṇakapaṇḍitā pana navakammaṁ katvāpi vitakkaṁ pacchindiṁsu.  Tatridaṁ vatthu-- tissasāmaṇerassa kira upajjhāyo tissamahāvihāre vasati.  Tissasāmaṇero “bhante ukkaṇṭhitomhī”ti āha.  Atha naṁ thero “imasmiṁ vihāre nhāna-udakaṁ dullabhaṁ, maṁ gahetvā cittalapabbataṁ gacchāhī”ti āha.  So tathā akāsi.  Tattha naṁ thero āha “Ayaṁ vihāro accantasaṅghiko, ekaṁ puggalikaṭṭhānaṁ karohī”ti.  So sādhu bhanteti ādito paṭṭhāya saṁyuttanikāyaṁ pabbhārasodhanaṁ tejodhātukasiṇaparikammanti tīṇīpi ekato ārabhitvā kammaṭṭhānaṁ appanaṁ pāpesi, saṁyuttanikāyaṁ pariyosāpesi, leṇakammaṁ niṭṭhāpesi, sabbaṁ katvā upajjhāyassa saññaṁ adāsi.  Upajjhāyo “dukkhena te sāmaṇera kataṁ, ajja tāva tvaṁyeva vasāhī”ti āha.  So taṁ rattiṁ leṇe vasanto utusappāyaṁ labhitvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ (MA.20./II,92.) patvā tattheva parinibbāyi.  Tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṁ akaṁsu.  Ajjāpi Tissattheracetiyanti paññāyati.  Idaṁ pabbaṁ asatipabbaṁ nāma.  
 219. Imasmiṁ ṭhatvā vitakke niggaṇhituṁ asakkonto idha ṭhatvā niggaṇhissatīti vitakkamūlabhedaṁ pabbaṁ dassento puna tassa ce bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṁ manasikātabbanti saṅkharotīti saṅkhāro, paccayo, kāraṇaṁ mūlanti attho.  Santiṭṭhati etthāti saṇṭhānaṁ, vitakkasaṅkhārassa saṇṭhānaṁ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṁ, taṁ manasikātabbanti.  Idaṁ vuttaṁ hoti, ayaṁ vitakko kiṁ hetu kiṁ paccayā kiṁ kāraṇā uppannoti vitakkānaṁ mūlañca mūlamūlañca manasikātabbanti.  Kiṁ nu kho ahaṁ sīghaṁ (CS:pg.1.396) gacchāmīti kena nu kho kāraṇena ahaṁ sīghaṁ gacchāmi?  Yaṁnūnāhaṁ saṇikaṁ gaccheyyanti kiṁ me iminā sīghagamanena, saṇikaṁ gacchissāmīti cintesi.  So saṇikaṁ gaccheyyāti so evaṁ cintetvā saṇikaṁ gaccheyya.  Esa nayo sabbattha.  
 Tattha tassa purisassa sīghagamanakālo viya imassa bhikkhuno vitakkasamāruḷhakālo.  Tassa saṇikagamanakālo viya imassa vitakkacārapacchedanakālo.  Tassa ṭhitakālo viya imassa vitakkacāre pacchinne mūlakammaṭṭhānaṁ cittotaraṇakālo.  Tassa nisinnakālo viya imassa vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattappattakālo.  Tassa nipannakālo viya imassa nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā divasaṁ vītivattanakālo.  Tattha ime vitakkā kiṁ hetukā kiṁ paccayāti vitakkānaṁ mūlamūlaṁ gacchantassa vitakkacāro sithilo hoti.  Tasmiṁ sithilībhūte matthakaṁ gacchante vitakkā sabbaso nirujjhanti.  Ayamattho duddubhajātakenapi dīpetabbo-- 
 Sasakassa kira beluvarukkhamūle niddāyantassa beluvapakkaṁ vaṇṭato chijjitvā kaṇṇamūle patitaṁ.  So tassa saddena “pathavī bhijjatī”ti saññāya uṭṭhahitvā vegena palāyi.  Taṁ disvā purato aññepi catuppadā palāyiṁsu.  Tadā bodhisatto sīho hoti.  So cintesi-- “Ayaṁ pathavī nāma kappavināse bhijjati, antarā pathavībhedo nāma natthi, yaṁnūnāhaṁ (MA.20./II,93.) mūlamūlaṁ gantvā anuvijjeyyan”ti.  So hatthināgato paṭṭhāya yāva sasakaṁ pucchi “tayā, tāta, pathavī bhijjamānā diṭṭhā”ti.  Saso “āma devā”ti āha.  Sīho “ehi, bho, dassehī”ti.  Saso “na sakkomi sāmī”ti.  “Ehi, re, mā bhāyī”ti saṇhamudukena gahetvā gato saso rukkhassa avidūre ṭhatvā-- 
 	“Duddubhāyati bhaddante, yasmiṁ dese vasāmahaṁ; 
 	Ahampetaṁ na jānāmi, kimetaṁ duddubhāyatī”ti.  (jā.1.4.85) 
 Gāthamāha.  Bodhisatto “tvaṁ ettheva tiṭṭhā”ti rukkhamūlaṁ gantvā sasakassa nipannaṭṭhānaṁ addasa, beluvapakkaṁ addasa, uddhaṁ oleketvā vaṇṭaṁ addasa, disvā “Ayaṁ saso ettha nipanno, niddāyamāno imassa kaṇṇamūle (CS:pg.1.397) patitassa saddena ‘pathavī bhijjatī’ti evaṁsaññī hutvā palāyī”ti ñatvā taṁ kāraṇaṁ sasaṁ pucchi.  Saso “āma, devā”ti āha.  Bodhisatto imaṁ gāthamāha-- 
 	“Beluva patitaṁ sutvā, duddubhanti saso javi; 
 	Sasassa vacanaṁ sutvā, santattā migavāhinī”ti.  (jā.1.4.86).  
 Tato bodhisatto “mā bhāyathā”ti migagaṇe assāsesi.  Evaṁ vitakkānaṁ mūlamūlaṁ gacchantassa vitakkā pahīyanti.  
 220. Imasmiṁ vitakkamūlabhedapabbe ṭhatvā vitakke niggaṇhituṁ asakkontena pana evaṁ niggaṇhitabbāti aparampi kāraṇaṁ dassento puna tassa ce, bhikkhaveti-ādimāha.  
 Dantebhidantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṁ ṭhapetvā.  Cetasā cittanti kusalacittena akusalacittaṁ abhiniggaṇhitabbaṁ.  Balavā purisoti yathā thāmasampanno mahābalo puriso dubbalaṁ purisaṁ sīse vā gale vā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya santattaṁ kilantaṁ mucchāparetaṁ viya kareyya, evameva bhikkhunā vitakkehi saddhiṁ paṭimallena hutvā “ke ca tumhe ko cāhan”ti abhibhavitvā-- “kāmaṁ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu sarīre upasussatu maṁsalohitan”ti (a.ni.2.5) evaṁ (MA.20./II,94.) mahāvīriyaṁ paggayha vitakkā niggaṇhitabbāti dassento ima atthadīpikaṁ upamaṁ āhari.  
 221. Yato kho, bhikkhaveti idaṁ pariyādānabhājaniyaṁ nāma, taṁ uttānatthameva.  Yathā pana satthācariyo tiroraṭṭhā āgataṁ rājaputtaṁ pañcāvudhasippaṁ uggaṇhāpetvā “gaccha, attano raṭṭhe rajjaṁ gaṇha.  Sace te antarāmagge corā uṭṭhahanti, dhanunā kammaṁ katvā gaccha.  Sace te dhanu nassati vā bhijjati vā sattiyā asinā”ti evaṁ pañcahipi āvudhehi kattabbaṁ dassetvā uyyojeti.  So tathā katvā sakaraṭṭhaṁ gantvā rajjaṁ gahetvā rajjasiriṁ anubhoti.  Evamevaṁ Bhagavā adhicittamanuyuttaṁ bhikkhuṁ arahattagahaṇatthāya uyyojentoEvamevaṁ Bhagavā adhicittamanuyuttaṁ bhikkhuṁ arahattagahaṇatthāya uyyojento-- (CS:pg.1.398) “sacassa antarā akusalavitakkā uppajjanti, aññanimittapabbe ṭhatvā te niggaṇhitvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ pāpuṇissati.  Tattha asakkonto ādīnavapabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto asatipabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto vitakkamūlabhedapabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto abhiniggaṇhanapabbe ṭhatvā vitakke niggaṇhitvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ pāpuṇissatī”ti imāni pañca pabbāni desesi.  
Vasī vitakkapariyāyapathesūti vitakkacārapathesu ciṇṇavasī paguṇavasīti vuccati.  Yaṁ vitakkaṁ ākaṅkhissatīti idaṁ assa vasībhāvākāradassanatthaṁ vuttaṁ.  Ayañhi pubbe yaṁ vitakkaṁ vitakketukāmo hoti, taṁ na vitakketi.  Yaṁ na vitakketukāmo hoti, taṁ vitakketi.  Idāni pana vasībhūtattā yaṁ vitakkaṁ vitakketukāmo hoti, taṁyeva vitakketi.  Yaṁ na vitakketukāmo, na taṁ vitakketi.  Tena vuttaṁ “yaṁ vitakkaṁ ākaṅkhissati, taṁ vitakkaṁ vitakkessati.  Yaṁ vitakkaṁ nākaṅkhissati, na taṁ vitakkaṁ vitakkhessatī”ti.  Acchecchi taṇhanti-ādi Sabbāsavasutte vuttamevāti.  

Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

Mūlapaṇṇāsaṭṭhakathāya paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

Namo tassa Bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

 Majjhimanikāye 

 (Papañcasūdanī)
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

(dutiyo bhāgo)
(CS:pg.2.1~2.320；PTS:II,95~423)

 by Bhadantācariya BUDDHAGHOSA(5 A.D.)
(MA.21./II,95.)
3.Opammavaggo

(M.21.) Kakacūpamasuttavaṇṇanā

222. Evaṁ (CS:pg.2.1) me sutanti Kakacūpamasuttaṁ.  Tattha Moḷiyaphaggunoti moḷīti cūḷā vuccati.  Yathāha-- 
 	“Chetvāna moḷiṁ varagandhavāsitaṁ, 
 	Vehāyasaṁ ukkhipi sakyapuṅgavo.  
 	Ratanacaṅkoṭavarena vāsavo, 
 	Sahassanetto sirasā paṭiggahī”ti.  
 Sā tassa gihikāle mahatī ahosi, tenassa moḷiyaphaggunoti saṅkhā udapādi.  Pabbajitampi naṁ teneva nāmena sañjānanti.  Ativelanti velaṁ atikkamitvā.  Tattha kālavelā, sīmavelā, sīlavelāti tividhā velā.  “Tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesī”ti (dhammapade vaggānamuddānaṁ, gāthānamuddānaṁ; mahāva.1-3) ayaṁ kālavelā nāma.  “Ṭhitadhammo velaṁ nātivattatī”ti (cūḷava.384 udā.45 a.ni.8.19) ayaṁ sīmavelā nāma.  “Velā-anatikkamo setughāto”ti (dha.sa.299-301) ca, “velā cesā avītikkamanaṭṭhenā”ti ca, ayaṁ sīlavelā nāma.  Taṁ tividhampi so atikkamiyeva.  Bhikkhuniyo hi ovadituṁ kālo nāma atthi, so atthaṅgatepi sūriye (CS:pg.2.2) ovadanto taṁ kālavelampi atikkami.  Bhikkhunīnaṁ ovāde pamāṇaṁ nāma atthi sīmā mariyādā.  So uttarichappañcavācāhi ovadanto taṁ sīmavelampi atikkami.  Kathento pana davasahagataṁ katvā duṭṭhullāpattipahonakaṁ katheti, evaṁ sīlavelampi atikkami.  
 Saṁsaṭṭhoti missībhūto samānasukhadukkho hutvā.  Sammukhāti purato.  Avaṇṇaṁ bhāsatīti tā pana pacanakoṭṭanādīni karontiyo disvā natthi imāsaṁ anāpatti nāma, imā bhikkhuniyo anācārā dubbacā pagabbhāti aguṇaṁ katheti.  Adhikaraṇampi karotīti imesaṁ bhikkhūnaṁ imā bhikkhuniyo diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti, imasmiṁ vihāre pupphapūjā vā āsanadhovanaparibhaṇḍakaraṇādīni vā imāsaṁ vasena vattanti.  Kuladhītaro etā (MA.21./II,96.) lajjiniyo tumhe imā idañcidañca vadatha, ayaṁ nāma tumhākaṁ āpatti hoti, vinayadharānaṁ santikaṁ āgantvā vinicchayaṁ me dethāti adhikaraṇaṁ ākaḍḍhati.  
 Moḷiyaphaggunassa avaṇṇaṁ bhāsatīti natthi imassa bhikkhuno anāpatti nāma.  Niccakālaṁ imassa pariveṇadvāraṁ asuññaṁ bhikkhunīhīti aguṇaṁ katheti.  Adhikaraṇampi karontīti imesaṁ bhikkhūnaṁ Moḷiyaphaggunattherassa diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti.  Imasmiṁ vihāre aññesaṁ vasanaṭṭhānaṁ oloketumpi na sakkā.  Vihāraṁ āgatabhikkhuniyo ovādaṁ vā paṭisanthāraṁ vā uddesapadaṁ vā therameva nissāya labhanti, kulaputtako lajjī kukkuccako, evarūpaṁ nāma tumhe idañcidañca vadatha, etha vinayadharānaṁ santike vinicchayaṁ dethāti adhikaraṇaṁ ākaḍḍhanti.  
 So bhikkhu Bhagavantaṁ etadavocāti neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena, atthakāmatāya avoca.  Ekaṁ kirassa ahosi-- “imassa bhikkhussa evaṁ saṁsaṭṭhassa viharato ayaso uppajjissati.  So sāsanassāpi avaṇṇoyeva.  Aññena pana kathito ayaṁ na oramissati, Bhagavatā dhammaṁ desetvā ovadito oramissatī”ti tassa atthakāmatāya Bhagavantaṁ etaṁ, “āyasmā, bhante”ti-ādivacanaṁ avoca.  
 223. Āmantehīti jānāpehi.  Āmantetīti pakkosati.  
 224. Saddhāti (CS:pg.2.3) saddhāya.  Tasmāti yasmā tvaṁ kulaputto ceva saddhāpabbajito ca, yasmā vā te etāhi saddhiṁ saṁsaṭṭhassa viharato ye tā akkosissanti vā, paharissanti vā, tesu domanassaṁ uppajjissati, saṁsagge pahīne nuppajjissati, tasmā.  Tatrāti tasmiṁ avaṇṇabhāsane.  Gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā.  Chandāti taṇhāchandāpi paṭighachandāpi.  Vipariṇatanti rattampi cittaṁ vipariṇataṁ.  Duṭṭhampi, mūḷhampi cittaṁ vipariṇataṁ.  Idha pana taṇhāchandavasena rattampi vaṭṭati, paṭighachandavasena duṭṭhampi vaṭṭati.  Hitānukampīti hitena anukampamāno hitena pharamāno.  Na dosantaroti na dosacitto bhavissāmi.  
 225. Atha kho Bhagavāti kasmā ārabhi?  Phaggunassa kira ettakaṁ ovādaṁ sutvāpi, “bhikkhunisaṁsaggato oramissāmi (MA.21./II,97.) viramissāmī”ti cittampi na uppannaṁ, Bhagavatā pana saddhiṁ paṭāṇī viya paṭiviruddho aṭṭhāsi, athassa Bhagavato yathā nāma jighacchitassa bhojane, pipāsitassa pānīye, sītena phuṭṭhassa uṇhe dukkhitassa sukhe patthanā uppajjati.  Evameva imaṁ dubbacaṁ bhikkhuṁ disvā paṭhamabodhiyaṁ subbacā bhikkhū āpāthaṁ āgamiṁsu.  Atha tesaṁ vaṇṇaṁ kathetukāmo hutvā imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Tattha ārādhayiṁsūti gaṇhiṁsu pūrayiṁsu.  Ekaṁ samayanti ekasmiṁ samaye.  Ekāsanabhojananti ekaṁ purebhattabhojanaṁ.  Sūriyuggamanato hi yāva majjhanhikā sattakkhattuṁ bhuttabhojanampi idha ekāsanabhojananteva adhippetaṁ.  Appābādhatanti nirābādhataṁ.  Appātaṅkatanti niddukkhataṁ.  Lahuṭṭhānanti sarīrassa sallahukaṁ uṭṭhānaṁ.  Balanti kāyabalaṁ.  Phāsuvihāranti kāyassa sukhavihāraṁ.  Iminā kiṁ kathitaṁ?  Divā vikālabhojanaṁ pajahāpitakālo kathito.  Bhaddālisutte pana rattiṁ vikālabhojanaṁ pajahāpitakālo kathito.  Imāni hi dve bhojanāni Bhagavā na ekappahārena pajahāpesi.  Kasmā?  Imāneva hi dve bhojanāni vaṭṭe sattānaṁ āciṇṇāni.  Santi kulaputtā sukhumālā, te ekato dvepi bhojanāni pajahantā kilamanti.  Tasmā ekato apajahāpetvā ekasmiṁ kāle divā vikālabhojanaṁ, ekasmiṁ rattiṁ vikālabhojananti visuṁ pajahāpesi.  Tesu idha divā vikālabhojanaṁ pajahāpitakālo kathito.  Tattha (CS:pg.2.4) yasmā Buddhā na bhayaṁ dassetvā tajjetvā pajahāpenti, ānisaṁsaṁ pana dassetvā pajahāpenti, evañhi sattā sukhena pajahanti.  Tasmā ānisaṁsaṁ dassento ime pañca guṇe dassesi.  Anusāsanī karaṇīyāti punappunaṁ sāsane kattabbaṁ nāhosi.  “Idaṁ karotha, idaṁ mā karothā”ti satuppādakaraṇīyamattameva ahosi.  Tāvattakeneva te kattabbaṁ akaṁsu, pahātabbaṁ pajahiṁsu, paṭhamabodhiyaṁ, bhikkhave, subbacā bhikkhū ahesuṁ assavā ovādapaṭikarāti.  
 Idāni nesaṁ subbacabhāvadīpikaṁ upamaṁ āharanto seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha subhūmiyanti samabhūmiyaṁ.  “Subhūmyaṁ sukhette vihatakhāṇuke bījāni (MA.21./II,98.) patiṭṭhapeyyā”ti (dī.ni.2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā.  Catumahāpatheti dvinnaṁ mahāmaggānaṁ vinivijjhitvā gataṭṭhāne.  Ājaññarathoti vinīta-assaratho.  Odhastapatodoti yathā rathaṁ abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṁ, evaṁ ālambanaṁ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo.  Yoggācariyoti assācariyo.  Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi.  Yenicchakanti yena yena maggena icchati.  Yadicchakanti yaṁ yaṁ gatiṁ icchati.  Sāreyyāti ujukaṁ purato peseyya.  Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya.  
 Evameva khoti yathā hi so yoggācariyo yena yena maggena gamanaṁ icchati, taṁ taṁ assā āruḷhāva honti.  Yāya yāya ca gatiyā icchati, sā sā gati gahitāva hoti.  Rathaṁ pesetvā assā neva vāretabbā na vijjhitabbā honti.  Kevalaṁ tesaṁ same bhūmibhāge khuresu nimittaṁ ṭhapetvā gamanameva passitabbaṁ hoti.  Evaṁ mayhampi tesu bhikkhūsu punappunaṁ vattabbaṁ nāhosi.  Idaṁ karotha idaṁ mā karothāti satuppādanamattameva kattabbaṁ hoti.  Tehipi tāvadeva kattabbaṁ katameva hoti, akattabbaṁ jahitameva.  Tasmāti yasmā subbacā yuttayānapaṭibhāgā hutvā satuppādanamatteneva pajahiṁsu, tasmā tumhepi pajahathāti attho.  Elaṇḍehīti elaṇḍā kira sāladūsanā honti, tasmā evamāha.  Visodheyyāti elaṇḍe ceva aññā ca valliyo chinditvā bahi nīharaṇena sodheyya.  Sujātāti susaṇṭhitā.  Sammā parihareyyāti mariyādaṁ bandhitvā udakāsiñcanenapi kālenakālaṁ mūlamūle (CS:pg.2.5) khaṇanenapi valligumbādicchedanenapi kipillapūṭakaharaṇenapi makkaṭakajālasukkhadaṇḍakaharaṇenapi sammā vaḍḍhetvā poseyya.  Vuddhiādīni vuttatthāneva.  
 226. Idāni akkhantiyā dosaṁ dassento bhūtapubbanti-ādimāha.  Tattha vedehikāti videharaṭṭhavāsikassa dhītā.  Atha vā vedoti paññā vuccati, vedena īhati iriyatīti vedehikā, paṇḍitāti attho.  Gahapatānīti gharasāminī.  Kittisaddoti kittighoso.  Soratāti soraccena samannāgatā.  Nivātāti nivātavutti.  Upasantāti nibbutā. (MA.21./II,99.) Dakkhāti bhattapacanasayanattharaṇadīpujjalanādikammesu chekā.  Analasāti uṭṭhāhikā, susaṁvihitakammantāti suṭṭhu saṁvihitakammantā.  Ekā analasā hoti, yaṁ yaṁ pana bhājanaṁ gaṇhāti, taṁ taṁ bhindati vā chiddaṁ vā karoti, ayaṁ na tādisāti dasseti.  
 Divā uṭṭhāsīti pātova kattabbāni dhenuduhanādikammāni akatvā ussūre uṭṭhitā.  He je kāḷīti are kāḷi.  Kiṁ je divā uṭṭhāsīti kiṁ te kiñci aphāsukaṁ atthi, kiṁ divā uṭṭhāsīti?  No vata re kiñcīti are yadi te na kiñci aphāsukaṁ atthi, neva sīsaṁ rujjhati, na piṭṭhi, atha kasmā pāpi dāsi divā uṭṭhāsīti kupitā anattamanā bhākuṭimakāsi.  Divātaraṁ uṭṭhāsīti punadivase ussūrataraṁ uṭṭhāsi.  Anattamanavācanti are pāpi dāsi attano pamāṇaṁ na jānāsi; kiṁ aggiṁ sītoti maññasi, idāni taṁ sikkhāpessāmīti-ādīni vadamānā kupitavacanaṁ nicchāresi.  
 Paṭivisakānanti sāmantagehavāsīnaṁ.  Ujjhāpesīti avajānāpesi.  Caṇḍīti asoratā kibbisa.  Iti yattakā guṇā, tato diguṇā dosā uppajjiṁsu.  Guṇā nāma saṇikaṁ saṇikaṁ āgacchanti; dosā ekadivaseneva patthaṭā honti.  Soratasoratoti ativiya sorato, sotāpanno nu kho, sakadāgāmī anāgāmī arahā nu khoti vattabbataṁ āpajjati.  Phusantīti phusantā ghaṭṭentā āpāthaṁ āgacchanti.  
 Atha (CS:pg.2.6) bhikkhu soratoti veditabboti atha adhivāsanakkhantiyaṁ ṭhito bhikkhu soratoti veditabbo.  Yo cīvara …pe… parikkhārahetūti yo etāni cīvarādīni paṇītapaṇītāni labhanto pādaparikammapiṭṭhiparikammādīni ekavacaneneva karoti.  Alabhamānoti yathā pubbe labhati, evaṁ alabhanto.  Dhammaññeva sakkarontoti dhammaṁyeva sakkāraṁ sukatakāraṁ karonto.  Garuṁ karontoti garubhāriyaṁ karonto.  Mānentoti manena piyaṁ karonto.  Pūjentoti paccayapūjāya pūjento.  Apacāyamānoti dhammaṁyeva apacāyamāno apacitiṁ nīcavuttiṁ dassento.  
 227. Evaṁ akkhantiyā dosaṁ dassetvā idāni ye adhivāsenti, te evaṁ adhivāsentīti pañca vacanapathe dassento pañcime, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha kālenāti yuttapattakālena.  Bhūtenāti satā vijjamānena.  Saṇhenāti sammaṭṭhena (MA.21./II,100.) Atthasañhitenāti atthanissitena kāraṇanissitena.  Akālenāti-ādīni tesaṁyeva paṭipakkhavasena veditabbāni.  Mettacittāti uppannamettacittā hutvā.  Dosantarāti duṭṭhacittā, abbhantare uppannadosā hutvā.  Tatrāti tesu vacanapathesu.  Pharitvāti adhimuccitvā.  Tadārammaṇañcāti kathaṁ tadārammaṇaṁ sabbāvantaṁ lokaṁ karoti?  Pañca vacanapathe gahetvā āgataṁ puggalaṁ mettacittassa ārammaṇaṁ katvā puna tasseva mettacittassa avasesasatte ārammaṇaṁ karonto sabbāvantaṁ lokaṁ tadārammaṇaṁ karoti nāma.  Tatrāyaṁ vacanattho.  Tadārammaṇañcāti tasseva mettacittassa ārammaṇaṁ katvā.  Sabbāvantanti sabbasattavantaṁ.  Lokanti sattalokaṁ.  Vipulenāti anekasattārammaṇena.  Mahaggatenāti mahaggatabhūmikena.  Appamāṇenāti subhāvitena.  Averenāti niddosena.  Abyābajjhenāti niddukkhena.  Pharitvā viharissāmāti evarūpena mettāsahagatena cetasā tañca puggalaṁ sabbañca lokaṁ tassa cittassa ārammaṇaṁ katvā adhimuccitvā viharissāma.  
 228. Idāni tadatthadīpikaṁ upamaṁ āharanto seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha apathavinti nippathaviṁ karissāmīti attho.  Tatra tatrāti (CS:pg.2.7) tasmiṁ tasmiṁ ṭhāne.  Vikireyyāti pacchiyā paṁsuṁ uddharitvā bījāni viya vikireyya.  Oṭṭhubheyyāti kheḷaṁ pāteyya.  Apathaviṁ kareyyāti evaṁ kāyena ca vācāya ca payogaṁ katvāpi sakkuṇeyya apathaviṁ kātunti?  Gambhīrāti bahalattena dviyojanasatasahassāni cattāri ca nahutāni gambhīrā.  Appameyyāti tiriyaṁ pana aparicchinnā.  Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ-- pathavī viya hi mettacittaṁ daṭṭhabbaṁ.  Kudālapiṭakaṁ gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo.  Yathā so kudālapiṭakena mahāpathaviṁ apathaviṁ kātuṁ na sakkoti, evaṁ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṁ kātuṁ na sakkhissatīti.  
 229. Dutiya-upamāyaṁ haliddinti yaṁkiñci pītakavaṇṇaṁ.  Nīlanti kaṁsanīlaṁ vā palāsanīlaṁ vā.  Arūpīti (MA.21./II,101.) arūpo Nanu ca, dvinnaṁ kaṭṭhānaṁ vā dvinnaṁ rukkhānaṁ vā dvinnaṁ seyyānaṁ vā dvinnaṁ selānaṁ vā antaraṁ paricchinnākāsarūpanti āgataṁ, kasmā idha arūpīti vuttoti?  Sanidassanabhāvapaṭikkhepato.  Tenevāha “anidassano”ti.  Tasmiñhi rūpaṁ likhituṁ, rūpapātubhāvaṁ dassetuṁ na sakkā, tasmā “arūpī”ti vutto.  Anidassanoti dassanassa cakkhuviññāṇassa anāpātho.  Upamāsaṁsandane panettha ākāso viya mettacittaṁ.  Tulikapañcamā cattāro raṅgajātā viya pañca vacanapathā, tulikapañcame raṅge gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo.  Yathā so tulikapañcamehi raṅgehi ākāse rūpapātubhāvaṁ kātuṁ na sakkoti, evaṁ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṁ katvā dosuppattiṁ dassetuṁ na sakkhissatīti.  
 230. Tatiya-upamāyaṁ ādittanti pajjalitaṁ.  Gambhīrā appameyyāti imissā gaṅgāya gambhīraṭṭhānaṁ gāvutampi atthi, aḍḍhayojanampi, yojanampi.  Puthulaṁ panassā evarūpaṁyeva, dīghato pana pañcayojanasatāni.  Sā kathaṁ gambhīrā appameyyāti?  Etena payogena parivattetvā uddhane udakaṁ viya tāpetuṁ asakkuṇeyyato.  Ṭhitodakaṁ pana kenaci upāyena aṅgulamattaṁ vā aḍḍhaṅgulamattaṁ vā evaṁ tāpetuṁ sakkā bhaveyya, ayaṁ pana na (CS:pg.2.8) sakkā, tasmā evaṁ vuttaṁ.  Upamāsaṁsandane panettha gaṅgā viya mettacittaṁ, tiṇukkaṁ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo.  Yathā so ādittāya tiṇukkāya gaṅgaṁ tāpetuṁ na sakkoti, evaṁ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṁ kātuṁ na sakkhissatīti.  
 231. Catuttha-upamāyaṁ biḷārabhastāti biḷāracammapasibbakā.  Sumadditāti suṭṭhu madditā.  Suparimadditāti anto ca bahi ca samantato suparimadditā.  Tūlinīti simbalitūlalatātūlasamānā.  Chinnasassarāti chinnasassarasaddā.  Chinnabhabbharāti chinnabhabbharasaddā.  Upamāsaṁsandane panettha biḷārabhastā viya mettacittaṁ, kaṭṭhakaṭhalaṁ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo.  Yathā so kaṭṭhena vā kaṭhalena (MA.21./II,102.) vā biḷārabhastaṁ sarasaraṁ bharabharaṁ saddaṁ kātuṁ na sakkoti, evaṁ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṁ katvā dosānugatabhāvaṁ kātuṁ na sakkhissatīti.  
 232. Ocarakāti avacarakā heṭṭhācarakā, nīcakammakārakāti attho.  Yo mano padūseyyāti yo bhikkhu vā bhikkhunī vā mano padūseyya, taṁ kakacena okantanaṁ nādhivāseyya.  Na me so tena sāsanakaroti so tena anadhivāsanena mayhaṁ ovādakaro na hoti.  Āpatti panettha natthi.  
 233. Aṇuṁ vā thūlaṁ vāti appasāvajjaṁ vā mahāsāvajjaṁ vā.  Yaṁ tumhe nādhivāseyyāthāti yo tumhehi adhivāsetabbo na bhaveyyāti attho.  No hetaṁ, bhanteti, bhante, anadhivāsetabbaṁ nāma vacanapathaṁ na passāmāti adhippāyo.  Dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti iti Bhagavā arahattena kūṭaṁ gaṇhanto yathānusandhinā desanaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Kakacūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.22.) 2.Alagaddūpamasuttavaṇṇanā 

 234. Evaṁ (CS:pg.2.9) me sutanti Alagaddūpamasuttaṁ.  Tattha gaddhe bādhayiṁsūti gaddhabādhino, gaddhabādhino pubbapurisā assāti gaddhabādhipubbo, tassa gaddhabādhipubbassa, gijjhaghātakakulappasutassāti attho.  Saggamokkhānaṁ antarāyaṁ karontīti antarāyikā.  Te kammakilesavipāka-upavāda-āṇāvītikkamavasena pañcavidha.Tattha pañcānantariyadhammā kammantarāyikā nāma.  Tathā bhikkhunīdūsakakammaṁ, taṁ pana mokkhasseva antarāyaṁ karoti, na saggassa.  Niyatamicchādiṭṭhidhammā kilesantarāyikā nāma.  Paṇḍakatiracchānagata-ubhatobyañjanakānaṁ paṭisandhidhammā vipākantarāyikā nāma.  Ariyūpavādadhammā upavādantarāyikā nāma, te pana yāva ariye na khamāpenti, tāvadeva, na tato paraṁ.  Sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā āṇāvītikkamantarāyikā nāma.  Tepi yāva bhikkhubhāvaṁ vā paṭijānāti, na vuṭṭhāti vā, na deseti vā, tāvadeva, na tato paraṁ.  
(MA.22./II,103.) Tatrāyaṁ bhikkhu bahussuto dhammakathiko sesantarāyike jānāti, Vinaye pana akovidattā paṇṇattivītikkamantarāyike na jānāti, tasmā rahogato evaṁ cintesi -- ime āgārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti.  Bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti …pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇādīni paribhuñjanti, etaṁ sabbaṁ vaṭṭati.  Kasmā itthīnaṁyeva rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā na vaṭṭanti?  Etepi vaṭṭantīti.  Evaṁ rasena rasaṁ saṁsandetvā sacchandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṁ katvā thūlavākehi saddhiṁ atisukhumasuttaṁ upanento viya, sāsapena saddhiṁ sineruṁ upasaṁharanto viya, pāpakaṁ diṭṭhigataṁ uppādetvā, “Kiṁ Bhagavatā mahāsamuddaṁ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṁ paññattaṁ, natthi ettha doso”ti sabbaññutaññāṇena saddhiṁ paṭivirujjhanto vesārajjañāṇaṁ paṭibāhanto ariyamagge khāṇukaṇṭakādīni pakkhipanto methunadhamme doso natthīti jinassa āṇācakke pahāraṁ adāsi.  Tenāha-- “tathāhaṁ Bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmī”ti-ādi.  
 Evaṁ (CS:pg.2.10) byā khoti evaṁ viya kho.  Samanuyuñjantīti-ādīsu kiṁ laddhiko tvaṁ, laddhiṁ vadehīti pucchamānā samanuyuñjanti nāma.  Diṭṭhiṁ patiṭṭhāpentā samanuggāhanti nāma.  Kena kāraṇena evaṁ vadasīti kāraṇaṁ pucchantā samanubhāsanti nāma.  Aṭṭhikaṅkalūpamāti-ādīsu (ma.ni.2.42-48) aṭṭhikaṅkalūpamā appassādaṭṭhena.  Maṁsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena.  Tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena.  Aṅgārakāsūpamā mahābhitāpanaṭṭhena.  Supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena.  Yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena.  Rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena.  Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena.  Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena.  Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena.  Thāmasāti diṭṭhithāmena.  Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena.  Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā voharati dīpeti vā.  
 235. Yato kho te bhikkhūti yadā te bhikkhū. (MA.22./II,104.) Evaṁ byā kho ahaṁ, bhante, Bhagavatāti idaṁ esa attano ajjhāsayena natthīti vattukāmopi Bhagavato ānubhāvena sampaṭicchati, Buddhānaṁ kira sammukhā dve kathā kathetuṁ samattho nāma natthi.  
 236. Kassa kho nāma tvaṁ moghapurisāti tvaṁ moghapurisa kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā mayā evaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāsi.  Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesīti ayaṁ pāṭiyekko anusandhi.  Ariṭṭho kira cintesi -- “Bhagavā maṁ moghapurisoti vadati, na kho pana moghapurisāti vuttamattakena maggaphalānaṁ upanissayo na hoti.  Upasenampi hi vaṅgantaputtaṁ, ‘atilahuṁ kho tvaṁ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’ti (mahāva.75) Bhagavā moghapurisavādena ovadi.  Thero aparabhāge ghaṭento vāyamanto cha abhiññā sacchākāsi.  Ahampi tathārūpaṁ vīriyaṁ paggaṇhitvā maggaphalāni nibbattessāmī”ti.  Athassa Bhagavā bandhanā pavuttassa paṇḍupalāsassa viya aviruḷhibhāvaṁ dassento imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Usmīkatopīti (CS:pg.2.11) bhikkhave, tumhe kinti maññatha, ayaṁ ariṭṭho evaṁladdhiko sabbaññutaññāṇena paṭivirujjhitvā vesārajjañāṇaṁ paṭibāhitvā Tathāgatassa āṇācakke pahāraṁ dadamāno api nu imasmiṁ dhammavinaye usmīkatopi?  Yathā nibbutepi mahante aggikkhandhe khajjupanakamattāpi aggipapaṭikā hotiyeva, yaṁ nissāya puna mahā-aggikkhandho bhaveyya.  Kiṁ nu kho evaṁ imassa appamattikāpi ñāṇusmā atthi, yaṁ nissāya vāyamanto maggaphalāni nibbatteyyāti?  No hetaṁ, bhanteti, bhante, evaṁladdhikassa kuto evarūpā ñāṇusmāti?  Maggaphalānaṁ paccayasamatthāya ñāṇusmāya usmīkatabhāvaṁ paṭikkhipantā vadanti.  Maṅkubhūtoti nittejabhūto.  Pattakkhandhoti patitakkhandho.  Appaṭibhānoti kiñci paṭibhānaṁ apassanto bhinnapaṭibhāno evarūpampi nāma niyyānikasāsanaṁ labhitvā aviruḷhidhammo kiramhi samugghātitapaccayo jātoti attano abhabbataṁ paccavekkhanto pādaṅguṭṭhakena bhūmiṁ khaṇamāno nisīdi.  
(MA.22./II,105.) Paññāyissasi khoti ayampi pāṭiyekko anusandhi.  Ariṭṭho kira cintesi-- “Bhagavā mayhaṁ maggaphalānaṁ upanissayo pacchinnoti vadati, na kho pana Buddhā sa-upanissayānaṁyeva dhammaṁ desenti, anupanissayānampi desenti, ahaṁ satthu santikā Sugatovādaṁ labhitvā attano sampattūpagaṁ kusalaṁ karissāmī”ti.  Athassa Bhagavā ovādaṁ paṭipassambhento “paññāyissasī”ti-ādimāha.  Tassattho, tvaṁyeva, moghapurisa, iminā pāpakena diṭṭhigatena nirayādīsu paññāyissasi, mama santikā tuyhaṁ Sugatovādo nāma natthi, na me tayā attho, idhāhaṁ bhikkhū paṭipucchissāmīti.  
 237. Atha kho Bhagavāti ayampi pāṭiyekko anusandhi.  Imasmiñhi ṭhāne Bhagavā parisaṁ sodheti, ariṭṭhaṁ gaṇato nissāreti.  Sace hi parisagatānaṁ kassaci evaṁ bhaveyya-- “Ayaṁ ariṭṭho Bhagavatā akathitaṁ kathetuṁ kiṁ sakkhissati, kacci nu kho parisamajjhe Bhagavatā kathāya samāraddhāya sahasā kathitan”ti.  Evaṁ kathitaṁ pana na ariṭṭhova suṇāti, aññenapi sutaṁ bhavissati.  Athāpissa siyā “yathā Satthā ariṭṭhaṁ niggaṇhāti, mampi evaṁ niggaṇheyyāti sutvāpi tuṇhībhāvaṁ āpajjeyyā”ti.  “Taṁ (CS:pg.2.12) sabbaṁ na karissantī”ti.  Mayāpi na kathitaṁ, aññena sutampi natthīti “tumhepime, bhikkhave”ti-ādinā parisāya laddhiṁ sodheti.  Parisāya pana laddhisodhaneneva ariṭṭho gaṇato nissārito nāma hoti.  
 Idāni ariṭṭhassa laddhiṁ pakāsento so vata, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha aññatreva kāmehīti-ādīsu yo so, bhikkhave, bhikkhu “te paṭisevato nālaṁ antarāyāyā”ti evaṁladdhiko, so vata kilesakāmehi ceva kilesakāmasampayuttehi saññāvitakkehi ca aññatra, ete dhamme pahāya, vinā etehi dhammehi, vatthukāme paṭisevissati, methunasamācāraṁ samācarissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.  Idaṁ kāraṇaṁ nāma natthi, aṭṭhānametaṁ anavakāsoti.  
 238. Evaṁ Bhagavā ayaṁ ariṭṭho yathā nāma rajako sugandhānipi duggandhānipi jiṇṇānipi navānipi suddhānipi asuddhānipi vatthāni ekato bhaṇḍikaṁ karoti, (MA.22./II,106.) evameva bhikkhūnaṁ nicchandarāgapaṇītacīvarādiparibhogañca anibaddhasīlānaṁ gahaṭṭhānaṁ antarāyakaraṁ sacchandarāgaparibhogañca nibaddhasīlānaṁ bhikkhūnaṁ āvaraṇakaraṁ sacchandarāgaparibhogañca sabbaṁ ekasadisaṁ karotīti ariṭṭhassa laddhiṁ pakāsetvā idāni duggahitāya pariyattiyā dosaṁ dassento idha, bhikkhave, ekacceti-ādimāha.  Tattha pariyāpuṇantīti uggaṇhanti.  Suttanti-ādīsu ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasu-ātuvaṭṭakasuttāni, aññampi ca suttanāmakaṁ Tathāgatavacanaṁ Suttanti veditabbaṁ.  Sabbampi sagāthakaṁ suttaṁ Geyyanti veditabbaṁ, visesena saṁyuttake sakalopi sagāthāvaggo.  Sakalaṁ abhidhammapiṭakaṁ, niggāthakaṁ suttaṁ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṁ Buddhavacanaṁ, taṁ Veyyākaraṇanti veditabbaṁ.  Dhammapadaṁ, theragāthā, therigāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca Gāthāti veditabbā.  Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṁyuttā dve-asītisuttantā Udānanti veditabbā.  “Vuttañhetaṁ Bhagavatā”ti-ādinayappavattā (itivu.12) dasuttarasatasuttantā Itivuttakanti veditabbā.  Apaṇṇakajātakādīni paṇṇāsādhikāni pañcajātakasatāni Jātakanti veditabbāni.  “Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande”ti-ādinayappavattā (a.ni.4.129) sabbepi acchariya-abbhutadhammappaṭisaṁyuttā (CS:pg.2.13) suttantā Abbhutadhammanti veditabbā.  Cūḷavedallamahāvedallasammādiṭṭhisakkapañhasaṅkhārabhājaniyamahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā Vedallanti veditabbā.  
 Atthaṁ na upaparikkhantīti atthatthaṁ kāraṇatthaṁ na passanti na pariggaṇhanti.  Anupaparikkhatanti anupaparikkhantānaṁ.  Na nijjhānaṁ khamantīti na upaṭṭhahanti na āpāthaṁ āgacchanti, imasmiṁ ṭhāne sīlaṁ samādhi vipassanā maggo phalaṁ vaṭṭaṁ vivaṭṭaṁ kathitanti evaṁ jānituṁ na sakkā hontīti attho.  Te upārambhānisaṁsā cevāti te paresaṁ vāde dosāropanānisaṁsā (MA.22./II,107.) hutvā pariyāpuṇantīti attho.  Itivādappamokkhānisaṁsā cāti evaṁ vādapamokkhānisaṁsā, parehi sakavāde dose āropite taṁ dosaṁ evaṁ mocessāmāti imināva kāraṇena pariyāpuṇantīti attho.  Tañcassa atthaṁ nānubhontīti yassa ca maggassa vā phalassa vā atthāya kulaputtā dhammaṁ pariyāpuṇanti, tañcassa dhammassa atthaṁ ete duggahitaggāhino nānubhonti.  Apica parassa vāde upārambhaṁ āropetuṁ attano vādaṁ mocetuṁ asakkontāpi tañca atthaṁ nānubhontiyeva.  
 239. Alagaddatthikoti āsivisa-atthiko.  Gadoti hi visassa nāmaṁ, taṁ tassa alaṁ paripuṇṇaṁ atthīti alagaddo.  Bhogeti sarīre.  Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṁ pariyāpuṇantīti nittharaṇapariyattivasena uggaṇhanti.  Tisso hi pariyattiyo alagaddapariyatti nittharaṇapariyatti bhaṇḍāgārikapariyattīti.  
 Tattha yo Buddhavacanaṁ uggahetvā evaṁ cīvarādīni vā labhissāmi, catuparisamajjhe vā maṁ jānissantīti lābhasakkārahetu pariyāpuṇāti, tassa sā pariyatti alagaddapariyatti nāma.  Evaṁ pariyāpuṇato hi Buddhavacanaṁ apariyāpuṇitvā niddokkamanaṁ varataraṁ.  
 Yo pana Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṁ pūretvā samādhissa āgataṭṭhāne samādhigabbhaṁ gaṇhāpetvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanaṁ paṭṭhapetvā maggaphalānaṁ āgataṭṭhāne maggaṁ bhāvessāmi phalaṁ (CS:pg.2.14) sacchikarissāmīti uggaṇhāti, tassa sā pariyatti nittharaṇapariyatti nāma hoti.  
 Khīṇāsavassa pana pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma.  Tassa hi apariññātaṁ appahīnaṁ abhāvitaṁ asacchikataṁ vā natthi.  So hi pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo sacchikataphalo, tasmā Buddhavacanaṁ pariyāpuṇanto tantidhārako paveṇipālako vaṁsānurakkhakova hutvā uggaṇhāti.  Itissa sā pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma hoti.  
 Yo pana puthujjano chātabhayādīsu ganthadharesu ekasmiṁ ṭhāne vasituṁ asakkontesu sayaṁ bhikkhācārena (MA.22./II,108.) akilamamāno atimadhuraṁ Buddhavacanaṁ mā nassatu, tantiṁ dhāressāmi, vaṁsaṁ ṭhapessāmi, paveṇiṁ pālessāmīti pariyāpuṇāti, tassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti hoti, na hotīti?  Na hoti.  Kasmā?  Na attano ṭhāne ṭhatvā pariyāputattā.  Puthujjanassa hi pariyatti nāma alagaddā vā hoti nittharaṇā vā, sattannaṁ sekkhānaṁ nittharaṇāva, khīṇāsavassa bhaṇḍāgārikapariyattiyeva.  Imasmiṁ pana ṭhāne nittharaṇapariyatti adhippetā.  
 Nijjhānaṁ khamantīti sīlādīnaṁ āgataṭṭhānesu idha sīlaṁ kathitaṁ, idha samādhi, idha vipassanā, idha maggo, idha phalaṁ, idha vaṭṭaṁ, idha vivaṭṭanti āpāthaṁ āgacchanti.  Tañcassa atthaṁ anubhontīti yesaṁ maggaphalānaṁ atthāya pariyāpuṇanti.  Suggahitapariyattiṁ nissāya maggaṁ bhāvetvā phalaṁ sacchikarontā tañcassa dhammassa atthaṁ anubhavanti.  Paravāde upārambhaṁ āropetuṁ sakkontāpi sakavāde āropitaṁ dosaṁ icchiticchitaṭṭhānaṁ gahetvā mocetuṁ sakkontāpi anubhontiyeva.  Dīgharattaṁ hitāya sukhāya saṁvattantīti sīlādīnaṁ āgataṭṭhāne sīlādīni pūrentānampi, paresaṁ vāde sahadhammena upārambhaṁ āropentānampi, sakavādato dosaṁ harantānampi, arahattaṁ patvā parisamajjhe dhammaṁ desetvā dhammadesanāya pasannehi upanīte cattāro paccaye paribhuñjantānampi dīgharattaṁ hitāya sukhāya saṁvattanti.  
 Evaṁ (CS:pg.2.15) suggahite Buddhavacane ānisaṁsaṁ dassetvā idāni tattheva niyojento tasmā tiha, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha tasmāti yasmā duggahitapariyatti duggahita-alagaddo viya dīgharattaṁ ahitāya dukkhāya saṁvattati, suggahitapariyatti suggahita-alagaddo viya dīgharattaṁ hitāya sukhāya saṁvattati, tasmāti attho.  Tathā naṁ dhāreyyāthāti tatheva naṁ dhāreyyātha, teneva atthena gaṇheyyātha.  Ye vā panāssu viyattā bhikkhūti ye vā pana aññe Sāriputtamoggallānamahākassapamahākaccānādikā byattā paṇḍitā bhikkhū assu, te pucchitabbā.  Ariṭṭhena viya pana mama sāsane na kalalaṁ vā kacavaraṁ vā pakkhipitabbaṁ.  
 240. Kullūpamanti kullasadisaṁ.  Nittharaṇatthāyāti caturoghanittharaṇatthāya.  Udakaṇṇavanti yañhi (MA.22./II,109.) udakaṁ gambhīraṁ na puthulaṁ.  Puthulaṁ vā pana na gambhīraṁ, na taṁ aṇṇavoti vuccati.  Yaṁ pana gambhīrañceva puthulañca, taṁ aṇṇavoti vuccati.  Tasmā mahantaṁ udakaṇṇavanti mahantaṁ puthulaṁ gambhīraṁ udakanti ayamettha attho.  Sāsaṅkaṁ nāma yattha corānaṁ nivutthokāso dissati.  Ṭhitokāso, nisinnokāso, nipannokāso dissati.  Sappaṭibhayaṁ nāma yattha corehi manussā hatā dissanti, viluttā dissanti, ākoṭitā dissanti.  Uttarasetūti udakaṇṇavassa upari baddho setu.  Kullaṁ bandhitvāti kullo nāma taraṇatthāya kalāpaṁ katvā baddho.  Pattharitvā baddhā pana padaracāṭi-ādayo uḷumpoti vuccanti.  Uccāretvāti ṭhapetvā.  Kiccakārīti pattakārī yuttakārī, patirūpakārīti attho.  Dhammāpi vo pahātabbāti ettha dhammāti samathavipassanā.  Bhagavā hi samathepi chandarāgaṁ pajahāpesi, vipassanāyapi.  Samathe chandarāgaṁ kattha pajahāpesi?  “Iti kho, Udāyi, nevasaññānāsaññāyatanassapi pahānaṁ vadāmi, passasi no tvaṁ, Udāyi, taṁ saṁyojanaṁ aṇuṁ vā thūlaṁ vā, yassāhaṁ no pahānaṁ vadāmī”ti (ma.ni.2.156) ettha samathe chandarāgaṁ pajahāpesi.  “Imaṁ ce tumhe, bhikkhave, diṭṭhiṁ evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ na allīyetha na kelāyetha na dhanāyethā”ti (ma.ni.1.401) ettha vipassanāya chandarāgaṁ pajahāpesi (CS:pg.2.16) Idha pana ubhayattha pajahāpento “dhammāpi vo pahātabbā, pageva adhammā”ti āha.  
 Tatrāyaṁ adhippāyo-- bhikkhave, ahaṁ evarūpesu santappaṇītesu dhammesu chandarāgappahānaṁ vadāmi, kiṁ pana imasmiṁ asaddhamme gāmadhamme vasaladhamme duṭṭhulle odakantike, yattha ayaṁ ariṭṭho moghapuriso niddosasaññī pañcasu kāmaguṇesu chandarāgaṁ nālaṁ antarāyāyāti vadati.  Ariṭṭhena viya na tumhehi mayhaṁ sāsane kalalaṁ vā kacavaraṁ vā pakkhipitabbanti evaṁ Bhagavā imināpi ovādena ariṭṭhaṁyeva niggaṇhāti.  
(MA.22./II,110.) 241. Idāni yo pañcasu khandhesu tividhaggāhavasena ahaṁ mamanti gaṇhāti, so mayhaṁ sāsane ayaṁ ariṭṭho viya kalalaṁ kacavaraṁ pakkhipatīti dassento chayimāni, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha diṭṭhiṭṭhānānīti diṭṭhipi diṭṭhiṭṭhānaṁ, diṭṭhiyā ārammaṇampi diṭṭhiṭṭhānaṁ, diṭṭhiyā paccayopi.  Rūpaṁ etaṁ mamāti-ādīsu etaṁ mamāti taṇhāggāho.  Esohamasmīti mānaggāho.  Eso me attāti diṭṭhiggāho.  Evaṁ rūpārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā honti.  Rūpaṁ pana attāti na vattabbaṁ.  Vedanādīsupi eseva nayo.  Diṭṭhaṁ rūpāyatanaṁ, sutaṁ saddāyatanaṁ mutaṁ gandhāyatanaṁ rasāyatanaṁ phoṭṭhabbāyatanaṁ, tañhi patvā gahetabbato mutanti vuttaṁ.  Avasesāni sattāyatanāni viññātaṁ nāma.  Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṁ.  Pariyesitanti pattaṁ vā appattaṁ vā pariyesitaṁ.  Anuvicaritaṁ manasāti cittena anusañcaritaṁ.  Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā nopattampi.  Apariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā nopattampi.  Tattha pariyesitvā pattaṁ pattaṁ nāma.  Pariyesitvā nopattaṁ pariyesitaṁ nāma.  Apariyesitvā pattañca, apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṁ nāma.  
 Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṁ nāma.  Pariyesitvā nopattaṁ pariyesitaṁ nāma.  Apariyesitvā nopattaṁ manasānuvicaritaṁ nāma.  Sabbaṁ vā etaṁ manasā anuvicaritattā manasānuvicaritaṁ nāma.  Iminā viññāṇārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā, desanāvilāsena heṭṭhā diṭṭhādi-ārammaṇavasena viññāṇaṁ dassitaṁ (CS:pg.2.17) Yampi taṁ diṭṭhiṭṭhānanti yampi etaṁ so lokoti-ādinā nayena pavattaṁ diṭṭhiṭṭhānaṁ.  
 So loko so attāti yā esā “rūpaṁ attato samanupassatī”ti-ādinā nayena pavattā diṭṭhi loko ca attā cāti gaṇhāti, taṁ sandhāya vuttaṁ.  So pecca bhavissāmīti so ahaṁ paralokaṁ gantvā nicco bhavissāmi, dhuvo sassato avipariṇāmadhammo bhavissāmi, sinerumahāpathavīmahāsamuddādīhi sassatīhi samaṁ tatheva ṭhassāmi.  Tampi etaṁ mamāti tampi (MA.22./II,111.) dassanaṁ etaṁ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupassati.  Iminā diṭṭhārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā.  Vipassanāya paṭivipassanākāle viya pacchimadiṭṭhiyā purimadiṭṭhiggahaṇakāle evaṁ hoti.  
 Sukkapakkhe rūpaṁ netaṁ mamāti rūpe taṇhāmānadiṭṭhiggāhā paṭikkhittā.  Vedanādīsupi eseva nayo.  Samanupassatīti imassa pana padassa taṇhāsamanupassanā mānasamanupassanā diṭṭhisamanupassanā ñāṇasamanupassanāti catasso samanupassanāti attho.  Tā kaṇhapakkhe tissannaṁ samanupassanānaṁ, sukkapakkhe ñāṇasamanupassanāya vasena veditabbā.  Asati na paritassatīti avijjamāne bhayaparitassanāya taṇhāparitassanāya vā na paritassati.  Iminā Bhagavā ajjhattakkhandhavināse aparitassamānaṁ khīṇāsavaṁ dassento desanaṁ matthakaṁ pāpesi.  
 242. Evaṁ vutte aññataro bhikkhūti evaṁ Bhagavatā vutte aññataro anusandhikusalo bhikkhu-- “Bhagavatā ajjhattakkhandhavināse aparitassantaṁ khīṇāsavaṁ dassetvā desanā niṭṭhāpitā, ajjhattaṁ aparitassante kho pana sati ajjhattaṁ paritassakena bahiddhā parikkhāravināse paritassakena aparitassakena cāpi bhavitabbaṁ.  Iti imehi catūhi kāraṇehi ayaṁ pañho pucchitabbo”ti cintetvā ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā añjaliṁ paggayha Bhagavantaṁ etadavoca.  Bahiddhā asatīti bahiddhā parikkhāravināse.  Ahu vata meti ahosi vata me bhaddakaṁ yānaṁ vāhanaṁ hiraññaṁ suvaṇṇanti attho.  Taṁ vata me natthīti taṁ vata idāni mayhaṁ natthi, rājūhi vā corehi vā haṭaṁ, agginā vā daḍḍhaṁ, udakena vā vuḷhaṁ, paribhogena (CS:pg.2.18) vā jiṇṇaṁ.  Siyā vata meti bhaveyya vata mayhaṁ yānaṁ vāhanaṁ hiraññaṁ suvaṇṇaṁ sāli vīhi yavo godhumo.  Taṁ vatāhaṁ na labhāmīti tamahaṁ alabhamāno tadanucchavikaṁ kammaṁ akatvā nisinnattā idāni na labhāmīti socati, ayaṁ agāriyasocanā, anagāriyassa pattacīvarādīnaṁ vasena veditabbā.  
 Aparitassanāvāre na evaṁ hotīti yehi kilesehi evaṁ bhaveyya, tesaṁ pahīnattā na evaṁ hoti. (MA.22./II,112.) Diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānanti diṭṭhīnañca diṭṭhiṭṭhānānañca diṭṭhādhiṭṭhānānañca diṭṭhipariyuṭṭhānānañca abhinivesānusayānañca.  Sabbasaṅkhārasamathāyāti nibbānatthāya.  Nibbānañhi āgamma sabbasaṅkhārā-iñjitāni, sabbasaṅkhāracalanāni sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā taṁ, “sabbasaṅkhārasamatho”ti vuccati.  Tadeva ca āgamma khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi, pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo paṭinissajjiyanti, taṇhā khīyati virajjati nirujjhati, tasmā taṁ, “sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho”ti vuccati.  Nibbānāyāti ayaṁ panassa sarūpaniddeso, iti sabbeheva imehi padehi nibbānassa sacchikiriyatthāya dhammaṁ desentassāti ayamattho dīpito.  Tassevaṁ hotīti tassa diṭṭhigatikassa ucchijjissāmi nāmassu, vinassissāmi nāmassu, nāssu nāma bhavissāmīti evaṁ hoti.  Diṭṭhigatikassa hi tilakkhaṇaṁ āropetvā suññatāpaṭisaṁyuttaṁ katvā desiyamānaṁ dhammaṁ suṇantassa tāso uppajjati.  Vuttañhetaṁ-- “tāso heso, bhikkhave, asutavato puthujjanassa no cassaṁ, no ca me siyā”ti (saṁ.ni.3.55).  
 243. Ettāvatā bahiddhāparikkhāravināse tassanakassa ca notassanakassa ca ajjhattakkhandhavināse tassanakassa ca notassanakassa cāti imesaṁ vasena catukkoṭikā suññatā kathitā.  Idāni bahiddhā parikkhāraṁ pariggahaṁ nāma katvā, vīsativatthukaṁ sakkāyadiṭṭhiṁ attavādupādānaṁ nāma katvā, sakkāyadiṭṭhipamukhā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhinissayaṁ nāma katvā tikoṭikaṁ suññataṁ dassetuṁ taṁ, bhikkhave, pariggahanti-ādimāha.  Tattha pariggahanti bahiddhā parikkhāraṁ.  Pariggaṇheyyāthāti yathā viññū manusso pariggaṇheyya (CS:pg.2.19) Ahampi kho taṁ, bhikkhaveti, bhikkhave, tumhepi na passatha, ahampi na passāmi, iti evarūpo pariggaho natthīti dasseti.  Evaṁ sabbattha attho veditabbo.  
 244. Evaṁ tikoṭikaṁ suññataṁ dassetvā idāni ajjhattakkhandhe attāti bahiddhā parikkhāre attaniyanti katvā dvikoṭikaṁ dassento attani vā, bhikkhave, satīti-ādimāha  (MA.22./II,113.) Tattha ayaṁ saṅkhepattho, bhikkhave, attani vā sati idaṁ me parikkhārajātaṁ attaniyanti assa, attaniyeva vā parikkhāre sati ayaṁ me attā imassa parikkhārassa sāmīti, evaṁ ahanti.  Sati mamāti, mamāti sati ahanti yuttaṁ bhaveyya.  Saccatoti bhūtato, thetatoti tathato thirato vā.  
 Idāni ime pañcakkhandhe aniccaṁ dukkhaṁ anattāti evaṁ tiparivaṭṭavasena aggaṇhanto ayaṁ ariṭṭho viya mayhaṁ sāsane kalalaṁ kacavaraṁ pakkhipatīti dassento taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave, rūpaṁ niccaṁ vāti-ādimāha.  Tattha aniccaṁ, bhanteti, bhante, yasmā hutvā na hoti, tasmā aniccaṁ.  Uppādavayavattito vipariṇāmatāvakālikaniccapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi aniccaṁ.  Dukkhaṁ, bhanteti, bhante, paṭipīḷanākārena dukkhaṁ, santāpadukkhamadukkhavatthukasukhapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi dukkhaṁ.  Vipariṇāmadhammanti bhavasaṅkanti-upagamanasabhāvaṁ pakatibhāvavijahanasabhāvaṁ.  Kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ etaṁ mama, esohamasmi, eso me attāti yuttaṁ nu kho taṁ imesaṁ tiṇṇaṁ taṇhāmānadiṭṭhiggāhānaṁ vasena ahaṁ mamāti evaṁ gahetuṁ.  No hetaṁ, bhanteti iminā te bhikkhū avasavattanākārena rūpaṁ, bhante, anattāti paṭijānanti.  Suñña-assāmika-anissara-attapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi anattā.  
 Bhagavā hi katthaci aniccavasena anattattaṁ dasseti, katthaci dukkhavasena, katthaci ubhayavasena.  “Cakkhu attāti yo vadeyya, taṁ na upapajjati, cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati.  Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, attā me uppajjati ca veti cāti iccassa evamāgataṁ hoti, tasmā taṁ na upapajjati cakkhu attāti yo vadeyya, iti cakkhu anattā”ti (ma.ni.3.422) imasmiñhi (MA.22./II,114.) Chachakkasutte aniccavasena anattataṁ dasseti.  “Rūpañca hidaṁ, bhikkhave (CS:pg.2.20) attā abhavissa, nayidaṁ rūpaṁ ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca rūpe ‘evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī’ti.  Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṁ anattā, tasmā rūpaṁ ābādhāya saṁvattati, na ca labbhati rūpe ‘evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī’”ti (mahāva.20 saṁ.ni.3.59) imasmiṁ Anattalakkhaṇasutte dukkhavasena anattataṁ dasseti.  “Rūpaṁ, bhikkhave, aniccaṁ, yadaniccaṁ taṁ dukkhaṁ, yaṁ dukkhaṁ tadanattā, yadanattā taṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabban”ti (saṁ.ni.3.76) imasmiṁ Arahattasutte ubhayavasena anattataṁ dasseti.  Kasmā?  Aniccaṁ dukkhañca pākaṭaṁ.  Anattāti na pākaṭaṁ.  
 Paribhogabhājanādīsu hi bhinnesu aho aniccanti vadanti, aho anattāti vattā nāma natthi.  Sarīre gaṇḍapiḷakādīsu vā uṭṭhitāsu kaṇṭakena vā viddhā aho dukkhanti vadanti, aho anattāti pana vattā nāma natthi.  Kasmā?  Idañhi anattalakkhaṇaṁ nāma avibhūtaṁ duddasaṁ duppaññāpanaṁ.  Tena taṁ Bhagavā aniccavasena vā dukkhavasena vā ubhayavasena vā dasseti.  Tayidaṁ imasmimpi teparivaṭṭe aniccadukkhavaseneva dassitaṁ.  Vedanādīsupi eseva nayo.  
 Tasmā tiha, bhikkhaveti, bhikkhave, yasmā etarahi aññadāpi rūpaṁ aniccaṁ dukkhaṁ anattā, tasmāti attho.  Yaṁkiñci rūpanti-ādīni Visuddhimagge khandhaniddese vitthāritāneva.  
 245. Nibbindatīti ukkaṇṭhati.  Ettha ca nibbidāti vuṭṭhānagāminīvipassanā adhippetā.  Vuṭṭhānagāminīvipassanāya hi bahūni nāmāni.  Esā hi katthaci saññagganti vuttā.  Katthaci dhammaṭṭhitiñāṇanti.  Katthaci pārisuddhipadhāniyaṅganti.  Katthaci paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti Katthaci tammayatāpariyādānanti.  Katthaci tīhi nāmehi.  Katthaci dvīhīti.  
 Tattha-- Poṭṭhapādasutte tāva-- “saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṁ uppajjati, pacchā ñāṇan”ti (dī.ni.1.416) evaṁ saññagganti vuttā.  Susimasutte “Pubbe kho, Susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṁ (CS:pg.2.21) pacchā nibbāne ñāṇan”ti  (MA.22./II,115.) (saṁ.ni.2.70) evaṁ dhammaṭṭhitiñāṇanti vuttā.  Dasuttarasutte-- “paṭipadāñāṇadassanavisuddhipadhāniyaṅgan”ti (dī.ni.3.359) evaṁ pārisuddhipadāniyaṅganti vuttā.  Rathavinīte-- “Kiṁ nu kho, āvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṁ Bhagavati brahmacariyaṁ vussatī”ti (ma.ni.1.257) evaṁ paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttā.  Saḷāyatanavibhaṅge-- “Atammayataṁ, bhikkhave, nissāya atammayataṁ āgamma yāyaṁ upekkhā nānattā nānattasitā, taṁ abhinivajjetvā yāyaṁ upekkhā ekattā ekattasitā, taṁ nissāya taṁ āgamma evametissā pahānaṁ hoti, evametissā samatikkamo hotī”ti (dī.ni.3.310) evaṁ tammayatāpariyādānanti vuttā.  Paṭisambhidāmagge-- “Yā ca muñcitukamyatā, yā ca paṭisaṅkhānupassanā, yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā byañjanameva nānan”ti (paṭi.ma.1.54) evaṁ tīhi nāmehi vuttā.  Paṭṭhāne --“Anulomaṁ gotrabhussa anantarapaccayena paccayo, anulomaṁ vodānassa anantarapaccayena paccayo”ti (paṭṭhā.1.1.417) evaṁ dvīhi nāmehi vuttā.  Imasmiṁ pana Alagaddasutte nibbindatīti nibbidānāmena āgatā.  
 Nibbidā virajjatīti ettha virāgoti maggo virāgā vimuccatīti ettha virāgena maggena vimuccatīti phalaṁ kathitaṁ.  Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hotīti idha paccavekkhaṇā kathitā.  
 Evaṁ vimuttacittaṁ mahākhīṇāsavaṁ dassetvā idāni tassa yathābhūtehi pañcahi kāraṇehi nāmaṁ gaṇhanto ayaṁ vuccati, bhikkhaveti-ādimāha.  Avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā.  Ayañhi durukkhipanaṭṭhena palighoti vuccati.  Tenesa tassa ukkhittattā ukkhittapalighoti vutto.  Tālāvatthukatāti sīsacchinnatālo viya katā, samūlaṁ vā tālaṁ uddharitvā tālassa vatthu viya katā, yathā tasmiṁ vatthusmiṁ puna so tālo na paññāyati, evaṁ puna apaññattibhāvaṁ nītāti attho.  Ponobbhavikoti punabbhavadāyako.  Jātisaṁsāroti-ādīsu jāyanavasena ceva saṁsaraṇavasena ca evaṁ laddhanāmānaṁ punabbhavakhandhānaṁ paccayo kammābhisaṅkhāro.  So hi punappunaṁ uppattikaraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā parikkhāti vuccati, tenesa tassā saṁkiṇṇattā vikiṇṇattā saṁkiṇṇaparikkhoti (CS:pg.2.22) vutto. (MA.22./II,116.) Taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā.  Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena esikāti vuccati.  Tenesa tassā abbūḷhattā luñcitvā chaḍḍitattā abbūḷhesikoti vutto.  Orambhāgiyānīti oraṁ bhajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni.  Etāni hi kavāṭaṁ viya nagaradvāraṁ cittaṁ pidahitvā ṭhitattā aggaḷāti vuccanti.  Tenesa tesaṁ nirākatattā bhinnattā niraggaḷoti vutto.  Ariyoti nikkileso parisuddho.  Pannaddhajoti patitamānaddhajo.  Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāra-abhisaṅkhārabhārapañckāmaguṇabhārā pannā orohitā assāti pannabhāro.  Apica idha mānabhārasseva oropitattā pannabhāroti adhippeto.  Visaṁyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṁyutto.  Idha pana mānasaṁyogeneva visaṁyuttattā visaṁyuttoti adhippeto.  Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe asmīti māno.  
 Ettāvatā Bhagavatā maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa nibbānārammaṇaṁ phalasamāpattiṁ appetvā viharato khīṇāsavassa kālo dassito.  Yathā hi dve nagarāni ekaṁ coranagaraṁ, ekaṁ khemanagaraṁ.  Atha ekassa mahāyodhassa evaṁ bhaveyya-- “yāvimaṁ coranagaraṁ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṁ bhayato na muccati, coranagaraṁ anagaraṁ karissāmī”ti sannāhaṁ katvā khaggaṁ gahetvā coranagaraṁ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikatthambhe khaggena chinditvā sadvārabāhakaṁ kavāṭaṁ chinditvā palighaṁ ukkhipitvā pākāraṁ bhindanto parikkhaṁ saṁkiritvā nagarasobhanatthāya ussite dhaje pātetvā nagaraṁ agginā jhāpetvā khemanagaraṁ pavisitvā pāsādaṁ abhiruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṁ bhuñjeyya, evaṁ coranagaraṁ viya sakkāyo, khemanagaraṁ viya nibbānaṁ, mahāyodho viya yogāvacaro.  Tassevaṁ hoti, “yāva sakkāyavaṭṭaṁ vattati, tāva dvattiṁsakammakāraṇa-aṭṭhanavutirogapañcavīsatimahābhayehi parimuccanaṁ natthī”ti.  So mahāyodho viya sannāhaṁ sīlasannāhaṁ katvā, paññākhaggaṁ gahetvā khaggena esikatthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṁ luñcitvā, so yodho sadvārabāhakaṁ  (MA.22./II,117.) nagarakavāṭaṁ viya pañcorambhāgiyasaṁyojanaggaḷaṁ ugghāṭetvā, so yodho palighaṁ viya, avijjāpalighaṁ ukkhipitvā so yodho pākāraṁ bhindanto parikkhaṁ viya kammābhisaṅkhāraṁ (CS:pg.2.23) bhindanto jātisaṁsāraparikkhaṁ saṁkiritvā, so yodho nagarasobhanatthāya ussāpite dhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṁ jhāpetvā, so yodho khemanagare uparipāsāde surasabhojanaṁ viya kilesanibbānaṁ nagaraṁ pavisitvā amatanirodhārammaṇaṁ phalasamāpattisukhaṁ anubhavamāno kālaṁ vītināmeti.  
 246. Idāni evaṁ vimuttacittassa khīṇāsavassa parehi anadhigamanīyaviññāṇataṁ dassento evaṁ vimuttacittaṁ khoti-ādimāha.  Tattha anvesanti anvesantā gavesantā.  Idaṁ nissitanti idaṁ nāma nissitaṁ.  Tathāgatassāti ettha sattopi Tathāgatoti adhippeto, uttamapuggalo khīṇāsavopi.  Ananuvijjoti asaṁvijjamāno vā avindeyyo vā.  Tathāgatoti hi satte gahite asaṁvijjamānoti attho vaṭṭati, khīṇāsave gahite avindeyyoti attho vaṭṭati.  
 Tattha purimanaye ayamadhippāyo-- bhikkhave, ahaṁ diṭṭheva dhamme dharamānakaṁyeva khīṇāsavaṁ Tathāgato satto puggaloti na paññapemi.  Appaṭisandhikaṁ pana parinibbutaṁ khīṇāsavaṁ sattoti vā puggaloti vā kiṁ paññapessāmi?  Ananuvijjo Tathāgato.  Na hi paramatthato satto nāma koci atthi, tassa avijjamānassa idaṁ nissitaṁ viññāṇanti anvesantāpi kiṁ adhigacchissanti?  Kathaṁ paṭilabhissantīti attho.  Dutiyanaye ayamadhippāyo-- bhikkhave, ahaṁ diṭṭheva dhamme dharamānakaṁyeva khīṇāsavaṁ viññāṇavasena indādīhi avindiyaṁ vadāmi.  Na hi sa-indā devā sabrahmakā sapajāpatikā anvesantāpi khīṇāsavassa vipassanācittaṁ vā maggacittaṁ vā phalacittaṁ vā, idaṁ nāma ārammaṇaṁ nissāya vattatīti jānituṁ sakkonti.  Te appaṭisandhikassa parinibbutassa kiṁ jānissantīti?  
 Asatāti asantena.  Tucchāti tucchakena.  Musāti musāvādena.  Abhūtenāti yaṁ natthi, tena.  Abbhācikkhantīti abhi-ācikkhanti, abhibhavitvā vadanti.  Venayikoti vinayati vināsetīti vinayo, so eva venayiko, (MA.22./II,118.) sattavināsakoti adhippāyo.  Yathā cāhaṁ na, bhikkhaveti, bhikkhave, yena vākārena ahaṁ na sattavināsako.  Yathā cāhaṁ na vadāmīti yena vā kāraṇena ahaṁ sattavināsaṁ na paññapemi (CS:pg.2.24) Idaṁ vuttaṁ hoti-- yathāhaṁ na sattavināsako, yathā ca na sattavināsaṁ paññapemi, tathā maṁ te bhonto samaṇabrāhmaṇā “venayiko samaṇo Gotamo”ti vadantā sattavināsako samaṇo Gotamoti ca, “sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapetī”ti vadantā sattavināsaṁ paññapetīti ca asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhantīti.  
 Pubbe cāti pubbe mahābodhimaṇḍamhiyeva ca.  Etarahi cāti etarahi dhammadesanāyañca.  Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti dhammacakkaṁ appavattetvā bodhimaṇḍe viharantopi dhammacakkappavattanato paṭṭhāya dhammaṁ desentopi catusaccameva paññapemīti attho.  Ettha hi dukkhaggahaṇena tassa mūlabhūto samudayo, nirodhaggahaṇena taṁsampāpako maggo gahitova hotīti veditabbo.  Tatra ceti tasmiṁ catusaccappakāsane.  Pareti saccāni ājānituṁ paṭivijjhituṁ asamatthapuggalā.  Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti.  Paribhāsantīti vācāya paribhāsanti.  Rosenti vihesentīti rosessāma vihesessāmāti adhippāyena ghaṭṭenti dukkhāpenti.  Tatrāti tesu akkosādīsu, tesu vā parapuggalesu.  Āghātoti kopo.  Appaccayoti domanassaṁ.  Anabhiraddhīti atuṭṭhi.  
 Tatra ceti catusaccappakāsaneyeva.  Pareti catusaccappakāsanaṁ ājānituṁ paṭivijjhituṁ samatthapuggalā.  Ānandoti Ānandapīti.  Uppilāvitattanti uppilāpanapīti.  Tatra ceti catusaccappakāsanamhiyeva.  Tatrāti sakkārādīsu.  Yaṁ kho idaṁ pubbe pariññātanti idaṁ khandhapañcakaṁ pubbe bodhimaṇḍe tīhi pariññāhi pariññātaṁ.  Tatthameti tasmiṁ khandhapañcake ime.  Kiṁ vuttaṁ hoti?  Tatrāpi Tathāgatassa ime sakkārā mayi karīyantīti vā ahaṁ ete anubhavāmīti vā na hoti.  Pubbe pariññātakkhandhapañcakaṁyeva ete sakkāre anubhotīti ettakameva hotīti. (MA.22./II,119.) Tasmāti yasmā saccāni paṭivijjhituṁ asamatthā Tathāgatampi akkosanti, tasmā.  Sesaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 247. Tasmā tiha (CS:pg.2.25) bhikkhave, yaṁ na tumhākanti yasmā attaniyepi chandarāgappahānaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya saṁvattati, tasmā yaṁ na tumhākaṁ, taṁ pajahathāti attho.  Yathāpaccayaṁ vā kareyyāti yathā yathā iccheyya tathā tathā kareyya.  Na hi no etaṁ, bhante, attā vāti, bhante, etaṁ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ amhākaṁ neva attā na amhākaṁ rūpaṁ na viññāṇanti vadanti.  Attaniyaṁ vāti amhākaṁ cīvarādiparikkhāropi na hotīti attho.  Evameva kho, bhikkhave, yaṁ na tumhākaṁ taṁ pajahathāti Bhagavā, khandhapañcakaṁyeva na tumhākanti dassetvā pajahāpeti, tañca kho na uppāṭetvā, luñcitvā vā.  Chandarāgavinayena panetaṁ pajahāpeti.  
 248. Evaṁ svākkhātoti ettha tiparivaṭṭato paṭṭhāya yāva imaṁ ṭhānaṁ āharitumpi vaṭṭati, paṭilomena pemamattakena saggaparāyaṇato paṭṭhāya yāva imaṁ ṭhānaṁ āharitumpi vaṭṭati.  Svākkhātoti sukathito.  Sukathitattā eva uttāno vivaṭo pakāsito.  Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṁ bhinnaṁ tattha tattha sibbitaṁ gaṇṭhikataṁ jiṇṇaṁ vatthaṁ, taṁ yassa natthi, aṭṭhahatthaṁ vā navahatthaṁ vā ahatasāṭakaṁ nivattho, so chinnapilotiko nāma.  Ayampi dhammo tādiso, na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhikatabhāvo atthi.  Apica kacavaro pilotikoti vuccati.  Imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṁ nāma patiṭṭhātuṁ na labhati.  Tenevāha-- 
 	“Kāraṇḍavaṁ niddhamatha, kasambuñcāpakassatha; 
 	Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine.  
 	Niddhamitvāna pāpicche, pāpa-ācāragocare; 
 	Suddhā suddhehi saṁvāsaṁ, kappayavho patissatā.  
 	Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṁ karissathā”ti.  (su.ni.283-285).  
 Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṁ dhammo chinnapilotiko nāma hoti.  (MA.22./II,120.) Vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāyāti tesaṁ vaṭṭaṁ apaññattibhāvaṁ gataṁ nippaññattikaṁ jātaṁ.  Evarūpo mahākhīṇāsavo evaṁ svākkhāte sāsaneyeva uppajjati.  Yathā ca khīṇāsavo, evaṁ anāgāmi-ādayopi.  
 Tattha (CS:pg.2.26) dhammānusārino saddhānusārinoti ime dve sotāpattimaggaṭṭhā honti.  Yathāha-- “katamo ca puggalo dhammānusārī?  Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṁ adhimattaṁ hoti, paññāvāhiṁ paññāpubbaṅgamaṁ ariyamaggaṁ bhāveti.  Ayaṁ vuccati puggalo dhammānusārī.  Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī, phale ṭhito diṭṭhippatto.  Katamo ca puggalo saddhānusārī?  Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṁ adhimattaṁ hoti, saddhāvāhiṁ saddhāpubbaṅgamaṁ ariyamaggaṁ bhāveti.  Ayaṁ vuccati puggalo saddhānusārī.  Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimutto”ti (pu.pa.30).  Yesaṁ mayi saddhāmattaṁ pemamattanti iminā yesaṁ añño ariyadhammo natthi, Tathāgate pana saddhāmattaṁ pemamattameva hoti.  Te vipassakapuggalā adhippetā.  Vipassakabhikkhūnañhi evaṁ vipassanaṁ paṭṭhapetvā nisinnānaṁ dasabale ekā saddhā ekaṁ pemaṁ uppajjati.  Tāya saddhāya tena pemena hatthe gahetvā sagge ṭhapitā viya honti, niyatagatikā kira ete.  Porāṇakattherā pana evarūpaṁ bhikkhuṁ cūḷasotāpannoti vadanti.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Alagaddūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.23.) 3.Vammikasuttavaṇṇanā 

 249. Evaṁ me sutanti vammikasuttaṁ.  Tattha āyasmāti piyavacanametaṁ.  Kumārakassapoti tassa nāmaṁ.  Kumārakāle pabbajitattā pana Bhagavatā, “Kassapaṁ pakkosatha, idaṁ phalaṁ vā khādanīyaṁ vā Kassapassa dethā”ti vutte, katarassa Kassapassāti Kumārakassapassāti evaṁ gahitanāmattā tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi “kumārakassapo” (MA.23./II,121.) tveva vuccati.  Apica raññā posāvanikaputtattāpi taṁ “kumārakassapo”ti sañjāniṁsu.  Ayaṁ panassa pubbayogato paṭṭhāya āvibhāvakathā-- 
 Thero (CS:pg.2.27) kira padumuttarassa Bhagavato kāle seṭṭhiputto ahosi.  Athekadivasaṁ Bhagavantaṁ citrakathiṁ ekaṁ attano sāvakaṁ ṭhānantare ṭhapentaṁ disvā Bhagavato sattāhaṁ dānaṁ datvā, “Ahampi Bhagavā anāgate ekassa Buddhassa ayaṁ thero viya citrakathī sāvako bhaveyyan”ti patthanaṁ katvā puññāni karonto Kassapassa Bhagavato sāsane pabbajitvā visesaṁ nibbattetuṁ nāsakkhi.  
 Tadā kira parinibbutassa Bhagavato sāsane osakkante pañca bhikkhū nisseṇiṁ bandhitvā pabbataṁ abhiruyha samaṇadhammaṁ akaṁsu.  Saṅghatthero tatiyadivase arahattaṁ patto.  Anuthero catutthadivase anāgāmī ahosi.  Itare tayo visesaṁ nibbattetuṁ asakkontā devaloke nibbattiṁsu.  Tesaṁ ekaṁ Buddhantaraṁ devesu ca manussesu ca sampattiṁ anubhontānaṁ eko takkasilāyaṁ rājakule nibbattitvā pukkusāti nāma rājā hutvā Bhagavantaṁ uddissa pabbajitvā Rājagahaṁ gacchanto kumbhakārasālāyaṁ Bhagavato dhammadesanaṁ sutvā anāgāmiphalaṁ patto.  Eko ekasmiṁ samuddapaṭṭane kulaghare nibbattitvā nāvaṁ āruyha bhinnanāvo dārucīrāni nivāsetvā lābhasampattiṁ patto, “ahaṁ arahā”ti cittaṁ uppādetvā, “na tvaṁ arahā, gaccha satthāraṁ pañhaṁ pucchā”ti atthakāmāya devatāya codito tathā katvā arahattaphalaṁ patto.  
 Eko Rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno.  Sā ca paṭhamaṁ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṁ alabhamānā kulagharaṁ gatā gabbhasaṇṭhitampi ajānantī sāmikaṁ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā.  Tassā gabbhininimittaṁ disvā bhikkhuniyo Devadattaṁ pucchiṁsu, so “assamaṇī”ti āha.  Dasabalaṁ pucchiṁsu, Satthā Upālittheraṁ paṭicchāpesi.  Thero Sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṁ pakkosāpetvā sodhento,-- “Pure laddho gabbho, pabbajjā arogā”ti āha.  Satthā “suvinicchitaṁ adhikaraṇan”ti therassa sādhukāraṁ adāsi.  Sā bhikkhunī (MA.23./II,122.) suvaṇṇabimbasadisaṁ puttaṁ vijāyi, taṁ gahetvā rājā Pasenadi Kosalo posāpesi.  “Kassapo”ti cassa nāmaṁ katvā aparabhāge alaṅkaritvā (CS:pg.2.28) satthu santikaṁ netvā pabbājesi.  Iti rañño posāvanikaputtattāpi taṁ “kumārakassapo”ti sañjāniṁsūti.  
 Andhavaneti evaṁnāmake vane.  Taṁ kira vanaṁ dvinnaṁ Buddhānaṁ kāle avijahitanāmaṁ andhavanaṁtveva paññāyati.  Tatrāyaṁ paññattivibhāvanā-- appāyukabuddhānañhi sarīradhātu na ekagghanā hoti.  Adhiṭṭhānānubhāvena vippakiriyati.  Teneva amhākampi Bhagavā,-- “Ahaṁ na ciraṭṭhitiko, appakehi sattehi ahaṁ diṭṭho, yehi na diṭṭho, teva bahutarā, te me dhātuyo ādāya tattha tattha pūjentā saggaparāyaṇā bhavissantī”ti parinibbānakāle, “attano sarīraṁ vippakiriyatū”ti adhiṭṭhāsi.  Dīghāyukabuddhānaṁ pana suvaṇṇakkhandho viya ekagghanaṁ dhātusarīraṁ tiṭṭhati.  
 Kassapassāpi Bhagavato tatheva aṭṭhāsi.  Tato mahājanā sannipatitvā, “dhātuyo ekagghanā na sakkā viyojetuṁ, kiṁ karissāmā”ti sammantayitvā ekagghanameva cetiyaṁ karissāma, kittakaṁ pana hotu tanti āhaṁsu.  Eke sattayojaniyanti āhaṁsu.  Etaṁ atimahantaṁ, anāgate jaggituṁ na sakkā, chayojanaṁ hotu, pañcayojanaṁ… catuyojanaṁ… tiyojanaṁ… dviyojanaṁ… ekayojanaṁ hotūti sanniṭṭhānaṁ katvā iṭṭhakā kīdisā hontūti bāhirante iṭṭhakā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā satasahassagghanikā hontu, abbhantarimante paññāsasahassagghanikā.  Haritālamanosilāhi mattikākiccaṁ kayiratu, telena udakakiccanti niṭṭhaṁ gantvā cattāri mukhāni catudhā vibhajiṁsu.  Rājā ekaṁ mukhaṁ gaṇhi, rājaputto pathavindarakumāro ekaṁ, amaccānaṁ jeṭṭhako hutvā senāpati ekaṁ, janapadānaṁ jeṭṭhako hutvā seṭṭhi ekaṁ.  
 Tattha dhanasampannatāya rājāpi suvaṇṇaṁ nīharāpetvā attanā gahitamukhe kammaṁ ārabhi, uparājāpi, senāpatipi.  Seṭṭhinā gahitamukhe pana kammaṁ olīyati.  Tato yasorato nāma eko upāsako tepiṭako bhāṇako anāgāmī ariyasāvako, so kammaṁ olīyatīti ñatvā pañca sakaṭasatāni (MA.23./II,123.) yojāpetvā janapadaṁ gantvā “Kassapasammāsambuddho (CS:pg.2.29) vīsativassasahassāni ṭhatvā parinibbuto.  Tassa yojanikaṁ ratanacetiyaṁ kayirati, yo yaṁ dātuṁ ussahati suvaṇṇaṁ vā hiraññaṁ vā sattaratanaṁ vā haritālaṁ vā manosilaṁ vā, so taṁ detū”ti samādapesi.  Manussā attano attano thāmena hiraññasuvaṇṇādīni adaṁsu.  Asakkontā telataṇḍulādīni dentiyeva.  Upāsako telataṇḍulādīni kammakārānaṁ bhattavetanatthaṁ pahiṇāti, avasesehi suvaṇṇaṁ cetāpetvā pahiṇāti, evaṁ Sakalajambudīpaṁ acari.  
 Cetiye kammaṁ niṭṭhitanti cetiyaṭṭhānato paṇṇaṁ pahiṇiṁsu-- “niṭṭhitaṁ kammaṁ ācariyo āgantvā cetiyaṁ vandatū”ti.  Sopi paṇṇaṁ pahiṇi-- “mayā Sakalajambudīpo samādapito, yaṁ atthi, taṁ gahetvā kammaṁ niṭṭhāpentū”ti.  Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgamiṁsu.  Ācariyassa paṇṇato pana cetiyaṭṭhānato paṇṇaṁ paṭhamataraṁ ācariyassa hatthaṁ agamāsi.  So paṇṇaṁ vācetvā cetiyaṁ vandissāmīti ekakova nikkhami.  Antarāmagge aṭaviyaṁ pañca corasatāni uṭṭhahiṁsu.  Tatrekacce taṁ disvā iminā Sakalajambudīpato hiraññasuvaṇṇaṁ sampiṇḍitaṁ, nidhikumbhī no pavaṭṭamānā āgatāti avasesānaṁ ārocetvā taṁ aggahesuṁ.  Kasmā tātā, maṁ gaṇhathāti?  Tayā Sakalajambudīpato sabbaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ sampiṇḍitaṁ, amhākampi thokaṁ thokaṁ dehīti.  Kiṁ tumhe na jānātha, Kassapo Bhagavā parinibbuto, tassa yojanikaṁ ratanacetiyaṁ kayirati, tadatthāya mayā samādapitaṁ, no attano atthāya.  Taṁ taṁ laddhaladdhaṭṭhānato tattheva pesitaṁ, mayhaṁ pana nivatthasāṭakamattaṁ ṭhapetvā aññaṁ vittaṁ kākaṇikampi natthīti.  
 Eke, “evametaṁ vissajetha ācariyan”ti āhaṁsu.  Eke, “Ayaṁ rājapūjito amaccapūjito amhesu kañcideva nagaravīthiyaṁ disvā rājarājamahāmattādīnaṁ ārocetvā anayavyasanaṁ pāpuṇāpeyyā”ti āhaṁsu.  Upāsako, “tātā, nāhaṁ evaṁ karissāmī”ti āha.  Tañca kho tesu kāruññena, na attano jīvitanikantiyā.  Atha tesu gahetabbo vissajjetabboti vivadantesu gahetabboti laddhikā eva bahutarā hutvā jīvitā voropayiṁsu.  
(MA.23./II,124.) Tesaṁ (CS:pg.2.30) balavaguṇe ariyasāvake aparādhena nibbutadīpasikhā viya akkhīni antaradhāyiṁsu.  Te, “kahaṁ bho cakkhu, kahaṁ bho cakkhū”ti vippalapantā ekacce ñātakehi gehaṁ nītā.  Ekacce noñātakā anāthāti tattheva aṭaviyaṁ rukkhamūle paṇṇasālāyaṁ vasiṁsu.  Aṭaviṁ āgatamanussā kāruññena tesaṁ taṇḍulaṁ vā puṭabhattaṁ vā paribbayaṁ vā denti.  Dārupaṇṇādīnaṁ atthāya gantvā āgatā manussā kuhiṁ gatatthāti vutte andhavanaṁ gatamhāti vadanti.  Evaṁ dvinnampi Buddhānaṁ kāle taṁ vanaṁ andhavanaṁtveva paññāyati.  Kassapabuddhakāle panetaṁ chaḍḍitajanapade aṭavi ahosi.  Amhākaṁ Bhagavato kāle Sāvatthiyā avidūre Jetavanassa piṭṭhibhāge pavivekakāmānaṁ kulaputtānaṁ vasanaṭṭhānaṁ padhānagharaṁ ahosi, tattha āyasmā kumārakassapo tena samayena sekhapaṭipadaṁ pūrayamāno viharati.  Tena vuttaṁ “andhavane viharatī”ti.  
 Aññatarā devatāti nāmagottavasena apākaṭā ekā devatāti attho.  “Abhijānāti no, bhante, Bhagavā ahuñātaññatarassa mahesakkhassa saṁkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṁ bhāsitā”ti (ma.ni.1.365) ettha pana abhiññāto sakkopi devarājā aññataroti vutto.  Devatāti ca idaṁ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacanaṁ.  Imasmiṁ panatthe devo adhippeto.  Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpa-abbhanumodanādīsu dissati.  Tattha -- “Abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, Bhagavā bhikkhūnaṁ pātimokkhan”ti evamādīsu (a.ni.8.20) khaye dissati.  “Ayaṁ imesaṁ catunnaṁ puggalānaṁ abhikkantataro ca paṇītataro cā”ti (a.ni.4.100) evamādīsu sundare.  
 	“Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṁ; 
 	Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṁ disā”ti.  (vi.va.857)-- 
 Evamādīsu abhirūpe.  “Abhikkantaṁ, bho Gotamā”ti evamādīsu (pārā.15) abbhanumodane.  Idha pana khaye.  Tena abhikkantāya rattiyāti (MA.23./II,125.) parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṁ hoti.  Tatthāyaṁ devaputto majjhimayāmasamanantare āgatoti (CS:pg.2.31) veditabbo.  Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe.  Vaṇṇasaddo pana chavi-thuti-kulavaggakāraṇa-saṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati.  Tattha, “suvaṇṇavaṇṇosi Bhagavā”ti evamādīsu chaviyā.  “Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa Gotamassa vaṇṇā”ti (ma.ni.2.77) evamādīsu thutiyaṁ.  “Cattārome, bho Gotama, vaṇṇā”ti evamādīsu (dī.ni.3.115) kulavagge.  “Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī”ti evamādīsu (saṁ.ni.1.234) kāraṇe.  “Mahantaṁ hatthirājavaṇṇaṁ abhinimminitvā”ti evamādīsu (saṁ.ni.1.138) saṇṭhāne.  “Tayo pattassa vaṇṇā”ti evamādīsu (pārā.602) pamāṇe.  “Vaṇṇo gandho raso ojā”ti evamādīsu rūpāyatane.  So idha chaviyaṁ daṭṭhabbo.  Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpachavi-iṭṭhavaṇṇā, manāpavaṇṇāti vuttaṁ hoti.  Devatā hi manussalokaṁ āgacchamānā pakativaṇṇaṁ pakati-iddhiṁ pajahitvā oḷārikaṁ attabhāvaṁ katvā atirekavaṇṇaṁ atireka-iddhiṁ māpetvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti.  Ayampi devaputto tatheva āgato.  Tena vuttaṁ “abhikkantavaṇṇā”ti.  
 Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesa-yebhūyya-abyāmissānatirekadaḷhattha-visaṁyogādi-anekattho.  Tathā hissa, “kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyan”ti (pārā.1) evamādīsu anavasesattamattho.  “Kevalakappā ca Aṅgamagadhā pahūtaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ ādāya upasaṅkamissantī”ti evamādīsu yebhuyyatā.  “Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī”ti (vibha.225) evamādīsu abyāmissatā.  “Kevalaṁ saddhāmattakaṁ nūna ayamāyasmā”ti (mahāva.244) evamādīsu anatirekatā.  “Āyasmato Anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṁ saṅghabhedāya ṭhito”ti (a.ni.4.243) evamādīsu daḷhatthatā “Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī”ti (saṁ.ni.3.57) evamādīsu visaṁyogo.  Idha panassa anavasesattamatthoti adhippeto.  
 Kappasaddo panāyaṁ abhisaddahana-vohāra-kāla-paññatti- chedana-vikappa-lesa-samantabhāvādi-anekattho. (MA.23./II,126.) Tathā hissa, “okappaniyametaṁ bhoto (CS:pg.2.32) Gotamassa, yathā taṁ arahato sammāsambuddhassā”ti (ma.ni.1.387) evamādīsu abhisaddahanamattho.  “Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṁ paribhuñjitun”ti (cūḷava.250) evamādīsu vohāro.  “Yena sudaṁ niccakappaṁ viharāmī”ti evamādīsu (ma.ni.1.387) kālo.  “Iccāyasmā kappo”ti (saṁ.ni.3.124) evamādīsu paññatti.  “Alaṅkatā kappitakesamassū”ti (saṁ.ni.4.365) evamādīsu chedanaṁ.  “Kappati dvaṅgulakappo”ti (cūḷava.446) evamādīsu vikappo.  “Atthi kappo nipajjitun”ti (a.ni.8.80) evamādīsu leso.  “Kevalakappaṁ veḷuvanaṁ obhāsetvā”ti (saṁ.ni.1.94) evamādīsu samantabhāvo.  Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto.  Tasmā kevalakappaṁ andhavananti ettha anavasesaṁ samantato andhavananti evamattho daṭṭhabbo.  
 Obhāsetvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya ca sūriyo viya ca ekobhāsaṁ ekapajjotaṁ karitvāti attho.  Ekamantaṁ aṭṭhāsīti ekasmiṁ ante, ekasmiṁ okāse aṭṭhāsi.  Etadavocāti etaṁ “bhikkhu bhikkhū”ti-ādivacanamavoca.  Kasmā panāyaṁ avanditvā samaṇavohāreneva kathetīti?  Samaṇasaññāsamudācāreneva.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Ayaṁ antarā kāmāvacare vasi.  Ahaṁ pana asmi tato kālato paṭṭhāya brahmacārī”ti samaṇasaññāvassa samudācarati, tasmā avanditvā samaṇavohāreneva katheti.  Pubbasahāyo kireso devaputto therassa.  Kuto paṭṭhāyāti?  Kassapasammāsambuddhakālato paṭṭhāya.  Yo hi pubbayoge āgatesu pañcasu sahāyesu anuthero catutthadivase anāgāmī ahosīti vutto, ayaṁ so.  Tadā kira tesu saṅghattherassa arahatteneva saddhiṁ abhiññā āgamiṁsu.  So, “mayhaṁ kiccaṁ matthakaṁ pattan”ti vehāsaṁ uppatitvā anotattadahe mukhaṁ dhovitvā uttarakuruto piṇḍapātaṁ ādāya āgantvā, “imaṁ, āvuso, piṇḍapātaṁ bhuñjitvā appamattā samaṇadhammaṁ karothā”ti āha.  Itare āhaṁsu-- “Na, āvuso, amhākaṁ evaṁ katikā atthi-- ‘yo paṭhamaṁ visesaṁ nibbattetvā piṇḍapātaṁ āharati, tenābhataṁ bhuñjitvā (MA.23./II,127.) sesehi samaṇadhammo kātabbo’ti.  Tumhe attano (CS:pg.2.33) upanissayena kiccaṁ matthakaṁ pāpayittha.  Mayampi sace no upanissayo bhavissati, kiccaṁ matthakaṁ pāpessāma.  Papañco esa amhākaṁ, gacchatha tumhe”ti.  So yathāphāsukaṁ gantvā āyupariyosāne parinibbāyi.  
 Punadivase anuthero anāgāmiphalaṁ sacchakāsi, tassa abhiññāyo āgamiṁsu.  Sopi tatheva piṇḍapātaṁ āharitvā tehi paṭikkhitto yathāphāsukaṁ gantvā āyupariyosāne suddhāvāse nibbatti.  So suddhāvāse ṭhatvā te sahāye olokento, eko tadāva parinibbuto, eko adhunā Bhagavato santike ariyabhūmiṁ patto, eko lābhasakkāraṁ nissāya, “ahaṁ arahā”ti cittaṁ uppādetvā suppārakapaṭṭane vasatīti disvā taṁ upasaṅkamitvā, “na tvaṁ arahā, na arahattamaggaṁ paṭipanno, gaccha Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā dhammaṁ suṇāhī”ti uyyojesi.  Sopi antaraghare Bhagavantaṁ ovādaṁ yācitvā, “tasmā tiha te bāhiya evaṁ sikkhitabbaṁ diṭṭhe diṭṭhamattaṁ hotū”ti (udā.10) Bhagavatā saṁkhittena ovadito ariyabhūmiṁ sampāpuṇi.  
 Tato añño eko atthi, so kuhinti olokento andhavane sekkhapaṭipadaṁ pūrayamāno viharatīti disvā cintesi-- “sahāyakassa santike gamissāmīti, gacchantena pana tucchahatthena agantvā kiñci paṇṇākāraṁ gahetvā gantuṁ vaṭṭati, sahāyo kho pana me nirāmiso pabbatamatthake vasanto mayā ākāse ṭhatvā dinnaṁ piṇḍapātampi aparibhuñjitvā samaṇadhammaṁ akāsi, idāni āmisapaṇṇākāraṁ kiṁ gaṇhissati?  Dhammapaṇṇākāraṁ gahetvā gamissāmī”ti brahmaloke ṭhitova ratanāvaḷiṁ ganthento viya pannarasa pañhe vibhajitvā taṁ dhammapaṇṇākāraṁ ādāya āgantvā sahāyassa avidūre ṭhatvā attano samaṇasaññāsamudācāravasena taṁ anabhivādetvāva, “bhikkhu bhikkhū”ti ālapitvā ayaṁ vammikoti-ādimāha.  Tattha turitālapanavasena bhikkhu bhikkhūti āmeḍitaṁ veditabbaṁ.  Yathā vā ekaneva tilakena nalāṭaṁ na sobhati, taṁ parivāretvā aññesupi dinnesu phullitamaṇḍitaṁ viya sobhati, evaṁ ekeneva padena vacanaṁ na (MA.23./II,128.) sobhati parivārikapadena saddhiṁ (CS:pg.2.34) phullitamaṇḍitaṁ viya sobhatīti taṁ parivārikapadavasena vacanaṁ phullitamaṇḍitaṁ viya karontopi evamāha.  
 Ayaṁ vammikoti purato ṭhito vammiko nāma natthi, desanāvasena pana purato ṭhitaṁ dassento viya ayanti āha.  Laṅginti satthaṁ ādāya khaṇanto palighaṁ addasa.  Ukkhipa laṅgiṁ abhikkhaṇa sumedhāti tāta, paṇḍita, laṅgī nāma rattiṁ dhūmāyati divā pajjalati.  Ukkhipeta paraṁ parato khaṇāti.  Evaṁ sabbapadesu attho daṭṭhabbo.  Uddhumāyikanti maṇḍūkaṁ.  Caṅkavāranti khāraparissāvanaṁ.  Kummanti kacchapaṁ.  Asisūnanti maṁsacchedakaṁ asiñceva adhikuṭṭanañca.  Maṁsapesinti nisadapotappamāṇaṁ allamaṁsapiṇḍaṁ.  Nāganti sumanapupphakalāpasadisaṁ mahāphaṇaṁ tividhasovatthikaparikkhittaṁ ahināgaṁ addasa.  Mā nāgaṁ ghaṭṭesīti daṇḍakakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṁsucuṇṇaṁ vā pana khipamāno mā nāgaṁ ghaṭṭayi.  Namo karohi nāgassāti uparivātato apagamma suddhavatthaṁ nivāsetvā nāgassa namakkāraṁ karohi.  Nāgena adhisayitaṁ dhanaṁ nāma yāva sattamā kulaparivaṭṭā khādato na khīyati, nāgo te adhisayitaṁ dhanaṁ dassati, tasmā namo karohi nāgassāti.  Ito vā pana sutvāti yathā dukkhakkhandhe itoti sāsane nissakaṁ, na tathā idha.  Idha pana devaputte nissakkaṁ, tasmā ito vā panāti mama vā pana santikā sutvāti ayamettha attho.
 251. Cātummahābhūtikassāti catumahābhūtamayassa.  Kāyassetaṁ adhivacananti sarīrassa nāmaṁ.  Yatheva hi bāhirako vammiko, vamatīti vantakoti vantussayoti vantasinehasambandhoti catūhi kāraṇehi vammikoti vuccati.  So hi ahimaṅgusa-undūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko.  Upacikāhi vantakoti vammiko.  Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṁsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko.  (MA.23./II,129.) Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṁ deve vassantepi na vippakiriyati, nidāghepi tato paṁsumuṭṭhiṁ gahetvā tasmiṁ muṭṭhinā pīḷiyamāne sineho nikkhamati, evaṁ vantasinehena sambaddhoti vammiko.  Evamayaṁ kāyopi, “akkhimhā (CS:pg.2.35) akkhigūthako”ti-ādinā nayena nānappakārakaṁ asucikalimalaṁ vamatīti vammiko.  Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā imasmiṁ attabhāve nikantipariyādānena attabhāvaṁ chaḍḍetvā gatāti ariyehi vantakotipi vammiko.  Yehi cāyaṁ tīhi aṭṭhisatehi ussito nhārusambaddho maṁsāvalepano allacammapariyonaddho chavirañjito satte vañceti, taṁ sabbaṁ ariyehi vantamevāti vantussayotipi vammiko.  “Taṇhā janeti purisaṁ, cittamassa vidhāvatī”ti (saṁ.ni.1.55) evaṁ taṇhāya janitattā ariyehi vanteneva taṇhāsinehena sambaddho ayanti vantasinehena sambaddhotipi vammiko.  Yathā ca vammikassa anto nānappakārā pāṇakā tattheva jāyanti, uccārapassāvaṁ karonti, gilānā sayanti, matā patanti.  Iti so tesaṁ sūtigharaṁ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti.  Evaṁ khattiyamahāsālādīnampi kāyo ayaṁ gopitarakkhito maṇḍitappasādhito mahānubhāvānaṁ kāyoti acintetvā chavinissitā pāṇā cammanissitā pāṇā maṁsanissitā pāṇā nhārunissitā pāṇā aṭṭhinissitā pāṇā aṭṭhimiñjanissitā pāṇāti evaṁ kulagaṇanāya asītimattāni kimikulasahassāni antokāyasmiṁyeva jāyanti, uccārapassāvaṁ karonti, gelaññena āturitāni sayanti, matāni patanti, iti ayampi tesaṁ pāṇānaṁ sūtigharaṁ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hotīti “vammiko” tveva saṅkhaṁ gato.  Tenāha Bhagavā-- “vammikoti kho, bhikkhu, imassa cātumahābhūtikassa kāyassetaṁ adhivacanan”ti.  
 Mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa.  Odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa.  Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammassāti ettha ayaṁ kāyo hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo.  Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo.  Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo.  Daharakāle (MA.23./II,130.) vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṁ tesaṁ tesaṁ aṅgānaṁ saṇṭhānasampādanatthaṁ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo.  Evaṁ pariharatopi ca bhedanaviddhaṁsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṁ sabhāvoti attho.  Tattha (CS:pg.2.36) mātāpettikasambhava-odanakummāsūpacaya-ucchādanaparimaddanapadehi samudayo kathito, aniccabhedaviddhaṁsanapadehi atthaṅgamo.  Evaṁ sattahipi padehi cātumahābhūtikassa kāyassa uccāvacabhāvo vaḍḍhiparihāni samudayatthaṅgamo kathitoti veditabbo.  
 Divā kammanteti divā kattabbakammante.  Dhūmāyanāti ettha ayaṁ dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāya pakatidhūmeti imesu atthesu vattati.  “Kodho dhūmo bhasmanimosavajjan”ti (saṁ.ni.1.165) ettha hi kodhe vattati.  “Icchādhūmāyitā sattā”ti ettha taṇhāya.  “Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu Bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī”ti ettha vitakke.  
 	“Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā, 
 	Bhayañca metaṁ timūlaṁ pavuttaṁ.  
 	Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsitā.  
 	Hitvā tuvaṁ pabbaja brahmadattā”ti.  (jā.1.6.14) -- 
 Ettha pañcakāmaguṇesu.  “Dhūmaṁ kattā hotī”ti (ma.ni.1.349) ettha dhammadesanāya.  “Dhajo rathassa paññāṇaṁ, dhūmo paññāṇamaggino”ti (saṁ.ni.1.72) ettha pakatidhūme.  Idha panāyaṁ vitakke adhippeto.  Tenāha “ayaṁ rattiṁ dhūmāyanā”ti.  
 Tathāgatassetaṁ adhivacananti Tathāgato hi sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo nāma.  Yathāha-- “sattannaṁ kho, bhikkhu, dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo.  Katamesaṁ sattannaṁ?  Rāgo bāhito hoti, doso… moho… māno… sakkāyadiṭṭhi… vicikicchā… sīlabbataparāmāso bāhito hoti.  Imesaṁ bhikkhu sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo”ti (cūḷani.  mettagūmāṇavapucchāniddesa 28).  Sumedhoti sundarapañño.  Sekkhassāti ettha sikkhatīti (MA.23./II,131.) sekkho.  Yathāha-- “sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekkhoti vuccati.  Kiñca sikkhati?  Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhatī”ti (a.ni.3.86).
 Paññāya (CS:pg.2.37) adhivacananti lokiyalokuttarāya paññāya etaṁ adhivacanaṁ, na āvudhasatthassa.  Vīriyārambhassāti kāyikacetasikavīriyassa.  Taṁ paññāgatikameva hoti.  Lokiyāya paññāya lokiyaṁ, lokuttarāya paññāya lokuttaraṁ.  Ettha panāyaṁ atthadīpanā-- 
 Eko kira jānapado brāhmaṇo pātova māṇavakehi saddhiṁ gāmato nikkhamma divasaṁ araññe mante vācetvā sāyaṁ gāmaṁ āgacchati.  Antarāmagge ca eko vammiko atthi.  So rattiṁ dhūmāyati, divā pajjalati.  Brāhmaṇo antevāsiṁ sumedhaṁ māṇavaṁ āha-- “tāta, ayaṁ vammiko rattiṁ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṁ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī”ti.  So sādhūti kudālaṁ gahetvā samehi pādehi pathaviyaṁ patiṭṭhāya tathā akāsi.  Tatra ācariyabrāhmaṇo viya Bhagavā.  Sumedhamāṇavako viya sekkho bhikkhu.  Vammiko viya kāyo.  “Tāta, ayaṁ vammiko rattiṁ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṁ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī”ti brāhmaṇena vuttakālo viya, “bhikkhu cātumahābhūtikaṁ kāyaṁ cattāro koṭṭhāse katvā pariggaṇhāhī”ti Bhagavatā vuttakālo.  Tassa sādhūti kudālaṁ gahetvā tathākaraṇaṁ viya sekkhassa bhikkhuno, “yo vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhabhāvo, ayaṁ pathavīdhātu.  Yo dvādasasu koṭṭhāsesu ābandhanabhāvo, ayaṁ āpodhātu.  Yo catūsu koṭṭhāsesu paripācanabhāvo, ayaṁ tejodhātu.  Yo chasu koṭṭhāsesu vitthambhanabhāvo, ayaṁ vāyodhātū”ti evaṁ catudhātuvavatthānavasena kāyapariggaho veditabbo.  
 Laṅgīti kho, bhikkhūti kasmā Bhagavā avijjaṁ laṅgīti katvā dassesīti?  Yathā hi nagarassa dvāraṁ pidhāya palighe yojite mahājanassa gamanaṁ pacchijjati, ye nagarassa anto, te antoyeva honti.  Ye bahi, te bahiyeva.  Evameva yassa ñāṇamukhe avijjālaṅgī patati, tassa nibbānasampāpakaṁ ñāṇagamanaṁ pacchijjati, tasmā avijjaṁ laṅgīti (MA.23./II,132.) katvā dassesi.  Pajaha avijjanti ettha kammaṭṭhāna-uggahaparipucchāvasena avijjāpahānaṁ kathitaṁ.  
 Uddhumāyikāti (CS:pg.2.38) kho, bhikkhūti ettha uddhumāyikamaṇḍūko nāma no mahanto, nakhapiṭṭhippamāṇo hoti, purāṇapaṇṇantare vā gacchantare vā valli-antare vā vasati.  So daṇḍakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṁsucuṇṇakena vā ghaṭṭito āyamitvā mahanto parimaṇḍalo beluvapakkappamāṇo hutvā cattāro pāde ākāsagate katvā pacchinnagamano hutvā amittavasaṁ yāti, kākakulalādibhattameva hoti.  Evameva ayaṁ kodho paṭhamaṁ uppajjanto cittāvilamattakova hoti.  Tasmiṁ khaṇe aniggahito vaḍḍhitvā mukhavikulanaṁ pāpeti.  Tadā aniggahito hanusañcopanaṁ pāpeti.  Tadā aniggahito pharusavācānicchāraṇaṁ pāpeti.  Tadā aniggahito disāvilokanaṁ pāpeti.  Tadā aniggahito ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaṁ pāpeti.  Tadā aniggahito pāṇinā leḍḍudaṇḍasatthaparāmasanaṁ pāpeti.  Tadā aniggahito daṇḍasatthābhinipātaṁ pāpeti Tadā aniggahito paraghātanampi attaghātanampi pāpeti.  Vuttampi hetaṁ-- “yato ayaṁ kodho paraṁ ghātetvā attānaṁ ghāteti, ettāvatāyaṁ kodho paramussadagato hoti paramavepullappatto”ti.  Tattha yathā uddhumāyikāya catūsu pādesu ākāsagatesu gamanaṁ pacchijjati, uddhumāyikā amittavasaṁ gantvā kākādibhattaṁ hoti, evameva kodhasamaṅgīpuggalo kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti, amittavasaṁ yāti, sabbesaṁ mārānaṁ yathākāmakaraṇīyo hoti.  Tenāha Bhagavā-- “uddhumāyikāti kho, bhikkhu, kodhūpāyāsassetaṁ adhivacanan”ti.  Tattha balavappatto kodhova kodhūpāyāso.  Pajaha kodhūpāyāsanti ettha paṭisaṅkhānappahānaṁ kathitaṁ.  
 Dvidhāpathoti ettha, yathā puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggappaṭipanno dvedhāpathaṁ patvā, “iminā nu kho gantabbaṁ, iminā gantabban”ti nicchetuṁ asakkonto tattheva tiṭṭhati, atha naṁ corā uṭṭhahitvā anayabyasanaṁ pāpenti, evameva kho mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā nisinno bhikkhu Buddhādīsu kaṅkhāya uppannāya kammaṭṭhānaṁ (MA.23./II,133.) vaḍḍhetuṁ na sakkoti, atha naṁ kilesamārādayo sabbe mārā anayabyasanaṁ pāpenti, iti vicikicchā dvedhāpathasamā hoti.  Tenāha Bhagavā-- “dvidhāpathoti kho, bhikkhu, vicikicchāyetaṁ (CS:pg.2.39) adhivacanan”ti.  Pajaha vicikicchanti ettha kammaṭṭhāna-uggahaparipucchāvasena vicikicchāpahānaṁ kathitaṁ.  
 Caṅgavāranti ettha, yathā rajakehi khāraparissāvanamhi udake pakkhitte eko udakaghaṭo dvepi dasapi vīsatipi ghaṭasatampi paggharatiyeva, pasaṭamattampi udakaṁ na tiṭṭhati, evameva nīvaraṇasamaṅgino puggalassa abbhantare kusaladhammo na tiṭṭhati.  Tenāha Bhagavā-- “caṅgavāranti kho, bhikkhu, pañcannetaṁ nīvaraṇānaṁ adhivacanan”ti.  Pajaha pañcanīvaraṇeti ettha vikkhambhanatadaṅgavasena nīvaraṇappahānaṁ kathitaṁ.  
 Kummoti ettha, yathā kacchapassa cattāro pādā sīsanti pañceva aṅgāni honti, evameva sabbepi saṅkhatā dhammā gayhamānā pañceva khandhā bhavanti.  Tenāha Bhagavā-- “kummoti kho, bhikkhu, pañcannetaṁ upādānakkhandhānaṁ adhivacanan”ti.  Pajaha pañcupādānakkhandheti ettha pañcasu khandhesu chandarāgappahānaṁ kathitaṁ.  
 Asisūnāti ettha, yathā sūnāya upari maṁsaṁ ṭhapetvā asinā koṭṭenti, evamime sattā vatthukāmatthāya kilesakāmehi ghātayamānā vatthukāmānaṁ upari katvā kilesakāmehi kantitā koṭṭitā ca honti.  Tenāha Bhagavā-- “Asisūnāti kho, bhikkhu, pañcannetaṁ kāmaguṇānaṁ adhivacanan”ti.  Pajaha pañca kāmaguṇeti ettha pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṁ kathitaṁ.  
 Maṁsapesīti kho, bhikkhūti ettha ayaṁ maṁsapesi nāma bahujanapatthitā khattiyādayo manussāpi naṁ patthenti kākādayo tiracchānāpi.  Ime hi sattā avijjāya sammattā nandirāgaṁ upagamma vaṭṭaṁ vaḍḍhenti.  Yathā vā maṁsapesi ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne laggati, evamime sattā nandirāgabaddhā vaṭṭe lagganti, dukkhaṁ patvāpi na (MA.23./II,134.) ukkaṇṭhanti iti nandirāgo maṁsapesisadiso hoti.  Tenāha Bhagavā-- “maṁsapesīti kho, bhikkhu, nandirāgassetaṁ adhivacanan”ti.  Pajaha nandīrāganti ettha catutthamaggena nandīrāgappahānaṁ kathitaṁ.  
 Nāgoti kho, bhikkhu, khīṇāsavassetaṁ bhikkhuno adhivacananti ettha yenatthena khīṇāsavo nāgoti vuccati, so Anaṅgaṇasutte (ma.ni.aṭṭha.1.63) pakāsito eva.  Namo karohi nāgassāti khīṇāsavassa Buddhanāgassa, “Buddho (CS:pg.2.40) so Bhagavā bodhāya dhammaṁ deseti, danto so Bhagavā damathāya dhammaṁ deseti, santo so Bhagavā samathāya dhammaṁ deseti, tiṇṇo so Bhagavā taraṇāya dhammaṁ deseti, parinibbuto so Bhagavā parinibbānāya dhammaṁ desetī”ti (ma.ni.1.361) evaṁ namakkāraṁ karohīti ayamettha attho.  Iti idaṁ suttaṁ therassa kammaṭṭhānaṁ ahosi.  Theropi idameva suttaṁ kammaṭṭhānaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ patto.  Ayametassa atthoti ayaṁ etassa pañhassa attho.  Iti Bhagavā ratanarāsimhi maṇikūṭaṁ gaṇhanto viya yathānusandhināva desanaṁ niṭṭhapesīti.
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Vammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.24.)4.Rathavinītasuttavaṇṇanā 

 252.  Evaṁ me sutanti Rathavinītasuttaṁ.  Tattha Rājagaheti evaṁnāmake nagare, tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā Rājagahanti vuccati.  Aññepettha pakāre vaṇṇayanti.  Kiṁ tehi?  Nāmametaṁ tassa nagarassa.  Taṁ panetaṁ Buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṁ hoti, sesakāle suññaṁ hoti yakkhapariggahitaṁ, tesaṁ vasantavanaṁ hutvā tiṭṭhati.  Veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṁ, taṁ kira veḷūhi parikkhittaṁ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena, gopuraṭṭālakayuttaṁ nīlobhāsaṁ manoramaṁ, tena veḷuvananti vuccati.  Kalandakānañcettha nivāpaṁ adaṁsu, tena kalandakanivāpoti vuccati.  
 Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṁ (MA.24./II,135.) āgato surāmadena matto divāseyyaṁ upagato supi.  Parijanopissa, “sutto rājā”ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi, atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā raññābhimukho āgacchati.  Taṁ disvā rukkhadevatā, “rañño jīvitaṁ dammī”ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi.  Rājā paṭibujjhi, kaṇhasappo (CS:pg.2.41) nivatto.  So taṁ disvā, “imāya mama jīvitaṁ dinnan”ti kāḷakānaṁ tattha nivāpaṁ paṭṭhapesi, abhayaghosanañca ghosāpesi.  Tasmā taṁ tato pabhuti kalandakanivāpanti saṅkhyaṁ gataṁ.  Kalandakāti kāḷakānaṁ nāmaṁ.  
 Jātibhūmikāti jātibhūmivāsino.  Tattha jātibhūmīti jātaṭṭhānaṁ.  Taṁ kho panetaṁ neva kosalamahārājādīnaṁ na caṅkībrāhamaṇādīnaṁ na sakkasuyāmasantusitādīnaṁ na asītimahāsāvakādīnaṁ na aññesaṁ sattānaṁ jātaṭṭhānaṁ “jātibhūmī”ti vuccati.  Yassa pana jātadivase dasasahassilokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagandhasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṁ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṁsu, tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānasākiyajanapado Kapilavatthāhāro, sā “jātibhūmī”ti vuccati.  
 
 Dhammagarubhāvavaṇṇanā 

 Vassaṁvuṭṭhāti temāsaṁ vassaṁvuṭṭhā pavāritapavāraṇā hutvā.  Bhagavā etadavocāti “kacci, bhikkhave, khamanīyan”ti-ādīhi vacanehi āgantukapaṭisanthāraṁ katvā etaṁ, “ko nu kho, bhikkhave”ti-ādivacanamavoca.  Te kira bhikkhu,-- “kacci, bhikkhave, khamanīyaṁ kacci yāpanīyaṁ, kaccittha appakilamathena addhānaṁ āgatā, na ca piṇḍakena kilamittha, kuto ca tumhe, bhikkhave, āgacchathā”ti paṭisanthāravasena pucchitā-- “Bhagavā sākiyajanapade Kapilavatthāhārato jātibhūmito āgacchāmā”ti āhaṁsu.  Atha Bhagavā neva suddhodanamahārājassa, na sakkodanassa, na sukkodanassa, na dhotodanassa, na amitodanassa, na amittāya deviyā, na mahāpajāpatiyā, na sakalassa sākiyamaṇḍalassa ārogyaṁ pucchi.  Atha kho attanā ca dasakathāvatthulābhiṁ parañca tattha samādapetāraṁ (MA.24./II,136.) paṭipattisampannaṁ bhikkhuṁ pucchanto idaṁ-- “ko nu kho, bhikkhave”ti-ādivacanaṁ avoca.  
 Kasmā (CS:pg.2.42) pana Bhagavā suddhodanādīnaṁ ārogyaṁ apucchitvā evarūpaṁ bhikkhumeva pucchati?  Piyatāya.  Buddhānañhi paṭipannakā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo ca piyā honti manāpa.Kiṁ kāraṇā?  Dhammagarutāya.  Dhammagaruno hi Tathāgatā, so ca nesaṁ dhammagarubhāvo, “dukkhaṁ kho agāravo viharati, appatisso”ti (a.ni.4.21) iminā ajapālanigrodhamūle uppannajjhāsayena veditabbo.  Dhammagarutāyeva hi Bhagavā Mahākassapattherassa abhinikkhamanadivase paccuggamanaṁ karonto tigāvutaṁ maggaṁ agamāsi.  Atirekatiyojanasataṁ maggaṁ gantvā gaṅgātīre dhammaṁ desetvā Mahākappinaṁ saparisaṁ arahatte patiṭṭhapesi.  Ekasmiṁ pacchābhatte pañcacattālīsayojanaṁ maggaṁ gantvā kumbhakārassa nivesane tiyāmarattiṁ dhammakathaṁ katvā pukkusātikulaputtaṁ anāgāmiphale patiṭṭhapesi.  Vīsayojanasataṁ gantvā vanavāsisāmaṇerassa anuggahaṁ akāsi.  Saṭṭhiyojanamaggaṁ gantvā Khadiravaniyattherassa dhammaṁ desesi.  Anuruddhatthero pācīnavaṁsadāye nisinno mahāpurisavitakkaṁ vitakketīti ñatvā tattha ākāsena gantvā therassa purato oruyha sādhukāramadāsi.  Koṭikaṇṇasoṇattherassa ekagandhakuṭiyaṁ senāsanaṁ paññapāpetvā paccūsakāle dhammadesanaṁ ajjhesitvā sarabhaññapariyosāne sādhukāramadāsi.  Tigāvutaṁ maggaṁ gantvā tiṇṇaṁ kulaputtānaṁ vasanaṭṭhāne Gosiṅgasālavane sāmaggirasānisaṁsaṁ kathesi.  Kassapopi Bhagavā-- “Anāgāmiphale patiṭṭhito ariyasāvako ayan”ti vissāsaṁ uppādetvā ghaṭikārassa kumbhakārassa nivesanaṁ gantvā sahatthā āmisaṁ gahetvā paribhuñji.  
 Amhākaṁyeva Bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya Jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṁ nikkhami.  Kosalamahārāja-Anāthapiṇḍikādayo nivattetuṁ nāsakkhiṁsu.  Anāthapiṇḍiko gharaṁ āgantvā domanassappatto nisīdi.  Atha naṁ puṇṇā nāma dāsī domanassappattosi sāmīti āha.  “Āma je, satthāraṁ nivattetuṁ nāsakkhiṁ, atha me  (MA.24./II,137.) imaṁ temāsaṁ dhammaṁ vā sotuṁ, yathādhippāyaṁ vā dānaṁ dātuṁ na labhissāmī”ti cintā uppannāti.  Ahampi sāmi satthāraṁ nivattessāmīti.  Sace nivattetuṁ sakkosi, bhujissāyeva tvanti.  Sā gantvā dasabalassa pādamūle nipajjitvā “nivattatha Bhagavā”ti āha.  Puṇṇe tvaṁ parapaṭibaddhajīvikā kiṁ me karissasīti.  Bhagavā (CS:pg.2.43) mayhaṁ deyyadhammo natthīti tumhepi jānātha, tumhākaṁ nivattanapaccayā panāhaṁ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu patiṭṭhahissāmīti.  Bhagavā sādhu sādhu puṇṇeti sādhukāraṁ katvā nivattetvā Jetavanameva paviṭṭho.  Ayaṁ kathā pākaṭā ahosi.  Seṭṭhi sutvā puṇṇāya kira Bhagavā nivattitoti taṁ bhujissaṁ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi.  Sā pabbajjaṁ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṁ ārabhi.  Athassā Satthā āraddhavipassakabhāvaṁ ñatvā imaṁ obhāsagāthaṁ vissajjesi-- 
 “Puṇṇe pūresi saddhammaṁ, cando pannaraso yathā; 
 Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṁ karissasī”ti.  (therīgā.3).  
 Gāthāpariyosāne arahattaṁ patvā abhiññātā sāvikā ahosīti.  Evaṁ dhammagaruno Tathāgatā.  
 Nandakatthere upaṭṭhānasālāyaṁ dhammaṁ desentepi Bhagavā anahātova gantvā tiyāmarattiṁ ṭhitakova dhammakathaṁ sutvā desanāpariyosāne sādhukāramadāsi.  Thero āgantvā vanditvā, “kāya velāya, bhante, āgatatthā”ti pucchi.  Tayā suttante āraddhamatteti.  Dukkaraṁ karittha, bhante, Buddhasukhumālā tumheti.  Sace tvaṁ, nanda, kappaṁ desetuṁ sakkuṇeyyāsi, kappamattampāhaṁ ṭhitakova suṇeyyanti Bhagavā avoca.  Evaṁ dhammagaruno Tathāgatā.  Tesaṁ dhammagarutāya paṭipannakā piyā honti, tasmā paṭipannake pucchi.  Paṭipannako ca nāma attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, no attahitāya ca paṭipanno no parahitāya ca, attahitāya ca paṭipanno parahitāya cāti catubbidho hoti.  
 Tattha yo sayaṁ dasannaṁ kathāvatthūnaṁ lābhī hoti, paraṁ tattha na ovadati na anusāsati āyasmā bākulo (MA.24./II,138.) viya.  Ayaṁ attahitāya paṭipanno nāma no parahitāya paṭipanno, evarūpaṁ bhikkhuṁ Bhagavā na pucchati.  Kasmā?  Na mayhaṁ sāsanassa vaḍḍhipakkhe ṭhitoti.  
 Yo pana dasannaṁ kathāvatthūnaṁ alābhī, paraṁ tehi ovadati tena katavattasādiyanatthaṁ Upanando sakyaputto viya, ayaṁ parahitāya paṭipanno (CS:pg.2.44) nāma no attahitāya, evarūpampi na pucchati.  Kasmā?  Assa taṇhā mahāpacchi viya appahīnāti.  
 Yo attanāpi dasannaṁ kathāvatthūnaṁ alābhī, parampi tehi na ovadati, Lāḷudāyī viya, ayaṁ neva attahitāya paṭipanno na parahitāya, evarūpampi na pucchati.  Kasmā?  Assa anto kilesā pharasuchejjā viya mahantāti.  
 Yo pana sayaṁ dasannaṁ kathāvatthūnaṁ lābhī, parampi tehi ovadati, ayaṁ attahitāya ceva parahitāya ca paṭipanno nāma Sāriputtamoggallānamahākassapādayo asītimahātherā viya, evarūpaṁ bhikkhuṁ pucchati.  Kasmā?  Mayhaṁ sāsanassa vuḍḍhipakkhe ṭhitoti.  Idhāpi evarūpameva pucchanto-- “ko nu kho, bhikkhave”ti-ādimāha.  
 Evaṁ Bhagavatā puṭṭhānaṁ pana tesaṁ bhikkhūnaṁ Bhagavā attano jātibhūmiyaṁ ubhayahitāya paṭipannaṁ dasakathāvatthulābhiṁ bhikkhuṁ pucchati, ko nu kho tattha evarūpoti na aññamaññaṁ cintanā vā samantanā vā ahosi.  Kasmā?  Āyasmā hi mantāṇiputto tasmiṁ janapade ākāsamajjhe ṭhito cando viya sūriyo viya ca pākaṭo paññāto.  Tasmā te bhikkhū meghasaddaṁ sutvā ekajjhaṁ sannipatitamoraghaṭā viya ghanasajjhāyaṁ kātuṁ, āraddhabhikkhū viya ca attano ācariyaṁ Puṇṇattheraṁ Bhagavato ārocentā therassa ca guṇaṁ bhāsituṁ appahontehi mukhehi ekappahāreneva Puṇṇo nāma, bhante, āyasmāti-ādimāhaṁsu.  Tattha Puṇṇoti tassa therassa nāmaṁ.  Mantāṇiyā pana so putto, tasmā Mantāṇiputtoti vuccati.  Sambhāvitoti guṇasambhāvanāya sambhāvito.
 
Appicchatādivaṇṇanā 

 Appicchoti icchāvirahito ni-iccho nittaṇho.  Ettha hi byañjanaṁ sāvasesaṁ viya, attho pana niravaseso.  Na hi tassa anto aṇumattāpi pāpikā icchā nāma atthi.  Khīṇāsavo hesa sabbaso pahīnataṇho.  Apicettha atricchatā pāpicchatā mahicchatā appicchatāti ayaṁ bhedo veditabbo.
(MA.24./II,139.) Tattha (CS:pg.2.45) sakalābhe atittassa paralābhe patthanā atricchatā nāma.  Tāya samannāgatassa ekabhājena pakkapūvopi attano patte patito na supakko viya khuddako viya ca khāyati.  Sveva parassa patte pakkhitto supakko viya mahanto viya ca khāyati.  Asantaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatā nāma, sā, “idhekacco assaddho samāno saddhoti maṁ jano jānātū”ti-ādinā nayena abhidhamme āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo kohaññe patiṭṭhāti.  Santaguṇasambhāvanā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā mahicchatā nāma.  Sāpi, “idhekacco saddho samāno saddhoti maṁ jano jānātūti icchati, sīlavā samāno sīlavāti maṁ jano jānātū”ti (vibha.851) iminā nayena āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo dussantappayo hoti, vijātamātāpissa cittaṁ gahetuṁ na sakkoti.  Tenetaṁ vuccati-- 
 “Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;
 Sakaṭena paccayaṁ detu, tayopete atappayā”ti.
 Santaguṇanigūhanatā pana paṭiggahaṇe ca mattaññutā appicchatā nāma, tāya samannāgato puggalo attani vijjamānampi guṇaṁ paṭicchādetukāmatāya, “saddho samāno saddhoti maṁ jano jānātūti na icchati.  Sīlavā, pavivitto, bahussuto, āraddhavīriyo, samādhisampanno, paññavā, khīṇāsavo samāno khīṇāsavoti maṁ jano jānātū”ti na icchati, seyyathāpi Majjhantikatthero.
 Thero kira mahākhīṇāsavo ahosi, pattacīvaraṁ panassa pādamattameva agghati, so asokassa dhammarañño vihāramahadivase saṅghatthero ahosi.  Athassa atilūkhabhāvaṁ disvā manussā, “bhante, thokaṁ bahi hothā”ti āhaṁsu.  Thero, “mādise khīṇāsave rañño saṅgahaṁ akaronte añño ko karissatī”ti pathaviyaṁ nimujjitvā saṅghattherassa ukkhittapiṇḍaṁ gaṇhantoyeva ummujji.  Evaṁ khīṇāsavo samāno, “khīṇāsavoti maṁ jano jānātū”ti na icchati.  Evaṁ appiccho pana bhikkhu anuppannaṁ lābhaṁ uppādeti, uppannaṁ lābhaṁ thāvaraṁ karoti, dāyakānaṁ (CS:pg.2.46) cittaṁ ārādheti, yathā yathā (MA.24./II,140.) hi so attano appicchatāya appaṁ gaṇhāti, tathā tathā tassa vatte pasannā manussā bahū denti.
 Aparopi catubbidho appiccho-- 1paccaya-appiccho 2dhutaṅga-appiccho 3pariyatti-appiccho 4adhigama-appicchoti.  Tattha catūsu paccayesu appiccho paccaya-appiccho nāma, so dāyakassa vasaṁ jānāti, deyyadhammassa vasaṁ jānāti, attano thāmaṁ jānāti.  Yadi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṁ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṁ gaṇhāti.  Deyyadhammo appo, dāyako bahuṁ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṁ gaṇhāti.  Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṁ dātukāmo, attano thāmaṁ ñatvā pamāṇeneva gaṇhāti.  
 Dhutaṅgasamādānassa attani atthibhāvaṁ najānāpetukāmo dhutaṅga-appiccho nāma.  Tassa vibhāvanatthaṁ imāni vatthūni -- Sosānikamahāsumanatthero kira saṭṭhi vassāni susāne vasi, añño ekabhikkhupi na aññāsi, tenevāha-- 
 “Susāne saṭṭhi vassāni, abbokiṇṇaṁ vasāmahaṁ; 
 Dutiyo maṁ na jāneyya, aho sosānikuttamo”ti.  
 Cetiyapabbate Dvebhātiyattherā vasiṁsu.  Tesu kaniṭṭho upaṭṭhākena pesitā ucchukhaṇḍikā gahetvā jeṭṭhassa santikaṁ agamāsi.  Paribhogaṁ, bhante, karothāti.  Therassa ca bhattakiccaṁ katvā mukhaṁ vikkhālanakālo ahosi.  So alaṁ, āvusoti āha.  Kacci, bhante, ekāsanikatthāti.  Āharāvuso, ucchukhaṇḍikāti paññāsa vassāni ekāsaniko samānopi dhutaṅgaṁ nigūhamāno paribhogaṁ katvā mukhaṁ vikkhāletvā puna dhutaṅgaṁ adhiṭṭhāya gato.  
 Yo pana Sāketakatissatthero viya bahussutabhāvaṁ jānāpetuṁ na icchati, ayaṁ pariyatti-appiccho nāma.  Thero kira khaṇo natthīti uddesaparipucchāsu okāsaṁ akaronto maraṇakkhayaṁ, bhante, labhissathāti codito gaṇaṁ vissajjetvā kaṇikāravālikasamuddavihāraṁ gato.  Tattha antovassaṁ theranavamajjhimānaṁ upakāro hutvā (CS:pg.2.47) mahāpavāraṇāya uposathadivase dhammakathāya janataṁ khobhetvā gato.  
 Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sotāpannādibhāvaṁ jānāpetuṁ na icchati, ayaṁ adhigama-appiccho (MA.24./II,141.) nāma, tayo kulaputtā viya ghaṭikārakumbhakāro viya ca.  
 Āyasmā pana puṇṇo atricchataṁ pāpicchataṁ mahicchatañca pahāya sabbaso icchāpaṭipakkhabhūtāya alobhasaṅkhātāya parisuddhāya appicchatāya samannāgatattā appiccho nāma ahosi.  Bhikkhūnampi, “Āvuso, atricchatā pāpicchatā mahicchatāti ime dhammā pahātabbā”ti tesu ādīnavaṁ dassetvā evarūpaṁ appicchataṁ samādāya vattitabbanti appicchakathaṁ kathesi.  Tena vuttaṁ “Attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṁ kattā”ti.  
 
Dvādasavidhasantosavaṇṇanā 

 Idāni attanā ca santuṭṭhoti-ādīsu visesatthameva dīpayissāma.  Yojanā pana vuttanayeneva veditabbā.  Santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato.  So panesa santoso dvādasavidho hoti.  Seyyathidaṁ, cīvare yathālābhasantoso yathābalasantoso yathasāruppasantosoti tividho, evaṁ piṇḍapātādīsu.  Tassāyaṁ pabhedasaṁvaṇṇanā.  
 Idha bhikkhu cīvaraṁ labhati sundaraṁ vā asundaraṁ vā.  So teneva yāpeti aññaṁ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso.  Atha yo pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṁ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṁ taṁ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso.  Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṁ aññataraṁ mahagghacīvaraṁ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā idaṁ therānaṁ cirapabbajitānaṁ idaṁ bahussutānaṁ anurūpaṁ, idaṁ gilānānaṁ idaṁ appalābhānaṁ hotūti datvā tesaṁ purāṇacīvaraṁ vā (CS:pg.2.48) saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṁ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.  
 Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṁ labhati lūkhaṁ vā paṇītaṁ vā, so teneva yāpeti, aññaṁ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso.  Yo pana attano pakativiruddhaṁ vā byādhiviruddhaṁ vā (MA.24./II,142.) piṇḍapātaṁ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṁ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṁ bhuñjitvā samaṇadhammaṁ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso.  Aparo bahuṁ paṇītaṁ piṇḍapātaṁ labhati, so taṁ cīvaraṁ viya cirapabbajitabahussuta-appalābhigilānānaṁ datvā tesaṁ vā sesakaṁ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṁ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.
 Idha pana bhikkhu senāsanaṁ labhati manāpaṁ vā amanāpaṁ vā, so tena neva somanassaṁ na paṭighaṁ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati, ayamassa senāsane yathālābhasantoso Yo pana attano pakativiruddhaṁ vā byādhiviruddhaṁ vā senāsanaṁ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṁ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso.  Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussuta-appalābhigilānānaṁ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.  Yopi, “uttamasenāsanaṁ nāma pamādaṭṭhānaṁ, tattha nisinnassa thinamiddhaṁ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī”ti paṭisañcikkhitvā tādisaṁ senāsanaṁ pattampi na sampaṭicchati, so taṁ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti, ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.  
 Idha pana bhikkhu bhesajjaṁ labhati lūkhaṁ vā paṇītaṁ vā, so yaṁ labhati, teneva santussati, aññaṁ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso.  Yo pana telena atthiko phāṇitaṁ (CS:pg.2.49) labhati, so taṁ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṁ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā tehi bhesajjaṁ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.  Aparo mahāpuñño bahuṁ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṁ labhati, so taṁ cīvaraṁ viya cirapabbajitabahussuta-appalābhigilānānaṁ datvā tesaṁ ābhatakena yena kenaci  (MA.24./II,143.) yāpentopi santuṭṭhova hoti.  Yo pana ekasmiṁ bhājane muttaharītakaṁ ṭhapetvā ekasmiṁ catumadhuraṁ, “gaṇha, bhante, yadicchasī”ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharītakaṁ nāma Buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṁ paṭikkhipitvā muttaharītakeneva bhesajjaṁ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.  
 Imesaṁ pana paccekaṁ paccayesu tiṇṇaṁ tiṇṇaṁ santosānaṁ yathāsāruppasantosova aggo.  Āyasmā puṇṇo ekekasmiṁ paccaye imehi tīhi santosehi santuṭṭho ahosi.  Santuṭṭhikathañcāti bhikkhūnampi ca imaṁ santuṭṭhikathaṁ kattāva ahosi.  
 
 Tividhapavivekavaṇṇanā 

 Pavivittoti kāyapaviveko cittapaviveko upadhipavivekoti imehi tīhi pavivekehi samannāgato.  Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṁ kappeti, eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamamadhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṁ kāyapaviveko nāma.  Aṭṭha samāpattiyo pana cittapaviveko nāma.  Nibbānaṁ upadhipaviveko nāma.  Vuttampi hetaṁ-- “kāyapaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṁ nekkhammābhiratānaṁ.  Cittapaviveko ca parisuddhacittānaṁ paramavodānappattānaṁ.  Upadhiviveko ca nirupadhīnaṁ puggalānaṁ visaṅkhāragatānan”ti (mahāni.57).  Pavivekakathanti bhikkhūnampi ca imaṁ pavivekakathaṁ kattā.  
 
 Pañcavidhasaṁsaggavaṇṇanā 

 Asaṁsaṭṭhoti (CS:pg.2.50) pañcavidhena saṁsaggena virahito.  Savanasaṁsaggo dassanasaṁsaggo samullapanasaṁsaggo sambhogasaṁsaggo kāyasaṁsaggoti pañcavidho saṁsaggo.  Tesu idha bhikkhu suṇāti, “Asukasmiṁ gāme vā nigame vā itthī vā kumārikā vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā”ti.  So taṁ sutvā saṁsīdati visīdati na sakkoti brahmacariyaṁ sandhāretuṁ, sikkhādubbalyaṁ anāvikatvā hīnāyāvattatīti evaṁ parehi vā kathīyamānaṁ rūpādisampattiṁ attanā vā hasitalapitagītasaddaṁ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena (MA.24./II,144.) uppanno rāgo savanasaṁsaggo nāma.  So anitthigandhapaccekabodhisattassa ca pañcaggaḷaleṇavāsītissadaharassa ca vasena veditabbo-- 
 Daharo kira ākāsena gacchanto girigāmavāsikammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṁ padumasaraṁ gantvā nhatvā padumāni ca pilandhitvā madhurassarena gāyantiyā saddaṁ sutvā kāmarāgena viddho visesā parihāyitvā anayabyasanaṁ pāpuṇi.  Idha bhikkhu na heva kho suṇāti, apica kho sāmaṁ passati itthiṁ vā kumāriṁ vā abhirūpaṁ dassanīyaṁ pāsādikaṁ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṁ.  So taṁ disvā saṁsīdati visīdati na sakkoti brahmacariyaṁ sandhāretuṁ, sikkhādubbalyaṁ anāvikatvā hīnāyāvattatīti evaṁ visabhāgarūpaṁ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṁsaggo nāma.  So evaṁ veditabbo-- 
 Eko kira daharo kāladīghavāpidvāravihāraṁ uddesatthāya gato.  Ācariyo tassa antarāyaṁ disvā okāsaṁ na karoti.  So punappunnaṁ anubandhati.  Ācariyo sace antogāme na carissasi.  Dassāmi te uddesanti āha.  So sādhūti sampaṭicchitvā uddese niṭṭhite ācariyaṁ vanditvā gacchanto ācariyo me imasmiṁ gāme carituṁ na deti, kiṁ nu kho kāraṇanti cīvaraṁ pārupitvā gāmaṁ pāvisi, ekā kuladhītā pītakavatthaṁ nivāsetvā gehe ṭhitā daharaṁ disvā sañjātarāgā uḷuṅkena yāguṁ āharitvā tassa patte pakkhipitvā nivattitvā mañcake nipajji.  Atha naṁ mātāpitaro (CS:pg.2.51) kiṁ ammāti pucchiṁsu, dvārena gataṁ daharaṁ labhamānā jīvissāmi, alabhamānā marissāmīti.  Mātāpitaro vegena gantvā gāmadvāre daharaṁ patvā vanditvā, “nivattatha, bhante, bhikkhaṁ gaṇhāhī”ti āhaṁsu.  Daharo alaṁ gacchāmīti.  Te, “idaṁ nāma, bhante, kāraṇan”ti yācitvā-- “Amhākaṁ, bhante, gehe ettakaṁ nāma dhanaṁ atthi, ekāyeva no dhītā, tvaṁ no jeṭṭhaputtaṭṭhāne ṭhassasi, sukhena sakkā jīvitun”ti āhaṁsu.  Daharo, “na mayhaṁ iminā palibodhena attho”ti anādiyitvāva pakkanto.  
 Mātāpitaro gantvā, “Amma, nāsakkhimhā daharaṁ nivattetuṁ, yaṁ aññaṁ sāmikaṁ icchasi, taṁ labhissasi, uṭṭhehi khāda ca piva cā”ti āhaṁsu.  Sā anicchantī sattāhaṁ nirāhārā hutvā kālamakāsi.  Mātāpitaro tassā sarīrakiccaṁ katvā taṁ pītakavatthaṁ dhuravihāre bhikkhusaṅghassa adaṁsu, (MA.24./II,145.) bhikkhū vatthaṁ khaṇḍākhanḍaṁ katvā bhājayiṁsu.  Eko mahallako attano koṭṭhāsaṁ gahetvā kalyāṇīvihāraṁ āgato.  Sopi daharo cetiyaṁ vandissāmīti tattheva gantvā divāṭṭhāne nisīdi.  Mahallako taṁ vatthakhaṇḍaṁ gahetvā, “iminā me parissāvanaṁ vicārethā”ti daharaṁ avoca.  Daharo mahāthera “kuhiṁ laddhan”ti āha.  So sabbaṁ pavattiṁ kathesi.  So taṁ sutvāva, “evarūpāya nāma saddhiṁ saṁvāsaṁ nālatthan”ti rāgagginā daḍḍho tattheva kālamakāsi.  
 Aññamaññaṁ ālāpasallāpavasena uppannarāgo pana samullapanasaṁsaggo nāma.  Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṁ, bhikkhuniyā vā bhikkhussa santakaṁ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṁsaggo nāma.  So evaṁ veditabbo-- maricavaṭṭivihāramahe kira bhikkhūnaṁ satasahassaṁ bhikkhunīnaṁ navutisahassāni eva ahesuṁ.  Eko sāmaṇero uṇhayāguṁ gahetvā gacchanto sakiṁ cīvarakaṇṇe ṭhapesi, sakiṁ bhūmiyaṁ.  Ekā sāmaṇerī disvā ettha pattaṁ ṭhapetvā yāhīti thālakaṁ adāsi.  Te aparabhāge ekasmiṁ bhaye uppanne parasamuddaṁ agamaṁsu.  Tesu bhikkhunī puretaraṁ agamāsi.  Sā, “eko kira sīhaḷabhikkhu āgato”ti sutvā therassa santikaṁ gantvā paṭisanthāraṁ katvā nisinnā,-- “bhante, maricavaṭṭivihāramahakāle tumhe kativassā”ti pucchi.  Tadāhaṁ sattavassikasāmaṇero.  Tvaṁ pana kativassāti?  Ahaṁ sattavassikasāmaṇerīyeva ekassa (CS:pg.2.52) sāmaṇerassa uṇhayāguṁ gahetvā gacchantassa pattaṭhapanatthaṁ thālakamadāsinti.  Thero, “ahaṁ so”ti vatvā thālakaṁ nīharitvā dassesi.  Te ettakeneva saṁsaggena brahmacariyaṁ sandhāretuṁ asakkontā dvepi saṭṭhivassakāle vibbhamiṁsu.  
 Hatthagāhādivasena pana uppannarāgo kāyasaṁsaggo nāma.  Tatridaṁ vatthu-- mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṁ gaṇhanti.  Tesaṁ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṁ suṇanti.  Tatreko daharo hatthaṁ pasārento ekissā daharabhikkhuniyā kāyaṁ chupi.  Sā taṁ hatthaṁ gahetvā attano urasmiṁ ṭhapesi, ettakena saṁsaggena dvepi vibbhamitvā gihibhāvaṁ pattā.  
(MA.24./II,146.)
Gāhagāhakādivaṇṇanā 

 Imesu pana pañcasu saṁsaggesu bhikkhuno bhikkhūhi saddhiṁ savanadassanasamullapanasambhogakāyaparāmāsā niccampi hontiyeva, bhikkhunīhi saddhiṁ ṭhapetvā kāyasaṁsaggaṁ sesā kālena kālaṁ honti; tathā upāsaka-upāsikāhi saddhiṁ sabbepi kālena kālaṁ honti.  Tesu hi kilesuppattito cittaṁ rakkhitabbaṁ.  Eko hi bhikkhu gāhagāhako hoti, eko gāhamuttako, eko muttagāhako, eko muttamuttako.  
 Tattha yaṁ bhikkhuṁ manussāpi āmisena upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamanti, bhikkhupi pupphaphalādīhi upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamati, ayaṁ gāhagāhako nāma.  Yaṁ pana manussā vuttanayena upasaṅkamanti, bhikkhu dakkhiṇeyyavasena upasaṅkamati, ayaṁ gāhamuttako nāma.  Yassa manussā dakkhiṇeyyavasena cattāro paccaye denti, bhikkhu pupphaphalādīhi upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamati, ayaṁ muttagāhako nāma.  Yassa manussāpi dakkhiṇeyyavasena cattāro paccaye denti, bhikkhupi Cūḷapiṇḍapātiyatissatthero viya dakkhiṇeyyavasena paribhuñjati, ayaṁ muttamuttako nāma.  
 Theraṁ kira ekā upāsikā dvādasa vassāni upaṭṭhahi.  Ekadivasaṁ tasmiṁ gāme aggi uṭṭhahitvā gehāni jhāpesi.  Aññesaṁ kulūpakabhikkhū āgantvā (CS:pg.2.53) “Kiṁ upāsike, api kiñci bhaṇḍakaṁ arogaṁ kātuṁ asakkhitthā”ti paṭisanthāraṁ akaṁsu.  Manussā, “Amhākaṁ mātu Kulūpakatthero bhuñjanavelāyameva āgamissatī”ti āhaṁsu.  Theropi punadivase bhikkhācāravelaṁ sallakkhetvāva āgato.  Upāsikā koṭṭhacchāyāya nisīdāpetvā bhikkhaṁ sampādetvā adāsi.  There bhattakiccaṁ katvā pakkante manussā āhaṁsu-- “Amhākaṁ mātu Kulūpakatthero bhuñjanavelāyameva āgato”ti.  Upāsikā, “Tumhākaṁ kulūpakā tumhākaṁyeva anucchavikā, mayhaṁ thero mayheva anucchaviko”ti āha.  Āyasmā pana mantāṇiputto imehi pañcahi saṁsaggehi catūhipi parisāhi saddhiṁ asaṁsaṭṭho gāhamuttako ceva muttamuttako ca ahosi.  Yathā ca sayaṁ asaṁsaṭṭho, evaṁ bhikkhūnampi taṁ asaṁsaggakathaṁ kattā ahosi.  
(MA.24./II,147.) Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo, paripuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho.  Yo hi bhikkhu gamane uppannakilesaṁ ṭhānaṁ pāpuṇituṁ na deti, ṭhāne uppannakilesaṁ nisajjaṁ, nisajjāya uppannakilesaṁ sayanaṁ pāpuṇituṁ na deti, mantena kaṇhasappaṁ uppīḷetvā gaṇhanto viya, amittaṁ gīvāya akkamanto viya ca vicarati, ayaṁ āraddhavīriyo nāma.  Thero ca tādiso ahosi.  Bhikkhūnampi tatheva vīriyārambhakathaṁ kattā ahosi.  
 Sīlasampannoti-ādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṁ.  Samādhīti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo.  Paññāti lokiyalokuttarañāṇaṁ.  Vimuttīti ariyaphalaṁ.  Vimuttiñāṇadassananti ekūnavīsatividhaṁ paccavekkhaṇañāṇaṁ.  Thero sayampi sīlādīhi sampanno ahosi bhikkhūnampi sīlādikathaṁ kattā.  Svāyaṁ dasahi kathāvatthūhi ovadatīti ovādako.  Yathā pana eko ovadatiyeva, sukhumaṁ atthaṁ parivattetvā jānāpetuṁ na sakkoti.  Na evaṁ thero.  Thero pana tāni dasa kathāvatthūni viññāpetīti viññāpako.  Eko viññāpetuṁ sakkoti, kāraṇaṁ dassetuṁ na sakkoti.  Thero kāraṇampi sandassetīti sandassako.  Eko vijjamānaṁ kāraṇaṁ dasseti, gāhetuṁ pana na sakkoti.  Thero gāhetumpi sakkotīti samādapako.  Evaṁ samādapetvā (CS:pg.2.54) pana tesu kathāvatthūsu ussāhajananavasena bhikkhū samuttejetīti samuttejako.  Ussāhajāte vaṇṇaṁ vatvā sampahaṁsetīti sampahaṁsako.

Pañcalābhavaṇṇanā 

 253. Suladdhalābhāti aññesampi manussattabhāvapabbajjādiguṇalābhā nāma honti.  Āyasmato pana puṇṇassa suladdhalābhā ete, yassa satthu sammukhā evaṁ vaṇṇo abbhuggatoti attho.  Apica apaṇḍitehi vaṇṇakathanaṁ nāma na tathā lābho, paṇḍitehi vaṇṇakathanaṁ pana lābho.  Gihī hi vā vaṇṇakathanaṁ na tathā lābho, gihī hi “vaṇṇaṁ kathessāmī”ti, “Amhākaṁ ayyo saṇho sakhilo sukhasambhāso, vihāraṁ āgatānaṁ yāgubhattaphāṇitādīhi saṅgahaṁ karotī”ti kathento avaṇṇameva katheti.  “Avaṇṇaṁ kathessāmī”ti “Ayaṁ thero mandamando viya abalabalo viya bhākuṭikabhākuṭiko viya natthi iminā saddhiṁ vissāso”ti kathento vaṇṇameva katheti.  Sabrahmacārīhipi satthu  (MA.24./II,148.) parammukhā vaṇṇakathanaṁ na tathā lābho, satthu sammukhā pana atilābhoti imampi atthavasaṁ paṭicca “suladdhalābhā”ti āha.  Anumassa anumassāti dasa kathāvatthūni anupavisitvā anupavisitvā.  Tañca Satthā abbhanumodatīti tañcassa vaṇṇaṁ evametaṁ appiccho ca so bhikkhu santuṭṭho ca so bhikkhūti anumodati.  Iti viññūhi vaṇṇabhāsanaṁ eko lābho, sabrahmacārīhi eko, satthu sammukhā eko, anumassa anumassa eko, satthārā abbhanumodanaṁ ekoti ime pañca lābhe sandhāya “suladdhalābhā”ti āha.  Kadācīti kismiñcideva kāle.  Karahacīti tasseva vevacanaṁ.  Appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpoti api nāma koci kathāsamudācāropi bhaveyya.  Therena kira āyasmā puṇṇo neva diṭṭhapubbo, nassa dhammakathā sutapubbā.  Iti so tassa dassanampi dhammakathampi patthayamāno evamāha.  
 
 Cārikādivaṇṇanā 

 254. Yathābhirantanti yathā-ajjhāsayaṁ viharitvā.  Buddhānañhi ekasmiṁ ṭhāne vasantānaṁ chāyūdakādivipattiṁ vā apphāsukasenāsanaṁ vā, manussānaṁ assaddhādibhāvaṁ (CS:pg.2.55) vā āgamma anabhirati nāma natthi.  Tesaṁ sampattiyā “idha phāsu viharāmā”ti abhiramitvā ciravihāropi natthi.  Yattha pana Tathāgate viharante sattā saraṇesu vā patiṭṭhahanti, sīlāni vā samādiyanti, pabbajanti vā, tato sotāpattimaggādīnaṁ vā pana tesaṁ upanissayo hoti.  Tattha Buddhā satte tāsu sampattīsu patiṭṭhāpana-ajjhāsayena vasanti; tāsaṁ abhāve pakkamanti.  Tena vuttaṁ-- “yathā-ajjhāsayaṁ viharitvā”ti.  Cārikaṁ caramānoti addhānagamanaṁ gacchanto.  Cārikā ca nāmesā Bhagavato duvidhā hoti turitacārikā ca, aturitacārikā ca.  
 Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṁ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṁ turitacārikā nāma.  Sā Mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā.  Bhagavā hi Mahākassapaṁ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṁ maggaṁ agamāsi, āḷavakassatthāya tiṁsayojanaṁ, tathā aṅgulimālassa (MA.24./II,149.) Pukkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṁ, Mahākappinassa vīsayojanasataṁ, khadiravaniyassatthāya satta yojanasatāni agamāsi; dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṁ vīsayojanasataṁ.  
 Ekadivasaṁ kira thero, “tissasāmaṇerassa santikaṁ, bhante, gacchāmī”ti āha.  Bhagavā, “ahampi gamissāmī”ti vatvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi-- “Ānanda, vīsatisahassānaṁ chaḷabhiññānaṁ ārocehi-- ‘Bhagavā vanavāsītissasāmaṇerassa santikaṁ gamissatī’”ti.  Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto ākāse uppatitvā vīsayojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṁ pārupi.  Kammantaṁ gacchamānā manussā disvā, “Satthā, bho, āgato, mā kammantaṁ agamitthā”ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṁ datvā pānavattaṁ karontā, “kuhiṁ, bhante, Bhagavā gacchatī”ti daharabhikkhū pucchiṁsu.  Upāsakā, na Bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāya āgatoti Te “Amhākaṁ kira Kulūpakattherassa dassanatthāya Satthā āgato, no vata no thero oramattako”ti somanassajātā ahesuṁ.  
 Atha (CS:pg.2.56) Bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāmaṁ piṇḍāya caritvā “upāsakā mahā bhikkhusaṅgho”ti pucchi.  Athassa te, “Satthā, bhante, āgato”ti ārocesuṁ, so Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi.  Satthā tassa pattaṁ hatthena gahetvā, “Alaṁ, tissa, niṭṭhitaṁ bhattakiccan”ti āha.  Tato upajjhāyaṁ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi.  Athassa bhattakiccapariyosāne Satthā maṅgalaṁ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā, “kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṁ gamanamaggo”ti āha.  “Ayaṁ Bhagavā”ti.  Maggaṁ desayamāno purato yāhi tissāti.  Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesako samānopi “sakalatigāvute magge sāmaṇeraṁ daṭṭhuṁ lacchāmī”ti taṁ maggadesakamakāsi.  
 So attano vasanaṭṭhānaṁ gantvā Bhagavato vattamakāsi.  Atha naṁ Bhagavā, “Kataro te, tissa, (MA.24./II,150.) caṅkamo”ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā, “tissa, imasmiṁ ṭhāne sukhaṁ vasasī”ti pucchi.  So āha-- “Āma, bhante, imasmiṁ me ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṁ saddaṁ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṁ vasāmī”ti.  Atha naṁ Bhagavā, “Tissa, bhikkhusaṅghaṁ sannipātehi, Buddhadāyajjaṁ te dassāmī”ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti.  Ayaṁ turitacārikā nāma.
 Yaṁ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṁ yojanaḍḍhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṁ anuggaṇhantassa gamanaṁ, ayaṁ aturitacārikā nāma.  Imaṁ pana cārikaṁ caranto Bhagavā mahāmaṇḍalaṁ majjhimamaṇḍalaṁ antimamaṇḍalanti imesaṁ tiṇṇaṁ maṇḍalānaṁ aññatarasmiṁ carati.  Tattha mahāmaṇḍalaṁ navayojanasatikaṁ, majjhimamaṇḍalaṁ chayojanasatikaṁ, antimamaṇḍalaṁ tiyojanasatikaṁ.  Yadā mahāmaṇḍale cārikaṁ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati.  Samantā yojanasataṁ ekakolāhalaṁ ahosi, purimaṁ purimaṁ āgatā nimantetuṁ labhanti; itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati.  Tatra Bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṁ dvīhaṁ vasanto mahājanaṁ āmisapaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭūpanissitaṁ (CS:pg.2.57) kusalaṁ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṁ pariyosāpeti.
 Sace pana antovasse bhikkhūnaṁ samathavipassanā taruṇā hoti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṁ datvā kattikapuṇṇamāya pavāretvā migasirassa paṭhamadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍalaṁ osarati.  Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṁ caritukāmo catumāsaṁ vasitvāva nikkhamati.  Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati.  Bhagavā purimanayeneva lokaṁ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṁ pariyosāpeti.  
 Sace pana catumāsaṁ vuṭṭhavassassāpi Bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṁ indriyaparipākaṁ āgamayamāno (MA.24./II,151.) aparampi ekaṁ māsaṁ vā dviticatumāsaṁ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati.  Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati.  Bhagavā purimanayeneva lokaṁ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṁ pariyosāpeti.  Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṁ caranto na cīvarādihetu carati.  Atha kho ye duggatā bālā jiṇṇā byādhitā, te kadā Tathāgataṁ āgantvā passissanti?  Mayi pana cārikaṁ carante mahājano Tathāgatadassanaṁ labhissati, tattha keci cittāni pasādessanti, keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṁ dassanti, keci micchādassanaṁ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti, taṁ tesaṁ bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti evaṁ lokānukampāya cārikaṁ carati.  
 Apica catūhi kāraṇehi Buddhā Bhagavanto cārikaṁ caranti-- jaṅghāvihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālaṁ abhikaṅkhanatthāya, bhikhūnaṁ sikkhāpadaṁ paññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti.  Aparehipi catūhi kāraṇehi Buddhā Bhagavanto cārikaṁ caranti-- Buddhaṁ saraṇaṁ gacchissantīti vā, dhammaṁ saraṇaṁ gacchissantīti vā, saṅghaṁ saraṇaṁ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vāti Aparehi pañcahi kāraṇehi Buddhā Bhagavanto cārikaṁ caranti (CS:pg.2.58) pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vāti.  Aparehi aṭṭhahi kāraṇehi Buddhā Bhagavanto cārikaṁ caranti-- paṭhamajjhānaṁ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṁ …pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ paṭilabhissantīti vāti.  Aparehi aṭṭhahi kāraṇehi Buddhā Bhagavanto cārikaṁ caranti-- sotāpattimaggaṁ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṁ …pe… arahattaphalaṁ sacchikarissantīti vāti.  Ayaṁ aturitacārikā, sā idha adhippetā.  Sā panesā duvidhā hoti nibaddhacārikā, anibaddhacārikā ca. (MA.24./II,152.) Tattha yaṁ ekasseva bodhaneyyasattassa atthāya gacchati, ayaṁ nibaddhacārikā nāma.  Yaṁ pana gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṁ anibaddhacārikā nāma.  Esā idha adhippetā.  
 Senāsanaṁ saṁsāmetvāti senāsanaṁ paṭisāmetvā.  Taṁ pana paṭisāmento thero na cūḷapattamahāpatta-cūḷathālakamahāthālaka-paṭṭuṇṇacīvara-dukūlacīvarādīnaṁ bhaṇḍikaṁ katvā sappitelādīnaṁ vā pana ghaṭe pūrāpetvā gabbhe nidahitvā dvāraṁ pidhāya kuñcikamuddikādīni yojāpesi.  “Sace na hoti bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā upāsako vā, catūsu pāsāṇesu mañce mañcaṁ āropetvā pīṭhe pīṭhaṁ āropetvā cīvaravaṁse vā cīvararajjuyā vā upari puñjaṁ katvā dvāravātapānaṁ thaketvā pakkamitabban”ti (cūḷava.361) vacanato pana nevāsikaṁ bhikkhuṁ āpucchanamattakeneva paṭisāmesi.  
 Yena Sāvatthi tena cārikaṁ pakkāmīti satthu dassanakāmo hutvā yena disābhāgena Sāvatthi tena pakkāmi.  Pakkamanto ca na suddhodanamahārājassa ārocāpetvā sappitelamadhuphāṇitādīni gāhāpetvā pakkanto.  Yūthaṁ pahāya nikkhanto pana mattahatthī viya, asahāyakicco sīho viya, pattacīvaramattaṁ ādāya ekakova pakkāmi.  Kasmā panesa pañcasatehi attano antevāsikehi saddhiṁ Rājagahaṁ agantvā idāni nikkhantoti?  Rājagahaṁ Kapilavatthuto dūraṁ saṭṭhiyojanāni, Sāvatthi pana pañcadasa.  Satthā Rājagahato pañcacattālīsayojanaṁ āgantvā Sāvatthiyaṁ viharati, idāni āsanno jātoti sutvā nikkhamīti akāraṇametaṁ.  Buddhānaṁ santikaṁ gacchanto hi esa yojanasahassampi gaccheyya, tadā pana (CS:pg.2.59) kāyaviveko na sakkā laddhunti.  Bahūhi saddhiṁ gamanakāle hi ekasmiṁ gacchāmāti vadante eko idheva vasāmāti vadati.  Ekasmiṁ vasāmāti vadante eko gacchāmāti vadati.  Tasmā icchiticchitakkhaṇe samāpattiṁ appetvā nisīdituṁ vā phāsukasenāsane kāyavivekaṁ laddhuṁ vā na sakkā hoti, ekakassa pana taṁ sabbaṁ sulabhaṁ hotīti tadā agantvā idāni pakkāmi.  
(MA.24./II,153.) Cārikaṁ caramānoti ettha kiñcāpi ayaṁ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṁ Buddhānaṁyeva labbhati, Buddhe upādāya pana ruḷhīsaddena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi kataṁ bījanampi tālavaṇṭaṁ viya.  Yena Bhagavāti Sāvatthiyā avidūre ekasmiṁ gāmake piṇḍāya caritvā katabhattakicco Jetavanaṁ pavisitvā Sāriputtattherassa vā Mahāmoggallānattherassa vā vasanaṭṭhānaṁ gantvā pāde dhovitvā makkhetvā pānīyaṁ vā pānakaṁ vā pivitvā thokaṁ vissamitvā satthāraṁ passissāmīti cittampi anuppādetvā ujukaṁ gandhakuṭipariveṇameva agamāsi.  Therassa hi satthāraṁ daṭṭhukāmassa aññena bhikkhunā kiccaṁ natthi.  Tasmā Rāhulaṁ vā Ānandaṁ vā gahetvā okāsaṁ kāretvā satthāraṁ passissāmīti evampi cittaṁ na uppādesi.  
 Thero hi sayameva Buddhasāsane vallabho rañño saṅgāmavijayamahāyodho viya.  Yathā hi tādisassa yodhassa rājānaṁ daṭṭhukāmassa aññaṁ sevitvā dassanakammaṁ nāma natthi; vallabhatāya sayameva passati.  Evaṁ theropi Buddhasāsane vallabho, tassa aññaṁ sevitvā satthudassanakiccaṁ natthīti pāde dhovitvā pādapuñchanamhi puñchitvā yena Bhagavā tenupasaṅkami.  Bhagavāpi “paccūsakāleyeva mantāṇiputto āgamissatī”ti addasa.  Tasmā gandhakuṭiṁ pavisitvā sūcighaṭikaṁ adatvāva darathaṁ paṭippassambhetvā uṭṭhāya nisīdi.  Thero kavāṭaṁ paṇāmetvā gandhakuṭiṁ pavisitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.  Dhammiyā kathāyāti Bhagavā dhammiṁ kathaṁ kathento Cūḷagosiṅgasutte (ma.ni.1.325ādayo) tiṇṇaṁ kulaputtānaṁ sāmaggirasānisaṁsaṁ kathesi; Sekkhasutte (ma.ni.2.22ādayo) āvasathānisaṁsaṁ, Ghaṭikārasutte (ma.ni.2.282ādayo) satipaṭilābhikaṁ pubbenivāsappaṭisaṁyuttakathaṁ; Raṭṭhapālasutte (ma.ni.2.304) cattāro (CS:pg.2.60) dhammuddese, Selasutte (ma.ni.2.396ādayo) pānakānisaṁsakathaṁ Upakkilesasutte (ma.ni.3.236ādayo) Bhaguttherassa dhammakathaṁ kathento ekībhāve ānisaṁsaṁ kathesi.  Imasmiṁ pana rathavinīte āyasmato Puṇṇassa kathento dasakathāvatthunissayaṁ (MA.24./II,154.) anantanayaṁ nāma dassesi Puṇṇa, ayampi appicchakathāyeva santosakathāyevāti.  Paṭisambhidāpattassa sāvakassa velante ṭhatvā mahāsamudde hatthappasāraṇaṁ viya ahosi.  
 Yena andhavananti tadā kira pacchābhatte Jetavanaṁ ākiṇṇaṁ hoti, bahū khattiyabrāhmaṇādayo Jetavanaṁ osaranti; rañño cakkavattissa khandhāvāraṭṭhānaṁ viya hoti, na sakkā pavivekaṁ labhituṁ.  Andhavanaṁ pana padhānagharasadisaṁ pavivittaṁ, tasmā yenandhavanaṁ tenupasaṅkami.  Kasmā pana mahāthere na addasa?  Evaṁ kirassa ahosi-- “Sāyanhasamaye āgantvā mahāthere disvā puna dasabalaṁ passissāmi, evaṁ mahātherānaṁ ekaṁ upaṭṭhānaṁ bhavissati, satthu dve bhavissanti, tato satthāraṁ vanditvā mama vasanaṭṭhānameva gamissāmī”ti.  
 
 Sattavisuddhipañhavaṇṇanā 

 256. Abhiṇhaṁ kittayamāno ahosīti punappunaṁ vaṇṇaṁ kittayamāno vihāsi.  Thero kira tato paṭṭhāya divase divase saṅghamajjhe “puṇṇo kira nāma mantāṇiputto catūhi parisāhi saddhiṁ asaṁsaṭṭho, so dasabalassa dassanatthāya āgamissati; kacci nu kho maṁ adisvāva gamissatī”ti theranavamajjhimānaṁ satikaraṇatthaṁ āyasmato puṇṇassa guṇaṁ bhāsati.  Evaṁ kirassa ahosi-- “mahallakabhikkhū nāma na sabbakālaṁ antovihāre honti; guṇakathāya panassa kathitāya yo ca naṁ bhikkhuṁ passissati; so āgantvā ārocessatī”ti.  Athāyaṁ therasseva saddhivihāriko taṁ āyasmantaṁ mantāṇiputtaṁ pattacīvaramādāya gandhakuṭiṁ pavisantaṁ addasa.  Kathaṁ pana naṁ esa aññāsīti?  Puṇṇa, puṇṇāti vatvā kathentassa Bhagavato dhammakathāya aññāsi-- “Ayaṁ so thero, yassa me upajjhāyo abhiṇhaṁ kittayamāno hotī”ti.  Iti so āgantvā therassa ārocesi.  Nisīdanaṁ ādāyāti nisīdanaṁ nāma sadasaṁ vuccati avāyimaṁ.  Thero pana cammakhaṇḍaṁ gahetvā agamāsi.  Piṭṭhito piṭṭhitoti (CS:pg.2.61) pacchato pacchato.  Sīsānulokīti yo unnataṭṭhāne piṭṭhiṁ passanto ninnaṭṭhāne sīsaṁ passanto gacchati, ayampi sīsānulokīti vuccati.  Tādiso hutvā anubandhi.  Thero hi kiñcāpi saṁyatapadasaddatāya accāsanno hutvā gacchantopi padasaddena na bādhati, “nāyaṁ (MA.24./II,155.) sammodanakālo”ti ñatvā pana na accāsanno, andhavanaṁ nāma mahantaṁ, ekasmiṁ ṭhāne nilīnaṁ apassantena, āvuso Puṇṇa, puṇṇāti aphāsukasaddo kātabbo hotīti nisinnaṭṭhānajānanatthaṁ nātidūre hutvā sīsānulokī agamāsi.  Divāvihāraṁ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi.  
 Tattha āyasmāpi puṇṇo udiccabrāhmaṇajacco, Sāriputtattheropi.  Puṇṇattheropi suvaṇṇavaṇṇo, Sāriputtattheropi.  Puṇṇattheropi arahattaphalasamāpattisamāpanno, Sāriputtattheropi.  Puṇṇattheropi kappasatasahassaṁ abhinīhārasampanno, Sāriputtattheropi kappasatasahassādhikaṁ ekamasaṅkhyeyyaṁ.  Puṇṇattheropi paṭisambhidāpatto mahākhīṇāsavo, Sāriputtattheropi.  Iti ekaṁ kanakaguhaṁ paviṭṭhā dve sīhā viya, ekaṁ vijambhanabhūmiṁ otiṇṇā dve byagghā viya, ekaṁ supupphitasālavanaṁ paviṭṭhā dve chaddantanāgarājāno viya, ekaṁ simbalivanaṁ paviṭṭhā dve supaṇṇarājāno viya, ekaṁ naravāhanayānaṁ abhiruḷhā dve vessavaṇā viya, ekaṁ paṇḍukambalasilaṁ abhinisinnā dve sakkā viya, ekavimānabbhantaragatā dve hāritamahābrahmāno viya ca te dvepi brāhmaṇajaccā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino dvepi abhinīhārasampannā dvepi paṭisambhidāpattā mahākhīṇāsavā ekaṁ vanasaṇḍaṁ anupaviṭṭhā taṁ vanaṭṭhānaṁ sobhayiṁsu.  
 Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṁ vussatīti, āvuso, kiṁ amhākaṁ Bhagavato santike āyasmatā brahmacariyaṁ vussatīti?  Idaṁ āyasmā Sāriputto tassa Bhagavati brahmacariyavāsaṁ jānantopi kathāsamuṭṭhāpanatthaṁ pucchi.  Purimakathāya hi appatiṭṭhitāya pacchimakathā na jāyati, tasmā evaṁ pucchi.  Thero anujānanto “evamāvuso”ti āha.  Athassa pañhavissajjanaṁ sotukāmo āyasmā Sāriputto “Kiṁ nu kho āvuso Sīlavisuddhatthaṁ Bhagavati brahmacariyaṁ vussatī”ti paṭipāṭiyā satta visuddhiyo pucchi.  Tāsaṁ vitthārakathā Visuddhimagge vuttā.  Āyasmā pana puṇṇo (CS:pg.2.62) yasmā catupārisuddhisīlādīsu ṭhitassāpi brahmacariyavāso matthakaṁ na pāpuṇāti, tasmā, “no hidaṁ, āvuso”ti sabbaṁ paṭikkhipi.  
(MA.24./II,156.) Kimatthaṁ carahāvusoti yadi sīlavisuddhi-ādīnaṁ atthāya brahmacariyaṁ na vussati, atha kimatthaṁ vussatīti pucchi.  Anupādāparinibbānatthaṁ kho, āvusoti ettha anupādāparinibbānaṁ nāma appaccayaparinibbānaṁ.  Dvedhā upādānāni gahaṇūpādānañca paccayūpādānañca.  Gahaṇūpādānaṁ nāma kāmupādānādikaṁ catubbidhaṁ, paccayūpādānaṁ nāma avijjāpaccayā saṅkhārāti evaṁ vuttapaccayā.  Tattha gahaṇūpādānavādino ācariyā anupādāparinibbānanti catūsu upādānesu aññatarenāpi kañci dhammaṁ aggahetvā pavattaṁ arahattaphalaṁ anupādāparinibbānanti kathenti.  Tañhi na ca upādānasampayuttaṁ hutvā kañci dhammaṁ upādiyati, kilesānañca parinibbutante jātattā parinibbānanti vuccati.  Paccayūpādānavādino pana anupādāparinibbānanti appaccayaparinibbānaṁ.  Paccayavasena anuppannaṁ asaṅkhataṁ amatadhātumeva anupādāparinibbānanti kathenti.  Ayaṁ anto, ayaṁ koṭi, ayaṁ niṭṭhā.  Appaccayaparinibbānaṁ pattassa hi brahmacariyavāso matthakaṁ patto nāma hoti, tasmā thero “anupādāparinibbānatthan”ti āha.  Atha naṁ anuyuñjanto āyasmā Sāriputto “Kiṁ nu kho, āvuso, sīlavisuddhi anupādāparinibbānan”ti puna pucchaṁ ārabhi.  
 258. Theropi sabbaparivattesu tatheva paṭikkhipitvā pariyosāne dosaṁ dassento sīlavisuddhiṁ ce, āvusoti-ādimāha.  Tattha paññapeyyāti yadi paññapeyya.  Sa-upādānaṁyeva samānaṁ anupādāparinibbānaṁ paññapeyyāti saṅgahaṇadhammameva niggahaṇadhammaṁ sappaccayadhammameva appaccayadhammaṁ saṅkhatadhammameva asaṅkhatadhammanti paññapeyyāti attho.  Ñāṇadassanavisuddhiyaṁ pana sappaccayadhammameva appaccayadhammaṁ saṅkhatadhammameva asaṅkhatadhammanti paññapeyyāti ayameva attho gahetabbo.  Puthujjano hi, āvusoti ettha vaṭṭānugato lokiyabālaputhujjano daṭṭhabbo.  So hi catupārisuddhisīlamattassāpi abhāvato sabbaso aññatra imehi dhammehi.  Tena hīti yena kāraṇena ekacce paṇḍitā upamāya atthaṁ jānanti, tena kāraṇena upamaṁ te karissāmīti (MA.24./II,157.) attho.
 
 Sattarathavinītavaṇṇanā

 259.  Satta (CS:pg.2.63) rathavinītānīti vinīta-assājāniyayutte satta rathe.  Yāvadeva, cittavisuddhatthāti āvuso, ayaṁ sīlavisuddhi nāma, yāvadeva, cittavisuddhatthā.  Cittavisuddhatthāti nissakkavacanametaṁ.  Ayaṁ panettha attho, yāvadeva, cittavisuddhisaṅkhātā atthā, tāva ayaṁ sīlavisuddhi nāma icchitabbā.  Yā pana ayaṁ cittavisuddhi, esā sīlavisuddhiyā attho, ayaṁ koṭi, idaṁ pariyosānaṁ, cittavisuddhiyaṁ ṭhitassa hi sīlavisuddhikiccaṁ kataṁ nāma hotīti.  Esa nayo sabbapadesu.  
 Idaṁ panettha opammasaṁsandanaṁ-- rājā Pasenadi Kosalo viya hi jarāmaraṇabhīruko yogāvacaro daṭṭhabbo.  Sāvatthinagaraṁ viya sakkāyanagaraṁ, Sāketanagaraṁ viya nibbānanagaraṁ, rañño Sākete vaḍḍhi-āvahassa sīghaṁ gantvā pāpuṇitabbassa accāyikassa kiccassa uppādakālo viya yogino anabhisametānaṁ catunnaṁ ariyasaccānaṁ abhisamayakiccassa uppādakālo.  Satta rathavinītāni viya satta visuddhiyo, paṭhamaṁ rathavinītaṁ āruḷhakālo viya sīlavisuddhiyaṁ ṭhitakālo, paṭhamarathavinītādīhi dutiyādīni āruḷhakālo viya sīlavisuddhi-ādīhi cittavisuddhi-ādīsu ṭhitakālo.  Sattamena rathavinītena Sākete antepuradvāre oruyha uparipāsāde ñātimittagaṇaparivutassa surasabhojanaparibhogakālo viya yogino ñāṇadassanavisuddhiyā sabbakilese khepetvā dhammavarapāsādaṁ āruyha paropaṇṇāsakusaladhammaparivārassa nibbānārammaṇaṁ phalasamāpattiṁ appetvā nirodhasayane nisinnassa lokuttarasukhānubhavanakālo daṭṭhabbo.  
 Iti āyasmantaṁ puṇṇaṁ dasakathāvatthulābhiṁ Dhammasenāpatisāriputtatthero satta visuddhiyo pucchi.  Āyasmā puṇṇo dasa kathāvatthūni vissajjesi.  Evaṁ pucchanto pana dhammasenāpati kiṁ jānitvā pucchi, udāhu ajānitvā?  Titthakusalo vā pana hutvā visayasmiṁ pucchi, udāhu atitthakusalo hutvā avisayasmiṁ?  Puṇṇattheropi ca kiṁ jānitvā vissajjesi, udāhu ajānitvā?  Titthakusalo vā pana hutvā visayasmiṁ vissajjesi, udāhu atitthakusalo hutvā avisayeti?  Jānitvā titthakusalo hutvā visaye pucchīti hi vadamāno dhammasenāpatiṁyeva vadeyya.  Jānitvā titthakusalo (MA.24./II,158.) hutvā visaye vissajjesīti vadamāno Puṇṇattheraṁyeva (CS:pg.2.64) vadeyya.  Yañhi visuddhīsu saṁkhittaṁ, taṁ kathāvatthūsu vitthiṇṇaṁ.  Yaṁ kathāvatthūsu saṁkhittaṁ, taṁ visuddhīsu vitthiṇṇaṁ.  Tadaminā nayena veditabbaṁ.  
 Visuddhīsu hi ekā sīlavisuddhi cattāri kathāvatthūni hutvā āgatā appicchakathā santuṭṭhikathā asaṁsaggakathā, sīlakathāti.  Ekā cittavisuddhi tīṇi kathāvatthūni hutvā āgatā-- pavivekakathā, vīriyārambhakathā, samādhikathāti, evaṁ tāva yaṁ visuddhīsu saṁkhittaṁ, taṁ kathāvatthūsu vitthiṇṇaṁ.  Kathāvatthūsu pana ekā paññākathā pañca visuddhiyo hutvā āgatā-- diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti, evaṁ yaṁ kathāvatthūsu saṁkhittaṁ, taṁ visuddhīsu vitthiṇṇaṁ.  Tasmā Sāriputtatthero satta visuddhiyo pucchanto na aññaṁ pucchi, dasa kathāvatthūniyeva pucchi.  Puṇṇattheropi satta visuddhiyo vissajjento na aññaṁ vissajjesi, dasa kathāvatthūniyeva vissajjesīti.  Iti ubhopete jānitvā titthakusalā hutvā visayeva pañhaṁ pucchiṁsu ceva vissajjesuṁ cāti veditabbo.  
 260.  Ko nāmo āyasmāti na thero tassa nāmaṁ na jānāti.  Jānantoyeva pana sammodituṁ labhissāmīti pucchi.  Kathañca panāyasmantanti idaṁ pana thero sammodamāno āha.  Mantāṇiputtoti mantāṇiyā brāhmaṇiyā putto.  Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṁ, yathā sutavatā sāvakena byākātabbā, evameva byākatāti ayamettha saṅkhepattho.  Anumassa anumassāti dasa kathāvatthūni ogāhetvā anupavisitvā.  Celaṇḍupakenāti ettha celaṁ vuccati vatthaṁ, aṇḍupakaṁ cumbaṭakaṁ.  Vatthacumbaṭakaṁ sīse katvā āyasmantaṁ tattha nisīdāpetvā pariharantāpi sabrahmacārī dassanāya labheyyuṁ, evaṁ laddhadassanampi tesaṁ lābhāyevāti aṭṭhānaparikappena abhiṇhadassanassa upāyaṁ dassesi.  Evaṁ apariharantena hi pañhaṁ vā pucchitukāmena dhammaṁ vā sotukāmena “thero kattha ṭhito kattha nisinno” (MA.24./II,159.) ti pariyesantena caritabbaṁ hoti.  Evaṁ pariharantā pana icchiticchitakkhaṇeyeva sīsato oropetvā mahārahe āsane nisīdāpetvā sakkā honti pañhaṁ vā pucchituṁ dhammaṁ vā sotuṁ.  Iti aṭṭhānaparikappena abhiṇhadassanassa upāyaṁ dassesi.
 Sāriputtoti ca pana manti sāriyā brāhmaṇiyā puttoti ca pana evaṁ maṁ sabrahmacārī jānanti.  Satthukappenāti satthusadisena.  Iti ekapadeneva āyasmā (CS:pg.2.65) puṇṇo Sāriputtattheraṁ candamaṇḍalaṁ āhacca ṭhapento viya ukkhipi.  Therassa hi imasmiṁ ṭhāne ekantadhammakathikabhāvo pākaṭo ahosi.  Amaccañhi purohitaṁ mahantoti vadamāno rājasadisoti vadeyya, goṇaṁ hatthippamāṇoti, vāpiṁ samuddappamāṇoti, ālokaṁ candimasūriyālokappamāṇoti, ito paraṁ etesaṁ mahantabhāvakathā nāma natthi.  Sāvakampi mahāti vadanto satthupaṭibhāgoti vadeyya, ito paraṁ tassa mahantabhāvakathā nāma natthi.  Iccāyasmā puṇṇo ekapadeneva theraṁ candamaṇḍalaṁ āhacca ṭhapento viya ukkhipi.  
 Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāpattassa appaṭibhānaṁ nāma natthi.  Yā panāyaṁ upamā āhaṭā, taṁ na āhareyyāma, atthameva katheyyāma.  Upamā hi ajānantānaṁ āharīyatīti ayamettha adhippāyo.  Aṭṭhakathāyaṁ pana idampi paṭikkhipitvā upamā nāma Buddhānampi santike āharīyati, theraṁ panesa apacāyamāno evamāhāti.  
 Anumassa anumassa pucchitāti dasa kathāvatthūni ogāhetvā ogāhetvā pucchitā.  Kiṁ pana pañhassa pucchanaṁ bhāriyaṁ, udāhu vissajjananti?  Uggahetvā pucchanaṁ no bhāriyaṁ, vissajjanaṁ pana bhāriyaṁ.  Sahetukaṁ vā sakāraṇaṁ katvā pucchanampi vissajjanampi bhāriyameva.  Samanumodiṁsūti samacittā hutvā anumodiṁsu.  Iti yathānusandhināva desanā niṭṭhitāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Rathavinītasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.25.)5.Nivāpasuttavaṇṇanā 

 261. Evaṁ me sutanti Nivāpasuttaṁ.  Tattha nevāpikoti yo migānaṁ gahaṇatthāya araññe tiṇabījāni vapati “idaṁ (MA.25./II,160.) tiṇaṁ khādituṁ āgate mige sukhaṁ gaṇhissāmī”ti.  Nivāpanti vappaṁ.  Nivuttanti vapitaṁ.  Migajātāti migaghaṭā.  Anupakhajjāti anupavisitvā.  Mucchitāti taṇhāmucchanāya mucchitā, taṇhāya hadayaṁ pavisitvā mucchanākāraṁ pāpitāti (CS:pg.2.66) attho.  Madaṁ āpajjissantīti mānamadaṁ āpajjissanti.  Pamādanti vissaṭṭhasatibhāvaṁ.  Yathākāmakaraṇīyā bhavissantīti yathā icchissāma, tathā kātabbā bhavissanti.  Imasmiṁ nivāpeti imasmiṁ nivāpaṭṭhāne.  Ekaṁ kira nivāpatiṇaṁ nāma atthi nidāghabhaddakaṁ, taṁ yathā yathā nidāgho hoti, tathā tathā nīvāravanaṁ viya meghamālā viya ca ekagghanaṁ hoti, taṁ luddakā ekasmiṁ udakaphāsukaṭṭhāne kasitvā vapitvā vatiṁ katvā dvāraṁ yojetvā rakkhanti.  Atha yadā mahānidāghe sabbatiṇāni sukkhāni honti, jivhātemanamattampi udakaṁ dullabhaṁ hoti, tadā migajātā sukkhatiṇāni ceva purāṇapaṇṇāni ca khādantā kampamānā viya vicarantā nivāpatiṇassa gandhaṁ ghāyitvā vadhabandhanādīni agaṇayitvā vatiṁ ajjhottharantā pavisanti.  Tesañhi nivāpatiṇaṁ ativiya piyaṁ hoti manāpaṁ.  Nevāpiko te disvā dve tīṇi divasāni pamatto viya hoti, dvāraṁ vivaritvā tiṭṭhati.  Antonivāpaṭṭhāne tahiṁ tahiṁ udaka-āvāṭakāpi honti, migā vivaṭadvārena pavisitvā khāditamattakaṁ pivitamattakameva katvā pakkamanti, punadivase kiñci na karontīti kaṇṇe cālayamānā khāditvā pivitvā ataramānā gacchanti, punadivase koci kiñci kattā natthīti yāvadatthaṁ khāditvā pivitvā maṇḍalagumbaṁ pavisitvā nipajjanti.  Luddakā tesaṁ pamattabhāvaṁ jānitvā dvāraṁ pidhāya samparivāretvā koṭito paṭṭhāya koṭṭetvā gacchanti, evaṁ te tasmiṁ nivāpe nevāpikassa yathākāmakaraṇīyā bhavanti.  
 262. Tatra, bhikkhaveti, bhikkhave, tesu migajātesu.  Paṭhamā migajātāti, migajātā paṭhamadutiyā nāma natthi.  Bhagavā pana āgatapaṭipāṭivasena kappetvā paṭhamā, dutiyā, tatiyā catutthāti nāmaṁ āropetvā dassesi.  Iddhānubhāvāti yathākāmaṁ kattabbabhāvato; vasībhāvoyeva hi ettha iddhīti ca ānubhāvoti ca adhippeto.  
 263. Bhayabhogāti (MA.25./II,161.) bhayena bhogato.  Balavīriyanti aparāparaṁ sañcaraṇavāyodhātu, sā parihāyīti attho.  
 264. Upanissāya āsayaṁ kappeyyāmāti anto nipajjitvā khādantānampi bhayameva, bāhirato āgantvā khādantānampi bhayameva, mayaṁ pana amuṁ nivāpaṭṭhānaṁ nissāya ekamante āsayaṁ kappeyyāmāti cintayiṁsu.  Upanissāya (CS:pg.2.67) āsayaṁ kappayiṁsūti luddakā nāma na sabbakālaṁ appamattā honti.  Mayaṁ tattha tattha maṇḍalagumbesu ceva vatipādesu ca nipajjitvā etesu mukhadhovanatthaṁ vā āhārakiccakaraṇatthaṁ vā pakkantesu nivāpavatthuṁ pavisitvā khāditamattaṁ katvā amhākaṁ vasanaṭṭhānaṁ pavisissāmāti nivāpavatthuṁ upanissāya gahanesu gumbavatipādādīsu āsayaṁ kappayiṁsu.  Bhuñjiṁsūti vuttanayena luddakānaṁ pamādakālaṁ ñatvā sīghaṁ sīghaṁ pavisitvā bhuñjiṁsu.  Ketabinoti sikkhitakerāṭikā.  Iddhimantāti iddhimanto viya.  Parajanāti yakkhā.  Ime na migajātāti.  Āgatiṁ vā gatiṁ vāti iminā nāma ṭhānena āgacchanti, amutra gacchantīti idaṁ nesaṁ na jānāma.  Daṇḍavākarāhīti daṇḍavākarajālehi.  Samantā sappadesaṁ anuparivāresunti atimāyāvino ete, na dūraṁ gamissanti, santikeyeva nipannā bhavissantīti nivāpakkhettassa samantā sappadesaṁ mahantaṁ okāsaṁ anuparivāresuṁ.  Addasaṁsūti evaṁ parivāretvā vākarajālaṁ samantato cāletvā olokentā addasaṁsu.  Yattha teti yasmiṁ ṭhāne te gāhaṁ agamaṁsu, taṁ ṭhānaṁ addasaṁsūti attho.  
 265. Yaṁnūna mayaṁ yattha agatīti te kira evaṁ cintayiṁsu-- “Anto nipajjitvā anto khādantānampi bhayameva, bāhirato āgantvā khādantānampi santike vasitvā khādantānampi bhayameva, tepi hi vākarajālena parikkhipitvā gahitāyevā”ti, tena tesaṁ etadahosi-- “yaṁnūna mayaṁ yattha nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca agati avisayo, tattha tattha seyyaṁ kappeyyāmā”ti.  Aññe ghaṭṭessantīti tato tato dūrataravāsino aññe ghaṭṭessanti.  Te ghaṭṭitā aññeti tepi ghaṭṭitā aññe (MA.25./II,162.) tato dūrataravāsino ghaṭṭessanti.  Evaṁ imaṁ nivāpaṁ nivuttaṁ sabbaso migajātā parimuccissantīti evaṁ imaṁ amhehi nivuttaṁ nivāpaṁ sabbe migaghaṭā migasaṅghā vissajjessanti pariccajissanti.  Ajjhupekkheyyāmāti tesaṁ gahaṇe abyāvaṭā bhaveyyāmāti; yathā tathā āgacchantesu hi taruṇapotako vā mahallako vā dubbalo vā yūthaparihīno vā sakkā honti laddhuṁ, anāgacchantesu kiñci natthi.  Ajjhupekkhiṁsu kho, bhikkhaveti evaṁ cintetvā abyāvaṭāva ahesuṁ.  
 267. Amuṁ (CS:pg.2.68) nivāpaṁ nivuttaṁ mārassa amūni ca lokāmisānīti ettha nivāpoti vā lokāmisānīti vā vaṭṭāmisabhūtānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānametaṁ adhivacanaṁ.  Māro na ca bījāni viya kāmaguṇe vapento āhiṇḍati, kāmaguṇagiddhānaṁ pana upari vasaṁ vatteti, tasmā kāmaguṇā mārassa nivāpā nāma honti.  Tena vuttaṁ-- “amuṁ nivāpaṁ nivuttaṁ mārassā”ti.  Na parimucciṁsu mārassa iddhānubhāvāti mārassa vasaṁ gatā ahesuṁ, yathākāmakaraṇīyā.  Ayaṁ saputtabhariyapabbajjāya āgata-upamā.  
 268. Cetovimutti parihāyīti ettha cetovimutti nāma araññe vasissāmāti uppanna-ajjhāsayo; so parihāyīti attho.  Tathūpame ahaṁ ime dutiyeti ayaṁ brāhmaṇadhammikapabbajjāya upamā.  Brāhmaṇā hi aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṁ caritvā vaṭṭupacchedabhayena paveṇiṁ ghaṭayissāmāti dhanaṁ pariyesitvā bhariyaṁ gahetvā agāramajjhe vasantā ekasmiṁ putte jāte “Amhākaṁ putto jāto vaṭṭaṁ na ucchinnaṁ paveṇi ghaṭitā”ti puna nikkhamitvā pabbajanti vā tameva vā sa’kalattavāsaṁ vasanti.  
 269. Evañhi te, bhikkhave, tatiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṁsūti purimā viya tepi mārassa iddhānubhāvā na mucciṁsu; yathākāmakaraṇīyāva ahesuṁ.  Kiṁ pana te akaṁsūti?  Gāmanigamarājadhāniyo osaritvā tesu tesu ārāma-uyyānaṭṭhānesu assamaṁ māpetvā nivasantā kuladārake hatthi-assarathasippādīni nānappakārāni sippāni sikkhāpesuṁ.  Iti te vākarajālena tatiyā migajātā viya mārassa (MA.25./II,163.) pāpimato diṭṭhijālena parikkhipitvā yathākāmakaraṇīyā ahesuṁ.  
 270. Tathūpame ahaṁ ime catuttheti ayaṁ imassa sāsanassa upamā āhaṭā.  
 271. Andhamakāsi māranti na mārassa akkhīni bhindi.  Vipassanāpādakajjhānaṁ samāpannassa pana bhikkhuno imaṁ nāma ārammaṇaṁ nissāya cittaṁ vattatīti Māro passituṁ na sakkoti.  Tena vuttaṁ-- “andhamakāsi māran”ti.  Apadaṁ vadhitvā māracakkhunti teneva pariyāyena yathā mārassa cakkhu apadaṁ (CS:pg.2.69) hoti nippadaṁ, appatiṭṭhaṁ, nirārammaṇaṁ, evaṁ vadhitvāti attho.  Adassanaṁ gato pāpimatoti teneva pariyāyena mārassa pāpimato adassanaṁ gato.  Na hi so attano maṁsacakkhunā tassa vipassanāpādakajjhānaṁ samāpannassa bhikkhuno ñāṇasarīraṁ daṭṭhuṁ sakkoti.  Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri ariyasaccāni disvā cattāro āsavā parikkhīṇā honti.  Tiṇṇo loke visattikanti loke sattavisattabhāvena visattikāti evaṁ saṅkhaṁ gataṁ.  Atha vā “visattikāti kenaṭṭhena visattikā?  Visatāti visattikā visaṭāti visattikā, vipulāti visattikā, visālāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṁ haratīti visattikā, visaṁvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe”ti (mahāni.3 cūḷani.  mettagūmāṇavapucchāniddesa 22 khaggavisāṇasuttaniddesa 124) visattikā.  Evaṁ visattikāti saṅkhaṁ gataṁ taṇhaṁ tiṇṇo nittiṇṇo uttiṇṇo.  Tena vuccati-- “tiṇṇo loke visattikan”ti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Nivāpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.26.)6.Pāsarāsisuttavaṇṇanā 

 272. Evaṁ me sutanti Pāsarāsisuttaṁ.  Tattha sādhu mayaṁ, āvusoti āyācantā bhaṇanti.  Ete kira pañcasatā bhikkhū janapadavāsino “dasabalaṁ passissāmā”ti Sāvatthiṁ anuppattā.  Satthudassanaṁ pana etehi laddhaṁ, dhammiṁ kathaṁ na tāva suṇanti.  Te satthugāravena “Amhākaṁ, (MA.26./II,164.) bhante dhammakathaṁ kathethā”ti vattuṁ na sakkonti.  Buddhā hi garū honti, ekacāriko sīho migarājā viya, pabhinnakuñjaro viya, phaṇakata-āsīviso viya, mahā-aggikkhandho viya ca durāsadā vuttampi cetaṁ-- 
 	“Āsīviso yathā ghoro, migarājāva kesarī; 
 	Nāgova kuñjaro dantī, evaṁ Buddhā durāsadā”ti.  
 Evaṁ (CS:pg.2.70) durāsadaṁ satthāraṁ te bhikkhū sayaṁ yācituṁ asakkontā āyasmantaṁ Ānandaṁ yācamānā “Sādhu mayaṁ, āvuso”ti āhaṁsu.  
 Appeva nāmāti api nāma labheyyātha.  Kasmā pana thero te bhikkhū “rammakassa brāhmaṇassa assamaṁ upasaṅkameyyāthā”ti āha?  Pākaṭakiriyatāya.  Dasabalassa hi kiriyā therassa pākaṭā hoti; jānāti thero, “Ajja Satthā Jetavane vasitvā pubbārāme divāvihāraṁ karissati; ajja pubbārāme vasitvā Jetavane divāvihāraṁ karissati; ajja ekakova piṇḍāya pavisissati; ajja bhikkhusaṅghaparivuto imasmiṁ kāle janapadacārikaṁ nikkhamissatī”ti.  Kiṁ panassa evaṁ jānanatthaṁ cetopariyañāṇaṁ atthīti?  Natthi.  Anumānabuddhiyā pana katakiriyāya nayaggāhena jānāti.  Yañhi divasaṁ Bhagavā Jetavane vasitvā pubbārāme divāvihāraṁ kātukāmo hoti, tadā senāsanaparikkhārabhaṇḍānaṁ paṭisāmanākāraṁ dasseti, thero sammajjanisaṅkārachaḍḍanakādīni paṭisāmeti.  Pubbārāme vasitvā Jetavanaṁ divāvihārāya āgamanakālepi eseva nayo.  
 
 Yadā pana ekako piṇḍāya pavisitukāmo hoti, tadā pātova sarīrapaṭijagganaṁ katvā gandhakuṭiṁ pavisitvā dvāraṁ pidhāya phalasamāpattiṁ appetvā nisīdati.  Thero “Ajja Bhagavā bodhaneyyabandhavaṁ disvā nisinno”ti tāya saññāya ñatvā “Ajja, āvuso, Bhagavā ekako pavisitukāmo, tumhe bhikkhācārasajjā hothā”ti bhikkhūnaṁ saññaṁ deti.  Yadā pana bhikkhusaṅghaparivāro pavisitukāmo hoti, tadā gandhakuṭidvāraṁ upaḍḍhapidahitaṁ katvā phalasamāpattiṁ appetvā nisīdati, thero tāya saññāya ñatvā pattacīvaraggahaṇatthāya bhikkhūnaṁ (MA.26./II,165.) saññaṁ deti.  Yadā janapadacārikaṁ nikkhamitukāmo hoti, tadā ekaṁ dve ālope atirekaṁ bhuñjati, sabbakālaṁ caṅkamanañcāruyha aparāparaṁ caṅkamati, thero tāya saññāya ñatvā “Bhagavā, āvuso, janapadacārikaṁ caritukāmo, tumhākaṁ kattabbaṁ karothā”ti bhikkhūnaṁ saññaṁ deti.  
 Bhagavā paṭhamabodhiyaṁ vīsati vassāni anibaddhavāso ahosi, pacchā pañcavīsati vassāni abbokiṇṇaṁ Sāvatthiṁyeva upanissāya vasanto ekadivase (CS:pg.2.71) dve ṭhānāni paribhuñjati.  Jetavane rattiṁ vasitvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena Sāvatthiṁ piṇḍāya pavisitvā pācīnadvārena nikkhamitvā pubbārāme divāvihāraṁ karoti.  Pubbārāme rattiṁ vasitvā punadivase pācīnadvārena Sāvatthiṁ piṇḍāya pavisitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā Jetavane divāvihāraṁ karoti.  Kasmā?  Dvinnaṁ kulānaṁ anukampāya.  Manussattabhāve ṭhitena hi Anāthapiṇḍikena viya aññena kenaci, mātugāmattabhāve ṭhitāya ca visākhāya viya aññāya itthiyā Tathāgataṁ uddissa dhanapariccāgo kato nāma natthi, tasmā Bhagavā tesaṁ anukampāya ekadivase imāni dve ṭhānāni paribhuñjati.  Tasmiṁ pana divase Jetavane vasi, tasmā thero-- “Ajja Bhagavā Sāvatthiyaṁ piṇḍāya caritvā sāyanhakāle gattāni parisiñcanatthāya pubbakoṭṭhakaṁ gamissati; athāhaṁ gattāni parisiñcitvā ṭhitaṁ Bhagavantaṁ yācitvā rammakassa brāhmaṇassa assamaṁ gahetvā gamissāmi.  Evamime bhikkhū Bhagavato sammukhā labhissanti dhammakathaṁ savanāyā”ti cintetvā te bhikkhū evamāha.  
 Migāramātupāsādoti visākhāya pāsādo.  Sā hi migārena seṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā Migāramātāti vuccati.  Paṭisallānā vuṭṭhitoti tasmiṁ kira pāsāde dvinnaṁ mahāsāvakānaṁ sirigabbhānaṁ majjhe Bhagavato sirigabbho ahosi.  Thero dvāraṁ vivaritvā antogabbhaṁ sammajjitvā mālākacavaraṁ nīharitvā mañcapīṭhaṁ paññapetvā satthu saññaṁ adāsi.  Satthā sirigabbhaṁ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṁ upagamma darathaṁ paṭippassambhetvā uṭṭhāya phalasamāpattiṁ appetvā nisīditvā (MA.26./II,166.) sāyanhasamaye tato vuṭṭhāsi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ “paṭisallānā vuṭṭhito”ti.  
 Parisiñcitunti yo hi cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṁsanto nhāyati, so nhāyatīti vuccati.  Yo tathā akatvā pakatiyāva nhāyati, so parisiñcatīti vuccati.  Bhagavatopi sarīre tathā haritabbaṁ rajojallaṁ nāma na upalimpati, utuggahaṇatthaṁ pana Bhagavā kevalaṁ udakaṁ otarati.  Tenāha-- “gattāni parisiñcitun”ti.  Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako.  
 Sāvatthiyaṁ (CS:pg.2.72) kira vihāro kadāci mahā hoti kadāci khuddako.  Tathā hi so vipassissa Bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, Kassapassa vīsati-usabhappamāṇo, amhākaṁ Bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto.  Tampi nagaraṁ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato.  Jetavane gandhakuṭiyaṁ pana catunnaṁ mañcapādānaṁ patiṭṭhitaṭṭhānaṁ acalameva.  
 Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṁ isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṁ saṅkassanagaradvāre devorohaṇakāle sopānassa patiṭṭhaṭṭhānaṁ mañcapādaṭṭhānanti.  Ayaṁ pana pubbakoṭṭhako Kassapadasabalassa vīsati-usabhavihārakāle pācīnadvāre koṭṭhako ahosi.  So idānipi pubbakoṭṭhakotveva paññāyati.  Kassapadasabalassa kāle Aciravatī nagaraṁ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṁ patvā udakena bhinditvā mahantaṁ udakarahadaṁ māpesi samatitthaṁ anupubbagambhīraṁ.  Tattha ekaṁ rañño nhānatitthaṁ, ekaṁ nāgarānaṁ, ekaṁ bhikkhusaṅghassa, ekaṁ Buddhānanti evaṁ pāṭiyekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyāni vippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālikāni.  Iti Bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṁ yena ayaṁ evarūpo pubbakoṭṭhako tenupasaṅkami gattāni (MA.26./II,167.) parisiñcituṁ Athāyasmā Ānando udakasāṭikaṁ upanesi.  Bhagavā rattadupaṭṭaṁ apanetvā udakasāṭikaṁ nivāsesi.  Thero dupaṭṭena saddhiṁ mahācīvaraṁ attano hatthagatamakāsi.  Bhagavā udakaṁ otari.  Sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṁ.  Yantanālikāhi suvaṇṇarasadhārānisiñcamānakālo viya suvaṇṇapaṭapasāraṇakālo viya ca ahosi.  Atha Bhagavato nhānavattaṁ dassetvā nhatvā paccuttiṇṇassa thero rattadupaṭṭaṁ upanesi.  Bhagavā taṁ nivāsetvā vijjulatāsadisaṁ kāyabandhanaṁ bandhitvā mahācīvaraṁ antantena saṁharitvā padumagabbhasadisaṁ katvā upanītaṁ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi.  Tena vuttaṁ-- “pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsī”ti.  
 Evaṁ (CS:pg.2.73) ṭhitassa pana Bhagavato sarīraṁ vikasitakamaluppalasaraṁ sabbapāliphullaṁ pāricchattakaṁ tārāmarīcivikasitaṁ ca gaganatalaṁ siriyā avahasamānaṁ viya virocittha.  Byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṁsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitā dvattiṁsacandamālā viya, dvattiṁsasūriyamālā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitā dvattiṁsacakkavatti dvattiṁsadevarājā dvattiṁsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha, vaṇṇabhūmināmesa.  Evarūpesu ṭhānesu Buddhānaṁ sarīravaṇṇaṁ vā guṇavaṇṇaṁ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṁ vaṭṭatīti evarūpesu ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo.  
 273. Gattāni pubbāpayamānoti pakatibhāvaṁ gamayamāno nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho.  Sodakena gattena cīvaraṁ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikā uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṁ dussati.  Buddhānaṁ pana sarīre rajojallaṁ na upalimpati; padumapatte pakkhitta-udakabindu viya udakaṁ vinivattetvā gacchati, (MA.26./II,168.) evaṁ santepi sikkhāgāravatāya Bhagavā, “pabbajitavattaṁ nāmetan”ti mahācīvaraṁ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṁ paṭicchādetvā aṭṭhāsi.  Tasmiṁ khaṇe thero cintesi-- “Bhagavā mahācīvaraṁ pārupitvā migāramātupāsādaṁ ārabbha gamanābhihārato paṭṭhāya dunnivattiyo bhavissati; Buddhānañhi adhippāyakopanaṁ nāma ekacārikasīhassa gahaṇatthaṁ hatthappasāraṇaṁ viya; pabhinnavaravāraṇassa soṇḍāya parāmasanaṁ viya; uggatejassa āsīvisassa gīvāya gahaṇaṁ viya ca bhāriyaṁ hoti.  Idheva rammakassa brāhmaṇassa assamassa vaṇṇaṁ kathetvā tattha gamanatthāya Bhagavantaṁ yācissāmī”ti.  So tathā akāsi.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho āyasmā Ānando …pe… anukampaṁ upādāyā”ti.  
 Tattha anukampaṁ upādāyāti Bhagavato sammukhā dhammiṁ kathaṁ sossāmāti taṁ assamaṁ gatānaṁ pañcannaṁ bhikkhusatānaṁ anukampaṁ paṭicca, tesu kāruññaṁ katvāti attho.  Dhammiyā kathāyāti dasasu pāramitāsu aññatarāya (CS:pg.2.74) pāramiyā ceva mahābhinikkhamanassa ca vaṇṇaṁ kathayamānā sannisinnā honti.  Āgamayamānoti olokayamāno.  Ahaṁ Buddhoti sahasā appavisitvā yāva sā kathā niṭṭhāti, tāva aṭṭhāsīti attho.  Aggaḷaṁ ākoṭesīti agganakhena kavāṭe saññaṁ adāsi.  Vivariṁsūti sotaṁ odahitvāva nisinnattā taṅkhaṇaṁyeva āgantvā vivariṁsu.  
 Paññatte āsaneti Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha Buddhāsanaṁ paññattameva hoti.  Kasmā?  Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti “Asuko mayhaṁ santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṁ nibbattetuṁ no vā”ti.  Atha naṁ passati kammaṭṭhānaṁ vissajjetvā akusalavitakke vitakkayamānaṁ, tato “kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā viharantaṁ imaṁ kulaputtaṁ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṁsāressantī”ti tassa anuggahatthaṁ tattheva attānaṁ dassetvā taṁ kulaputtaṁ ovaditvā ākāsaṁ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati.  Athevaṁ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṁsu-- (MA.26./II,169.) “Satthā amhākaṁ manaṁ jānitvā āgantvā amhākaṁ samīpe ṭhitaṁyeva attānaṁ dasseti; tasmiṁ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṁ nāma bhāro”ti.  Te āsanaṁ paññapetvāva viharanti.  Yassa pīṭhaṁ atthi, so taṁ paññapeti.  Yassa natthi, so mañcaṁ vā phalakaṁ vā kaṭṭhaṁ vā pāsāṇaṁ vā vālikapuñjaṁ vā paññapeti.  Taṁ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṁsukūlaṁ pattharitvā ṭhapenti.  Idha pana pakatipaññattameva āsanaṁ ahosi, taṁ sandhāya vuttaṁ-- “paññatte āsane nisīdī”ti.  
 Kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho.  “Kāya netthā”tipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho.  “Kāya notthā”tipi pāḷi, tassāpi purimoyeva attho.  Antarā kathāti kammaṭṭhānamanasikāra-uddesaparipucchādīnaṁ antarā aññā ekā kathā.  Vippakatāti mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṁ appattā.  Atha Bhagavā anuppattoti (CS:pg.2.75) atha etasmiṁ kāle Bhagavā āgato.  Dhammī vā kathāti dasakathāvatthunissitā vā dhammī kathā.  Ariyo vā tuṇhībhāvoti ettha pana dutiyajjhānampi ariyo tuṇhībhāvo mūlakammaṭṭhānampi.  Tasmā taṁ jhānaṁ appetvā nisinnopi, mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā nisinnopi bhikkhu ariyena tuṇhībhāvena nisinnoti veditabbo.  
 274. Dvemā, bhikkhave, pariyesanāti ko anusandhi?  Te bhikkhū sammukhā dhammiṁ kathaṁ sossāmāti therassa bhāraṁ akaṁsu, thero tesaṁ assamagamanamakāsi.  Te tattha nisīditvā atiracchānakathikā hutvā dhammiyā kathāya nisīdiṁsu.  Atha Bhagavā “Ayaṁ tumhākaṁ pariyesanā ariyapariyesanā nāmā”ti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha katamā ca, bhikkhave, anariyapariyesanāti ettha yathā maggakusalo puriso paṭhamaṁ vajjetabbaṁ apāyamaggaṁ dassento “vāmaṁ muñcitvā dakkhiṇaṁ gaṇhā”ti vadati.  Evaṁ Bhagavā desanākusalatāya paṭhamaṁ vajjetabbaṁ anariyapariyesanaṁ ācikkhitvā pacchā itaraṁ ācikkhissāmīti uddesānukkamaṁ bhinditvā evamāha. (MA.26./II,170.) Jātidhammoti jāyanasabhāvo.  Jarādhammoti jīraṇasabhāvo.  Byādhidhammoti byādhisabhāvo.  Maraṇadhammoti maraṇasabhāvo.  Sokadhammoti socanakasabhāvo.  Saṁkilesadhammoti saṁkilissanasabhāvo.  
 Puttabhariyanti puttā ca bhariyā ca.  Esa nayo sabbattha.  Jātarūparajatanti ettha pana jātarūpanti suvaṇṇaṁ.  Rajatanti yaṁkiñci vohārūpagaṁ lohamāsakādi.  Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti ete pañcakāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti.  Byādhidhammavārādīsu jātarūparajataṁ na gahitaṁ, na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma honti, na sattānaṁ viya cutisaṅkhātaṁ maraṇaṁ, na soko uppajjati.  Ayādīhi pana saṁkilesehi saṁkilissatīti saṁkilesadhammavāre gahitaṁ.  Tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre.  Malaṁ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca.  
 275. Ayaṁ (CS:pg.2.76) bhikkhave, ariyā pariyesanāti, bhikkhave, ayaṁ niddosatāyapi ariyehi pariyesitabbatāyapi ariyapariyesanāti veditabbā.  
 276. Ahampi sudaṁ, bhikkhaveti kasmā ārabhi?  Mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṁ dassetuṁ.  Evaṁ kirassa ahosi -- “bhikkhave, ahampi pubbe anariyapariyesanaṁ pariyesiṁ.  Svāhaṁ taṁ pahāya ariyapariyesanaṁ pariyesitvā sabbaññutaṁ patto.  Pañcavaggiyāpi anariyapariyesanaṁ pariyesiṁsu.  Te taṁ pahāya ariyapariyesanaṁ pariyesitvā khīṇāsavabhūmiṁ pattā.  Tumhepi mama ceva pañcavaggiyānañca maggaṁ āruḷhā.  Ariyapariyesanā tumhākaṁ pariyesanā”ti mūlato paṭṭhāya attano mahābhinikkhamanaṁ dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 277. Tattha daharova samānoti taruṇova samāno.  Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇakesova hutvāti attho.  Bhadrenāti bhaddakena.  Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṁ vayānaṁ paṭhamavayena.  Akāmakānanti anicchamānānaṁ, anādaratthe sāmivacanaṁ.  Assūni mukhe etesanti assumukhā; tesaṁ assumukhānaṁ, assukilinnamukhānanti attho.  Rudantānanti kanditvā rodamānānaṁ. (MA.26./II,171.) Kiṁ kusalagavesīti kiṁ kusalanti gavesamāno.  Anuttaraṁ santivarapadanti uttamaṁ santisaṅkhātaṁ varapadaṁ, nibbānaṁ pariyesamānoti attho.  Yena āḷāro kālāmoti ettha āḷāroti tassa nāmaṁ, dīghapiṅgalo kireso.  Tenassa āḷāroti nāmaṁ ahosi.  Kālāmoti gottaṁ.  Viharatāyasmāti viharatu āyasmā.  Yattha viññū purisoti yasmiṁ dhamme paṇḍito puriso.  Sakaṁ ācariyakanti attano ācariyasamayaṁ.  Upasampajja vihareyyāti paṭilabhitvā vihareyya.  Ettāvatā tena okāso kato hoti.  Taṁ dhammanti taṁ tesaṁ samayaṁ tantiṁ.  Pariyāpuṇinti sutvāva uggaṇhiṁ.  
 Oṭṭhapahatamattenāti tena vuttassa paṭiggahaṇatthaṁ oṭṭhapaharaṇamattena; aparāparaṁ katvā oṭṭhasañcaraṇamattakenāti attho.  Lapitalāpanamattenāti tena lapitassa paṭilāpanamattakena.  Ñāṇavādanti jānāmīti vādaṁ (CS:pg.2.77) Theravādanti thirabhāvavādaṁ, thero ahametthāti etaṁ vacanaṁ.  Ahañceva aññe cāti na kevalaṁ ahaṁ, aññepi bahū evaṁ vadanti.  Kevalaṁ saddhāmattakenāti paññāya asacchikatvā suddhena saddhāmattakeneva.  Bodhisatto kira vācāya dhammaṁ uggaṇhantoyeva, “na kālāmassa vācāya pariyattimattameva asmiṁ dhamme, addhā esa sattannaṁ samāpattīnaṁ lābhī”ti aññāsi, tenassa etadahosi.  
 Ākiñcaññāyatanaṁ pavedesīti ākiñcaññāyatanapariyosānā satta samāpattiyo maṁ jānāpesi.  Saddhāti imāsaṁ sattannaṁ samāpattīnaṁ nibbattanatthāya saddha.Vīriyādīsupi eseva nayo.  Padaheyyanti payogaṁ kareyyaṁ.  Nacirasseva taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsinti bodhisatto kira vīriyaṁ paggahetvā katipāhaññeva satta suvaṇṇanisseṇiyo pasārento viya satta samāpattiyo nibbattesi; tasmā evamāha.  
 Lābhā no, āvusoti anusūyako kiresa kālāmo.  Tasmā “Ayaṁ adhunāgato, kinti katvā imaṁ dhammaṁ nibbattesī”ti usūyaṁ akatvā pasanno pasādaṁ pavedento evamāha.  Ubhova santā imaṁ gaṇaṁ pariharāmāti “mahā ayaṁ gaṇo, dvepi janā pariharāmā”ti vatvā gaṇassa saññaṁ adāsi, “Ahampi sattannaṁ samāpattīnaṁ lābhī, mahāpurisopi sattannameva (MA.26./II,172.) ettakā janā mahāpurisassa santike parikammaṁ uggaṇhatha, ettakā mayhan”ti majjhe bhinditvā adāsi.  Uḷārāyāti uttamāya.  Pūjāyāti kālāmassa kira upaṭṭhākā itthiyopi purisāpi gandhamālādīni gahetvā āgacchanti.  Kālāmo-- “gacchatha, mahāpurisaṁ pūjethā”ti vadati.  Te taṁ pūjetvā yaṁ avasiṭṭhaṁ hoti, tena kālāmaṁ pūjenti.  Mahagghāni mañcapīṭhāni āharanti; tānipi mahāpurisassa dāpetvā yadi avasiṭṭhaṁ hoti, attanā gaṇhāti.  Gatagataṭṭhāne varasenāsanaṁ bodhisattassa jaggāpetvā sesakaṁ attanā gaṇhāti.  Evaṁ uḷārāya pūjāya pūjesi.  Nāyaṁ dhammo nibbidāyāti-ādīsu ayaṁ sattasamāpattidhammo neva vaṭṭe nibbindanatthāya, na virajjanatthāya, na rāgādinirodhatthāya, na (CS:pg.2.78) upasamatthāya, na abhiññeyyadhammaṁ abhijānanatthāya, na catumaggasambodhāya, na nibbānasacchikiriyāya saṁvattatīti attho.  
 Yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyāti yāva saṭṭhikappasahassāyuparimāṇe ākiñcaññāyatanabhave upapatti, tāvadeva saṁvattati, na tato uddhaṁ.  Evamayaṁ punarāvattanadhammoyeva; yañca ṭhānaṁ pāpeti, taṁ jātijarāmaraṇehi aparimuttameva maccupāsaparikkhittamevāti.  Tato paṭṭhāya ca pana mahāsatto yathā nāma chātajjhattapuriso manuññabhojanaṁ labhitvā sampiyāyamānopi bhuñjitvā pittavasena vā semhavasena vā makkhikāvasena vā chaḍḍetvā puna ekaṁ piṇḍampi bhuñjissāmīti manaṁ na uppādeti; evameva imā satta samāpattiyo mahantena ussāhena nibbattetvāpi, tāsu imaṁ punarāvattikādibhedaṁ ādīnavaṁ disvā, puna imaṁ dhammaṁ āvajjissāmi vā samāpajjissāmi vā adhiṭṭhahissāmi vā vuṭṭhahissāmi vā paccavekkhissāmi vāti cittameva na uppādesi.  Analaṅkaritvāti alaṁ iminā, alaṁ imināti punappunaṁ alaṅkaritvā.  Nibbijjāti nibbinditvā.  Apakkaminti agamāsiṁ.  
 278. Na kho rāmo imaṁ dhammanti idhāpi bodhisatto taṁ dhammaṁ uggaṇhantoyeva aññāsi-- “nāyaṁ aṭṭhasamāpattidhammo udakassa vācāya uggahitamattova, addhā (MA.26./II,173.) panesa aṭṭhasamāpattilābhī”ti.  Tenassa etadahosi-- “na kho rāmo …pe… jānaṁ passaṁ vihāsī”ti.  Sesamettha purimavāre vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 279. Yena uruvelā senānigamoti ettha uruvelāti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho.  Atha vā urūti vālikā vuccati; velāti mariyādā, velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo.  Atīte kira anuppanne Buddhe dasasahassā kulaputtā tāpasapabbajjaṁ pabbajitvā tasmiṁ padese viharantā ekadivasaṁ sannipatitvā katikavattaṁ akaṁsu-- “kāyakammavacīkammāni nāma paresampi pākaṭāni honti, manokammaṁ pana apākaṭaṁ.  Tasmā yo kāmavitakkaṁ vā byāpādavitakkaṁ vā vihiṁsāvitakkaṁ vā vitakketi, tassa añño codako (CS:pg.2.79) nāma natthi; so attanāva attānaṁ codetvā pattapuṭena vālikaṁ āharitvā imasmiṁ ṭhāne ākiratu, idamassa daṇḍakamman”ti.  Tato paṭṭhāya yo tādisaṁ vitakkaṁ vitakketi, so tattha pattapuṭena vālikaṁ ākirati, evaṁ tattha anukkamena mahāvālikarāsi jāto.  Tato taṁ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi; taṁ sandhāya vuttaṁ-- “uruvelāti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho”ti.  Tameva sandhāya vuttaṁ-- “Atha vā urūti vālikā vuccati, velāti mariyādā.  Velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo”ti.  
 Senānigamoti senāya nigamo.  Paṭhamakappikānaṁ kira tasmiṁ ṭhāne senāniveso ahosi; tasmā so padeso senānigamoti vuccati.  “Senāni-gāmo”tipi pāṭho.  Senānī nāma sujātāya pitā, tassa gāmoti attho.  Tadavasarinti tattha osariṁ.  Ramaṇīyaṁ bhūmibhāganti supupphitanānappakārajalajathalajapupphavicittaṁ manorammaṁ bhūmibhāgaṁ.  Pāsādikañca vanasaṇḍanti morapiñchakalāpasadisaṁ pasādajananavanasaṇḍañca addasaṁ.  Nadiñca sandantinti sandamānañca maṇikkhandhasadisaṁ vimalanīlasītalasalilaṁ nerañjaraṁ nadiṁ addasaṁ.  Setakanti parisuddhaṁ nikkaddamaṁ.  Supatitthanti anupubbagambhīrehi sundarehi titthehi upetaṁ.  Ramaṇīyanti rajatapaṭṭasadisaṁ vippakiṇṇavālikaṁ (MA.26./II,174.) pahūtamacchakacchapaṁ abhirāmadassanaṁ.  Samantā ca gocaragāmanti tassa padesassa samantā avidūre gamanāgamanasampannaṁ sampattapabbajitānaṁ sulabhapiṇḍaṁ gocaragāmañca addasaṁ.  Alaṁ vatāti samatthaṁ vata.  Tattheva nisīdinti bodhipallaṅke nisajjaṁ sandhāyāha.  Uparisuttasmiñhi tatthevāti dukkarakārikaṭṭhānaṁ adhippetaṁ, idha pana bodhipallaṅko.  Tenāha-- “tattheva nisīdin”ti.  Alamidaṁ padhānāyāti idaṁ ṭhānaṁ padhānatthāya samatthanti evaṁ cintetvā nisīdinti attho.  
 280. Ajjhagamanti adhigacchiṁ paṭilabhiṁ.  Ñāṇañca pana me dassananti sabbadhammadassanasamatthañca me sabbaññutaññāṇaṁ udapādi.  Akuppā me vimuttīti mayhaṁ arahattaphalavimutti akuppatāya ca akuppārammaṇatāya ca akuppā, sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā, akuppaṁ nibbānamassārammaṇantipi akuppa.Ayamantimā jātīti ayaṁ sabbapacchimā jāti.  Natthi (CS:pg.2.80) dāni punabbhavoti idāni me puna paṭisandhi nāma natthīti evaṁ paccavekkhaṇañāṇampi me uppannanti dasseti.  
 281. Adhigatoti paṭividdho.  Dhammoti catusaccadhammo.  Gambhīroti uttānabhāvapaṭikkhepavacanametaṁ.  Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo, na sakkā sukhena daṭṭhuṁ.  Duddasattāva duranubodho, dukkhena avabujjhitabbo, na sakkā sukhena avabujjhituṁ.  Santoti nibbuto.  Paṇītoti atappako.  Idaṁ dvayaṁ lokuttarameva sandhāya vuttaṁ.  Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo.  Nipuṇoti saṇho.  Paṇḍitavedanīyoti sammāpaṭipadaṁ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo.  Ālayarāmāti sattā pañcasu kāmaguṇesu allīyanti.  Tasmā te ālayāti vuccanti.  Aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ālayanti, tasmā ālayāti vuccanti.  Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā.  Ālayesu ratāti ālayaratā.  Ālayesu suṭṭhu muditāti ālayasammuditā.  Yatheva hi susajjitaṁ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṁ uyyānaṁ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati, sammudito āmoditapamodito hoti, (MA.26./II,175.) na ukkaṇṭhati, sāyampi nikkhamituṁ na icchati; evamimehipi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti, saṁsāravaṭṭe sammuditā anukkaṇṭhitā vasanti.  Tena nesaṁ Bhagavā duvidhampi ālayaṁ uyyānabhūmiṁ viya dassento “ālayarāmā”ti-ādimāha.  
 Yadidanti nipāto, tassa ṭhānaṁ sandhāya “yaṁ idan”ti, paṭiccasamuppādaṁ sandhāya “yo ayan”ti evamattho daṭṭhabbo.  Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṁ paccayā idappaccayā; idappaccayā eva idappaccayatā; idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.  Saṅkhārādipaccayānametaṁ adhivacanaṁ.  Sabbasaṅkhārasamathoti-ādi sabbaṁ nibbānameva.  Yasmā hi taṁ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuccati.  Yasmā ca taṁ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti, sabbā taṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, sabbaṁ dukkhaṁ nirujjhati; tasmā sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodhoti vuccati.  Sā panesā taṇhā bhavena bhavaṁ, phalena vā saddhiṁ kammaṁ vinati saṁsibbatīti (CS:pg.2.81) katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṁ vānatoti nibbānaṁ.  So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṁ desanā nāma, so mama kilamatho assa, sā mama vihesā assāti attho.  Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṁ hoti.  Citte pana ubhayampetaṁ Buddhānaṁ natthi.  Apissūti anubrūhanatthe nipāto, so “na kevalaṁ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṁsū”ti dīpeti.  Manti mama.  Anacchariyāti anu-acchariyā.  Paṭibhaṁsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṁ; parivitakkayitabbataṁ pāpuṇiṁsu.  
 Kicchenāti dukkhena, na dukkhāya paṭipadāya.  Buddhānañhi cattāropi maggā sukhappaṭipadāva honti.  Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṁ yācakānaṁ alaṅkatappaṭiyattaṁ sīsaṁ kantitvā, galalohitaṁ nīharitvā, su-añjitāni akkhīni uppāṭetvā, kulavaṁsappadīpaṁ puttaṁ manāpacāriniṁ bhariyanti evamādīni dentassa, aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamaniyapaṭipadaṁ sandhāyetaṁ (MA.26./II,176.) vuttaṁ Halanti ettha ha-kāro nipātamatto, alanti attho.  Pakāsitunti desituṁ, evaṁ kicchena adhigatassa dhammassa alaṁ desituṁ, pariyattaṁ desituṁ, ko attho desitenāti vuttaṁ hoti.  Rāgadosaparetehīti rāgadosapariphuṭṭhehi rāgadosānugatehi vā.  
 Paṭisotagāminti niccādīnaṁ paṭisotaṁ aniccaṁ dukkhamanattā asubhanti evaṁ gataṁ catusaccadhammaṁ.  Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā.  Na dakkhantīti aniccaṁ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti, te apassante ko sakkhissati evaṁ gāhāpetuṁ.  Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthatā.  
 282. Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena, adesetukāmatāyāti attho.  Kasmā panassa evaṁ cittaṁ nami, nanu esa mutto mocessāmi, tiṇṇo tāressāmi.  
 	“Kiṁ me aññātavesena, dhammaṁ sacchikatenidha; 
 	Sabbaññutaṁ pāpuṇitvā, tārayissaṁ sadevakan”ti.  (bu.vaṁ.2.56)
 Patthanaṁ (CS:pg.2.82) katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṁ pattoti.  Saccametaṁ, tadevaṁ paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṁ cittaṁ nami.  Tassa hi sabbaññutaṁ patvā sattānaṁ kilesagahanataṁ, dhammassa ca gambhīrataṁ paccavekkhantassa sattānaṁ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā.  Athassa “ime sattā kañjikapuṇṇā lābu viya, takkabharitā cāṭi viya, vasātelapītapilotikā viya, añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṁkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamūḷhā, te kiṁ nāma paṭivijjhissantī”ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṁ cittaṁ nami.  
 “Ayañca dhammo pathavīsandhāraka-udakakkhandho viya gambhīro, pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṁ viya duranubodho.  Nanu mayā hi imaṁ dhammaṁ paṭivijjhituṁ vāyamantena adinnaṁ dānaṁ nāma natthi, arakkhitaṁ (MA.26./II,177.) sīlaṁ nāma natthi, aparipūritā kāci pāramī nāma natthi?  Tassa me nirussāhaṁ viya mārabalaṁ vidhamantassāpi pathavī na kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṁ anussarantassāpi na kampittha, majjhimayāme dibbacakkhuṁ sodhentassāpi na kampittha, pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṁ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha.  Iti mādisenāpi tikkhañāṇena kicchenevāyaṁ dhammo paṭividdho, taṁ lokiyamahājanā kathaṁ paṭivijjhissantī”ti dhammagambhīratāpaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṁ cittaṁ namīti veditabbaṁ.  
 Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṁ cittaṁ nami.  Jānāti hi Bhagavā-- “mama appossukkatāya citte namamāne maṁ mahābrahmā dhammadesanaṁ yācissati, ime ca sattā brahmagarukā, te ‘satthā kira dhammaṁ na desetukāmo ahosi, atha naṁ mahābrahmā yācitvā desāpesi, santo vata, bho, dhammo paṇīto vata, bho, dhammo’ti maññamānā sussūsissantī”ti.  Idampissa kāraṇaṁ paṭicca appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṁ.  
 Sahampatissāti so kira Kassapassa Bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṁ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṁ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto.  Tatra naṁ sahampatibrahmāti paṭisañjānanti, taṁ sandhāyāha-- “brahmuno (CS:pg.2.83) sahampatissā”ti.  Nassati vata, bhoti so kira imaṁ saddaṁ tathā nicchāresi, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṁsu.  Yatra hi nāmāti yasmiṁ nāma loke.  Purato pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassehi saddhiṁ pāturahosi.  Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṁ parittaṁ rāgadosamoharajaṁ etesaṁ, evaṁsabhāvāti apparajakkhajātikā.  Assavanatāti assavanatāya.  Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatapadumāni viya sūriyarasmisamphassaṁ, dhammadesanaṁyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṁ okkamanārahā na eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.  
(MA.26./II,178.) Pāturahosīti pātubhavi.  Samalehi cintitoti samalehi chahi satthārehi cintito.  Te hi puretaraṁ uppajjitvā Sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya, visaṁ siñcamānā viya ca samalaṁ micchādiṭṭhidhammaṁ desayiṁsu.  Apāpuretanti vivara etaṁ.  Amatassa dvāranti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṁ ariyamaggaṁ.  Suṇantu dhammaṁ vimalenānubuddhanti ime sattā rāgādimalānaṁ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṁ catusaccadhammaṁ suṇantu tāva Bhagavāti yācati.  
 Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathā ṭhitova.  Na hi tassa ṭhitassa dassanatthaṁ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṁ atthi.  Tathūpamanti tappaṭibhāgaṁ selapabbatūpamaṁ.  Ayaṁ panettha saṅkhepattho-- yathā selapabbatamuddhani ṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṁ passeyya, tathā tvampi, sumedha, sundarapañña-sabbaññutaññāṇena samantacakkhu Bhagavā dhammamayaṁ pāsādamāruyha sayaṁ apetasoko sokāvatiṇṇaṁ jātijarābhibhūtaṁ janataṁ avekkhassu upadhāraya upaparikkha.  Ayaṁ panettha adhippāyo-- yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṁ khettaṁ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṁ aggiṁ jāleyyuṁ.  Caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṁ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṁ olokayato neva khettaṁ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṁ.  Kuṭikāsu pana (CS:pg.2.84) aggijālāmattakameva paññāyeyya.  Evaṁ dhammapāsādaṁ āruyha sattanikāyaṁ olokayato Tathāgatassa, ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi Buddhacakkhussa āpāthaṁ nāgacchanti, rattiṁ khittā sarā viya honti.  Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṁ āgacchanti, so aggi viya Himavantapabbato viya ca.  Vuttampi cetaṁ-- 
(MA.26./II,179.) “Dūre santo pakāsenti, Himavantova pabbato.  
 	Asantettha na dissanti, rattiṁ khittā yathā sarā”ti.  (dha.pa.304).  
 Uṭṭhehīti Bhagavato dhammadesanatthaṁ cārikacaraṇaṁ yācanto bhaṇati.  Vīrāti-ādīsu Bhagavā vīriyavantatāya vīro.  Devaputtamaccukilesamārānaṁ vijitattā vijitasaṅgāmo.  Jātikantārādinittharaṇatthāya veneyyasatthavāhanasamatthatāya satthavāho.  Kāmacchanda-iṇassa abhāvato aṇaṇoti veditabbo.  
 283. Ajjhesananti yācanaṁ.  Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca.  Imesañhi dvinnaṁ ñāṇānaṁ Buddhacakkhūti nāmaṁ, sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūti, tiṇṇaṁ maggañāṇānaṁ dhammacakkhūti.  Apparajakkheti-ādīsu yesaṁ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṁ appaṁ, te apparajakkhā.  Yesaṁ taṁ mahantaṁ, te mahārajakkhā.  Yesaṁ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā.  Yesaṁ tāni mudūni, te mudindriyā.  Yesaṁ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā.  Ye kathitakāraṇaṁ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṁ, te suviññāpayā.  Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma.  
 Ayaṁ panettha pāḷi-- “saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho.  Āraddhavīriyo…, kusito…, upaṭṭhitassati…, muṭṭhassati…, samāhito…, asamāhito…, paññavā…, duppañño puggalo mahārajakkho.  Tathā saddho puggalo tikkhindriyo …pe… paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī, duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī.  Lokoti (CS:pg.2.85) khandhaloko, āyatanaloko, dhātuloko, sampattibhavaloko, sampattisambhavaloko, vipattibhavaloko, vipattisambhavaloko, eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.  Dve lokā-- nāmañca rūpañca.  Tayo lokā-- tisso vedanā.  Cattāro lokā-- cattāro āhārā.  Pañca lokā-- pañcupādānakkhandha.  Cha lokā-- cha ajjhattikāni āyatanāni.  Satta lokā-- satta viññāṇaṭṭhitiyo.  Aṭṭha lokā-- aṭṭha lokadhammā.  Nava lokā-- nava sattāvāsa.  Dasa lokā-- dasāyatanāni.  Dvādasa lokā-- dvādasāyatanāni. (MA.26./II,180.) Aṭṭhārasa lokā-- aṭṭhārassa dhātuyo.  Vajjanti sabbe kilesā vajjā, sabbe duccaritā vajjā, sabbe abhisaṅkhārā vajjā, sabbe bhavagāmikammā vajjā.  Iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi ukkhittāsike vadhake.  Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāsi paṭivijjhi.  Idaṁ Tathāgatassa indriyaparopariyatte ñāṇan”ti (paṭi.ma.1.112).  
 Uppaliniyanti uppalavane.  Itaresupi eseva nayo.  Antonimuggaposīnīti yāni anto nimuggāneva posiyanti.  Udakaṁ accuggamma ṭhitānīti udakaṁ atikkamitvā ṭhitāni.  Tattha yāni accuggamma ṭhitāni, tāni sūriyarasmisamphassaṁ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni.  Yāni samodakaṁ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni.  Yāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivase pupphanakāni.  Udakā pana anuggatāni aññānipi saroga-uppalādīni nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti.  Tāni pāḷiṁ nāruḷhāni.  Āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni.  
 Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā.  Tattha “yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṁ vuccati puggalo ugghaṭitaññū.  Yassa puggalassa saṁkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṁ vuccati puggalo vipañcitaññū.  Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte (CS:pg.2.86) sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṁ vuccati puggalo neyyo.  Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṁ vuccati puggalo padaparamo” (pu.pa.151).  Tattha Bhagavā uppalavanādisadisaṁ dasasahassilokadhātuṁ olokento “Ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipañcitaññū, tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo, macchakacchapabhakkhāni pupphāni viya (MA.26./II,181.) padaparamo”ti addasa.  Passanto ca “ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā, tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū”ti evaṁ sabbākāratova addasa.
 Tattha tiṇṇaṁ puggalānaṁ imasmiṁyeva attabhāve Bhagavato dhammadesanā atthaṁ sādheti.  Padaparamānaṁ anāgate vāsanatthāya hoti.  Atha Bhagavā imesaṁ catunnaṁ puggalānaṁ atthāvahaṁ dhammadesanaṁ viditvā desetukamyataṁ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi.  Ye sandhāya vuttaṁ-- “katame te sattā abhabbā, ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṁ okkamituṁ kusalesu dhammesu sammattaṁ, ime te sattā abhabbā.  Katame te sattā bhabbā?  Ye te sattā na kammāvaraṇena …pe… ime te sattā bhabbā”ti (vibha.827 paṭi.ma.1.115).  Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā “ettakā rāgacaritā, ettakā dosamohacaritā vitakkasaddhābuddhicaritā”ti cha koṭṭhāse akāsi; evaṁ katvā dhammaṁ desissāmīti cintesi.  
 Paccabhāsinti pati-abhāsiṁ.  Apārutāti vivaṭā.  Amatassa dvārāti ariyamaggo.  So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṁ, so mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti.  Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṁ pamuñcantu, vissajjentu.  Pacchimapadadvaye ayamattho, ahañhi attano paguṇaṁ suppavattitampi imaṁ paṇītaṁ uttamaṁ dhammaṁ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṁ (CS:pg.2.87) Idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṁ upanetu, pūressāmi nesaṁ saṅkappanti.  
 284. Tassa mayhaṁ, bhikkhave, etadahosīti etaṁ ahosi-- kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyanti ayaṁ dhammadesanāpaṭisaṁyutto vitakko udapādīti attho.  Kadā panesa udapādīti?  Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe.  
 Tatrāyaṁ anupubbikathā-- bodhisatto kira mahābhinikkhamanadivase vivaṭaṁ itthāgāraṁ disvā saṁviggahadayo, “kaṇḍakaṁ āharā”ti channaṁ āmantetvā channasahāyo assarājapiṭṭhigato (MA.26./II,182.) nagarato nikkhamitvā kaṇḍakanivattanacetiyaṭṭhānaṁ nāma dassetvā tīṇi rajjāni atikkamma anomānadītīre pabbajitvā anupubbena cārikaṁ caramāno Rājagahe piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbate nisinno Magadhissarena raññā nāmagottaṁ pucchitvā, “imaṁ rajjaṁ sampaṭicchāhī”ti vutto, “Alaṁ mahārāja, na mayhaṁ rajjena attho, ahaṁ rajjaṁ pahāya lokahitatthāya padhānaṁ anuyuñjitvā loke vivaṭacchado bhavissāmīti nikkhanto”ti vatvā, “tena hi Buddho hutvā paṭhamaṁ mayhaṁ vijitaṁ osareyyāsī”ti paṭiññaṁ gahito kālāmañca udakañca upasaṅkamitvā tesaṁ dhammadesanāya sāraṁ avindanto tato pakkamitvā uruveḷāya chabbassāni dukkarakārikaṁ karontopi amataṁ paṭivijjhituṁ asakkonto oḷārikāhārapaṭisevanena kāyaṁ santappesi.  
 Tadā ca uruvelagāme Sujātā nāma kuṭumbiyadhītā ekasmiṁ nigrodharukkhe patthanamakāsi-- “sacāhaṁ samānajātikaṁ kulagharaṁ gantvā paṭhamagabbhe puttaṁ labhissāmi, balikammaṁ karissāmī”ti.  Tassā sā patthanā samijjhi.  Sā visākhapuṇṇamadivase pātova balikammaṁ karissāmīti rattiyā paccūsasamaye eva pāyasaṁ paṭiyādesi.  Tasmiṁ pāyase paccamāne mahantamahantā pupphuḷā uṭṭhahitvā dakkhiṇāvaṭṭā hutvā sañcaranti.  Ekaphusitampi bahi na gacchati.  Mahābrahmā chattaṁ dhāresi.  Cattāro lokapālā khaggahatthā ārakkhaṁ gaṇhiṁsu.  Sakko alātāni samānento aggiṁ jālesi.  Devatā catūsu dīpesu ojaṁ saṁharitvā (CS:pg.2.88) tattha pakkhipiṁsu.  Bodhisatto bhikkhācārakālaṁ āgamayamāno pātova gantvā rukkhamūle nisīdi.  Rukkhamūle sodhanatthāya gatā dhātī āgantvā sujātāya ārocesi-- “devatā rukkhamūle nisinnā”ti.  Sujātā, sabbaṁ pasādhanaṁ pasādhetvā satasahassagghanike suvaṇṇathāle pāyasaṁ vaḍḍhetvā aparāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā ukkhipitvā gatā mahāpurisaṁ disvā saheva pātiyā hatthe ṭhapetvā vanditvā “yathā mayhaṁ manoratho nipphanno, evaṁ tumhākampi nipphajjatū”ti vatvā pakkāmi.  
(MA.26./II,183.) Bodhisatto nerañjarāya tīraṁ gantvā suvaṇṇathālaṁ tīre ṭhapetvā nhatvā paccuttaritvā ekūnapaṇṇāsapiṇḍe karonto pāyasaṁ paribhuñjitvā “sacāhaṁ ajja Buddho bhavāmi, thālaṁ paṭisotaṁ gacchatū”ti khipi.  Thālaṁ paṭisotaṁ gantvā thokaṁ ṭhatvā kālanāgarājassa bhavanaṁ pavisitvā tiṇṇaṁ Buddhānaṁ thālāni ukkhipitvā aṭṭhāsi.  
 Mahāsatto vanasaṇḍe divāvihāraṁ katvā sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā bodhimaṇḍaṁ āruyha dakkhiṇadisābhāge aṭṭhāsi.  So padeso paduminipatte udakabindu viya akampittha.  Mahāsatto, “Ayaṁ mama guṇaṁ dhāretuṁ na sakkotī”ti pacchimadisābhāgaṁ agamāsi, sopi tatheva akampittha.  Uttaradisābhāgaṁ agamāsi, sopi tatheva akampittha.  Puratthimadisābhāgaṁ agamāsi, tattha pallaṅkappamāṇaṁ ṭhānaṁ sunikhāta-indakhilo viya niccalamahosi.  Mahāsatto “idaṁ ṭhānaṁ sabbabuddhānaṁ kilesabhañjanaviddhaṁsanaṭṭhānan”ti tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi.  Tāni cittakārena tūlikaggena paricchinnāni viya ahesuṁ.  Bodhisatto “bodhiṁ appatvā imaṁ pallaṅkaṁ na bhindissāmī”ti caturaṅgavīriyaṁ adhiṭṭhahitvā pallaṅkaṁ ābhujitvā nisīdi.  
 Taṅkhaṇaññeva māro bāhusahassaṁ māpetvā diyaḍḍhayojanasatikaṁ girimekhalaṁ nāma hatthiṁ āruyha navayojanaṁ mārabalaṁ gahetvā addhakkhikena olokayamāno pabbato viya ajjhottharanto upasaṅkami.  Mahāsatto, “mayhaṁ dasa pāramiyo pūrentassa añño samaṇo vā brāhmaṇo (CS:pg.2.89) vā devo vā māro vā brahmā vā sakkhi natthi, vessantarattabhāve pana mayhaṁ sattasu vāresu mahāpathavī sakkhi ahosi; idānipi me ayameva acetanā kaṭṭhakaliṅgarūpamā mahāpathavī sakkhī”ti hatthaṁ pasāreti.  Mahāpathavī tāvadeva ayadaṇḍena pahataṁ kaṁsathālaṁ viya ravasataṁ ravasahassaṁ muñcamānā viravitvā parivattamānā mārabalaṁ cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ muñcanamakāsi.  Mahāsatto sūriye dharamāneyeva mārabalaṁ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṁ, majjhimayāme dibbacakkhuṁ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṁ otāretvā vaṭṭavivaṭṭaṁ sammasitvā aruṇodaye Buddho (MA.26./II,184.) hutvā “mayā anekakappakoṭisatasahassaṁ addhānaṁ imassa pallaṅkassa atthāya vāyāmo kato”ti sattāhaṁ ekapallaṅkena nisīdi.  Athekaccānaṁ devatānaṁ, “Kiṁ nu kho aññepi Buddhattakarā dhammā atthī”ti kaṅkhā udapādi.  
 Atha Bhagavā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṁ kaṅkhaṁ ñatvā kaṅkhāvidhamanatthaṁ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṁ dassetvā tāsaṁ kaṅkhaṁ vidhamitvā pallaṅkato īsakaṁ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritānaṁ pāramīnaṁ phalādhigamaṭṭhānaṁ pallaṅkañceva bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṁ vītināmesi, taṁ ṭhānaṁ animisacetiyaṁ nāma jātaṁ.  
 Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā puratthimapacchimato āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṁ vītināmesi, taṁ ṭhānaṁ ratanacaṅkamacetiyaṁ nāma jātaṁ.  Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṁ māpayiṁsu, tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṁ visesato cettha anantanayasamantapaṭṭhānaṁ vicinanto sattāhaṁ vītināmesi, taṁ ṭhānaṁ ratanagharacetiyaṁ nāma jātaṁ.  Evaṁ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami, tatrāpi dhammaṁ vicinantoyeva vimuttisukhañca paṭisaṁvedento nisīdi, dhammaṁ vicinanto cettha evaṁ abhidhamme nayamaggaṁ sammasi-- paṭhamaṁ dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṁ nāma, tato vibhaṅgapakaraṇaṁ, dhātukathāpakaraṇaṁ, puggalapaññattipakaraṇaṁ, kathāvatthu nāma pakaraṇaṁ, yamakaṁ nāma pakaraṇaṁ, tato mahāpakaraṇaṁ paṭṭhānaṁ nāmāti.  
 Tatthassa (CS:pg.2.90) saṇhasukhumapaṭṭhānamhi citte otiṇṇe pīti uppajji; pītiyā uppannāya lohitaṁ pasīdi, lohite pasanne chavi pasīdi.  Chaviyā pasannāya puratthimakāyato kūṭāgārādippamāṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ākāse pakkhandachaddantanāgakulaṁ viya pācīnadisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā, pacchimakāyato uṭṭhahitvā pacchimadisāya, dakkhiṇaṁsakūṭato uṭṭhahitvā dakkhiṇadisāya, vāmaṁsakūṭato (MA.26./II,185.) uṭṭhahitvā uttaradisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā, pādatalehi pavāḷaṅkuravaṇṇā rasmiyo nikkhamitvā mahāpathaviṁ vinivijjhitvā udakaṁ dvidhā bhinditvā vātakkhandhaṁ padāletvā ajaṭākāsaṁ pakkhandā, sīsato samparivattiyamānaṁ maṇidāmaṁ viya nīlavaṇṇā rasmivaṭṭi uṭṭhahitvā cha devaloke vinivijjhitvā nava brahmaloke vehapphale pañca suddhāvāse ca vinivijjhitvā cattāro āruppe atikkamma ajaṭākāsaṁ pakkhandā.  Tasmiṁ divase aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sabbe suvaṇṇavaṇṇāva ahesuṁ.  Taṁ divasañca pana Bhagavato sarīrā nikkhantā yāvajjadivasāpi tā rasmiyo anantā lokadhātuyo gacchantiyeva.  
 Evaṁ Bhagavā ajapālanigrodhe sattāhaṁ vītināmetvā tato aparaṁ sattāhaṁ mucalinde nisīdi, nisinnamattasseva cassa sakalaṁ cakkavāḷagabbhaṁ pūrento mahā-akālamegho udapādi.  Evarūpo kira mahāmegho dvīsuyeva kālesu vassati cakkavattimhi vā uppanne Buddhe vā.  Idha Buddhakāle udapādi.  Tasmiṁ pana uppanne mucalindo nāgarājā cintesi-- “Ayaṁ megho satthari mayhaṁ bhavanaṁ paviṭṭhamatteva uppanno, vāsāgāramassa laddhuṁ vaṭṭatī”ti.  So sattaratanamayaṁ pāsādaṁ nimminituṁ sakkontopi evaṁ kate mayhaṁ mahapphalaṁ na bhavissati, dasabalassa kāyaveyyāvaccaṁ karissāmīti mahantaṁ attabhāvaṁ katvā satthāraṁ sattakkhattuṁ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṁ dhāresi.  Parikkhepassa anto okāso heṭṭhā lohapāsādappamāṇo ahosi.  Icchiticchitena iriyāpathena Satthā viharissatīti nāgarājassa ajjhāsayo ahosi.  Tasmā evaṁ mahantaṁ okāsaṁ parikkhipi.  Majjhe ratanapallaṅko paññatto hoti, upari suvaṇṇatārakavicittaṁ samosaritagandhadāmakusumadāmacelavitānaṁ ahosi.  Catūsu koṇesu gandhatelena dīpā jalitā, catūsu disāsu vivaritvā candanakaraṇḍakā (CS:pg.2.91) ṭhapitā.  Evaṁ Bhagavā taṁ sattāhaṁ tattha vītināmetvā tato aparaṁ sattāhaṁ rājāyatane nisīdi.  
 Aṭṭhame sattāhe sakkena devānamindena ābhataṁ dantakaṭṭhañca (MA.26./II,186.) osadhaharītakañca khāditvā mukhaṁ dhovitvā catūhi lokapālehi upanīte paccagghe selamaye patte tapussabhallikānaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā puna paccāgantvā ajapālanigrodhe nisinnassa sabbabuddhānaṁ āciṇṇo ayaṁ vitakko udapādi.  
 Tattha paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato.  Viyattoti veyyattiyena samannāgato.  Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato.  Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto.  Ājānissatīti sallakkhessati paṭivijjhissati.  Ñāṇañca pana meti mayhampi sabbaññutaññāṇaṁ uppajji.  Bhagavā kira devatāya kathiteneva niṭṭhaṁ agantvā sayampi sabbaññutaññāṇena olokento ito sattamadivasamatthake kālaṁ katvā ākiñcaññāyatane nibbattoti addasa.  Taṁ sandhāyāha-- “ñāṇañca pana me dassanaṁ udapādī”ti.  Mahājāniyoti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni assāti mahājāniyo.  Akkhaṇe nibbattattā gantvā desiyamānaṁ dhammampissa sotuṁ sotappasādo natthi, idha dhammadesanaṭṭhānaṁ āgamanapādāpi natthi, evaṁ mahājāniyo jātoti dasseti.  Abhidosakālaṅkatoti aḍḍharatte kālaṅkato.  Ñāṇañca pana meti mayhampi sabbaññutaññāṇaṁ udapādi.  Idhāpi kira Bhagavā devatāya vacanena sanniṭṭhānaṁ akatvā sabbaññutaññāṇena olokento “hiyyo aḍḍharatte kālaṅkatvā udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatane nibbatto”ti addasa.  Tasmā evamāha.  Sesaṁ purimanayasadisameva.  Bahukārāti bahūpakārā.  Padhānapahitattaṁ upaṭṭhahiṁsūti padhānatthāya pesitattabhāvaṁ vasanaṭṭhāne pariveṇasammajjanena pattacīvaraṁ gahetvā anubandhanena mukhodakadantakaṭṭhadānādinā ca upaṭṭhahiṁsu.  Ke pana te pañcavaggiyā nāma?  Yete-- 
 	Rāmo (CS:pg.2.92) dhajo lakkhaṇo jotimanti, 
 	Yañño subhojo suyāmo sudatto.  
 	Ete tadā aṭṭha ahesuṁ brāhmaṇā, 
 	Chaḷaṅgavā mantaṁ viyākariṁsūti.  
(MA.26./II,187.) Bodhisattassa jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapaṭiggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā.  Tesu tayo dvedhā byākariṁsu-- “imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṁ ajjhāvasamāno rājā hoti cakkavattī, pabbajamāno Buddho”ti.  Pañca brāhmaṇā ekaṁsabyākaraṇā ahesuṁ-- “imehi lakkhaṇehi samannāgato agāre na tiṭṭhati, Buddhova hotī”ti.  Tesu purimā tayo yathāmantapadaṁ gatā, ime pana pañca mantapadaṁ atikkantā.  Te attanā laddhaṁ puṇṇapattaṁ ñātakānaṁ vissajjetvā “Ayaṁ mahāpuriso agāraṁ na ajjhāvasissati, ekantena Buddho bhavissatī”ti nibbitakkā bodhisattaṁ uddissa samaṇapabbajjaṁ pabbajitā.  Tesaṁ puttātipi vadanti.  Taṁ Aṭṭhakathāya paṭikkhittaṁ.  
 Ete kira daharakāleyeva bahū mante jāniṁsu, tasmā te brāhmaṇā ācariyaṭṭhāne ṭhapayiṁsu.  Te pacchā amhehi puttadārajaṭaṁ chaḍḍetvā na sakkā bhavissati pabbajitunti daharakāleyeva pabbajitvā ramaṇīyāni senāsanāni paribhuñjantā vicariṁsu.  Kālena kālaṁ pana “Kiṁ, bho, mahāpuriso mahābhinikkhamanaṁ nikkhanto”ti pucchanti.  Manussā, “kuhiṁ tumhe mahāpurisaṁ passissatha, tīsu pāsādesu tividhanāṭakamajjhe devo viya sampattiṁ anubhotī”ti vadanti.  Te sutvā, “na tāva mahāpurisassa ñāṇaṁ paripākaṁ gacchatī”ti appossukkā vihariṁsuyeva.  Kasmā panettha Bhagavā, “bahukārā kho ime pañcavaggiyā”ti āha?  Kiṁ upakārakānaṁyeva esa dhammaṁ deseti, anupakārakānaṁ na desetīti?  No na deseti.  Paricayavasena hesa āḷārañceva kālāmaṁ udakañca rāmaputtaṁ olokesi.  Etasmiṁ pana Buddhakkhette ṭhapetvā aññāsikoṇḍaññaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ sacchikātuṁ samattho nāma natthi.  Kasmā?  Tathāvidha-upanissayattā.  
 Pubbe (CS:pg.2.93) kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṁ.  Te ekatova sassaṁ akaṁsu.  Tattha jeṭṭhakassa “ekasmiṁ sasse navavāre aggasassadānaṁ mayā dātabban”ti ahosi.  So vappakāle bījaggaṁ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṁ mantesi-- “gabbhakāle gabbhaṁ phāletvā dassāmā”ti.  Kaniṭṭho “taruṇasassaṁ nāsetukāmosī”ti āha.  Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṁ (MA.26./II,188.) ñatvā khettaṁ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṁ phāletvā khīraṁ nīharitvā sappiphāṇitehi yojetvā adāsi, puthukakāle puthukaṁ kāretvā adāsi, lāyane lāyanaggaṁ veṇikaraṇe veṇaggaṁ kalāpādīsu kalāpaggaṁ khaḷaggaṁ bhaṇḍaggaṁ koṭṭhagganti evaṁ ekasasse navavāre aggadānaṁ adāsi.  Kaniṭṭho panassa uddharitvā adāsi, tesu jeṭṭho Aññāsikoṇḍaññatthero jāto, kaniṭṭho Subhaddaparibbājako.  Iti ekasmiṁ sasse navannaṁ aggadānānaṁ dinnattā ṭhapetvā theraṁ añño paṭhamaṁ dhammaṁ sacchikātuṁ samattho nāma natthi.  “Bahukārā kho ime pañcavaggiyā”ti idaṁ pana upakārānussaraṇamattakeneva vuttaṁ.  
 Isipatane migadāyeti tasmiṁ kira padese anuppanne Buddhe paccekasambuddhā gandhamādanapabbate sattāhaṁ nirodhasamāpattiyā vītināmetvā nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṁ khāditvā anotattadahe mukhaṁ dhovitvā pattacīvaramādāya ākāsena āgantvā nipatanti.  Tattha cīvaraṁ pārupitvā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakiccā gamanakālepi tatoyeva uppatitvā gacchanti.  Iti isayo ettha nipatanti uppatanti cāti taṁ ṭhānaṁ isipatananti saṅkhaṁ gataṁ.  Migānaṁ pana abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati.  Tena vuttaṁ “isipatane migadāye”ti.  
 285. Antarā ca gayaṁ antarā ca bodhinti gayāya ca bodhissa ca vivare tigāvutantare ṭhāne.  Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni.  Bārāṇasī aṭṭhārasa yojanāni.  Upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare Bhagavantaṁ addasa.  Antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṁ kataṁ.  Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā “Antarā gāmañca nadiñca yātī”ti evaṁ ekameva antarāsaddaṁ payujjanti.  So dutiyapadenapi yojetabbo hoti (CS:pg.2.94) Ayojiyamāne upayogavacanaṁ na pāpuṇāti.  Idha pana yojetvā eva vuttoti.  Addhānamaggapaṭipannanti addhānasaṅkhātaṁ maggaṁ paṭipannaṁ, dīghamaggapaṭipannanti attho.  Addhānamaggagamanasamayassa hi vibhaṅge “addhayojanaṁ gacchissāmīti bhuñjitabban”ti-ādivacanato (MA.26./II,189.) (pāci.218) addhayojanampi addhānamaggo hoti.  Bodhimaṇḍato pana gayā tigāvutaṁ.  
 Sabbābhibhūti sabbaṁ tebhūmakadhammaṁ abhibhavitvā ṭhito.  Sabbavidūti sabbaṁ catubhūmakadhammaṁ avediṁ aññāsiṁ.  Sabbesu dhammesu anupalittoti sabbesu tebhūmakadhammesu kilesalepanena anupalitto.  Sabbaṁ jahoti sabbaṁ tebhūmakadhammaṁ jahitvā ṭhito.  Taṇhākkhaye vimuttoti taṇhākkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto.  Sayaṁ abhiññāyāti sabbaṁ catubhūmakadhammaṁ attanāva jānitvā.  Kamuddiseyyanti kaṁ aññaṁ “ayaṁ me ācariyo”ti uddiseyyaṁ.  
 Na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṁ ācariyo nāma natthi.  Natthi me paṭipuggaloti mayhaṁ paṭibhāgapuggalo nāma natthi.  Sammāsambuddhoti sahetunā nayena cattāri saccāni sayaṁ Buddho.  Sītibhūtoti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto.  Kilesānaṁyeva nibbutattā nibbuto.  Kāsinaṁ puranti kāsiraṭṭhe nagaraṁ.  Āhañchaṁ amatadundubhinti dhammacakkapaṭilābhāya amatabheriṁ paharissāmīti gacchāmi.  Arahasi anantajinoti anantajinoti bhavituṁ yutto.  Hupeyya pāvusoti, āvuso, evampi nāma bhaveyya.  Pakkāmīti vaṅkahārajanapadaṁ nāma agamāsi.  
 Tatthekaṁ migaluddakagāmakaṁ nissāya vāsaṁ kappesi.  Jeṭṭhakaluddako taṁ upaṭṭhāsi.  Tasmiñca janapade caṇḍā makkhikā honti.  Atha naṁ ekāya cāṭiyā vasāpesuṁ, migaluddako dūre migavaṁ gacchanto “amhākaṁ arahante mā pamajjī”ti chāvaṁ nāma dhītaraṁ āṇāpetvā agamāsi saddhiṁ puttabhātukehi.  Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā.  Dutiyadivase upako gharaṁ āgato taṁ dārikaṁ sabbaṁ upacāraṁ katvā parivisituṁ (CS:pg.2.95) upagataṁ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṁ ādāya vasanaṭṭhānaṁ gantvā bhattaṁ ekamante nikkhipitvā sace chāvaṁ labhāmi, jīvāmi, no ce, marāmīti nirāhāro sayi. (MA.26./II,190.) Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṁ upakassa pavattiṁ pucchi.  Sā “ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo”ti āha.  Māgaviko āgataveseneva naṁ upasaṅkamitvā pucchissāmīti taṁkhaṇaṁyeva gantvā “Kiṁ, bhante, apphāsukan”ti pāde parāmasanto pucchi.  Upako nitthunanto parivattatiyeva.  So “vadatha bhante, yaṁ mayā sakkā kātuṁ, taṁ sabbaṁ karissāmī”ti āha.  Upako, “sace chāvaṁ labhāmi, jīvāmi, no ce, idheva maraṇaṁ seyyo”ti āha.  Jānāsi pana, bhante, kiñci sippanti.  Na jānāmīti.  Na, bhante, kiñci sippaṁ ajānantena sakkā gharāvāsaṁ adhiṭṭhātunti.  
 So āha-- “nāhaṁ kiñci sippaṁ jānāmi, apica tumhākaṁ maṁsahārako bhavissāmi, maṁsañca vikkīṇissāmī”ti.  Māgaviko, “amhākampi etadeva ruccatī”ti uttarasāṭakaṁ datvā gharaṁ ānetvā dhītaraṁ adāsi.  Tesaṁ saṁvāsamanvāya putto vijāyi.  Subhaddotissa nāmaṁ akaṁsu.  Chāvā tassa rodanakāle “maṁsahārakassa putta, migaluddakassa putta mā rodī”ti-ādīni vadamānā puttatosanagītena upakaṁ uppaṇḍesi.  Bhadde tvaṁ maṁ anāthoti maññasi.  Atthi me anantajino nāma sahāyo.  Tassāhaṁ santike gamissāmīti āha.  Chāvā evamayaṁ aṭṭīyatīti ñatvā punappunaṁ katheti.  So ekadivasaṁ anārocetvāva majjhimadesābhimukho pakkāmi.  
 Bhagavā ca tena samayena Sāvatthiyaṁ viharati Jetavane mahāvihāre.  Atha kho Bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi-- “yo, bhikkhave, ‘anantajino’ti pucchamāno āgacchati, tassa maṁ dasseyyāthā”ti.  Upakopi kho “kuhiṁ anantajino vasatī”ti pucchanto anupubbena Sāvatthiṁ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā kuhiṁ anantajinoti pucchi.  Taṁ bhikkhū Bhagavato santikaṁ nayiṁsu.  So Bhagavantaṁ disvā-- “sañjānātha maṁ Bhagavā”ti āha.  Āma, upaka, sañjānāmi, kuhiṁ pana tvaṁ vasitthāti.  Vaṅkahārajanapade, bhanteti.  Upaka, mahallakosi jāto pabbajituṁ sakkhissasīti.  Pabbajissāmi, bhanteti.  Bhagavā pabbājetvā tassa kammaṭṭhānaṁ adāsi.  So kammaṭṭhāne kammaṁ karonto anāgāmiphale (MA.26./II,191.) patiṭṭhāya kālaṁ katvā avihesu (CS:pg.2.96) nibbatto.  Nibbattakkhaṇeyeva arahattaṁ pāpuṇīti.  Avihesu nibbattamattā hi satta janā arahattaṁ pāpuṇiṁsu, tesaṁ so aññataro.  
 Vuttañhetaṁ-- 
 	“Avihaṁ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo; 
 	Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṁ.  
 	Upako palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo; 
 	Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bahuraggi ca saṅgiyo.  
 	Te hitvā mānusaṁ dehaṁ, dibbayogaṁ upajjhagun”ti.  (saṁ.ni.1.105).  
 286. Saṇṭhapesunti katikaṁ akaṁsu.  Bāhullikoti cīvarabāhullādīnaṁ atthāya paṭipanno.  Padhānavibbhantoti padhānato vibbhanto bhaṭṭho parihīno.  Āvatto bāhullāyāti cīvarādīnaṁ bahulabhāvatthāya āvatto.  Apica kho āsanaṁ ṭhapetabbanti apica kho panassa uccakule nibbattassa āsanamattaṁ ṭhapetabbanti vadiṁsu.  Nāsakkhiṁsūti Buddhānubhāvena Buddhatejasā abhibhūtā attano katikāya ṭhātuṁ nāsakkhiṁsu.  Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantīti Gotamāti, āvusoti ca vadanti.  Āvuso Gotama, mayaṁ uruvelāyaṁ padhānakāle tuyhaṁ pattacīvaraṁ gahetvā vicarimhā, mukhodakaṁ dantakaṭṭhaṁ adamhā, vutthapariveṇaṁ sammajjimhā, pacchā ko te vattappaṭipattimakāsi, kacci amhesu pakkantesu na cintayitthāti evarūpiṁ kathaṁ kathentīti attho.  Iriyāyāti dukkara-iriyāya.  Paṭipadāyāti dukkarapaṭipattiyā.  Dukkarakārikāyāti pasatapasata-muggayūsādi-āharakaraṇādinā dukkarakaraṇena.  Abhijānātha me noti abhijānātha nu mama.  Evarūpaṁ pabhāvitametanti etaṁ evarūpaṁ vākyabhedanti attho.  Api nu ahaṁ uruvelāya padhāne tumhākaṁ saṅgaṇhanatthaṁ anukkaṇṭhanatthaṁ rattiṁ vā (MA.26./II,192.) divā vā āgantvā,-- “Āvuso, mā vitakkayittha, mayhaṁ obhāso vā nimittaṁ vā paññāyatī”ti evarūpaṁ kañci vacanabhedaṁ akāsinti adhippāyo.  Te ekapadeneva satiṁ labhitvā uppannagāravā, “handa addhā esa Buddho jāto”ti saddahitvā no hetaṁ, bhanteti āhaṁsu.  Asakkhiṁ kho ahaṁ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti ahaṁ (CS:pg.2.97) bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū Buddho ahanti jānāpetuṁ asakkhiṁ.  Tadā pana Bhagavā uposathadivaseyeva āgacchi.  Attano Buddhabhāvaṁ jānāpetvā Koṇḍaññattheraṁ kāyasakkhiṁ katvā dhammacakkappavattanasuttaṁ kathesi.  Suttapariyosāne thero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṁ sotāpattiphale patiṭṭhāsi.  Sūriye dharamāneyeva desanā niṭṭhāsi.  Bhagavā tattheva vassaṁ upagacchi.  
 Dvepi sudaṁ, bhikkhave, bhikkhū ovadāmīti-ādi pāṭipadadivasato paṭṭhāya piṇḍapātatthāyapi gāmaṁ appavisanadīpanatthaṁ vuttaṁ.  Tesañhi bhikkhūnaṁ kammaṭṭhānesu uppannamalavisodhanatthaṁ Bhagavā antovihāreyeva ahosi.  Uppanne uppanne kammaṭṭhānamale tepi bhikkhū Bhagavato santikaṁ gantvā pucchanti.  Bhagavāpi tesaṁ nisinnaṭṭhānaṁ gantvā malaṁ vinodeti.  Atha nesaṁ Bhagavatā evaṁ nīhaṭabhattena ovadiyamānānaṁ Vappatthero pāṭipadadivase sotāpanno ahosi.  Bhaddiyatthero dutiyāyaṁ, Mahānāmatthero tatiyāyaṁ, Assajitthero catutthiyaṁ.  Pakkhassa pana pañcamiyaṁ sabbeva te ekato sannipātetvā anattalakkhaṇasuttaṁ kathesi, suttapariyosāne sabbepi arahattaphale patiṭṭhahiṁsu.  Tenāha-- “Atha kho, bhikkhave, pañcavaggiyā bhikkhū mayā evaṁ ovadiyamānā …pe… anuttaraṁ yogakkhemaṁ nibbānaṁ ajjhagamaṁsu …pe… natthi dāni punabbhavo”ti.  Ettakaṁ kathāmaggaṁ Bhagavā yaṁ pubbe avaca-- “tumhepi mamañceva pañcavaggiyānañca maggaṁ āruḷhā, ariyapariyesanā tumhākaṁ pariyesanā”ti imaṁ ekameva anusandhiṁ dassento āhari.  
 287. Idāni yasmā na agāriyānaṁyeva pañcakāmaguṇapariyesanā (MA.26./II,193.) hoti, anagāriyānampi cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhuñjantānaṁ pañcakāmaguṇavasena anariyapariyesanā hoti, tasmā taṁ dassetuṁ pañcime, bhikkhave, kāmaguṇāti-ādimāha.  Tattha navarattesu pattacīvarādīsu cakkhuviññeyyā rūpāti-ādayo cattāro kāmaguṇā labbhanti.  Raso panettha paribhogaraso hoti.  Manuññe piṇḍapāte bhesajje ca pañcapi labbhanti.  Senāsanamhi cīvare viya cattāro.  Raso pana etthāpi paribhogarasova.  Ye hi keci, bhikkhaveti kasmā ārabhi?  Evaṁ pañca kāmaguṇe dassetvā idāni ye evaṁ vadeyyuṁ, “pabbajitakālato paṭṭhāya anariyapariyesanā nāma kuto, ariyapariyesanāva pabbajitānan”ti, tesaṁ paṭisedhanatthāya “pabbajitānampi catūsu paccayesu appaccavekkhaṇaparibhogo anariyapariyesanā (CS:pg.2.98) evā”ti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha gadhitāti taṇhāgedhena gadhitā.  Mucchitāti taṇhāmucchāya mucchitā Ajjhopannāti taṇhāya ajjhogāḷhā.  Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṁ apassantā.  Anissaraṇapaññāti nissaraṇaṁ vuccati paccavekkhaṇañāṇaṁ.  Te tena virahitā.  
 Idāni tassatthassa sādhakaṁ upamaṁ dassento seyyathāpi, bhikkhaveti-ādimāha.  Tatrevaṁ opammasaṁsandanaṁ veditabbaṁ-- āraññakamago viya hi samaṇabrāhmaṇā, luddakena araññe ṭhapitapāso viya cattāro paccayā, tassa luddassa pāsarāsiṁ ajjhottharitvā sayanakālo viya tesaṁ cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhogakālo.  Luddake āgacchante magassa yena kāmaṁ agamanakālo viya samaṇabrāhmaṇānaṁ mārassa yathākāmakaraṇīyakālo, māravasaṁ upagatabhāvoti attho.  Magassa pana abaddhassa pāsarāsiṁ adhisayitakālo viya samaṇabrāhmaṇānaṁ catūsu paccayesu paccavekkhaṇaparibhogo, luddake āgacchante magassa yena kāmaṁ gamanaṁ viya samaṇabrāhmaṇānaṁ māravasaṁ anupagamanaṁ veditabbaṁ.  Vissatthoti nibbhayo nirāsaṅko.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Pāsarāsisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Ariyapariyesanātipi etasseva nāmaṁ.  
(MA.27./II,194.)
 
 (M.27.)7.Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā 

 288. Evaṁ me sutanti Cūḷahatthipadopamasuttaṁ.  Tattha sabbasetena vaḷavābhirathenāti, “setā sudaṁ assā yuttā honti setālaṅkārā.  Seto ratho setālaṅkāro setaparivāro, setā rasmiyo, setā patodalaṭṭhi, setaṁ chattaṁ, setaṁ uṇhīsaṁ, setāni vatthāni, setā upāhanā, setāya sudaṁ vālabījaniyā bījiyatī”ti (saṁ.ni.5.4) evaṁ vuttena sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena.  
 Ratho (CS:pg.2.99) ca nāmeso duvidho hoti-- yodharatho, alaṅkārarathoti.  Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā, dvinnaṁ tiṇṇaṁ vā janānaṁ gahaṇasamattho.  Alaṅkāraratho mahā hoti, dīghato dīgho, puthulato puthulo.  Tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṁ aṭṭha vā dasa vā sukhena ṭhātuṁ vā nisīdituṁ vā nipajjituṁ vā sakkonti, ayampi alaṅkārarathoyeva.  So sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto ahosi.  Vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva.  Pasādhanampi tādisaṁ rajatamayaṁ ahosi.  Rasmiyopi rajatapanāḷi suparikkhittā.  Patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā.  Brāhmaṇopi setavatthaṁ nivāsetvā setaṁyeva uttarāsaṅgamakāsi, setavilepanaṁ vilimpi, setamālaṁ pilandhi, dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā, kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādi-alaṅkāropissa rajatamayova ahosi.  Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṁ.  Tena vuttaṁ “sabbasetena vaḷavābhirathenā”ti.  
 Sāvatthiyā niyyātīti so kira channaṁ channaṁ māsānaṁ ekavāraṁ nagaraṁ padakkhiṇaṁ karoti.  Ito ettakehi divasehi nagaraṁ padakkhiṇaṁ karissatīti puretarameva ghosanā karīyati; taṁ sutvā ye nagarato na pakkantā, te na pakkamanti.  Ye pakkantā, tepi, “puññavato sirisampattiṁ passissāmā”ti āgacchanti.  Yaṁ divasaṁ brāhmaṇo nagaraṁ anuvicarati, tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṁ okiritvā lājapañcamehi pupphehi abhippakiritvā puṇṇaghaṭe (MA.27./II,195.) ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṁ dhūpitavāsitaṁ karonti.  Brāhmaṇo pātova sīsaṁ nhāyitvā purebhattaṁ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṁ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṁ abhiruhati.  Atha naṁ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti; tato mahājanassa sannipātanatthaṁ paṭhamaṁyeva taruṇadārakānaṁ phalāphalāni vikiritvā tadanantaraṁ māsakarūpāni; tadanantaraṁ kahāpaṇe vikiranti; mahājanā sannipatanti.  Ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca pavattanti.  Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo (CS:pg.2.100) ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṁ anuvicarati.  Puññavantā manussā ekabhūmakādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti.  Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṁ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti.  Tena vuttaṁ “Sāvatthiyā niyyātī”ti.  
 Divā divassāti divasassa divā, majjhanhakāleti attho.  Pilotikaṁ paribbājakanti pilotikāti evaṁ itthiliṅgavohāravasena laddhanāmaṁ paribbājakaṁ.  So kira paribbājako daharo paṭhamavaye ṭhito suvaṇṇavaṇṇo Buddhupaṭṭhāko, pātova Tathāgatassa ceva mahātherānañca upaṭṭhānaṁ katvā tidaṇḍakuṇḍikādiparikkhāraṁ ādāya Jetavanā nikkhamitvā nagarābhimukho pāyāsi.  Taṁ esa dūratova āgacchantaṁ addasa.  Etadavocāti anukkamena santikaṁ āgataṁ sañjānitvā etaṁ, “handa kuto nu bhavaṁ vacchāyano āgacchatī”ti gottaṁ kittento vacanaṁ avoca.  Paṇḍito maññeti bhavaṁ vacchāyano samaṇaṁ Gotamaṁ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho.  
 Ko cāhaṁ, bhoti, bho, samaṇassa Gotamassa paññāveyyattiyaṁ jānane ahaṁ ko nāma?  Ko ca samaṇassa Gotamassa paññāveyyattiyaṁ jānissāmīti kuto cāhaṁ samaṇassa Gotamassa paññāveyyattiyaṁ jānissāmi, kena kāraṇena jānissāmīti?  Evaṁ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṁ (MA.27./II,196.) dīpeti Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa Gotamassa paññāveyyattiyaṁ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṁ patto tādiso Buddhoyeva bhaveyya.  Sineruṁ vā Himavantaṁ vā pathaviṁ vā ākāsaṁ vā pametukāmena tappamāṇova daṇḍo vā rajju vā laddhuṁ vaṭṭati.  Samaṇassa Gotamassa paññaṁ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṁ laddhuṁ vaṭṭatīti dīpeti.  Ādaravasena panettha āmeḍitaṁ kataṁ.  Uḷārāyāti uttarāya seṭṭhāya.  Ko cāhaṁ, bhoti, bho, ahaṁ samaṇassa Gotamassa pasaṁsane ko nāma?  Ko ca samaṇaṁ Gotamaṁ pasaṁsissāmīti kena kāraṇena pasaṁsissāmi?  Pasatthapasatthoti sabbaguṇānaṁ uttaritarehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṁsanakiccaṁ atthi.  Yathā hi campakapupphaṁ vā nīluppalaṁ vā padumaṁ vā lohitacandanaṁ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva (CS:pg.2.101) pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṁ atthi.  Yathā ca maṇiratanaṁ vā candamaṇḍalaṁ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṁ atthi.  Evaṁ samaṇo Gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito sabbalokassa seṭṭhataṁ pāpito, na tassa aññena pasaṁsanakiccaṁ atthi.  Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthapasattho.  
 Ke pasatthā nāma?  Rājā Pasenadi Kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, Bimbisāro Aṅgamagadhavāsīhi.  Vesālikā Licchavī vajjiraṭṭhavāsīhi pasatthā.  Pāveyyakā Mallā, Kosinārakā Mallā, aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā.  Caṅkī-ādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, Anāthapiṇḍikādayo upāsakā anekasatehi upāsakagaṇehi, Visākhādayo upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, Sakuludāyi-ādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, Uppalavaṇṇātheri-ādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, Sāriputtattherādayo mahāsāvakā anekasatehi (MA.27./II,197.) bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā.  Te sabbepi dasabalaṁ thomenti vaṇṇenti, pasaṁsantīti Bhagavā “pasatthapasattho”ti vuccati.  
 Atthavasanti atthānisaṁsaṁ.  Athassa paribbājako attano pasādakāraṇaṁ ācikkhanto seyyathāpi, bho, kusalo nāgavanikoti-ādimāha.  Tattha nāgavanikoti nāgavanavāsiko anuggahitasippo puriso.  Parato pana uggahitasippo puriso nāgavanikoti āgato.  Cattāri padānīti cattāri ñāṇapadāni ñāṇavalañjāni, ñāṇena akkantaṭṭhānānīti attho.  
 289. Khattiyapaṇḍiteti-ādīsu paṇḍiteti paṇḍiccena samannāgate.  Nipuṇeti saṇhe sukhumabuddhino, sukhuma-atthantarapaṭivijjhanasamatthe.  Kataparappavādeti viññātaparappavāde ceva parehi saddhiṁ katavādaparicaye ca.  Vālavedhirūpeti vālavedhidhanuggahasadise.  Te bhindantā maññe carantīti vālavedhi (CS:pg.2.102) viya vālaṁ sukhumānipi paresaṁ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho.  Pañhaṁ abhisaṅkharontīti dupadampi tipadampi catuppadampi pañhaṁ karonti.  Vādaṁ āropessāmāti dosaṁ āropessāma.  Na ceva samaṇaṁ Gotamaṁ pañhaṁ pucchantīti; kasmā na pucchanti?  Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṁ desento parisāya ajjhāsayaṁ oloketi, tato passati-- “ime khattiyapaṇḍitā guḷhaṁ rahassaṁ pañhaṁ ovaṭṭikasāraṁ katvā āgatā”ti.  So tehi apuṭṭhoyeva evarūpe pañhe pucchāya ettakā dosā, vissajjane ettakā, atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṁ puccheyya, vissajjento evaṁ vissajjeyyāti, iti ovaṭṭikasāraṁ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā viddhaṁseti.  Khattiyapaṇḍitā “seyyo vata no, ye mayaṁ ime pañhe na pucchimhā, sace hi mayaṁ puccheyyāma, appatiṭṭheva no katvā samaṇo Gotamo khipeyyā”ti attamanā bhavanti.  
 Apica Buddhā nāma dhammaṁ desentā parisaṁ mettāya pharanti, mettāpharaṇena dasabale mahājanassa cittaṁ pasīdati, Buddhā ca nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā (MA.27./II,198.) amatena hadayaṁ siñcantā viya dhammaṁ kathenti.  Tatra nesaṁ mettāpharaṇena pasannacittānaṁ evaṁ hoti-- “evarūpaṁ advejjhakathaṁ amoghakathaṁ niyyānikakathaṁ kathentena Bhagavatā saddhiṁ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṁ gaṇhitun”ti attano pasannabhāveneva na pucchanti.  
 Aññadatthūti ekaṁsena.  Sāvakā sampajjantīti saraṇagamanavasena sāvakā honti.  Tadanuttaranti taṁ anuttaraṁ.  Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṁ arahattaphalaṁ, tadatthāya hi te pabbajanti.  Manaṁ vata, bho, anassāmāti, bho, sace mayaṁ na upasaṅkameyyāma, iminā thokena anupasaṅkamanamattena apayirupāsanamatteneva naṭṭhā bhaveyyāma.  Upasaṅkamanamattakena panamhā na naṭṭhāti attho.  Dutiyapadaṁ purimasseva vevacanaṁ.  Assamaṇāva samānāti-ādīsu pāpānaṁ asamitattā assamaṇāva.  Abāhitattā ca pana abrāhmaṇāva.  Kilesārīnaṁ ahatattā anarahantoyeva samānāti attho.  
 290. Udānaṁ udānesīti udāhāraṁ udāhari.  Yathā hi yaṁ telaṁ mānaṁ gahetuṁ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṁ avasekoti vuccati, yañca (CS:pg.2.103) jalaṁ taḷākaṁ gahetuṁ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṁ oghoti vuccati.  Evameva yaṁ pītimayaṁ vacanaṁ hadayaṁ gahetuṁ na sakkoti, adhikaṁ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṁ udānanti vuccati.  Evarūpaṁ pītimayaṁ vacanaṁ nicchāresīti attho.  Hatthipadopamoti hatthipadaṁ upamā assa dhammassāti hatthipadopamo.  So na ettāvatā vitthārena paripūro hotīti dasseti.  Nāgavanikoti uggahitahatthisippo hatthivanacāriko.  Atha kasmā idha kusaloti na vuttoti?  Parato “yo hoti kusalo”ti vibhāgadassanato.  Yo hi koci pavisati, yo pana kusalo hoti, so neva tāva niṭṭhaṁ gacchati.  Tasmā idha kusaloti avatvā parato vutto.  
 291. Vāmanikāti rassā āyāmatopi na dīghā mahākucchihatthiniyo.  Uccā ca nisevitanti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṁ khandhappadese ghaṁsitaṭṭhānaṁ.  Uccā kāḷārikāti uccā ca yaṭṭhisadisapādā hutvā, kāḷārikā ca dantānaṁ kaḷāratāya.  Tāsaṁ kira eko danto unnato hoti, eko onato.  Ubhopi ca viraḷā honti, na āsannā.  (MA.27./II,199.) Uccā ca dantehi ārañjitānīti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṁ khandhappadese pharasunā pahataṭṭhānaṁ viya dāṭṭhāhi chinnaṭṭhānaṁ.  Uccā kaṇerukā nāmāti uccā ca yaṭṭhisadisadīghapādā hutvā, kaṇerukā ca dantānaṁ kaṇerutāya, tā kira makuḷadāṭhā honti.  Tasmā kaṇerukāti vuccanti.  So niṭṭhaṁ gacchatīti so nāgavaniko yassa vatāhaṁ nāgassa anupadaṁ āgato, ayameva so, na añño.  Yañhi ahaṁ paṭhamaṁ padaṁ disvā vāmanikānaṁ padaṁ idaṁ bhavissatīti niṭṭhaṁ na gato, yampi tato orabhāge disvā kāḷārikānaṁ bhavissati, kaṇerukānaṁ bhavissatīti niṭṭhaṁ na gato, sabbaṁ taṁ imasseva mahāhatthino padanti mahāhatthiṁ disvāva niṭṭhaṁ gacchati.  
 Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ-- nāgavanaṁ viya hi ādito paṭṭhāya yāva nīvaraṇappahānā dhammadesanā veditabbā.  Kusalo nāgavaniko viya yogāvacaro; mahānāgo viya sammāsambuddho; mahantaṁ hatthipadaṁ viya jhānābhiññā.  Nāgavanikassa tattha tattha hatthipadaṁ disvāpi vāmanikānaṁ padaṁ bhavissati, kāḷārikānaṁ kaṇerukānaṁ padaṁ bhavissatīti aniṭṭhaṅgatabhāvo viya yogino, imā jhānābhiññā nāma bāhirakaparibbājakānampi (CS:pg.2.104) santīti aniṭṭhaṅgatabhāvo.  Nāgavanikassa, tattha tattha mayā diṭṭhaṁ padaṁ imasseva mahāhatthino, na aññassāti mahāhatthiṁ disvā niṭṭhaṅgamanaṁ viya ariyasāvakassa arahattaṁ patvāva niṭṭhaṅgamanaṁ.  Idañca pana opammasaṁsandanaṁ matthake ṭhatvāpi kātuṁ vaṭṭati.  Imasmimpi ṭhāne vaṭṭatiyeva.  Anukkamāgataṁ pana pāḷipadaṁ gahetvā idheva kataṁ.  Tattha idhāti desāpadese nipāto.  Svāyaṁ katthaci lokaṁ upādāya vuccati.  Yathāha-- “idha Tathāgato loke uppajjatī”ti (dī.ni.1.279).  Katthaci sāsanaṁ.  Yathāha-- “idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo”ti (a.ni.4.241).  Katthaci okāsaṁ.  Yathāha-- 
 	“Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; 
 	Punarāyu ca me laddho, evaṁ jānāhi mārisā”ti. (dī.ni.2.369 dī.ni.aṭṭha.1.190).  
(MA.27./II,200.) Katthaci padapūraṇamattameva.  Yathāha-- “idhāhaṁ, bhikkhave, bhuttāvī assaṁ pavārito”ti (ma.ni.1.30).  Idha pana lokaṁ upādāya vuttoti veditabbo.  Idaṁ vuttaṁ hoti “brāhmaṇa imasmiṁ loke Tathāgato uppajjati arahaṁ …pe… Buddho Bhagavā”ti.  
 Tattha Tathāgatasaddo mūlapariyāye, arahanti-ādayo Visuddhimagge vitthāritā.  Loke uppajjatīti ettha pana lokoti okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho.  Idha pana sattaloko adhippeto.  Sattaloke uppajjamānopi ca Tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeyeva uppajjati.  Manussalokepi na aññasmiṁ cakkavāḷe, imasmiṁyeva cakkavāḷe.  Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, “puratthimāya disāya gajaṅgalaṁ nāma nigamo.  Tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe.  Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe.  Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṁ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe.  Pacchimāya disāya thūṇaṁ nāma brāhmaṇagāmo tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe.  Uttarāya (CS:pg.2.105) disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe”ti (mahāva.259) evaṁ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati.  Na kevalañca Tathāgatova, paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā Buddhamātā Buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti.  Tattha Tathāgato sujātāya dinnamadhupāyasabhojanato paṭṭhāya yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma.  Arahattaphale uppanno nāma.  Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo.  Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo.  Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma.  Arahattaphale uppanno nāma.  Idha sabbapaṭhamaṁ uppannabhāvaṁ sandhāya uppajjatīti (MA.27./II,201.) vuttaṁ Tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.  
 So imaṁ lokanti so Bhagavā imaṁ lokaṁ, idāni vattabbaṁ nidasseti.  Sadevakanti saha devehi sadevakaṁ.  Evaṁ saha mārena samārakaṁ.  Saha brahmunā sabrahmakaṁ.  Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṁ.  Pajātattā pajā, taṁ pajaṁ.  Saha devamanussehi sadevamanussaṁ.  Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṁ veditabbaṁ.  Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṁ.  Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṁ.  Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthipaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṁ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca.  Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṁ.  Sadevamanussavacanena sammutideva-avasesamanussaggahaṇaṁ.  Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṁ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.  
 Aparo nayo-- sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito.  Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko.  Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko.  Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko avasesasabbasattaloko vā.  
 Apicettha (CS:pg.2.106) sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha.  Tato yesaṁ ahosi-- “māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī.  Kiṁ sopi etena sacchikato”ti?  Tesaṁ vimatiṁ vidhamanto samārakanti āha.  Yesaṁ pana ahosi -- “brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṁ cakkavāḷasahasse ālokaṁ pharati, dvīhi …pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṁ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṁ paṭisaṁvedeti.  Kiṁ sopi sacchikato”ti?  Tesaṁ vimatiṁ vidhamanto sabrahmakanti āha.  Tato ye cintesuṁ-- “puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṁ tepi sacchikatā”ti?  Tesaṁ vimatiṁ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajanti āha.  Evaṁ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṁ sacchikatabhāvaṁ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena (MA.27./II,202.) sesasattalokassa sacchikatabhāvaṁ pakāsento sadevamanussanti āha.  Ayamettha bhāvānukkamo.  Porāṇā panāhu-- sadevakanti devatāhi saddhiṁ avasesalokaṁ.  Samārakanti mārena saddhiṁ avasesalokaṁ.  Sabrahmakanti brahmehi saddhiṁ avasesalokaṁ.  Evaṁ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipetvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto “sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussan”ti āha.  Evaṁ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.  
 Sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayanti sāmaṁ aparaneyyo hutvā.  Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho.  Sacchikatvāti paccakkhaṁ katvā.  Etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti.  Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti.  So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ …pe… pariyosānakalyāṇanti so Bhagavā sattesu kāruññataṁ paṭicca hitvāpi anuttaraṁ vivekasukhaṁ dhammaṁ deseti.  Tañca kho appaṁ vā bahuṁ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti.  Ādimhipi kalyāṇaṁ bhaddakaṁ anavajjameva katvā deseti.  Majjhepi… pariyosānepi kalyāṇaṁ bhaddakaṁ anavajjameva katvā desetīti vuttaṁ hoti.  
 Tattha (CS:pg.2.107) atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṁ, atthi sāsanassa.  Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṁ nāma, ante eko pariyosānaṁ nāma.  Ekānusandhikassa suttassa nidānamādi, idamavocāti pariyosānaṁ, ubhinnaṁ antarā majjhaṁ.  Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṁ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.  Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma.  Vuttampi cetaṁ-- “ko cādi kusalānaṁ dhammānaṁ, sīlañca suvisuddhaṁ, diṭṭhi ca ujukā”ti (saṁ.ni.5.369).  “Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā Tathāgatena abhisambuddhā”ti evaṁ vutto pana ariyamaggo majjhaṁ nāma, phalañceva nibbānañca pariyosānaṁ nāma.  “Etadatthamidaṁ, brāhmaṇa, brahmacariyametaṁ sāraṁ, etaṁ pariyosānan”ti (ma.ni.1.324) hi ettha phalaṁ pariyosānanti vuttaṁ.  “Nibbānogadhañhi (MA.27./II,203.) āvuso Visākha, brahmacariyaṁ vussati nibbānaparāyaṇaṁ nibbānapariyosānan”ti (ma.ni.1.466) ettha nibbānaṁ pariyosānanti vuttaṁ.  Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṁ adhippetaṁ.  Bhagavā hi dhammaṁ desento ādimhi sīlaṁ dassetvā majjhe maggaṁ pariyosāne nibbānaṁ dasseti.  Tena vuttaṁ-- “So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇan”ti.  Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṁ kathento-- 
 	“Ādimhi sīlaṁ dasseyya, majjhe maggaṁ vibhāvaye; 
 	Pariyosānamhi nibbānaṁ, esā kathikasaṇṭhitī”ti.  (dī.ni.aṭṭha.1.190).  
 Sātthaṁ sabyañjananti yassa hi yāgubhatta-itthipurisādivaṇṇanā nissitā desanā hoti, na so sātthaṁ deseti.  Bhagavā pana tathārūpaṁ desanaṁ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṁ desanaṁ deseti.  Tasmā “Sātthaṁ desetī”ti vuccati.  Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirāsavarādimilakkhūnaṁ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti.  Bhagavā pana-- 
 	“Sithilaṁ (CS:pg.2.108) dhanitañca dīgharassaṁ, garukaṁ lahukañca niggahītaṁ.  
 	Sambandhaṁ vavatthitaṁ vimuttaṁ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo”ti.  (dī.ni.aṭṭha.1.190)
 Evaṁ vuttaṁ dasavidhaṁ byañjanaṁ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṁ deseti.  Tasmā “sabyañjanaṁ dhammaṁ desetī”ti vuccati.  
 Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṁ.  Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- “sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī”ti.  Parisuddhanti nirupakkilesaṁ.  Yo hi idaṁ dhammadesanaṁ nissāya lābhaṁ vā sakkāraṁ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti.  Bhagavā pana lokāmisanirapekkho (MA.27./II,204.) hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti.  Tasmā “parisuddhaṁ dhammaṁ desetī”ti vuccati.  Brahmacariyaṁ pakāsetīti ettha brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṁ sakalasāsanaṁ.  Tasmā brahmacariyaṁ pakāsetīti so dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ …pe… parisuddhaṁ, evaṁ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṁ sakalasāsanaṁ brahmacariyaṁ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo.  Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṁ cariyaṁ.  Brahmabhūtānaṁ vā Buddhādīnaṁ cariyanti vuttaṁ hoti.  
 Taṁ dhammanti taṁ vuttappakārasampadaṁ dhammaṁ.  Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṁ gahapatiṁ niddisatīti?  Nihatamānattā ussannattā ca.  Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṁ nissāya mānaṁ karonti.  Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṁ karonti.  Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṁ na sakkonti.  Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṁ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṁ pupphamānāya bhūmiṁ kasitvā nihatamānadappā honti.  Te pabbajitvā mānaṁ vā dappaṁ vā akatvā yathābalaṁ Buddhavacanaṁ uggahetvā vipassanāya kammaṁ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṁ.  Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā, iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṁ gahapatiṁ niddisatīti.  
 Aññatarasmiṁ vāti itaresaṁ vā kulānaṁ aññatarasmiṁ.  Paccājātoti patijāto.  Tathāgate saddhaṁ paṭilabhatīti parisuddhaṁ dhammaṁ sutvā (CS:pg.2.109) dhammassāmimhi Tathāgate “sammāsambuddho vata Bhagavā”ti saddhaṁ paṭilabhati.  Iti paṭisañcikkhatīti evaṁ paccavekkhati.  Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṁ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva.  Rajopathoti rāgarajādīnaṁ uṭṭhānaṭṭhānanti Mahā-aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ.  Āgamanapathotipi vaṭṭati.  Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso.  Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na (MA.27./II,205.) sajjati na bajjhati.  Tena vuttaṁ-- “Abbhokāso pabbajjā”ti.  Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato.  Rajopatho asaṁvutasaṅkāraṭṭhānaṁ viya rajānaṁ kilesarajānaṁ sannipātaṭṭhānato.  Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṁ okāsasabbhāvato.  
 Nayidaṁ sukaraṁ …pe… pabbajeyyanti ettha ayaṁ saṅkhepakathā-- yadetaṁ sikkhattayabrahmacariyaṁ ekampi divasaṁ akhaṇḍaṁ katvā carimakacittaṁ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṁ.  Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṁ katvā carimakacittaṁ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṁ, saṅkhalikhitaṁ likhitasaṅkhasadisaṁ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṁ caritabbaṁ, idaṁ na sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṁ …pe… carituṁ.  Yaṁnūnāhaṁ kese ca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṁ carantānaṁ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṁ pabbajeyyanti.  Ettha ca yasmā agārassa hitaṁ kasivāṇijjādikammaṁ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi.  Tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṁ anagāriyaṁ.  Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṁ.  Appaṁ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā.  Ābandhanaṭṭhena ñāti eva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo.  So vīsatiyā heṭṭhā appo hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā.  
 292. Bhikkhūnaṁ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṁ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti ekajīvikā sabhāgavuttino (CS:pg.2.110) honti, taṁ Bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṁ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṁ sikkhāsājīvasamāpanno.  Samāpannoti sikkhaṁ paripūrento, sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṁ upagatoti attho.  Pāṇātipātaṁ pahāyāti-ādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva.  Pahāyāti imaṁ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṁ dussīlyaṁ pajahitvā.  Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti.  Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṁ vā satthaṁ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho (MA.27./II,206.) cāti attho.  Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṁ sabbampi avasesaṁ upakaraṇaṁ sattānaṁ vihiṁsanabhāvato satthanti veditabbaṁ.  Yaṁ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṁ vā dantakaṭṭhavāsiṁ vā pipphalakaṁ vā gahetvā vicaranti, na taṁ parūpaghātatthāya.  Tasmā nihitadaṇḍo nihitasatthotveva saṅkhaṁ gacchati.  Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato.  Dayāpannoti dayaṁ mettacittataṁ āpanno.  Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako.  Tāya dayāpannatāya sabbesaṁ pāṇabhūtānaṁ hitacittakoti attho.  Viharatīti iriyati pāleti.  
 Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī.  Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī.  Thenetīti theno.  Na thenena athenena.  Athenattāyeva sucibhūtena.  Attanāti attabhāvena, athenaṁ sucibhūtaṁ attabhāvaṁ katvā viharatīti vuttaṁ hoti.
 Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṁ.  Brahmaṁ seṭṭhaṁ ācāraṁ caratīti brahmacārī.  Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī.  Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṁ gatā asaddhammā.  Gāmadhammāti gāmavāsīnaṁ dhammā.  
 Saccaṁ vadatīti saccavādī.  Saccena saccaṁ sandahati ghaṭetīti saccasandho, na antarantarā musā vadatīti attho.  Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṁ, tassa musāvādena antaritattā saccaṁ saccena na ghaṭīyati (CS:pg.2.111) Tasmā na so saccasandho, ayaṁ pana na tādiso, jīvitahetupi musāvādaṁ avatvā saccena saccaṁ sandahatiyevāti saccasandho.  Thetoti thiro, thirakathoti attho.  Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti.  Eko pāsāṇalekhā viya indakhilo viya ca thirakatho hoti; asinā sīse chijjantepi dve kathā na katheti; ayaṁ vuccati (MA.27./II,207.) theto Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyikoti attho.  Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, “idaṁ kena vuttaṁ, asukenā”ti vutte “mā tassa vacanaṁ saddahathā”ti vattabbataṁ āpajjati.  Eko paccayiko hoti, “idaṁ kena vuttaṁ, asukenā”ti vutte, “yadi tena vuttaṁ, idameva pamāṇaṁ, idāni upaparikkhitabbaṁ natthi, evameva idan”ti vattabbataṁ āpajjati, ayaṁ vuccati paccayiko.  Avisaṁvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṁ na visaṁvādetīti attho.  
 Imesaṁ bhedāyāti yesaṁ ito sutvāti vuttānaṁ santike sutaṁ, tesaṁ bhedāya.  Bhinnānaṁ vā sandhātāti dvinnampi mittānaṁ vā samānupajjhāyakādīnaṁ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṁ ekamekaṁ upasaṅkamitvā “tumhākaṁ īdise kule jātānaṁ evaṁ bahussutānaṁ idaṁ na yuttan”ti-ādīni vatvā sandhānaṁ kattā.  Anuppadātāti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā, “tumhākaṁ evarūpe kule jātānaṁ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṁ anucchavikametan”ti-ādīni vatvā daḷhīkammaṁ kattāti attho.  Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo.  Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho.  “Samaggarāmo”tipi pāḷi, ayamevettha attho.  Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho.  Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī.  Samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṁ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṁ bhāsati, na itaranti.  
 Nelāti elaṁ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho.  “Nelaṅgo setapacchādo”ti ettha vuttanelaṁ viya.  Kaṇṇasukhāti (CS:pg.2.112) byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṁ sukhā, sūcivijjhanaṁ viya kaṇṇasūlaṁ na janeti.  Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṁ ajanetvā pemaṁ janetīti pemanīyā.  Hadayaṁ gacchati, apaṭihaññamānā sukhena cittaṁ pavisatīti hadayaṅgamā.  Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī, pure saṁvaddhanārī viya sukumārātipi porī, purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṁ kathāti (MA.27./II,208.) attho Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṁ pitāti, mātimattaṁ mātāti, bhātimattaṁ bhātāti vadanti.  Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā.  Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpa.
 Kālena vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṁ sallakkhetvā vadatīti attho.  Bhūtaṁ tacchaṁ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī.  Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī Navalokuttaradhammasannissitaṁ katvā vadatīti dhammavādī.  Saṁvaravinayapahānavinayasannissitaṁ katvā vadatīti vinayavādī.  Nidhānaṁ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī, hadaye nidhātabba yuttavācaṁ bhāsitāti attho.  Kālenāti evarūpiṁ bhāsamānopi ca “Ahaṁ nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsissāmī”ti na akālena bhāsati, yuttakālaṁ pana avekkhitvā bhāsatīti attho.  Sāpadesanti sa-upamaṁ, sakāraṇanti attho.  Pariyantavatinti paricchedaṁ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṁ bhāsatīti attho.  Atthasaṁhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṁ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṁ, yaṁ vā so atthavādī atthaṁ vadati, tena atthena saṁhitattā atthasaṁhitaṁ vācaṁ bhāsati, na aññaṁ nikkhipitvā aññaṁ bhāsatīti vuttaṁ hoti.  
 293. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṁ khandhabījaṁ phaḷubījaṁ aggabījaṁ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.  Ekabhattikoti pātarāsabhattaṁ sāyamāsabhattanti dve bhattāni.  Tesu pātarāsabhattaṁ antomajjhanhikena paricchinnaṁ, itaraṁ majjhanhikato uddhaṁ anto-aruṇena.  Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṁ bhuñjamānopi (CS:pg.2.113) ekabhattikova hoti, taṁ sandhāya vuttaṁ “ekabhattiko”ti.  Rattiyā bhojanaṁ ratti, tato uparatoti rattūparato.  Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṁgamanā bhojanaṁ vikālabhojanaṁ nāma.  Tato viratattā virato vikālabhojanā. (MA.27./II,209.) Sāsanassa ananulomattā visūkaṁ paṭāṇībhūtaṁ dassananti visūkadassanaṁ.  Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca, antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṁ naccādīnaṁ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā.  Naccādīni hi attanā payojetuṁ vā parehi payojāpetuṁ vā payuttāni passituṁ vā neva bhikkhūnaṁ na bhikkhunīnaṁ vaṭṭanti.  Mālādīsu mālāti yaṁkiñci pupphaṁ.  Gandhanti yaṁkiñci gandhajātaṁ.  Vilepananti chavirāgakaraṇaṁ.  Tattha piḷandhanto dhāreti nāma.  Ūnaṭṭhānaṁ pūrento maṇḍeti nāma.  Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma.  Ṭhānaṁ vuccati kāraṇaṁ.  Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.
 Uccāsayanaṁ vuccati pamāṇātikkantaṁ.  Mahāsayanaṁ akappiyattharaṇaṁ.  Tato paṭiviratoti attho.  Jātarūpanti suvaṇṇaṁ.  Rajatanti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṁ gacchanti, tassa ubhayassapi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṁ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṁ sādiyatīti attho.  Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā.  Na kevalañca etesaṁ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṁ na vaṭṭatiyeva.  Āmakamaṁsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṁsamacchānaṁ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṁ na vaṭṭati, no āmasanaṁ.  
 Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma.  Tāsaṁ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.  Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṁ paṭiggahaṇaṁ na vaṭṭati, “kappiyakārakaṁ dammi, ārāmikaṁ dammī”ti evaṁ vutte pana vaṭṭati.  Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu (CS:pg.2.114) kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo.  Tattha khettaṁ nāma yasmiṁ pubbaṇṇaṁ ruhati.  Vatthu nāma yasmiṁ (MA.27./II,210.)  aparaṇṇaṁ ruhati.  Yattha vā ubhayampi ruhati, taṁ khettaṁ.  Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu.  Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.  Dūteyyaṁ vuccati dūtakammaṁ, gihīnaṁ paṇṇaṁ vā sāsanaṁ vā gahetvā tattha tattha gamanaṁ.  Pahiṇagamanaṁ vuccati gharā gharaṁ pesitassa khuddakagamanaṁ.  Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṁ, tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṁ anuyogāti evamettha attho veditabbo.  
 Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca.  Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṁ.  Tattha tulākūṭaṁ tāva rūpakūṭaṁ aṅgakūṭaṁ gahaṇakūṭaṁ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṁ hoti.  Tattha rūpakūṭaṁ nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti.  Aṅgakūṭaṁ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṁ akkamati, dadanto pubbabhāge.  Gahaṇakūṭaṁ nāma gaṇhanto mūle rajjuṁ gaṇhāti, dadanto agge.  Paṭicchannakūṭaṁ nāma tulaṁ susiraṁ katvā anto ayacuṇṇaṁ pakkhipitvā gaṇhanto taṁ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.  Kaṁso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṁ kaṁsakūṭaṁ.  Kathaṁ?  Ekaṁ suvaṇṇapātiṁ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti, tato janapadaṁ gantvā kiñcideva addhakulaṁ pavisitvā, “suvaṇṇabhājanāni kiṇathā”ti vatvā agghe pucchite samagghataraṁ dātukāmā honti.  Tato tehi “Kathaṁ imesaṁ suvaṇṇabhāvo jānitabbo”ti vutte-- “vīmaṁsitvā gaṇhathā”ti suvaṇṇapātiṁ pāsāṇe ghaṁsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.  
 Mānakūṭaṁ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṁ hoti.  Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati.  Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena, “saṇikaṁ āsiñcā”ti vatvā antobhājane bahuṁ paggharāpetvā gaṇhāti; dadanto chiddaṁ pidhāya sīghaṁ pūretvā deti.  Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati.  Tāni hi gaṇhanto saṇikaṁ sikhaṁ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṁ chindanto deti.  Rajjubhedo khettavatthuminanakāle (MA.27./II,211.) labbhati.  Lañjaṁ alabhantā hi khettaṁ amahantampi mahantaṁ katvā minanti.  
 Ukkoṭanādīsu (CS:pg.2.115) ukkoṭananti sāmike assāmike kātuṁ lañjaggahaṇaṁ.  Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṁ vañcanaṁ.  Tatridamekaṁ vatthu-- eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati.  Tameko dhutto, “Kiṁ, bho, migo agghati, kiṁ migapotako”ti āha.  “Migo dve kahāpaṇe migapotako ekan”ti ca vutte kahāpaṇaṁ datvā migapotakaṁ gahetvā thokaṁ gantvā nivatto, “na me, bho, migapotakena attho, migaṁ me dehī”ti āha.  Tena hi “dve kahāpaṇe dehī”ti.  So āha-- “nanu te, bho, mayā paṭhamaṁ eko kahāpaṇo dinno”ti.  Āma dinnoti.  “Imampi migapotakaṁ gaṇha, evaṁ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī”ti.  So kāraṇaṁ vadatīti sallakkhetvā migapotakaṁ gahetvā migaṁ adāsīti.  
 Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṁ pāmaṅganti, amaṇiṁ maṇinti, asuvaṇṇaṁ suvaṇṇanti katvā paṭirūpakena vañcanaṁ.  Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṁyeva ukkoṭanādīnametaṁ nāmaṁ, tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo.  Keci aññaṁ dassetvā aññassa parivattanaṁ sāciyogoti vadanti.  Taṁ pana vañcaneneva saṅgahitaṁ.  Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi.  Vadhoti māraṇaṁ.  Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṁ.  Viparāmosoti himaviparāmoso gumbaviparāmosoti duvidho.  Yaṁ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṁ janaṁ musanti, ayaṁ himaviparāmoso.  Yaṁ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṁ gumbaviparāmoso.  Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṁ vilopakaraṇaṁ.  Sahasākāroti sāhasikakiriyā, gehaṁ pavisitvā manussānaṁ ure satthaṁ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṁ.  Evametasmā chedana …pe… sahasākārā paṭivirato hoti.  
 294. So santuṭṭho hotīti svāyaṁ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti.  Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena (MA.27./II,212.) samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṁ parissāvananti.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Ticīvarañca (CS:pg.2.116) patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṁ; 
 	Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno”ti.  
 Te sabbepi kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi.  Kathaṁ?  Ticīvaraṁ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṁ pariharati posetīti kāyaparihārikaṁ hoti, cīvarakaṇṇena udakaṁ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṁ pariharati posetīti kucchiparihārikaṁ hoti.  Pattopi tena udakaṁ uddharitvā nahānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti, āhāraṁ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko hoti.  Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṁ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti, ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā.  Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti, pūvaṁ vā phalaṁ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā.  Kāyabandhanaṁ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṁ, ucchu-ādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṁ.  Parissāvanaṁ tena udakaṁ parissāvetvā nahānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṁ, pānīyaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṁ.  Ayaṁ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā.  
 Navaparikkhārikassa pana seyyaṁ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṁ vā kuñcikā vā vaṭṭati.  Dasaparikkhārikassa nisīdanaṁ vā cammakhaṇḍaṁ vā vaṭṭati.  Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati.  Dvādasaparikkhārikassa chattaṁ vā upāhanā vā vaṭṭati.  Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā, mahicchā mahābhārāti na vattabbā.  Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva (MA.27./II,213.)  subharāva sallahukavuttinova.  Bhagavā pana nayimaṁ suttaṁ tesaṁ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi.  So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṁ aṁsakūṭe laggetvā ticīvaraṁ kāyapaṭibaddhaṁ katvā yenicchakaṁ sukhaṁ pakkamati.  Paṭinivattetvā gahetabbaṁ nāmassa na hoti, iti (CS:pg.2.117) imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṁ dassento Bhagavā, santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenāti-ādimāha.  
 Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena.  Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena.  Samādāyeva pakkamatīti taṁ aṭṭhaparikkhāramattakaṁ sabbaṁ gahetvā kāyapaṭibaddhaṁ katvāva gacchati, “mama vihāro pariveṇaṁ upaṭṭhāko”tissa saṅgo vā baddho vā na hoti, so jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṁ senāsanaṁ vanasaṇḍaṁ rukkhamūlaṁ vanapabbhāraṁ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati, sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.  
 	“Cātuddiso appaṭigho ca hoti, 
 	Santussamāno itarītarena.  
 	Parissayānaṁ sahitā achambhī, 
 	Eko care khaggavisāṇakappo”ti.  (su.ni.42).  
 Evaṁ vaṇṇitaṁ khaggavisāṇakappataṁ āpajjati.  
 Idāni tamatthaṁ upamāya sādhento seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo.  Ḍetīti uppatati.  Ayaṁ panettha saṅkhepattho-- sakuṇā nāma “Asukasmiṁ padese rukkho paripakkaphalo”ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti.  “Idaṁ ajjatanāya idaṁ svātanāya bhavissatī”ti nesaṁ na hoti.  Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṁ ṭhapenti, na tattha pattaṁ vā nakhaṁ vā tuṇḍaṁ vā ṭhapenti, atha kho tasmiṁ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṁ disābhāgaṁ icchati, so tena sapattabhārova-- uppatitvā gacchati.  Evameva ayaṁ bhikkhu nissaṅgo (MA.27./II,214.) nirapekkhoyeva pakkamati.  Tena vuttaṁ “samādāyeva pakkamatī”ti.  Ariyenāti niddosena.  Ajjhattanti sake attabhāve.  Anavajjasukhanti niddosasukhaṁ.  
 295. So cakkhunā rūpaṁ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṁ passitvāti attho.  Sesapadesu yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge vuttaṁ.  Abyāsekasukhanti kilesehi (CS:pg.2.118) anavasittasukhaṁ, avikiṇṇasukhantipi vuttaṁ.  Indriyasaṁvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṁ hoti.  So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṁ indriyānaṁ saṁvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti.  Tattha yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ satipaṭṭhāne vuttameva.  
 296. So iminā cāti-ādinā kiṁ dasseti?  Araññavāsassa paccayasampattiṁ dasseti.  Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṁ vattabbataṁ āpajjati, araññe adhivatthā devatā, “Kiṁ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā”ti bheravasaddaṁ sāventi, hatthehi sīsaṁ paharitvā palāyanākāraṁ karonti.  “Asuko bhikkhu araññaṁ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṁ akāsī”ti ayaso pattharati.  Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati, so hi attano sīlaṁ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṁ vā tilakaṁ vā apassanto pītiṁ uppādetvā taṁ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṁ okkamati, araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṁ bhāsanti, itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.  
 Tattha vivittanti suññaṁ appasaddaṁ, appanigghosanti attho.  Etadeva hi sandhāya vibhaṅge, “vivittanti santike cepi senāsanaṁ hoti, tañca anākiṇṇaṁ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṁ vivittan”ti (vibha.526) vuttaṁ.  Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṁ, mañcapīṭhādīnametaṁ adhivacanaṁ.  Tenāha-- “senāsananti mañcopi senāsanaṁ, pīṭhampi bhisipi bimbohanampi, vihāropi aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi, leṇampi, (MA.27./II,215.) veḷugumbopi rukkhamūlampi, maṇḍapopi senāsanaṁ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṁ senāsanan”ti.  Apica “vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhā”ti idaṁ vihārasenāsanaṁ nāma.  “Mañco pīṭhaṁ, bhisi bimbohanan”ti idaṁ mañcapīṭhasenāsanaṁ nāma.  “Cimilikā, cammakhaṇḍo, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāro”ti idaṁ santhatasenāsanaṁ nāma.  “Yattha (CS:pg.2.119) vā pana bhikkhū paṭikkamantī”ti idaṁ okāsasenāsanaṁ nāmāti evaṁ catubbidhaṁ senāsanaṁ hoti, taṁ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva.  Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṁ dassento araññaṁ rukkhamūlanti-ādimāha.  
 Tattha araññanti “nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṁ araññan”ti idaṁ bhikkhunīnaṁ vasena āgataṁ araññaṁ.  “Āraññakaṁ nāma senāsanaṁ pañcadhanusatikaṁ pacchiman”ti (pārā.654) idaṁ pana imassa bhikkhuno anurūpaṁ, tassa lakkhaṇaṁ Visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṁ.  Rukkhamūlanti yaṁkiñci sandacchāyaṁ vivittaṁ rakkhamūlaṁ.  Pabbatanti selaṁ.  Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṁ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena vījiyamānassa cittaṁ ekaggaṁ hoti.  Kandaranti kaṁ vuccati udakaṁ, tena dāritaṁ, udakena bhinnaṁ pabbatappadesaṁ, yaṁ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti.  Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti, matthake maṇivitānaṁ viya vanagahanaṁ, maṇikkhandhasadisaṁ udakaṁ sandati.  Evarūpaṁ kandaraṁ oruyha pānīyaṁ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṁ ussāpetvā paṁsukūlacīvaraṁ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṁ karoto cittaṁ ekaggaṁ hoti.  Giriguhanti dvinnaṁ pabbatānaṁ antarā, ekasmiṁyeva vā umaṅgasadisaṁ mahāvivaraṁ.  Susānalakkhaṇaṁ Visuddhimagge vuttaṁ.  Vanapatthanti atikkamitvā manussānaṁ upacāraṭṭhānaṁ, yattha na kasanti na vapanti.  Tenevāha-- “vanapatthanti dūrānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanan”ti-ādi (vibha.531).  Abbhokāsanti acchannaṁ, ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṁ katvā vasati.  Palālapuñjanti palālarāsiṁ (MA.27./II,216.)  Mahāpalālapuñjato hi palālaṁ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṁ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṁ karonti, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Pacchābhattanti bhattassa pacchato.  Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto.  Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṁ.  Ābhujitvāti bandhitvā.  Ujuṁ kāyaṁ paṇidhāyāti uparimaṁ sarīraṁ ujukaṁ ṭhapetvā aṭṭhārasa (CS:pg.2.120) piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṁ paṭipādetvā.  Evañhi nisinnassa cammamaṁsanahārūni na paṇamanti.  Athassa yā tesaṁ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṁ, tā na uppajjanti.  Tāsu anuppajjamānāsu cittaṁ ekaggaṁ hoti, kammaṭṭhānaṁ na paripatati, vuddhiṁ phātiṁ upagacchati.  Parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṁ satiṁ ṭhapayitvā, mukhasamīpe vā katvāti attho.  Teneva vibhaṅge vuttaṁ-- “Ayaṁ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā”ti (vibha.537).  Atha vā “parīti pariggahaṭṭho, mukhanti niyyānattho, satīti upaṭṭhānattho, tena vuccati parimukhaṁ satin”ti (paṭi.ma.1.164) evaṁ paṭisambhidāyaṁ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo.  Tatrāyaṁ saṅkhepo “pariggahitaniyyānasatiṁ katvā”ti.  
 Abhijjhaṁ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṁ pahāya kāmacchandaṁ vikkhambhetvāti ayamettha attho.  Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho.  Abhijjhāya cittaṁ parisodhetīti abhijjhāto cittaṁ parimoceti.  Yathā naṁ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhāti, evaṁ karotīti attho.  Byāpādapadosaṁ pahāyāti-ādīsupi eseva nayo.  Byāpajjati iminā cittaṁ pūtikammāsādayo viya purimapakatiṁ pajahatīti byāpādo.  Vikārāpattiyā padussati, paraṁ vā padūseti vināsetīti padoso.  Ubhayametaṁ kodhassevādhivacanaṁ.  Thinaṁ cittagelaññaṁ.  Middhaṁ cetasikagelaññaṁ.  Thinañca middhañca thinamiddhaṁ.  Ālokasaññīti (MA.27./II,217.) rattimpi divā diṭṭha-ālokasañjānanasamatthatāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato.  Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato.  Idaṁ ubhayaṁ ālokasaññāya upakārattā vuttaṁ.  Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṁ.  Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṁ taritvā atikkamitvā ṭhito.  “Kathamidaṁ kathamidan”ti evaṁ nappavattatīti akathaṁkathī.  Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu.  “Ime nu kho kusalā, kathamime kusalā”ti evaṁ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho.  Ayamettha saṅkhepo, imesu pana nīvaraṇesu (CS:pg.2.121) vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge vuttaṁ.  
 297. Paññāya dubbalīkaraṇeti ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṁ na denti, uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti; tasmā “paññāya dubbalīkaraṇā”ti vuccanti.  Tathāgatapadaṁ itipīti idampi Tathāgatassa ñāṇapadaṁ ñāṇavaḷañjaṁ ñāṇena akkantaṭṭhānanti vuccati.  Tathāgatanisevitanti Tathāgatassa ñāṇaphāsukāya nighaṁsitaṭṭhānaṁ.  Tathāgatārañjitanti Tathāgatassa ñāṇadāṭhāya ārañjitaṭṭhānaṁ.  
 299. Yathābhūtaṁ pajānātīti yathāsabhāvaṁ pajānāti.  Natveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṁ gato hotīti imā jhānābhiññā bāhirakehipi sādhāraṇāti na tāva niṭṭhaṁ gato hoti.  Maggakkhaṇepi apariyositakiccatāya na tāva niṭṭhaṁ gato hoti.  Apica kho niṭṭhaṁ gacchatīti apica kho pana maggakkhaṇe mahāhatthiṁ passanto nāgavaniko viya sammāsambuddho Bhagavāti iminā ākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṁ gacchati.  Niṭṭhaṁ gato hotīti evaṁ maggakkhaṇe niṭṭhaṁ gacchanto arahattaphalakkhaṇe pariyositasabbakiccatāya sabbākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṁ gato hoti.  Sesaṁ uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
(MA.28./II,218.)
 
 (M.28.)8.Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā 

 300. Evaṁ me sutanti Mahāhatthipadopamasuttaṁ.  Tattha jaṅgalānanti pathavītalacārīnaṁ.  Pāṇānanti sapādakapāṇānaṁ.  Padajātānīti padāni.  Samodhānaṁ gacchantīti odhānaṁ pakkhepaṁ gacchanti.  Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṁ akkhāyati.  Yadidaṁ mahantattenāti mahantabhāvena aggaṁ akkhāyati, na guṇavasenāti attho.  Ye keci kusalā dhammāti ye keci lokiyā (CS:pg.2.122) vā lokuttarā vā kusalā dhammā.  Saṅgahaṁ gacchantīti ettha catubbidho saṅgaho-- sajātisaṅgaho, sañjātisaṅgaho, kiriyasaṅgaho, gaṇanasaṅgahoti.  Tattha “sabbe khattiyā āgacchantu sabbe brāhmaṇā”ti evaṁ samānajātivasena saṅgaho sajātisaṅgaho nāma.  “Sabbe Kosalakā sabbe Māgadhakā”ti evaṁ sañjātidesavasena saṅgaho sañjātisaṅgaho nāma.  “Sabbe rathikā sabbe dhanuggahā”ti evaṁ kiriyavasena saṅgaho kiriyasaṅgaho nāma.  “Cakkhāyatanaṁ katamakkhandhagaṇanaṁ gacchatīti?  Cakkhāyatanaṁ rūpakkhandhagaṇanaṁ gacchati.  Hañci cakkhāyatanaṁ rūpakkhandhagaṇanaṁ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṁ rūpakkhandhena saṅgahitan”ti (kathā.471), ayaṁ gaṇanasaṅgaho nāma.  Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippeto.  
 Nanu ca “catunnaṁ ariyasaccānaṁ kati kusalā kati akusalā kati abyākatāti pañhassa vissajjane samudayasaccaṁ akusalaṁ, maggasaccaṁ kusalaṁ, nirodhasaccaṁ abyākataṁ, dukkhasaccaṁ siyā kusalaṁ, siyā akusalaṁ, siyā abyākatan”ti (vibha.216-217) āgatattā catubhūmakampi kusalaṁ diyaḍḍhameva saccaṁ bhajati.  Atha kasmā mahāthero catūsu ariyasaccesu gaṇanaṁ gacchatīti āhāti?  Saccānaṁ antogadhattā.  Yathā hi “sādhikamidaṁ, bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṁ anvaddhamāsaṁ uddesaṁ āgacchati, yattha (MA.28./II,219.) attakāmā kulaputtā sikkhanti.  Tisso imā, bhikkhave, sikkhā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā”ti (a.ni.3.88) ettha sādhikamidaṁ diyaḍḍhasikkhāpadasataṁ ekā adhisīlasikkhāva hoti, taṁ sikkhantopi tisso sikkhā sikkhatīti dassito, sikkhānaṁ antogadhattā.  Yathā ca ekassa hatthipadassa catūsu koṭṭhāsesu ekasmiṁ koṭṭhāse otiṇṇānipi dvīsu tīsu catūsu koṭṭhāsesu otiṇṇānipi siṅgālasasamigādīnaṁ pādāni hatthipade samodhānaṁ gatāneva honti.  Hatthipadato amuccitvā tasseva antogadhattā.  Evameva ekasmimpi dvīsupi tīsupi catūsupi saccesu gaṇanaṁ gatā dhammā catūsu saccesu gaṇanaṁ gatāva honti; saccānaṁ antogadhattāti diyaḍḍhasaccagaṇanaṁ gatepi kusaladhamme “sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṁ gacchantī”ti āha.  “Dukkhe ariyasacce”ti-ādīsu uddesapadesu ceva jātipi dukkhāti-ādīsu niddesapadesu ca yaṁ (CS:pg.2.123) vattabbaṁ, taṁ Visuddhimagge vuttameva.  Kevalaṁ panettha desanānukkamova veditabbo.  
 301. Yathā hi cheko vilīvakāro sujātaṁ veḷuṁ labhitvā catudhā chetvā tato tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṁ gaṇhitvā pañcadhā bhindeyya, tatopi cattāro ṭhapetvā ekaṁ gaṇhitvā phālento pañca pesiyo kareyya, tato catasso ṭhapetvā ekaṁ gaṇhitvā kucchibhāgaṁ piṭṭhibhāganti dvidhā phāletvā piṭṭhibhāgaṁ ṭhapetvā kucchibhāgaṁ ādāya tato samuggabījanitālavaṇṭādinānappakāraṁ veḷuvikatiṁ kareyya, so piṭṭhibhāgañca itarā ca catasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse kammāya na upanessatīti na vattabbo.  Ekappahārena pana upanetuṁ na sakkā, anupubbena upanessati.  Evameva ayaṁ mahātheropi vilīvakāro sujātaṁ veḷuṁ labhitvā cattāro koṭṭhāse viya, imaṁ mahantaṁ suttantaṁ ārabhitvā catu-ariyasaccavasena mātikaṁ ṭhapesi.  Vilīvakārassa tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṁ gahetvā tassa pañcadhā karaṇaṁ viya therassa tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā ekaṁ dukkhasaccaṁ gahetvā bhājentassa khandhavasena pañcadhā karaṇaṁ.  Tato yathā so vilīvakāro cattāro koṭṭhāse (MA.28./II,220.) ṭhapetvā ekaṁ bhāgaṁ gahetvā pañcadhā phālesi, evaṁ thero cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā rūpakkhandhaṁ vibhajanto cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpanti pañcadhā akāsi.  Tato yathā so vilīvakāro catasso pesiyo ṭhapetvā ekaṁ gahetvā kucchibhāgaṁ piṭṭhibhāganti dvidhā phālesi, evaṁ thero upādāya rūpañca tisso ca dhātuyo ṭhapetvā ekaṁ pathavīdhātuṁ vibhajanto ajjhattikabāhiravasena dvidhā dassesi.  Yathā so vilīvakāro piṭṭhibhāgaṁ ṭhapetvā kucchibhāgaṁ ādāya nānappakāraṁ vilīvavikatiṁ akāsi, evaṁ thero bāhiraṁ pathavīdhātuṁ ṭhapetvā ajjhattikaṁ pathavīdhātuṁ vīsatiyā ākārehi vibhajitvā dassetuṁ katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātūti-ādimāha.  
 Yathā pana vilīvakāro piṭṭhibhāgañca itarā ca cattasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse anupubbena (CS:pg.2.124) kammāya upanessati, na hi sakkā ekappahārena upanetuṁ, evaṁ theropi bāhirañca pathavīdhātuṁ itarā ca tisso dhātuyo upādārūpañca itare ca cattāro arūpino khandhe itarāni ca tīṇi ariyasaccāni anupubbena vibhajitvā dassessati, na hi sakkā ekappahārena dassetuṁ.  Apica rājaputtūpamāyapi ayaṁ kamo vibhāvetabbo-- 
 Eko kira mahārājā, tassa parosahassaṁ puttā.  So tesaṁ piḷandhanaparikkhāraṁ catūsu peḷāsu ṭhapetvā jeṭṭhaputtassa appesi-- “idaṁ te, tāta, bhātikānaṁ piḷandhanabhaṇḍaṁ tathārūpe chaṇe sampatte piḷandhanaṁ no dehīti yācantānaṁ dadeyyāsī”ti.  So “sādhu devā”ti sāragabbhe paṭisāmesi, tathārūpe chaṇadivase rājaputtā rañño santikaṁ gantvā “piḷandhanaṁ no, tāta, detha, nakkhattaṁ kīḷissāmā”ti āhaṁsu.  Tātā, jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṁ ṭhapitaṁ, taṁ āharāpetvā piḷandhathāti.  Te sādhūti paṭissuṇitvā tassa santikaṁ gantvā, “tumhākaṁ kira no hatthe piḷandhanabhaṇḍaṁ, taṁ dethā”ti āhaṁsu.  So evaṁ karissāmīti gabbhaṁ vivaritvā, catasso peḷāyo nīharitvā tisso ṭhapetvā ekaṁ vivaritvā, tato pañca samugge nīharitvā cattāro ṭhapetvā ekaṁ vivaritvā, tato pañcasu karaṇḍesu (MA.28./II,221.) nīharitesu cattāro ṭhapetvā ekaṁ vivaritvā pidhānaṁ passe ṭhapetvā tato hatthūpagapādūpagādīni nānappakārāni piḷandhanāni nīharitvā adāsi.  So kiñcāpi itarehi catūhi karaṇḍehi itarehi catūhi samuggehi itarāhi tīhi peḷāhi na tāva bhājetvā deti, anupubbena pana dassati, na hi sakkā ekappahārena dātuṁ.  
 Tattha mahārājā viya Bhagavā daṭṭhabbo.  Vuttampi cetaṁ-- “rājāhamasmi selāti Bhagavā, dhammarājā anuttaro”ti (su.ni.559).  Jeṭṭhaputto viya Sāriputtatthero, vuttampi cetaṁ-- “yaṁ kho taṁ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya, ‘bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo, no āmisadāyādo’ti Sāriputtameva taṁ sammā vadamāno vadeyya, Bhagavato putto …pe… no āmisadāyādo”ti (ma.ni.3.97).  Parosahassarājaputtā viya bhikkhusaṅgho daṭṭhabbo.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Parosahassaṁ (CS:pg.2.125) bhikkhūnaṁ, Sugataṁ payirupāsati; 
 	Desentaṁ virajaṁ dhammaṁ, nibbānaṁ akutobhayan”ti.  (saṁ.ni.1.216).  
 Rañño tesaṁ puttānaṁ piḷandhanaṁ catūsu peḷāsu pakkhipitvā jeṭṭhaputtassa hatthe ṭhapitakālo viya Bhagavato dhammasenāpatissa hatthe catusaccappakāsanāya ṭhapitakālo, tenevāha-- “Sāriputto, bhikkhave, pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṁ desetuṁ paññāpetuṁ paṭṭhapetuṁ vivarituṁ vibhajituṁ uttānīkātun”ti (ma.ni.3.371).  Tathārūpe khaṇe tesaṁ rājaputtānaṁ taṁ rājānaṁ upasaṅkamitvā piḷandhanaṁ yācanakālo viya bhikkhusaṅghassa vassūpanāyikasamaye āgantvā dhammadesanāya yācitakālo.  Upakaṭṭhāya kira vassūpanāyikāya idaṁ suttaṁ desitaṁ.  Rañño, “tātā, jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṁ ṭhapitaṁ taṁ āharāpetvā piḷandhathā”ti vuttakālo viya sambuddhenāpi, “sevetha, bhikkhave, Sāriputtamoggallāne, bhajatha, bhikkhave, Sāriputtamoggallāne.  Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnan”ti evaṁ dhammasenāpatino santike bhikkhūnaṁ pesitakālo.  
 Rājaputtehi rañño kathaṁ sutvā jeṭṭhabhātikassa santikaṁ gantvā piḷandhanaṁ yācitakālo viya bhikkhūhi satthukathaṁ (MA.28./II,222.) sutvā dhammasenāpatiṁ upasaṅkamma dhammadesanaṁ āyācitakālo.  Jeṭṭhabhātikassa gabbhaṁ vivaritvā catasso peḷāyo nīharitvā ṭhapanaṁ viya dhammasenāpatissa imaṁ suttantaṁ ārabhitvā catunnaṁ ariyasaccānaṁ vasena mātikāya ṭhapanaṁ.  Tisso peḷāyo ṭhapetvā ekaṁ vivaritvā tato pañcasamugganīharaṇaṁ viya tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā dukkhaṁ ariyasaccaṁ vibhajantassa pañcakkhandhadassanaṁ.  Cattāro samugge ṭhapetvā ekaṁ vivaritvā tato pañcakaraṇḍanīharaṇaṁ viya cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā ekaṁ rūpakkhandhaṁ vibhajantassa catumahābhūta-upādārūpavasena pañcakoṭṭhāsadassanaṁ.  
 302. Cattāro karaṇḍe ṭhapetvā ekaṁ vivaritvā pidhānaṁ passe ṭhapetvā hatthūpagapādūpagādipiḷandhanadānaṁ viya tīṇi mahābhūtāni upādārūpañca ṭhapetvā ekaṁ pathavīdhātuṁ vibhajantassa bāhiraṁ tāva pidhānaṁ viya ṭhapetvā ajjhattikāya (CS:pg.2.126) pathavīdhātuyā nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi dassanatthaṁ “katamā cāvuso ajjhattikā pathavīdhātū”ti-ādivacanaṁ.  
 Tassa pana rājaputtassa tehi catūhi karaṇḍehi catūhi samuggehi tīhi ca peḷāhi pacchā anupubbena nīharitvā piḷandhanadānaṁ viya therassāpi itaresañca tiṇṇaṁ mahābhūtānaṁ upādārūpānañca catunnaṁ arūpakkhandhānañca tiṇṇaṁ ariyasaccānañca pacchā anupubbena bhājetvā dassanaṁ veditabbaṁ.  Yaṁ panetaṁ “katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātū”ti-ādi vuttaṁ.  Tattha ajjhattaṁ paccattanti ubhayampetaṁ niyakādhivacanameva.  Kakkhaḷanti thaddhaṁ.  Kharigatanti pharusaṁ.  Upādinnanti na kammasamuṭṭhānameva, avisesena pana sarīraṭṭhakassetaṁ gahaṇaṁ.  Sarīraṭṭhakañhi upādinnaṁ vā hotu, anupādinnaṁ vā, ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbaṁ upādinnameva nāma.  Seyyathidaṁ -- kesā lomā …pe… udariyaṁ karīsanti idaṁ dhātukammaṭṭhānikassa kulaputtassa ajjhattikapathavīdhātuvasena tāva kammaṭṭhānaṁ vibhattaṁ.  Ettha pana manasikāraṁ ārabhitvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ (MA.28./II,223.) gahetukāmena yaṁ kātabbaṁ, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge vitthāritameva.  Matthaluṅgaṁ pana na idha pāḷi-āruḷhaṁ.  Tampi āharitvā, Visuddhimagge vuttanayeneva vaṇṇasaṇṭhānādivasena vavatthapetvā, “Ayampi acetanā abyākatā suññā thaddhā pathavīdhātu evā”ti manasi kātabbaṁ.  Yaṁ vā panaññampīti idaṁ itaresu tīsu koṭṭhāsesu anugatāya pathavīdhātuyā gahaṇatthaṁ vuttaṁ.  Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātūti yā ca ayaṁ vuttappakārā ajjhattikā pathavīdhātu.  Yā ca bāhirāti yā ca vibhaṅge, “ayo lohaṁ tipu sīsan”ti-ādinā (vibha.173) nayena āgatā bāhirā pathavīdhātu.  
 Ettāvatā therena ajjhattikā pathavīdhātu nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi vitthārena dassitā, bāhirā saṅkhepena.  Kasmā?  Yasmiñhi ṭhāne sattānaṁ ālayo nikanti patthanā pariyuṭṭhānaṁ gahaṇaṁ parāmāso balavā hoti, tattha tesaṁ ālayādīnaṁ uddharaṇatthaṁ Buddhā vā Buddhasāvakā vā vitthārakathaṁ kathenti.  Yattha pana na balavā, tattha kattabbakiccābhāvato saṅkhepena kathenti.  Yathā hi kassako khettaṁ kasamāno yattha mūlasantānakānaṁ balavatāya naṅgalaṁ laggati, tattha goṇe ṭhapetvā paṁsuṁ viyūhitvā mūlasantānakāni chetvā chetvā (CS:pg.2.127) uddharanto bahuṁ vāyāmaṁ karoti.  Yattha tāni natthi, tattha balavaṁ payogaṁ katvā goṇe piṭṭhiyaṁ paharamāno kasatiyeva, evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ.  
 Pathavīdhāturevesāti duvidhāpesā thaddhaṭṭhena kakkhaḷaṭṭhena pharusaṭṭhena ekalakkhaṇā pathavīdhātuyeva āvusoti ajjhattikaṁ bāhirāya saddhiṁ yojetvā dasseti.  Yasmā bāhirāya pathavīdhātuyā acetanābhāvo pākaṭo, na ajjhattikāya, tasmā sā bāhirāya saddhiṁ ekasadisā acetanāyevāti gaṇhantassa sukhapariggaho hoti.  Yathā kiṁ?  Yathā dantena goṇena saddhiṁ yojito adanto katipāhameva visūkāyati vipphandati, atha na cirasseva damathaṁ upeti.  Evaṁ ajjhattikāpi bāhirāya saddhiṁ ekasadisāti gaṇhantassa katipāhameva acetanābhāvo (MA.28./II,224.) na upaṭṭhāti, atha na cirenevassā acetanābhāvo pākaṭo hoti.  Taṁ netaṁ mamāti taṁ ubhayampi na etaṁ mama, na esohamasmi, na eso me attāti evaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.  Yathābhūtanti yathāsabhāvaṁ, tañhi aniccādisabhāvaṁ, tasmā aniccaṁ dukkhamanattāti evaṁ daṭṭhabbanti attho.  
 Hoti kho so, āvusoti kasmā ārabhi?  Bāhira-āpodhātuvasena bāhirāya pathavīdhātuyā vināsaṁ dassetvā tato visesatarena upādinnāya sarīraṭṭhakapathavīdhātuyā vināsadassanatthaṁ.  Pakuppatīti āposaṁvaṭṭavasena vaḍḍhamānā kuppati.  Antarahitā tasmiṁ samaye bāhirā pathavīdhātu hotīti tasmiṁ samaye koṭisatasahassacakkavāḷe khārodakena vilīyamānā udakānugatā hutvā sabbā pabbatādivasena saṇṭhitā pathavīdhātu antarahitā hoti.  Vilīyitvā udakameva hoti.  Tāva mahallikāyāti tāva mahantāya.  
 	Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca; 
 	Ettakaṁ bahalattena, saṅkhātāyaṁ vasundharāti.-- 
 Evaṁ bahalatteneva mahantāya, vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇāya.  Aniccatāti hutvā abhāvatā.  Khayadhammatāti khayaṁ gamanasabhāvatā (CS:pg.2.128) Vayadhammatāti vayaṁ gamanasabhāvatā.  Vipariṇāmadhammatāti pakativijahanasabhāvatā, iti sabbehipi imehi padehi aniccalakkhaṇameva vuttaṁ.  Yaṁ pana aniccaṁ, taṁ dukkhaṁ.  Yaṁ dukkhaṁ, taṁ anattāti tīṇipi lakkhaṇāni āgatāneva honti.  Mattaṭṭhakassāti parittaṭṭhitikassa, tattha dvīhākārehi imassa kāyassa parittaṭṭhititā veditabbā ṭhitiparittatāya ca sarasaparittatāya ca.  Ayañhi atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati, na jīvissati.  Anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati, na jīvittha.  Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati na jīvittha, na jīvissatīti vuccati.  
 	“Jīvitaṁ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; 
 	Ekacittasamāyuttā, lahu so vattate khaṇo”ti.-- 
(MA.28./II,225.) Idaṁ etasseva parittaṭṭhitidassanatthaṁ vuttaṁ.  Evaṁ ṭhitiparittatāya parittaṭṭhititā veditabbā.  
 Assāsapassāsūpanibaddhādibhāvena panassa sarasaparittatā veditabbā.  Sattānañhi assāsūpanibaddhaṁ jīvitaṁ, passāsūpanibaddhaṁ jīvitaṁ, assāsapassāsūpanibaddhaṁ jīvitaṁ, mahābhūtūpanibaddhaṁ jīvitaṁ, kabaḷīkārāhārūpanibaddhaṁ jīvitaṁ, viññāṇūpanibaddhaṁ jīvitanti Visuddhimagge vitthāritaṁ.  
 Taṇhupādinnassāti taṇhāya ādinnagahitaparāmaṭṭhassa ahanti vā mamanti vā asmīti vā.  Atha khvāssa notevettha hotīti atha kho assa bhikkhuno evaṁ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā passantassa ettha ajjhattikāya pathavīdhātuyā ahanti vāti-ādi tividho taṇhāmānadiṭṭhiggāho noteva hoti, na hotiyevāti attho.  Yathā ca āpodhātuvasena, evaṁ tejodhātuvāyodhātuvasenapi bāhirāya pathavīdhātuyā antaradhānaṁ hoti.  Idha pana ekaṁyeva āgataṁ.  Itarānipi atthato veditabbāni.  
 Tañce, āvusoti idha tassa dhātukammaṭṭhānikassa bhikkhuno sotadvāre pariggahaṁ paṭṭhapento balaṁ dasseti.  Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti.  Paribhāsantīti tayā idañcidañca kataṁ, evañca evañca taṁ karissāmāti vācāya paribhāsanti.  Rosentīti ghaṭṭenti.  Vihesentīti dukkhāpenti, sabbaṁ vācāya ghaṭṭanameva vuttaṁ.  So evanti so dhātukammaṭṭhāniko (CS:pg.2.129) evaṁ sampajānāti.  Uppannā kho me ayanti sampativattamānuppannabhāvena ca samudācāruppannabhāvena ca uppannā.  Sotasamphassajāti upanissayavasena sotasamphassato jātā sotadvārajavanavedanā, phasso aniccoti sotasamphasso hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passati.  Vedanādayopi sotasamphassasampayuttāva veditabbā.  Dhātārammaṇamevāti dhātusaṅkhātameva ārammaṇaṁ.  Pakkhandatīti otarati.  Pasīdatīti tasmiṁ ārammaṇe pasīdati, bhummavacanameva vā etaṁ.  Byañjanasandhivasena “dhātārammaṇamevā”ti vuttaṁ, dhātārammaṇeyevāti ayamettha attho.  Adhimuccatīti dhātuvasena evanti adhimokkhaṁ labhati, na rajjati, na dussati.  (MA.28./II,226.) Ayañhi sotadvāramhi ārammaṇe āpāthagate mūlapariññā-āgantukatāvakālikavasena pariggahaṁ karoti, tassa vitthārakathā satipaṭṭhāne satisampajaññapabbe vuttā.  Sā pana tattha cakkhudvāravasena vuttā, idha sotadvāravasena veditabbā.  
 Evaṁ katapariggahassa hi dhātukammaṭṭhānikassa balavavipassakassa sacepi cakkhudvārādīsu ārammaṇe āpāthagate ayoniso āvajjanaṁ uppajjati, voṭṭhabbanaṁ patvā ekaṁ dve vāre āsevanaṁ labhitvā cittaṁ bhavaṅgameva otarati, na rāgādivasena uppajjati, ayaṁ koṭippatto tikkhavipassako.  Aparassa rāgādivasena ekaṁ vāraṁ javanaṁ javati, javanapariyosāne pana rāgādivasena evaṁ me javanaṁ javitanti āvajjato ārammaṇaṁ pariggahitameva hoti, puna vāraṁ tathā na javati.  Aparassa ekavāraṁ evaṁ āvajjato puna dutiyavāraṁ rāgādivasena javanaṁ javatiyeva, dutiyavārāvasāne pana evaṁ me javanaṁ javitanti āvajjato ārammaṇaṁ pariggahitameva hoti, tatiyavāre tathā na uppajjati.  Ettha pana paṭhamo atitikkho, tatiyo atimando, dutiyassa pana vasena imasmiṁ sutte, laṭukikopame, indriyabhāvane ca ayamattho veditabbo.  
 Evaṁ sotadvāre pariggahitavasena dhātukammaṭṭhānikassa balaṁ dassetvā idāni kāyadvāre dīpento tañce, āvusoti-ādimāha.  Aniṭṭhārammaṇañhi patvā dvīsu vāresu kilamati sotadvāre ca kāyadvāre ca.  Tasmā yathā nāma khettassāmī puriso kudālaṁ gahetvā khettaṁ (CS:pg.2.130) anusañcaranto yattha vā tattha vā mattikapiṇḍaṁ adatvā dubbalaṭṭhānesuyeva kudālena bhūmiṁ bhinditvā satiṇamattikapiṇḍaṁ deti.  Evameva mahāthero anāgate sikkhākāmā padhānakammikā kulaputtā imesu dvāresu saṁvaraṁ paṭṭhapetvā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṁ karissantīti imesuyeva dvīsu dvāresu gāḷhaṁ katvā saṁvaraṁ desento imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Tattha samudācarantīti upakkamanti. (MA.28./II,227.) Pāṇisamphassenāti pāṇippahārena, itaresupi eseva nayo.  Tathābhūtoti tathāsabhāvo.  Yathābhūtasminti yathāsabhāve.  Kamantīti pavattanti.  Evaṁ Buddhaṁ anussaratoti-ādīsu itipi so Bhagavāti-ādinā nayena anussarantopi Buddhaṁ anussarati, vuttaṁ kho panetaṁ Bhagavatāti anussarantopi anussaratiyeva.  Svākkhāto Bhagavatā dhammoti-ādinā nayena anussarantopi dhammaṁ anussarati, kakacūpamovādaṁ anussarantopi anussaratiyeva.  Suppaṭipannoti-ādinā nayena anussarantopi saṅghaṁ anussarati, kakacokantanaṁ adhivāsayamānassa bhikkhuno guṇaṁ anussaramānopi anussaratiyeva.  
 Upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātīti idha vipassanupekkhā adhippetā.  Upekkhā kusalanissitā saṇṭhātīti idha chaḷaṅgupekkhā, sā panesā kiñcāpi khīṇāsavassa iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu arajjanādivasena pavattati, ayaṁ pana bhikkhu vīriyabalena bhāvanāsiddhiyā attano vipassanaṁ khīṇāsavassa chaḷaṅgupekkhāṭhāne ṭhapetīti vipassanāva chaḷaṅgupekkhā nāma jātā.  
 303. Āpodhātuniddese āpogatanti sabba-āpesu gataṁ allayūsabhāvalakkhaṇaṁ.  Pittaṁ semhanti-ādīsu pana yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ saddhiṁ bhāvanānayena Visuddhimagge vuttaṁ.  Pakuppatīti oghavasena vaḍḍhati, samuddato vā udakaṁ uttarati, ayamassa pākatiko pakopo, āposaṁvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṁ udakapūrameva hoti.  Ogacchantīti heṭṭhā gacchanti, uddhane āropita-udakaṁ viya khayaṁ vināsaṁ pāpuṇanti.  Sesaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.  
 304. Tejodhātuniddese (CS:pg.2.131) tejogatanti sabbatejesu gataṁ uṇhattalakkhaṇaṁ.  Tejo eva vā tejobhāvaṁ gatanti tejogataṁ.  Purime āpogatepi pacchime vāyogatepi eseva nayo.  Yena cāti yena tejogatena.  Tasmiṁ kuppite ayaṁ kāyo santappati, ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti.  Yena ca jīrīyatīti yena ayaṁ kāyo jīrati, indriyavekallattaṁ balaparikkhayaṁ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti.  Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṁ kāyo dayhati, so ca puggalo (MA.28./II,228.) dayhāmi dayhāmīti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepañca tālavaṇṭavātañca paccāsīsati.  Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ sammā pariṇāmaṁ gacchatīti yena taṁ asitaṁ vā odanādi, pītaṁ vā pānakādi, khāyitaṁ vā piṭṭhakhajjakādi, sāyitaṁ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṁ gacchati, rasādibhāvena vivekaṁ gacchatīti attho.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato pana yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ saddhiṁ bhāvanānayena Visuddhimagge vuttaṁ.  
 Haritantanti haritameva.  Allatiṇādiṁ āgamma nibbāyatīti attho.  Panthantanti mahāmaggameva.  Selantanti pabbataṁ.  Udakantanti udakaṁ.  Ramaṇīyaṁ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṁ, vivittaṁ abbhokāsaṁ bhūmibhāgaṁ.  Anāhārāti nirāhārā nirupādānā, ayampi pakatiyāva tejovikāro vutto, tejosaṁvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṁ jhāpetvā chārikāmattampi na tiṭṭhati.  Nhārudaddulenāti cammanillekhanena.  Aggiṁ gavesantīti evarūpaṁ sukhumaṁ upādānaṁ gahetvā aggiṁ pariyesanti, yaṁ appamattakampi usumaṁ labhitvā pajjalati, sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṁ.  
 305. Vāyodhātuniddese uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṁ ārohanavātā.  Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā.  Kucchisayā vātāti antānaṁ bahivātā.  Koṭṭhāsayā vātāti antānaṁ antovātā.  Aṅgamaṅgānusārinoti dhamanījālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakavātā.  Assāsoti antopavisananāsikavāto (CS:pg.2.132) Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato pana yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ saddhiṁ bhāvanānayena Visuddhimagge vuttaṁ.  
 Gāmampi vahatīti sakalagāmampi cuṇṇavicuṇṇaṁ kurumānā ādāya gacchati, nigamādīsupi eseva nayo.  Idha vāyosaṁvaṭṭakāle koṭisatasahassacakkavāḷaviddhaṁsanavasena (MA.28./II,229.) vāyodhātuvikāro dassito.  Vidhūpanenāti aggibījanakena.  Ossavaneti chadanagge, tena hi udakaṁ savati, tasmā taṁ “ossavanan”ti vuccati.  Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṁ.  
 306. Seyyathāpi āvusoti idha kiṁ dasseti?  Heṭṭhā kathitānaṁ mahābhūtānaṁ nissattabhāvaṁ.  Kaṭṭhanti dabbasambhāraṁ.  Vallinti ābandhanavalliṁ.  Tiṇanti chadanatiṇaṁ.  Mattikanti anulepamattikaṁ.  Ākāso parivāritoti etāni kaṭṭhādīni anto ca bahi ca parivāretvā ākāso ṭhitoti attho.  Agāraṁtveva saṅkhaṁ gacchatīti agāranti paṇṇattimattaṁ hoti.  Kaṭṭhādīsu pana visuṁ visuṁ rāsikatesu kaṭṭharāsivallirāsītveva vuccati.  Evameva khoti evameva aṭṭhi-ādīni anto ca bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso, tāneva aṭṭhi-ādīni paṭicca rūpaṁtveva saṅkhaṁ gacchati, sarīranti vohāraṁ gacchati.  Yathā kaṭṭhādīni paṭicca gehanti saṅkhaṁ gataṁ agāraṁ khattiyagehaṁ brāhmaṇagehanti vuccati, evamidampi khattiyasarīraṁ brāhmaṇasarīranti vuccati, na hettha koci satto vā jīvo vā vijjati.  
 Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhūti idaṁ kasmā āraddhaṁ?  Heṭṭhā upādārūpaṁ cattāro ca arūpino khandhā tīṇi ca ariyasaccāni na kathitāni, idāni tāni kathetuṁ ayaṁ desanā āraddhāti.  Tattha cakkhuṁ aparibhinnanti cakkhupasāde niruddhepi upahatepi pittasemhalohitehi palibuddhepi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṁ na sakkoti, paribhinnameva hoti, cakkhuviññāṇassa pana paccayo bhavituṁ samatthaṁ aparibhinnaṁ nāma.  Bāhirā ca rūpāti bāhirā catusamuṭṭhānikarūpa.Tajjo samannāhāroti taṁ cakkhuñca rūpe ca paṭicca bhavaṅgaṁ āvaṭṭetvā uppajjanamanasikāro, bhavaṅgāvaṭṭanasamatthaṁ cakkhudvāre (CS:pg.2.133) kiriyamanodhātucittanti attho.  Taṁ rūpānaṁ anāpāthagatattāpi aññāvihitassapi na hoti, tajjassāti tadanurūpassa.  Viññāṇabhāgassāti viññāṇakoṭṭhāsassa.
 Yaṁ tathābhūtassāti-ādīsu dvāravasena cattāri (MA.28./II,230.) saccāni dasseti.  Tattha tathābhūtassāti cakkhuviññāṇena sahabhūtassa, cakkhuviññāṇasamaṅginoti attho.  Rūpanti cakkhuviññāṇassa na rūpajanakattā cakkhuviññāṇakkhaṇe tisamuṭṭhānarūpaṁ, tadanantaracittakkhaṇe catusamuṭṭhānampi labbhati.  Saṅgahaṁ gacchatīti gaṇanaṁ gacchati.  Vedanādayo cakkhuviññāṇasampayuttāva.  Viññāṇampi cakkhuviññāṇameva.  Ettha ca saṅkhārāti cetanāva vuttā.  Saṅgahoti ekato saṅgaho.  Sannipātoti samāgamo.  Samavāyoti rāsi.  Yo paṭiccasamuppādaṁ passatīti yo paccaye passati.  So dhammaṁ passatīti so paṭiccasamuppannadhamme passati, chandoti-ādi sabbaṁ taṇhāvevacanameva taṇhā hi chandakaraṇavasena chando.  Ālayakaraṇavasena ālayo.  Anunayakaraṇavasena anunayo.  Ajjhogāhitvā gilitvā gahanavasena ajjhosānanti vuccati.  Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānasseva vevacanaṁ, iti tīṇi saccāni pāḷiyaṁ āgatāneva maggasaccaṁ āharitvā gahetabbaṁ, yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi bhāvanāpaṭivedho, ayaṁ maggoti.  Bahukataṁ hotīti ettāvatāpi bahuṁ Bhagavato sāsanaṁ kataṁ hoti, ajjhattikañceva, āvuso, sotanti-ādivāresupi eseva nayo.  
 Manodvāre pana ajjhattiko mano nāma bhavaṅgacittaṁ.  Taṁ niruddhampi āvajjanacittassa paccayo bhavituṁ asamatthaṁ mandathāmagatameva pavattamānampi paribhinnaṁ nāma hoti.  Āvajjanassa pana paccayo bhavituṁ samatthaṁ aparibhinnaṁ nāma.  Bāhirā ca dhammāti dhammārammaṇaṁ.  Neva tāva tajjassāti idaṁ bhavaṅgasamayeneva kathitaṁ.  Dutiyavāro paguṇajjhānapaccavekkhaṇena vā, paguṇakammaṭṭhānamanasikārena vā, paguṇabuddhavacanasajjhāyakaraṇādinā vā, aññavihitakaṁ sandhāya vutto.  Imasmiṁ vāre rūpanti catusamuṭṭhānampi labbhati.  Manoviññāṇañhi rūpaṁ samuṭṭhāpeti, vedanādayo manoviññāṇasampayuttā (MA.28./II,231.) viññāṇaṁ manoviññāṇameva.  Saṅkhārā panettha phassacetanāvaseneva (CS:pg.2.134) gahitā.  Sesaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.  Iti mahāthero heṭṭhā ekadesameva sammasanto āgantvā imasmiṁ ṭhāne ṭhatvā heṭṭhā parihīnadesanaṁ sabbaṁ taṁtaṁdvāravasena bhājetvā dassento yathānusandhināva suttantaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.29.)9.Mahāsāropamasuttavaṇṇanā 

 307. Evaṁ me sutanti mahāsāropamasuttaṁ.  Tattha acirapakkanteti saṅghaṁ bhinditvā ruhiruppādakammaṁ katvā nacirapakkante saliṅgeneva pāṭiyekke jāte.  
 Idha, bhikkhave, ekacco kulaputtoti kiñcāpi asukakulaputtoti na niyāmito, Devadattaṁyeva pana sandhāya idaṁ vuttanti veditabbaṁ.  So hi asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā okkākavaṁse jātattā jātikulaputto.  Otiṇṇoti yassa jāti anto anupaviṭṭhā, so jātiyā otiṇṇo nāma.  Jarādīsupi eseva nayo.  Lābhasakkārādīsupi lābhoti cattāro paccayā.  Sakkāroti tesaṁyeva sukatabhāvo.  Silokoti vaṇṇabhaṇanaṁ.  Abhinibbattetīti uppādeti.  Apaññātāti dvinnaṁ janānaṁ ṭhitaṭṭhāne na paññāyanti, ghāsacchādanamattampi na labhanti.  Appesakkhāti appaparivārā, purato vā pacchato vā gacchantaṁ na labhanti.  
 Sārena sārakaraṇīyanti rukkhasārena kattabbaṁ akkhacakkayuganaṅgalādikaṁ yaṁkiñci.  Sākhāpalāsaṁ aggahesi brahmacariyassāti maggaphalasārassa sāsanabrahmacariyassa cattāro paccayā sākhāpalāsaṁ nāma, taṁ aggahesi.  Tena ca vosānaṁ āpādīti teneva ca alamettāvatā sāro me pattoti vosānaṁ āpanno.  
 310. Ñāṇadassanaṁ ārādhetīti Devadatto pañcābhiñño, dibbacakkhu ca pañcannaṁ abhiññānaṁ matthake ṭhitaṁ, taṁ imasmiṁ Sutte “ñāṇadassanan”ti vuttaṁ (CS:pg.2.135) Ajānaṁ apassaṁ (MA.29./II,232.) viharantīti kiñci sukhumaṁ rūpaṁ ajānantā antamaso paṁsupisācakampi apassantā viharanti.  
 311. Asamayavimokkhaṁ ārādhetīti, “katamo asamayavimokkho?  Cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca, ayaṁ asamayavimokkho”ti (paṭi.ma.1.213) evaṁ vutte navalokuttaradhamme ārādheti sampādeti paṭilabhati.  Lokiyasamāpattiyo hi appitappitakkhaṇeyeva paccanīkadhammehi vimuccanti, tasmā, “katamo samayavimokkho?  Cattāri ca jhānāni catasso ca arūpāvacarasamāpattiyo, ayaṁ samayavimokkho”ti evaṁ samayavimokkhoti vuttā.  Lokuttaradhammā pana kālena kālaṁ vimuccanti, sakiṁ vimuttāni hi maggaphalāni vimuttāneva honti.  Nibbānaṁ sabbakilesehi accantaṁ vimuttamevāti ime nava dhammā asamayavimokkhoti vuttā.  
 Akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti.  Ayamattho etassāti etadatthaṁ, arahattaphalatthamidaṁ brahmacariyaṁ.  Ayaṁ etassa atthoti vuttaṁ hoti.  Etaṁ sāranti etaṁ arahattaphalaṁ brahmacariyassa sāraṁ.  Etaṁ pariyosānanti etaṁ arahattaphalaṁ brahmacariyassa pariyosānaṁ, esā koṭi, na ito paraṁ pattabbaṁ atthīti yathānusandhināva desanaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahāsāropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.30.)10.Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā 

 312. Evaṁ me sutanti cūḷasāropamasuttaṁ.  Tattha piṅgalakocchoti so brāhmaṇo piṅgaladhātuko.  Kocchoti panassa nāmaṁ, tasmā “piṅgalakoccho”ti vuccati.  Saṅghinoti-ādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṁ atthīti saṅghino.  Sveva gaṇo etesaṁ atthīti gaṇino.  Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā.  Ñātāti paññātā pākaṭā.  “Appicchā santuṭṭhā, appicchatāya (CS:pg.2.136) vatthampi na nivāsentī”ti-ādinā nayena samuggato yaso (MA.30./II,233.) etesaṁ atthīti yasassino.  Titthakarāti laddhikarā.  Sādhusammatāti ime sādhu sundarā sappurisāti evaṁ sammatā.  Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa.  Idāni te dassento seyyathidaṁ pūraṇoti-ādimāha.  Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṁ.  Kassapoti gottaṁ.  So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṁ pūrayamāno jāto, tenassa “pūraṇo”ti nāmaṁ akaṁsu.  Maṅgaladāsattā cassa “dukkaṭan”ti vattā natthi, akataṁ vā na katanti.  “So kimahamettha vasāmī”ti palāyi.  Athassa corā vatthāni acchindiṁsu.  So paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṁ gāmaṁ pāvisi.  Manussā taṁ disvā, “Ayaṁ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso”ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti.  So “mayhaṁ sāṭakaṁ anivatthabhāvena idaṁ uppannan”ti tato paṭṭhāya sāṭakaṁ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṁ aggahesi.  Tassa santike aññepi pañcasatā manussā pabbajiṁsu, taṁ sandhāyāha “pūraṇo Kassapo”ti.  
 Makkhalīti tassa nāmaṁ.  Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṁ nāmaṁ.  Taṁ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṁ gahetvā gacchantaṁ, “tāta, mā khalī”ti sāmiko āha.  So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṁ āraddho.  Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi.  Sopi sāṭakaṁ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi, sesaṁ pūraṇasadisameva.  
 Ajitoti tassa nāmaṁ.  Kesakambalaṁ dhāretīti kesakambalo.  Iti nāmadvayaṁ saṁsanditvā “ajito kesakambalo”ti vuccati.  Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo, tato paṭikiṭṭhataraṁ vatthaṁ nāma natthi.  Yathāha-- “seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṁ vatthānaṁ, kesakambalo tesaṁ paṭikiṭṭho akkhāyati, kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto uṇhe uṇho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso”ti (a.ni.3.138).  
 Pakudhoti (CS:pg.2.137) tassa nāmaṁ.  Kaccāyanoti gottaṁ. (MA.30./II,234.) Iti nāmagottaṁ saṁsanditvā, “pakudho kaccāyano”ti vuccati.  Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṁ katvāpi udakakiccaṁ na karoti, uṇhodakaṁ vā kañjiyaṁ vā labhitvā karoti, nadiṁ vā maggodakaṁ vā atikkamma, “sīlaṁ me bhinnan”ti vālikathūpaṁ katvā sīlaṁ adhiṭṭhāya gacchati, evarūpo nissirikaladdhiko esa.
 Sañjayoti tassa nāmaṁ.  Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto.  Amhākaṁ gaṇṭhanakileso palibujjhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṁ vāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho.  Nāṭassa puttoti nāṭaputto.  Abbhaññaṁsūti yathā tesaṁ paṭiññā, tatheva jāniṁsu.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- sace nesaṁ sā paṭiññā niyyānikā sabbe abbhaññaṁsu.  No ce, na abbhaññaṁsu.  Tasmā kiṁ tesaṁ paṭiññā niyyānikā na niyyānikāti, ayametassa pañhassa attho.  Atha Bhagavā nesaṁ aniyyānikabhāvakathanena atthābhāvato alanti paṭikkhipitvā upamāya atthaṁ pavedento dhammameva desetuṁ, dhammaṁ, te brāhmaṇa, desessāmīti āha.  
 320. Tattha sacchikiriyāyāti sacchikaraṇatthaṁ.  Na chandaṁ janetīti kattukamyatāchandaṁ na janayati.  Na vāyamatīti vāyāmaṁ parakkamaṁ na karoti.  Olīnavuttiko ca hotīti līnajjhāsayo hoti.  Sāthalikoti sithilaggāhī, sāsanaṁ sithilaṁ katvā gaṇhāti, daḷhaṁ na gaṇhāti.  
 323. Idha, brāhmaṇa bhikkhu, vivicceva kāmehīti kathaṁ ime paṭhamajjhānādidhammā ñāṇadassanena uttaritarā jātāti?  Nirodhapādakattā.  Heṭṭhā paṭhamajjhānādidhammā hi vipassanāpādakā idha nirodhapādakā, tasmā uttaritarā jātāti veditabbā.  Iti Bhagavā idampi suttaṁ yathānusandhināva niṭṭhapesi.  Desanāvasāne brāhmaṇo saraṇesu patiṭṭhitoti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
(MA.31./II,235.)
 4.Mahayamakavaggo 
 
 (M.31.)1.Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā 

 325. Evaṁ (CS:pg.2.138) me sutanti Cūḷagosiṅgasuttaṁ.  Tattha nātike viharatīti nātikā nāma ekaṁ taḷākaṁ nissāya dvinnaṁ cūḷapitimahāpitiputtānaṁ dve gāmā, tesu ekasmiṁ gāme.  Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe.  Ekasmiṁ kira samaye Bhagavā mahājanasaṅgahaṁ karonto vajjiraṭṭhe cārikaṁ caramāno nātikaṁ anuppatto.  Nātikavāsino manussā Bhagavato mahādānaṁ datvā dhammakathaṁ sutvā pasannahadayā, “satthu vasanaṭṭhānaṁ karissāmā”ti mantetvā iṭṭhakāheva bhittisopānatthambhe vāḷarūpādīni dassento pāsādaṁ katvā sudhāya limpitvā mālākammalatākammādīni niṭṭhāpetvā bhummattharaṇamañcapīṭhādīni paññapetvā satthu niyyātesuṁ.  Aparāparaṁ panettha manussā bhikkhusaṅghassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānamaṇḍapacaṅkamādīni kārayiṁsu.  Iti so vihāro mahā ahosi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ “giñjakāvasathe”ti.  
 Gosiṅgasālavanadāyeti tattha ekassa jeṭṭhakarukkhassa khandhato gosiṅgasaṇṭhānaṁ hutvā viṭapaṁ uṭṭhahi, taṁ rukkhaṁ upādāya sabbampi taṁ vanaṁ Gosiṅgasālavananti saṅkhaṁ gataṁ.  Dāyoti avisesena araññassetaṁ nāmaṁ.  Tasmā Gosiṅgasālavanadāyeti gosiṅgasālavana-araññeti attho.  Viharantīti sāmaggirasaṁ anubhavamānā viharanti.  Imesañhi kulaputtānaṁ uparipaṇṇāsake puthujjanakālo kathito, idha khīṇāsavakālo.  Tadā hi te laddhassādā laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā khīṇāsavā hutvā sāmaggirasaṁ anubhavamānā tattha vihariṁsu.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Yena Gosiṅgasālavanadāyo tenupasaṅkamīti Dhammasenāpatimahāmoggallānattheresu vā asītimahāsāvakesu vā, antamaso Dhammabhaṇḍāgārika-Ānandattherampi kañci anāmantetvā sayameva pattacīvaraṁ ādāya anīkā nissaṭo hatthī viya, yūthā nissaṭo kāḷasīho viya (CS:pg.2.139) vātacchinno valāhako viya ekakova upasaṅkami.  Kasmā panettha Bhagavā sayaṁ agamāsīti?  Tayo (MA.31./II,236.) kulaputtā sāmaggirasaṁ anubhavantā viharanti, tesaṁ paggaṇhanato, pacchimajanataṁ anukampanato dhammagarubhāvato ca.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Ahaṁ ime kulaputte paggaṇhitvā ukkaṁsitvā paṭisanthāraṁ katvā dhammaṁ nesaṁ desessāmī”ti.  Evaṁ tāva paggaṇhanato agamāsi.  Aparampissa ahosi-- “anāgate kulaputtā sammāsambuddho samaggavāsaṁ vasantānaṁ santikaṁ sayaṁ gantvā paṭisanthāraṁ katvā dhammaṁ kathetvā tayo kulaputte paggaṇhi, ko nāma samaggavāsaṁ na vaseyyāti samaggavāsaṁ vasitabbaṁ maññamānā khippameva dukkhassantaṁ karissantī”ti.  Evaṁ pacchimajanataṁ anukampanatopi agamāsi.  Buddhā ca nāma dhammagaruno honti, so ca nesaṁ dhammagarubhāvo rathavinīte āvikatova.  Iti imasmā dhammagarubhāvatopi dhammaṁ paggaṇhissāmīti agamāsi.  
 Dāyapāloti araññapālo.  So taṁ araññaṁ yathā icchiticchitappadesena manussā pavisitvā tattha pupphaṁ vā phalaṁ vā niyyāsaṁ vā dabbasambhāraṁ vā na haranti, evaṁ vatiyā parikkhittassa tassa araññassa yojite dvāre nisīditvā taṁ araññaṁ rakkhati, pāleti.  Tasmā “dāyapālo”ti vutto.  Attakāmarūpāti attano hitaṁ kāmayamānasabhāvā hutvā viharanti.  Yo hi imasmiṁ sāsane pabbajitvāpi vejjakammadūtakammapahiṇagamanādīnaṁ vasena ekavīsati-anesanāhi jīvikaṁ kappeti, ayaṁ na attakāmarūpo nāma.  Yo pana imasmiṁ sāsane pabbajitvā ekavīsati-anesanaṁ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhāya Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā sappāyadhutaṅgaṁ adhiṭṭhāya aṭṭhatiṁsāya ārammaṇesu cittaruciyaṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvā gāmantaṁ pahāya araññaṁ pavisitvā samāpattiyo nibbattetvā vipassanāya kammaṁ kurumāno viharati, ayaṁ attakāmo nāma.  Tepi tayo kulaputtā evarūpā ahesuṁ.  Tena vuttaṁ-- “attakāmarūpā viharantī”ti.  
 Mā tesaṁ aphāsumakāsīti tesaṁ mā aphāsukaṁ akāsīti Bhagavantaṁ vāresi.  Evaṁ kirassa ahosi-- “ime kulaputtā (MA.31./II,237.) samaggā viharanti, ekaccassa ca gataṭṭhāne bhaṇḍanakalahavivādā vattanti, tikhiṇasiṅgo caṇḍagoṇo viya ovijjhanto vicarati, athekamaggena dvinnaṁ gamanaṁ na (CS:pg.2.140) hoti, kadāci ayampi evaṁ karonto imesaṁ kulaputtānaṁ samaggavāsaṁ bhindeyya.  Pāsādiko ca panesa suvaṇṇavaṇṇo surasagiddho maññe, gatakālato paṭṭhāya paṇītadāyakānaṁ attano upaṭṭhākānañca vaṇṇakathanādīhi imesaṁ kulaputtānaṁ appamādavihāraṁ bhindeyya.  Vasanaṭṭhānāni cāpi etesaṁ kulaputtānaṁ nibaddhāni paricchinnāni tisso ca paṇṇasālā tayo caṅkamā tīṇi divāṭṭhānāni tīṇi mañcapīṭhāni.  Ayaṁ pana samaṇo mahākāyo vuḍḍhataro maññe bhavissati.  So akāle ime kulaputte senāsanā vuṭṭhāpessati.  Evaṁ sabbathāpi etesaṁ aphāsu bhavissatī”ti.  Taṁ anicchanto, “mā tesaṁ aphāsukamakāsī”ti Bhagavantaṁ vāresi.  
 Kiṁ panesa jānanto vāresi, ajānantoti?  Ajānanto.  Kiñcāpi hi Tathāgatassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya dasasahassacakkavāḷakampanādīni pāṭihāriyāni pavattiṁsu, araññavāsino pana dubbalamanussā sakammappasutā tāni sallakkhetuṁ na sakkonti.  Sammāsambuddho ca nāma yadā anekabhikkhusahassaparivāro byāmappabhāya asīti-anubyañjanehi dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇasiriyā ca Buddhānubhāvaṁ dassento vicarati, tadā ko esoti apucchitvāva jānitabbo hoti.  Tadā pana Bhagavā sabbampi taṁ Buddhānubhāvaṁ cīvaragabbhena paṭicchādetvā valāhakagabbhena paṭicchanno puṇṇacando viya sayameva pattacīvaramādāya aññātakavesena agamāsi.  Iti naṁ ajānantova dāyapālo nivāresi.  
 Etadavocāti thero kira mā samaṇāti dāyapālassa kathaṁ sutvāva cintesi-- “mayaṁ tayo janā idha viharāma, aññe pabbajitā nāma natthi, ayañca dāyapālo pabbajitena viya saddhiṁ katheti, ko nu kho bhavissatī”ti divāṭṭhānato vuṭṭhāya dvāre ṭhatvā maggaṁ olokento Bhagavantaṁ addasa.  Bhagavāpi therassa saha dassaneneva sarīrobhāsaṁ muñci, asīti-anubyañjanavirājitā byāmappabhā pasāritasuvaṇṇapaṭo viya virocittha.  Thero, “Ayaṁ dāyapālo phaṇakataṁ (MA.31./II,238.) āsivisaṁ gīvāya gahetuṁ hatthaṁ pasārento viya loke aggapuggalena saddhiṁ kathentova na jānāti, aññatarabhikkhunā viya saddhiṁ kathetī”ti nivārento etaṁ, “Mā, āvuso Dāyapālā”ti-ādivacanaṁ avoca.  
 Tenupasaṅkamīti (CS:pg.2.141) kasmā Bhagavato paccuggamanaṁ akatvā upasaṅkami?  Evaṁ kirassa ahosi-- “Mayaṁ tayo janā samaggavāsaṁ vasāma, sacāhaṁ ekakova paccuggamanaṁ karissāmi, samaggavāso nāma na bhavissatī”ti piyamitte gahetvāva paccuggamanaṁ karissāmi.  Yathā ca Bhagavā mayhaṁ piyo, evaṁ sahāyānampi me piyoti, tehi saddhiṁ paccuggamanaṁ kātukāmo sayaṁ akatvāva upasaṅkami.  Keci pana tesaṁ therānaṁ paṇṇasāladvāre caṅkamanakoṭiyā Bhagavato āgamanamaggo hoti, tasmā thero tesaṁ saññaṁ dadamānova gatoti.  Abhikkamathāti ito āgacchatha.  Pāde pakkhālesīti vikasitapadumasannibhehi jālahatthehi maṇivaṇṇaṁ udakaṁ gahetvā suvaṇṇavaṇṇesu piṭṭhipādesu udakamabhisiñcitvā pādena pādaṁ ghaṁsanto pakkhālesi.  Buddhānaṁ kāye rajojallaṁ nāma na upalimpati, kasmā pakkhālesīti?  Sarīrassa utuggahaṇatthaṁ, tesañca cittasampahaṁsanatthaṁ.  Amhehi abhihaṭena udakena Bhagavā pāde pakkhālesi, paribhogaṁ akāsīti tesaṁ bhikkhūnaṁ balavasomanassavasena cittaṁ pīṇitaṁ hoti, tasmā pakkhālesi.  Āyasmantaṁ Anuruddhaṁ Bhagavā etadavocāti so kira tesaṁ vuḍḍhataro.  
 326. Tassa saṅgahe kate sesānaṁ katova hotīti theraññeva etaṁ kacci vo Anuruddhāti-ādivacanaṁ avoca.  Tattha kaccīti pucchanatthe nipāto.  Voti sāmivacanaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- kacci Anuruddhā tumhākaṁ khamanīyaṁ, iriyāpatho vo khamati?  Kacci yāpanīyaṁ, kacci vo jīvitaṁ yāpeti ghaṭiyati?  Kacci piṇḍakena na kilamatha, kacci tumhākaṁ sulabhapiṇḍaṁ, sampatte vo disvā manussā uḷuṅkayāguṁ vā kaṭacchubhikkhaṁ vā dātabbaṁ maññantīti bhikkhācāravattaṁ pucchati.  Kasmā?  Paccayena akilamantena hi sakkā samaṇadhammo kātuṁ, vattameva vā etaṁ pabbajitānaṁ. (MA.31./II,239.) Atha tena paṭivacane dinne, “Anuruddhā, tumhe rājapabbajitā mahāpuññā, manussā tumhākaṁ araññe vasantānaṁ adatvā kassa aññassa dātabbaṁ maññissanti, tumhe pana etaṁ bhuñjitvā kiṁ nu kho migapotakā viya aññamaññaṁ saṅghaṭṭentā viharatha, udāhu sāmaggibhāvo vo atthī”ti sāmaggirasaṁ pucchanto, kacci pana vo, Anuruddhā, samaggāti-ādimāha.  
 Tattha khīrodakībhūtāti yathā khīrañca udakañca aññamaññaṁ saṁsandati, visuṁ na hoti, ekattaṁ viya upeti, kacci evaṁ sāmaggivasena ekattūpagatacittuppādā (CS:pg.2.142) viharathāti pucchati.  Piyacakkhūhīti mettacittaṁ paccupaṭṭhapetvā olokanacakkhūni piyacakkhūni nāma.  Kacci tathārūpehi cakkhūhi aññamaññaṁ sampassantā viharathāti pucchati.  Tagghāti ekaṁsatthe nipāto.  Ekaṁsena mayaṁ, bhanteti vuttaṁ hoti.  Yathā kathaṁ panāti ettha yathāti nipātamattaṁ.  Kathanti kāraṇapucchā.  Kathaṁ pana tumhe evaṁ viharatha, kena kāraṇena viharatha, taṁ me kāraṇaṁ brūthāti vuttaṁ hoti.  Mettaṁ kāyakammanti mettacittavasena pavattaṁ kāyakammaṁ.  Āvi ceva raho cāti sammukhā ceva parammukhā ca.  Itaresupi eseva nayo.  
 Tattha sammukhā kāyavacīkammāni sahavāse labbhanti, itarāni vippavāse.  Manokammaṁ sabbattha labbhati.  Yañhi sahavasantesu ekena mañcapīṭhaṁ vā dārubhaṇḍaṁ vā mattikābhaṇḍaṁ vā bahi dunnikkhittaṁ hoti, taṁ disvā kenidaṁ vaḷañjitanti avaññaṁ akatvā attanā dunnikkhittaṁ viya gahetvā paṭisāmentassa paṭijaggitabbayuttaṁ vā pana ṭhānaṁ paṭijaggantassa sammukhā mettaṁ kāyakammaṁ nāma hoti.  Ekasmiṁ pakkante tena dunnikkhittaṁ senāsanaparikkhāraṁ tatheva nikkhipantassa paṭijaggitabbayuttaṭṭhānaṁ vā pana paṭijaggantassa parammukhā mettaṁ kāyakammaṁ nāma hoti.  Sahavasantassa pana tehi saddhiṁ madhuraṁ sammodanīyaṁ kathaṁ paṭisanthārakathaṁ sāraṇīyakathaṁ dhammīkathaṁ sarabhaññaṁ sākacchaṁ pañhapucchanaṁ pañhavissajjananti (MA.31./II,240.) evamādikaraṇe sammukhā mettaṁ vacīkammaṁ nāma hoti.  Theresu pana pakkantesu mayhaṁ piyasahāyo Nandiyatthero Kimilatthero evaṁ sīlasampanno, evaṁ ācārasampannoti-ādiguṇakathanaṁ parammukhā mettaṁ vacīkammaṁ nāma hoti.  Mayhaṁ piyamitto Nandiyatthero Kimilatthero avero hotu, abyāpajjo sukhī hotūti evaṁ samannāharato pana sammukhāpi parammukhāpi mettaṁ manokammaṁ hotiyeva.  
 Nānā hi kho no, bhante, kāyāti kāyañhi piṭṭhaṁ viya mattikā viya ca omadditvā ekato kātuṁ na sakkā.  Ekañca pana maññe cittanti cittaṁ pana no hitaṭṭhena nirantaraṭṭhena aviggahaṭṭhena samaggaṭṭhena ekamevāti dasseti.  Kathaṁ panetaṁ sakaṁ cittaṁ nikkhipitvā itaresaṁ cittavasena vattiṁsūti?  Ekassa patte malaṁ uṭṭhahati, ekassa cīvaraṁ kiliṭṭhaṁ hoti, ekassa paribhaṇḍakammaṁ hoti.  Tattha yassa patte malaṁ uṭṭhitaṁ, tena mamāvuso, patte malaṁ uṭṭhitaṁ pacituṁ vaṭṭatīti vutte itare mayhaṁ cīvaraṁ kiliṭṭhaṁ (CS:pg.2.143) dhovitabbaṁ, mayhaṁ paribhaṇḍaṁ kātabbanti avatvā araññaṁ pavisitvā dārūni āharitvā chinditvā pattakaṭāhe paribhaṇḍaṁ katvā tato paraṁ cīvaraṁ vā dhovanti, paribhaṇḍaṁ vā karonti.  Mamāvuso, cīvaraṁ kiliṭṭhaṁ dhovituṁ vaṭṭati, mama paṇṇasālā uklāpā paribhaṇḍaṁ kātuṁ vaṭṭatīti paṭhamataraṁ ārocitepi eseva nayo.  
 327. Sādhu sādhu, Anuruddhāti Bhagavā heṭṭhā na ca mayaṁ, bhante, piṇḍakena kilamimhāti vutte na sādhukāramadāsi.  Kasmā?  Ayañhi kabaḷīkāro āhāro nāma imesaṁ sattānaṁ apāyalokepi devamanussalokepi āciṇṇasamāciṇṇova.  Ayaṁ pana lokasannivāso yebhuyyena vivādapakkhando, apāyaloke devamanussalokepi ime sattā paṭiviruddhā eva, etesaṁ sāmaggikālo dullabho, kadācideva hotīti samaggavāsassa dullabhattā idha Bhagavā sādhukāramadāsi.  Idāni tesaṁ appamādalakkhaṇaṁ pucchanto (MA.31./II,241.) kacci pana vo, Anuruddhāti-ādimāha.  Tattha voti nipātamattaṁ paccattavacanaṁ vā, kacci tumheti attho.  Amhākanti amhesu tīsu janesu.  Piṇḍāya paṭikkamatīti gāme piṇḍāya caritvā paccāgacchati.  Avakkārapātinti atirekapiṇḍapātaṁ apanetvā ṭhapanatthāya ekaṁ samuggapātiṁ dhovitvā ṭhapeti.  
 Yo pacchāti te kira therā na ekatova bhikkhācāraṁ pavisanti, phalasamāpattiratā hete.  Pātova sarīrappaṭijagganaṁ katvā vattappaṭipattiṁ pūretvā senāsanaṁ pavisitvā kālaparicchedaṁ katvā phalasamāpattiṁ appetvā nisīdanti.  Tesu yo paṭhamataraṁ nisinno attano kālaparicchedavasena paṭhamataraṁ uṭṭhāti; so piṇḍāya caritvā paṭinivatto bhattakiccaṭṭhānaṁ āgantvā jānāti-- “dve bhikkhū pacchā, ahaṁ paṭhamataraṁ āgato”ti.  Atha pattaṁ pidahitvā āsanapaññāpanādīni katvā yadi patte paṭivisamattameva hoti, nisīditvā bhuñjati.  Yadi atirekaṁ hoti, avakkārapātiyaṁ pakkhipitvā pātiṁ pidhāya bhuñjati.  Katabhattakicco pattaṁ dhovitvā vodakaṁ katvā thavikāya osāpetvā pattacīvaraṁ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṁ pavisati.  Dutiyopi āgantvāva jānāti-- “eko paṭhamaṁ āgato, eko pacchato”ti.  So sace patte bhattaṁ pamāṇameva hoti, bhuñjati.  Sace mandaṁ, avakkārapātito gahetvā bhuñjati.  Sace atirekaṁ (CS:pg.2.144) hoti, avakkārapātiyaṁ pakkhipitvā pamāṇameva bhuñjitvā Purimatthero viya vasanaṭṭhānaṁ pavisati.  Tatiyopi āgantvāva jānāti-- “Dve paṭhamaṁ āgatā, ahaṁ pacchato”ti.  Sopi Dutiyatthero viya bhuñjitvā katabhattakicco pattaṁ dhovitvā vodakaṁ katvā thavikāya osāpetvā āsanāni ukkhipitvā paṭisāmeti; pānīyaghaṭe vā paribhojanīyaghaṭe vā avasesaṁ udakaṁ chaḍḍetvā ghaṭe nikujjitvā avakkārapātiyaṁ sace avasesabhattaṁ hoti, taṁ vuttanayena jahitvā pātiṁ dhovitvā paṭisāmeti; bhattaggaṁ sammajjati.  Tato kacavaraṁ chaḍḍetvā sammajjaniṁ ukkhipitvā (MA.31./II,242.) upacikāhi muttaṭṭhāne ṭhapetvā pattacīvaramādāya vasanaṭṭhānaṁ pavisati.  Idaṁ therānaṁ bahivihāre araññe bhattakiccakaraṇaṭṭhāne bhojanasālāyaṁ vattaṁ.  Idaṁ sandhāya, “yo pacchā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Yo passatīti-ādi pana nesaṁ antovihāre vattanti veditabbaṁ.  Tattha vaccaghaṭanti ācamanakumbhiṁ.  Rittanti rittakaṁ.  Tucchanti tasseva vevacanaṁ.  Avisayhanti ukkhipituṁ asakkuṇeyyaṁ, atibhāriyaṁ.  Hatthavikārenāti hatthasaññāya.  Te kira pānīyaghaṭādīsu yaṁkiñci tucchakaṁ gahetvā pokkharaṇiṁ gantvā anto ca bahi ca dhovitvā udakaṁ parissāvetvā tīre ṭhapetvā aññaṁ bhikkhuṁ hatthavikārena āmantenti, odissa vā anodissa vā saddaṁ na karonti.  Kasmā odissa saddaṁ na karonti?  Taṁ bhikkhuṁ saddo bādheyyāti.  Kasmā anodissa saddaṁ na karonti?  Anodissa sadde dinne, “ahaṁ pure, ahaṁ pure”ti dvepi nikkhameyyuṁ, tato dvīhi kattabbakamme tatiyassa kammacchedo bhaveyya.  Saṁyatapadasaddo pana hutvā aparassa bhikkhuno divāṭṭhānasantikaṁ gantvā tena diṭṭhabhāvaṁ ñatvā hatthasaññaṁ karoti, tāya saññāya itaro āgacchati, tato dve janā hatthena hatthaṁ saṁsibbantā dvīsu hatthesu ṭhapetvā upaṭṭhapenti.  Taṁ sandhāyāha-- “hatthavikārena dutiyaṁ āmantetvā hatthavilaṅghakena upaṭṭhapemā”ti.  
 Pañcāhikaṁ kho panāti cātuddase pannarase aṭṭhamiyanti idaṁ tāva pakatidhammassavanameva, taṁ akhaṇḍaṁ katvā pañcame pañcame divase dve therā nātivikāle nhāyitvā Anuruddhattherassa vasanaṭṭhānaṁ gacchanti.  Tattha tayopi nisīditvā tiṇṇaṁ piṭakānaṁ aññatarasmiṁ aññamaññaṁ pañhaṁ pucchanti (CS:pg.2.145) aññamaññaṁ vissajjenti, tesaṁ evaṁ karontānaṁyeva aruṇaṁ uggacchati.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Ettāvatā therena Bhagavatā appamādalakkhaṇaṁ pucchitena pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṁ vissajjitaṁ hoti.  Aññesañhi bhikkhūnaṁ bhikkhācāraṁ pavisanakālo, nikkhamanakālo, nivāsanaparivattanaṁ, cīvarapārupanaṁ, antogāme piṇḍāya caraṇaṁ dhammakathanaṁ, anumodanaṁ (MA.31./II,243.) gāmato nikkhamitvā bhattakiccakaraṇaṁ, pattadhovanaṁ, patta-osāpanaṁ, pattacīvarapaṭisāmananti papañcakaraṇaṭṭhānāni etāni.  Tasmā thero amhākaṁ ettakaṁ ṭhānaṁ muñcitvā pamādakālo nāma natthīti dassento pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṁ vissajjesi.  
 328. Athassa Bhagavā sādhukāraṁ datvā paṭhamajjhānaṁ pucchanto puna atthi pana voti-ādimāha.  Tattha uttari manussadhammāti manussadhammato uttari.  Alamariyañāṇadassanavisesoti ariyabhāvakaraṇasamattho ñāṇaviseso.  Kiñhi no siyā, bhanteti kasmā, bhante, nādhigato bhavissati, adhigatoyevāti.  Yāva devāti yāva eva.  
 329. Evaṁ paṭhamajjhānādhigame byākate dutiyajjhānādīni pucchanto etassa pana voti-ādimāha.  Tattha samatikkamāyāti samatikkamatthāya.  Paṭippassaddhiyāti paṭippassaddhatthāya.  Sesaṁ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṁ.  Pacchimapañhe pana lokuttarañāṇadassanavasena adhigataṁ nirodhasamāpattiṁ pucchanto alamariyañāṇadassanavisesoti āha.  Theropi pucchānurūpeneva byākāsi.  Tattha yasmā vedayitasukhato avedayitasukhaṁ santataraṁ paṇītataraṁ hoti, tasmā aññaṁ phāsuvihāraṁ uttaritaraṁ vā paṇītataraṁ vā na samanupassāmāti āha.  
 330. Dhammiyā kathāyāti sāmaggirasānisaṁsappaṭisaṁyuttāya dhammiyā kathāya.  Sabbepi te catūsu saccesu pariniṭṭhitakiccā, tena tesaṁ paṭivedhatthāya kiñci kathetabbaṁ natthi.  Sāmaggirasena pana ayañca ayañca ānisaṁsoti sāmaggirasānisaṁsameva nesaṁ Bhagavā kathesi.  Bhagavantaṁ anusaṁyāyitvāti anugantvā.  Te kira Bhagavato pattacīvaraṁ gahetvā thokaṁ (CS:pg.2.146) agamaṁsu, atha Bhagavā vihārassa pariveṇapariyantaṁ gatakāle, “Āharatha me pattacīvaraṁ, tumhe idheva tiṭṭhathā”ti pakkāmi.  Tato paṭinivattitvāti tato ṭhitaṭṭhānato nivattitvā.  Kiṁ nu kho mayaṁ āyasmatoti Bhagavantaṁ nissāya pabbajjādīni (MA.31./II,244.) adhigantvāpi attano guṇakathāya aṭṭiyamānā adhigamappicchatāya āhaṁsu.  Imāsañca imāsañcāti paṭhamajjhānādīnaṁ lokiyalokuttarānaṁ.  Cetasā ceto paricca viditoti ajja me āyasmanto lokiyasamāpattiyā vītināmesuṁ, ajja lokuttarāyāti evaṁ cittena cittaṁ paricchinditvā viditaṁ.  Devatāpi meti, bhante Anuruddha, ajja ayyo Nandiyatthero, ajja ayyo Kimilatthero imāya ca imāya ca samāpattiyā vītināmesīti evamārocesunti attho.  Pañhābhipuṭṭhenāti tampi mayā sayaṁ viditanti vā devatāhi ārocitanti vā ettakeneva mukhaṁ me sajjanti kathaṁ samuṭṭhāpetvā apuṭṭheneva me na kathitaṁ.  Bhagavatā pana pañhābhipuṭṭhena pañhaṁ abhipucchitena satā byākataṁ, tatra me kiṁ na rocathāti āha.  
 331. Dīghoti “maṇi māṇivaro dīgho, atho serīsako sahā”ti (dī.ni.3.293) evaṁ āgato aṭṭhavīsatiyā yakkhasenāpatīnaṁ abbhantaro eko devarājā.  Parajanoti tasseva yakkhassa nāmaṁ.  Yena Bhagavā tenupasaṅkamīti so kira vessavaṇena pesito etaṁ ṭhānaṁ gacchanto Bhagavantaṁ sayaṁ pattacīvaraṁ gahetvā giñjakāvasathato Gosiṅgasālavanassa antare disvā Bhagavā attanā pattacīvaraṁ gahetvā Gosiṅgasālavane tiṇṇaṁ kulaputtānaṁ santikaṁ gacchati.  Ajja mahatī dhammadesanā bhavissati.  Mayāpi tassā desanāya bhāginā bhavitabbanti adissamānena kāyena satthu padānupadiko gantvā avidūre ṭhatvā dhammaṁ sutvā satthari gacchantepi na gato,-- “ime therā kiṁ karissantī”ti dassanatthaṁ pana tattheva ṭhito.  Atha te dve there Anuruddhattheraṁ paliveṭhente disvā,-- “ime therā Bhagavantaṁ nissāya pabbajjādayo sabbaguṇe adhigantvāpi Bhagavatova maccharāyanti, na sahanti, ativiya nilīyanti paṭicchādenti, na dāni tesaṁ paṭicchādetuṁ dassāmi, pathavito yāva (CS:pg.2.147) brahmalokā etesaṁ guṇe pakāsessāmī”ti cintetvā yena Bhagavā tenupasaṅkami.  
 Lābhā vata, bhanteti ye, bhante, vajjiraṭṭhavāsino Bhagavantañca ime ca tayo kulaputte passituṁ labhanti, vandituṁ labhanti, deyyadhammaṁ dātuṁ labhanti, dhammaṁ sotuṁ labhanti, tesaṁ lābhā, bhante, vajjīnanti attho.  Saddaṁ (MA.31./II,245.) sutvāti so kira attano yakkhānubhāvena mahantaṁ saddaṁ katvā sakalaṁ vajjiraṭṭhaṁ ajjhottharanto taṁ vācaṁ nicchāresi.  Tena cassa tesu rukkhapabbatādīsu adhivatthā bhummā devatā saddaṁ assosuṁ.  Taṁ sandhāya vuttaṁ-- “saddaṁ sutvā”ti.  Anussāvesunti mahantaṁ saddaṁ sutvā sāvesuṁ.  Esa nayo sabbattha.  Yāva brahmalokāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā.  Tañcepi kulanti, “Amhākaṁ kulato nikkhamitvā ime kulaputtā pabbajitā evaṁ sīlavanto guṇavanto ācārasampannā kalyāṇadhammā”ti evaṁ tañcepi kulaṁ ete tayo kulaputte pasannacittaṁ anussareyyāti evaṁ sabbattha attho daṭṭhabbo.  Iti Bhagavā yathānusandhināva desanaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.32.)2.Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā 

 332. Evaṁ me sutanti Mahāgosiṅgasuttaṁ.  Tattha Gosiṅgasālavanadāyeti idaṁ vasanaṭṭhānadassanatthaṁ vuttaṁ.  Aññesu hi suttesu, “Sāvatthiyaṁ viharati Jetavane Anāthapiṇḍikassa ārāme”ti evaṁ paṭhamaṁ gocaragāmaṁ dassetvā pacchā vasanaṭṭhānaṁ dasseti.  Imasmiṁ pana Mahāgosiṅgasutte Bhagavato gocaragāmo anibandho, kocideva gocaragāmo bhavissati.  Tasmā vasanaṭṭhānameva paridīpitaṁ.  Araññanidānakaṁ nāmetaṁ suttanti.  Sambahulehīti bahukehi.  Abhiññātehi abhiññātehīti sabbattha vissutehi pākaṭehi.  Therehi sāvakehi saddhinti pātimokkhasaṁvarādīhi thirakārakeheva dhammehi samannāgatattā therehi, savanante jātattā sāvakehi saddhiṁ ekato.  Idāni te there (CS:pg.2.148) sarūpato dassento, āyasmatā ca Sāriputtenāti-ādimāha.  Tatthāyasmā Sāriputto attano sīlādīhi guṇehi Buddhasāsane abhiññāto.  Cakkhumantānaṁ gaganamajjhe ṭhito sūriyo viya cando viya, samuddatīre (MA.32./II,246.) ṭhitānaṁ sāgaro viya ca pākaṭo paññāto.  Na kevalañcassa imasmiṁ Sutte āgataguṇavaseneva mahantatā veditabbā, ito aññesaṁ Dhammadāyādasuttaṁ Anaṅgaṇasuttaṁ Sammādiṭṭhisuttaṁ Sīhanādasuttaṁ Rathavinītaṁ Mahāhatthipadopamaṁ Mahāvedallaṁ cātumasuttaṁ Dīghanakhaṁ anupadasuttaṁ sevitabbāsevitabbasuttaṁ saccavibhaṅgasuttaṁ piṇḍapātapārisuddhi sampasādanīyaṁ Saṅgītisuttaṁ Dasuttarasuttaṁ Pavāraṇāsuttaṁ (saṁ.ni.1.215ādayo) Susimasuttaṁ Therapañhasuttaṁ mahāniddeso paṭisambhidāmaggo Therasīhanādasuttaṁ abhinikkhamanaṁ etadagganti imesampi suttānaṁ vasena therassa mahantatā veditabbā.  Etadaggasmiñhi, “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ mahāpaññānaṁ yadidaṁ Sāriputto”ti (a.ni.1.188-189) vuttaṁ.  
 Mahāmoggallānopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṁ Sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā.  Apicassa Anumānasuttaṁ, Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṁ Māratajjaniyasuttaṁ pāsādakampanaṁ sakalaṁ iddhipādasaṁyuttaṁ nandopanandadamanaṁ yamakapāṭihāriyakāle devalokagamanaṁ vimānavatthu petavatthu therassa abhinikkhamanaṁ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo Etadaggasmiñhi, “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ iddhimantānaṁ yadidaṁ Mahāmoggallāno”ti (a.ni.1.190) vuttaṁ.  
 Mahākassapopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṁ Sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā.  Apicassa Cīvaraparivattanasuttaṁ Jiṇṇacīvarasuttaṁ (saṁ.ni.2.154ādayo) candopamaṁ sakalaṁ Kassapasaṁyuttaṁ Mahā-ariyavaṁsasuttaṁ therassa abhinikkhamanaṁ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo.  Etadaggasmiñhi, (MA.32./II,247.) “etadaggaṁ bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ dhutavādānaṁ yadidaṁ Mahākassapo”ti (a.ni.1.191) vuttaṁ.
 Anuruddhattheropi (CS:pg.2.149) sīlādiguṇehi ceva imasmiṁ Sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā.  Apicassa Cūḷagosiṅgasuttaṁ Naḷakapānasuttaṁ Anuttariyasuttaṁ Upakkilesasuttaṁ Anuruddhasaṁyuttaṁ Mahāpurisavitakkasuttaṁ therassa abhinikkhamanaṁ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo.  Etadaggasmiñhi, “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ dibbacakkhukānaṁ yadidaṁ Anuruddho”ti (a.ni.1.192) vuttaṁ.  
 Āyasmatā ca Revatenāti ettha pana dve Revatā khadiravaniyarevato ca Kaṅkhārevato ca.  Tattha Khadiravaniyarevato Dhammasenāpatittherassa kaniṭṭhabhātiko, na so idha adhippeto.  “Akappiyo guḷo, akappiyā muggā”ti (mahāva.272) evaṁ Kaṅkhābahulo pana thero idha Revatoti adhippeto.  Sopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṁ Sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā.  Apicassa abhinikkhamanenapi etadaggenapi mahantabhāvo veditabbo.  Etadaggasmiñhi, “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ jhāyīnaṁ yadidaṁ Kaṅkhārevato”ti (a.ni.1.204) vuttaṁ.  
 Ānandattheropi sīlādiguṇehi ceva imasmiṁ Sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā.  Apicassa sekkhasuttaṁ bāhitikasuttaṁ āneñjasappāyaṁ Gopakamoggallānaṁ bahudhātukaṁ cūḷasuññataṁ mahāsuññataṁ Acchariyabbhutasuttaṁ Bhaddekarattaṁ Mahānidānaṁ Mahāparinibbānaṁ Subhasuttaṁ Cūḷaniyalokadhātusuttaṁ abhinikkhamanaṁ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo.  Etadaggasmiñhi, “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ bahussutānaṁ yadidaṁ Ānando”ti (a.ni.1.219-223) vuttaṁ.
 Aññehi ca abhiññātehi abhiññātehīti na kevalañca eteheva, aññehi ca mahāguṇatāya pākaṭehi abhiññātehi (MA.32./II,248.) bahūhi therehi sāvakehi saddhiṁ Bhagavā Gosiṅgasālavanadāye viharatīti attho.  Āyasmā hi Sāriputto sayaṁ mahāpañño aññepi bahū mahāpaññe bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṁ parivāretvā vihāsi.  Āyasmā (CS:pg.2.150) Mahāmoggallāno sayaṁ iddhimā, āyasmā Mahākassapo sayaṁ dhutavādo, āyasmā Anuruddho sayaṁ dibbacakkhuko, āyasmā Revato sayaṁ jhānābhirato, āyasmā Ānando sayaṁ bahussuto aññepi bahū bahussute bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṁ parivāretvā vihāsi, evaṁ tadā ete ca aññe ca abhiññātā mahātherā tiṁsasahassamattā bhikkhū dasabalaṁ parivāretvā vihariṁsūti veditabbā.  
 Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattivivekato vuṭṭhito.  Yenāyasmā Mahākassapo tenupasaṅkamīti thero kira paṭisallānā vuṭṭhito pacchimalokadhātuṁ olokento vanante kīḷantassa mattakhattiyassa kaṇṇato patamānaṁ kuṇḍalaṁ viya, saṁharitvā samugge pakkhipamānaṁ rattakambalaṁ viya, maṇināgadantato patamānaṁ satasahassagghanikaṁ suvaṇṇapātiṁ viya ca atthaṁ gacchamānaṁ paripuṇṇapaṇṇāsayojanaṁ sūriyamaṇḍalaṁ addasa.  Tadanantaraṁ pācīnalokadhātuṁ olokento nemiyaṁ gahetvā parivattayamānaṁ rajatacakkaṁ viya, rajatakūṭato nikkhamantaṁ khīradhārāmaṇḍaṁ viya, sapakkhe papphoṭetvā gaganatale pakkhandamānaṁ setahaṁsaṁ viya ca meghavaṇṇāya samuddakucchito uggantvā pācīnacakkavāḷapabbatamatthake sasalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṁ ekūnapaṇṇāsayojanaṁ candamaṇḍalaṁ addasa.  Tato sālavanaṁ olokesi.  Tasmiñhi samaye sālarukkhā mūlato paṭṭhāya yāva aggā sabbapāliphullā dukūlapārutā viya, muttākalāpavinaddhā viya ca virociṁsu.  Bhūmitalaṁ pupphasantharapūjāya paṭimaṇḍitaṁ viya, tattha tattha nipatantena pupphareṇunā lākhārasena siñcamānaṁ viya ca ahosi.  Bhamaramadhukaragaṇā kusumareṇumadamattā upagāyamānā viya vanantaresu vicaranti.  Tadā ca uposathadivasova hoti.  Atha thero, “kāya nu kho ajja ratiyā vītināmessāmī”ti cintesi, ariyasāvakā ca nāma piyadhammassavanā honti. (MA.32./II,249.) Athassa etadahosi-- “Ajja mayhaṁ jeṭṭhabhātikassa Dhammasenāpatittherassa santikaṁ gantvā dhammaratiyā vītināmessāmī”ti.  Gacchanto pana ekakova agantvā “mayhaṁ piyasahāyaṁ Mahākassapattheraṁ gahetvā gamissāmī”ti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṁ papphoṭetvā yenāyasmā Mahākassapo tenupasaṅkami.  
 Evamāvusoti (CS:pg.2.151) kho āyasmā Mahākassapoti theropi yasmā piyadhammassavanova ariyasāvako, tasmā tassa vacanaṁ sutvā gacchāvuso, tvaṁ, mayhaṁ sīsaṁ vā rujjati piṭṭhi vāti kiñci lesāpadesaṁ akatvā tuṭṭhahadayova, “evamāvuso”ti-ādimāha.  Paṭissutvā ca nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṁ papphoṭetvā Mahāmoggallānaṁ anubandhi.  Tasmiṁ samaye dve mahātherā paṭipāṭiyā ṭhitāni dve candamaṇḍalāni viya, dve sūriyamaṇḍalāni viya, dve chaddantanāgarājāno viya, dve sīhā viya, dve byagghā viya ca virociṁsu.  Anuruddhattheropi tasmiṁ samaye divāṭṭhāne nisinno dve mahāthere Sāriputtattherassa santikaṁ gacchante disvā pacchimalokadhātuṁ olokento sūriyaṁ vanantaṁ pavisantaṁ viya, pācīnalokadhātuṁ olokento candaṁ vanantato uggacchantaṁ viya, sālavanaṁ olokento sabbapāliphullameva sālavanañca disvā ajja uposathadivaso, ime ca me jeṭṭhabhātikā dhammasenāpatissa santikaṁ gacchanti, mahantena dhammassavanena bhavitabbaṁ, ahampi dhammassavanassa bhāgī bhavissāmīti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṁ papphoṭetvā mahātherānaṁ padānupadiko hutvā nikkhami.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho āyasmā ca Mahāmoggallāno āyasmā ca Mahākassapo āyasmā ca Anuruddho yenāyasmā Sāriputto tenupasaṅkamiṁsū”ti.  Upasaṅkamiṁsūti.  Paṭipāṭiyā ṭhitā tayo candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṁsu.
 333.  Evaṁ upasaṅkamante pana te mahāthere āyasmā Ānando attano divāṭṭhāne nisinnoyeva disvā, “Ajja mahantaṁ dhammassavanaṁ bhavissati, mayāpi tassa bhāginā bhavitabbaṁ, na kho pana ekakova gamissāmi, mayhaṁ piyasahāyampi Revatattheraṁ gahetvā gamissāmī”ti sabbaṁ Mahāmoggallānassa Mahākassapassa Anuruddhassa upasaṅkamane (MA.32./II,250.) vuttanayeneva vitthārato veditabbaṁ.  Iti te dve janā paṭipāṭiyā ṭhitā dve candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṁsu.  Tena vuttaṁ-- “Addasā kho āyasmā Sāriputto”ti-ādi Disvāna āyasmantaṁ Ānandaṁ etadavocāti dūratova disvā anukkamena kathā-upacāraṁ sampattametaṁ, “etu kho āyasmā”ti-ādivacanaṁ avoca.  Ramaṇīyaṁ, āvusoti ettha duvidhaṁ rāmaṇeyyakaṁ vanarāmaṇeyyakaṁ puggalarāmaṇeyyakañca.  Tattha vanaṁ nāma nāgasalaḷasālacampakādīhi (CS:pg.2.152) sañchannaṁ hoti bahalacchāyaṁ pupphaphalūpagaṁ vividharukkhaṁ udakasampannaṁ gāmato nissaṭaṁ, idaṁ vanarāmaṇeyyakaṁ nāma.  Yaṁ sandhāya vuttaṁ-- 
 	“Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano; 
 	Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino”ti.  (dha.pa.99).  
 Vanaṁ pana sacepi ujjaṅgale hoti nirudakaṁ viralacchāyaṁ kaṇṭakasamākiṇṇaṁ, Buddhādayopettha ariyā viharanti, idaṁ puggalarāmaṇeyyakaṁ nāma.  Yaṁ sandhāya vuttaṁ-- 
 	“Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale; 
 	Yattha arahanto viharanti, taṁ bhūmirāmaṇeyyakan”ti.  (dha.pa.98).  
 Idha pana taṁ duvidhampi labbhati.  Tadā hi Gosiṅgasālavanaṁ sabbapāliphullaṁ hoti kusumagandhasugandhaṁ, sadevake cettha loke aggapuggalo sammāsambuddho tiṁsasahassamattehi abhiññātabhikkhūhi saddhiṁ viharati.  Taṁ sandhāya vuttaṁ-- “Ramaṇīyaṁ, āvuso Ānanda, Gosiṅgasālavanan”ti.  
 Dosināti dosāpagatā, abbhaṁ mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṁ hoti.  Sabbapāliphullāti sabbattha pāliphullā, mūlato paṭṭhāya yāva aggā apupphitaṭṭhānaṁ nāma natthi.  Dibbā maññe gandhā sampavantīti dibbā mandārapupphakoviḷārapāricchattakacandanacuṇṇagandhā viya samantā pavāyanti, sakkasuyāsantusitanimmānaratiparanimmitamahābrahmānaṁ otiṇṇaṭṭhānaṁ viya vāyantīti vuttaṁ hoti.  
(MA.32./II,251.) Kathaṁrūpena āvuso Ānandāti Ānandatthero tesaṁ pañcannaṁ therānaṁ saṅghanavakova.  Kasmā thero taṁyeva paṭhamaṁ pucchatīti?  Mamāyitattā.  Te hi dve therā aññamaññaṁ mamāyiṁsu.  Sāriputtatthero, “Mayā kattabbaṁ satthu upaṭṭhānaṁ karotī”ti Ānandattheraṁ mamāyi.  Ānandatthero Bhagavato sāvakānaṁ aggoti Sāriputtattheraṁ mamāyi, kuladārake pabbājetvā Sāriputtattherassa santike upajjhaṁ gaṇhāpesi.  Sāriputtattheropi tatheva akāsi.  Evaṁ ekamekena attano pattacīvaraṁ (CS:pg.2.153) datvā pabbājetvā upajjhaṁ gaṇhāpitāni pañca bhikkhusatāni ahesuṁ.  Āyasmā Ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therasseva deti.  
 Eko kira brāhmaṇo cintesi-- “Buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṁ nu kho dhammaratanaṁ pūjitaṁ nāma hotī”ti?  So Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā etamatthaṁ pucchi.  Bhagavā āha-- “Sacesi, brāhmaṇa, dhammaratanaṁ pūjitukāmo, ekaṁ bahussutaṁ pūjehī”ti bahussutaṁ, bhante, ācikkhathāti bhikkhusaṅghaṁ pucchati.  So bhikkhusaṅghaṁ upasaṅkamitvā bahussutaṁ, bhante, ācikkhathāti āha.  Ānandatthero brāhmaṇāti.  Brāhmaṇo theraṁ sahassagghanikena cīvarena pūjesi.  Thero taṁ gahetvā Bhagavato santikaṁ agamāsi.  Bhagavā “Kuto, Ānanda, laddhan”ti āha.  Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṁ, idaṁ panāhaṁ āyasmato Sāriputtassa dātukāmoti.  Dehi, Ānandāti.  Cārikaṁ pakkanto, bhanteti.  Āgatakāle dehīti.  Sikkhāpadaṁ, bhante, paññattanti.  Kadā pana Sāriputto āgamissatīti?  Dasāhamattena, bhanteti.  “Anujānāmi, Ānanda, dasāhaparamaṁ atirekacīvaraṁ nikkhipitun”ti (pārā.461 mahāva.347) sikkhāpadaṁ paññapesi.  Sāriputtattheropi tatheva yaṁkiñci manāpaṁ labhati, taṁ Ānandattherassa deti.  Evaṁ te therā aññamaññaṁ mamāyiṁsu, iti mamāyitattā paṭhamaṁ pucchi.  
 Apica anumatipucchā nāmesā khuddakato paṭṭhāya pucchitabbā hoti.  Tasmā thero cintesi-- “Ahaṁ paṭhamaṁ Ānandaṁ pucchissāmi, Ānando attano paṭibhānaṁ byākarissati.  Tato revataṁ, Anuruddhaṁ, Mahākassapaṁ, (MA.32./II,252.) Mahāmoggallānaṁ pucchissāmi.  Mahāmoggallāno attano paṭibhānaṁ byākarissati.  Tato pañcapi therā maṁ pucchissanti, ahampi attano paṭibhānaṁ byākarissāmī”ti.  Ettāvatāpi ayaṁ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā na bhavissati, atha mayaṁ sabbepi dasabalaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma, Satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati.  Ettāvatā ayaṁ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati.  Yathā hi janapadamhi uppanno aṭṭo gāmabhojakaṁ pāpuṇāti, tasmiṁ nicchituṁ asakkonte janapadabhojakaṁ pāpuṇāti, tasmiṁ asakkonte mahāvinicchaya-amaccaṁ, tasmiṁ asakkonte (CS:pg.2.154) senāpatiṁ, tasmiṁ asakkonte uparājaṁ, tasmiṁ vinicchituṁ asakkonte rājānaṁ pāpuṇāti, raññā vinicchitakālato paṭṭhāya aṭṭo aparāparaṁ na sañcarati, rājavacaneneva chijjati.  Evamevaṁ ahañhi paṭhamaṁ Ānandaṁ pucchissāmi …pe… atha mayaṁ sabbepi dasabalaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma, Satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati.  Ettāvatā ayaṁ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati.  Evaṁ anumatipucchaṁ pucchanto thero paṭhamaṁ Ānandattheraṁ pucchi.  
 Bahussuto hotīti bahu assa sutaṁ hoti, navaṅgaṁ Satthusāsanaṁ pāḷi-anusandhipubbāparavasena uggahitaṁ hotīti attho.  Sutadharoti sutassa ādhārabhūto.  Yassa hi ito gahitaṁ ito palāyati, chiddaghaṭe udakaṁ viya na tiṭṭhati, parisamajjhe ekaṁ suttaṁ vā jātakaṁ vā kathetuṁ vā vācetuṁ vā na sakkoti, ayaṁ na Sutadharo nāma.  Yassa pana uggahitaṁ Buddhavacanaṁ uggahitakālasadisameva hoti, dasapi vīsatipi vassāni sajjhāyaṁ akarontassa na nassati, ayaṁ Sutadharo nāma.  Sutasannicayoti sutassa sannicayabhūto.  Yathā hi sutaṁ hadayamañjūsāya sannicitaṁ silāyaṁ lekhā viya, suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca ajjhosāya tiṭṭhati, ayaṁ sutasannicayo nāma.  Dhātāti ṭhitā paguṇā.  Ekaccassa hi uggahitaṁ Buddhavacanaṁ dhātaṁ paguṇaṁ niccalitaṁ na hoti, asukasuttaṁ vā jātakaṁ vā kathehīti vutte sajjhāyitvā saṁsanditvā samanuggāhitvā jānissāmīti vadati.  Ekaccassa dhātaṁ paguṇaṁ (MA.32./II,253.) bhavaṅgasotasadisaṁ hoti, asukasuttaṁ vā jātakaṁ vā kathehīti vutte uddharitvā tameva katheti.  Taṁ sandhāya vuttaṁ “dhātā”ti.  
 Vacasā paricitāti suttadasaka-vaggadasaka-paṇṇāsadasakānaṁ vasena vācāya sajjhāyitā.  Manasānupekkhitāti cittena anupekkhitā, yassa vācāya sajjhāyitaṁ Buddhavacanaṁ manasā cintentassa tattha tattha pākaṭaṁ hoti.  Mahādīpaṁ jāletvā ṭhitassa rūpagataṁ viya paññāyati.  Taṁ sandhāya vuttaṁ-- “vacasā paricitā manasānupekkhitā”ti.  Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suppaṭividdha.Parimaṇḍalehi (CS:pg.2.155) padabyañjanehīti ettha padameva atthassa byañjanato padabyañjanaṁ, taṁ akkharapāripūriṁ katvā dasavidhabyañjanabuddhiyo aparihāpetvā vuttaṁ parimaṇḍalaṁ nāma hoti, evarūpehi padabyañjanehīti attho.  Apica yo bhikkhu parisati dhammaṁ desento suttaṁ vā jātakaṁ vā nikkhapitvā aññaṁ upārambhakaraṁ suttaṁ āharati, tassa upamaṁ katheti, tadatthaṁ ohāreti, evamidaṁ gahetvā ettha khipanto ekapasseneva pariharanto kālaṁ ñatvā vuṭṭhahati.  Nikkhittasuttaṁ pana nikkhattamattameva hoti, tassa kathā aparimaṇḍalā nāma hoti.  Yo pana suttaṁ vā jātakaṁ vā nikkhipitvā bahi ekapadampi agantvā pāḷiyā anusandhiñca pubbāparañca amakkhento ācariyehi dinnanaye ṭhatvā tulikāya paricchindanto viya, gambhīramātikāya udakaṁ pesento viya, padaṁ koṭṭento sindhavājānīyo viya gacchati, tassa kathā parimaṇḍalā nāma hoti.  Evarūpiṁ kathaṁ sandhāya-- “parimaṇḍalehi padabyañjanehī”ti vuttaṁ.  
 Anuppabandhehīti ettha yo bhikkhu dhammaṁ kathento suttaṁ vā jātakaṁ vā ārabhitvā āraddhakālato paṭṭhāya turitaturito araṇiṁ manthento viya, uṇhakhādanīyaṁ khādanto viya, pāḷiyā anusandhipubbāparesu gahitaṁ gahitameva aggahitaṁ aggahitameva ca katvā purāṇapaṇṇantaresu caramānaṁ godhaṁ uṭṭhapento viya tattha tattha paharanto osāpento ohāya gacchati.  Yopi dhammaṁ (MA.32./II,254.) kathento kālena sīghaṁ kālena dandhaṁ kālena mahāsaddaṁ kālena khuddakasaddaṁ karoti.  Yathā petaggi kālena jalati, kālena nibbāyati, evameva idha petaggidhammakathiko nāma hoti, parisāya uṭṭhātukāmāya punappunaṁ ārabhati.  Yopi kathento tattha tattha vitthāyati, nitthunanto kandanto viya katheti, imesaṁ sabbesampi kathā appabandhā nāma hoti.  Yo pana suttaṁ ārabhitvā ācariyehi dinnanaye ṭhito acchinnadhāraṁ katvā nadīsotaṁ viya pavatteti, ākāsagaṅgato bhassamānaṁ udakaṁ viya nirantaraṁ kathaṁ pavatteti, tassa kathā anuppabandhā hoti.  Taṁ sandhāya vuttaṁ (CS:pg.2.156) “anuppabandhehī”ti.  Anusayasamugghātāyāti sattannaṁ anusayānaṁ samugghātatthāya.  Evarūpenāti evarūpena bahussutena bhikkhunā tathārūpeneva bhikkhusatena bhikkhusahassena vā saṅghāṭikaṇṇena vā saṅghāṭikaṇṇaṁ, pallaṅkena vā pallaṅkaṁ āhacca nisinnena Gosiṅgasālavanaṁ sobheyya.  Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.  
 334. Paṭisallānaṁ assa ārāmoti paṭisallānārāmo.  Paṭisallāne ratoti paṭisallānarato.  
 335. Sahassaṁ lokānanti sahassaṁ lokadhātūnaṁ.  Ettakañhi therassa dhuvasevanaṁ āvajjanapaṭibaddhaṁ, ākaṅkhamāno pana thero anekānipi cakkavāḷasahassāni voloketiyeva.  Uparipāsādavaragatoti sattabhūmakassa vā navabhūmakassa vā pāsādavarassa upari gato.  Sahassaṁ nemimaṇḍalānaṁ volokeyyāti pāsādapariveṇe nābhiyā patiṭṭhitānaṁ nemivaṭṭiyā nemivaṭṭiṁ āhacca ṭhitānaṁ nemimaṇḍalānaṁ sahassaṁ vātapānaṁ vivaritvā olokeyya, tassa nābhiyopi pākaṭā honti, arāpi arantarānipi nemiyopi.  Evameva kho, āvusoti, āvuso, evaṁ ayampi dibbacakkhuko bhikkhu dibbena cakkhunā atikkantamānusakena sahassaṁ lokānaṁ voloketi.  Tassa pāsāde ṭhitapurisassa cakkanābhiyo viya cakkavāḷasahasse sinerusahassaṁ pākaṭaṁ hoti.  Arā viya dīpā pākaṭā honti.  Arantarāni viya dīpaṭṭhitamanussā pākaṭā honti.  Nemiyo viya cakkavāḷapabbatā pākaṭā honti.  
 336. Āraññikoti samādiṇṇa-araññadhutaṅgo. (MA.32./II,255.) Sesapadesupi eseva nayo.  
 337. No ca saṁsādentīti na osādenti.  Sahetukañhi sakāraṇaṁ katvā pañhaṁ pucchituṁ vissajjitumpi asakkonto saṁsādeti nāma.  Evaṁ na karontīti attho.  Pavattinī hotīti nadīsotodakaṁ viya pavattati.  
 338. Yāya (CS:pg.2.157) vihārasamāpattiyāti yāya lokiyāya vihārasamāpattiyā, yāya lokuttarāya vihārasamāpattiyā.  
 339. Sādhu sādhu Sāriputtāti ayaṁ sādhukāro Ānandattherassa dinno.  Sāriputtattherena pana saddhiṁ Bhagavā ālapati.  Esa nayo sabbattha.  Yathā taṁ Ānandovāti yathā Ānandova sammā byākaraṇamāno byākareyya, evaṁ byākataṁ ānandena attano anucchavikameva, ajjhāsayānurūpameva byākatanti attho.  Ānandatthero hi attanāpi bahussuto, ajjhāsayopissa evaṁ hoti-- “Aho vata sāsane sabrahmacārī bahussutā bhaveyyun”ti.  Kasmā?  Bahussutassa hi kappiyākappiyaṁ sāvajjānavajjaṁ, garukalahukaṁ satekicchātekicchaṁ pākaṭaṁ hoti.  Bahussuto uggahitabuddhavacanaṁ āvajjitvā imasmiṁ ṭhāne sīlaṁ kathitaṁ, imasmiṁ samādhi, imasmiṁ vipassanā, imasmiṁ maggaphalanibbānānīti sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṁ pūretvā, samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṁ pūretvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanāgabbhaṁ gaṇhāpetvā maggaṁ bhāvetvā phalaṁ sacchikaroti.  Tasmā therassa evaṁ ajjhāsayo hoti-- “Aho vata sabrahmacārī ekaṁ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye uggahetvā āvajjantā sīlādīnaṁ āgataṭṭhānesu sīlādīni paripūretvā anukkamena maggaphalanibbānāni sacchikareyyun”ti.  Sesavāresupi eseva nayo.  
 340. Āyasmā hi Revato jhānajjhāsayo jhānābhirato, tasmāssa evaṁ hoti-- “Aho vata sabrahmacārī ekikā nisīditvā kasiṇaparikammaṁ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṁ vipassanaṁ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṁ sacchikareyyun”ti.  Tasmā evaṁ byākāsi.  
(MA.32./II,256.) 341. Āyasmā Anuruddho dibbacakkhuko, tassa evaṁ hoti-- “Aho vata sabrahmacārī ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā anekesu cakkavāḷasahassesu cavamāne ca upapajjamāne ca satte disvā vaṭṭabhayena cittaṁ saṁvejetvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṁ sacchikareyyun”ti.  Tasmā evaṁ byākāsi.  
 342. Āyasmā Mahākassapo dhutavādo, tassa evaṁ hoti -- “Aho vata sabrahmacārī dhutavādā hutvā dhutaṅgānubhāvena paccayataṇhaṁ milāpetvā aparepi nānappakāre kilese dhunitvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṁ sacchikareyyun”ti.  Tasmā evaṁ byākāsi.  
 343. Āyasmā (CS:pg.2.158) Mahāmoggallāno samādhipāramiyā matthakaṁ patto, sukhumaṁ pana cittantaraṁ khandhantaraṁ dhātvantaraṁ āyatanantaraṁ jhānokkantikaṁ ārammaṇokkantikaṁ aṅgavavatthānaṁ ārammaṇavavatthānaṁ aṅgasaṅkanti ārammaṇasaṅkanti ekatovaḍḍhanaṁ ubhatovaḍḍhananti ābhidhammikadhammakathikasseva pākaṭaṁ.  Anābhidhammiko hi dhammaṁ kathento-- “ayaṁ sakavādo ayaṁ paravādo”ti na jānāti.  Sakavādaṁ dīpessāmīti paravādaṁ dīpeti, paravādaṁ dīpessāmīti sakavādaṁ dīpeti, dhammantaraṁ visaṁvādeti.  Ābhidhammiko sakavādaṁ sakavādaniyāmeneva paravādaṁ paravādaniyāmeneva dīpeti, dhammantaraṁ na visaṁvādeti.  Tasmā therassa evaṁ hoti-- “Aho vata sabrahmacārī ābhidhammikā hutvā sukhumesu ṭhānesu ñāṇaṁ otāretvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṁ sacchikareyyun”ti.  Tasmā evaṁ byākāsi.  
 344. Āyasmā Sāriputto paññāpāramiyā matthakaṁ patto, paññavāyeva ca cittaṁ attano vase vattetuṁ sakkoti, na duppañño.  Duppañño hi uppannassa cittassa vase vattetvā ito cito ca vipphanditvāpi katipāheneva gihibhāvaṁ patvā anayabyasanaṁ pāpuṇāti.  Tasmā therassa evaṁ hoti-- “Aho vata sabrahmacārī acittavasikā hutvā cittaṁ attano vase vattetvā sabbānassa visevitavipphanditāni bhañjitvā īsakampi bahi nikkhamituṁ adentā vipassanaṁ (MA.32./II,257.) vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṁ sacchikareyyun”ti.  Tasmā evaṁ byākāsi.  
 345. Sabbesaṁ vo, Sāriputta, subhāsitaṁ pariyāyenāti Sāriputta, yasmā saṅghārāmassa nāma bahussutabhikkhūhipi sobhanakāraṇaṁ atthi, jhānābhiratehipi, dibbacakkhukehipi, dhutavādehipi, ābhidhammikehipi, acittavasikehipi sobhanakāraṇaṁ atthi.  Tasmā sabbesaṁ (CS:pg.2.159) vo subhāsitaṁ pariyāyena, tena tena kāraṇena subhāsitameva, no dubbhāsitaṁ.  Apica mamapi suṇāthāti apica mamapi vacanaṁ suṇātha.  Na tāvāhaṁ imaṁ pallaṅkaṁ bhindissāmīti na tāva ahaṁ imaṁ caturaṅgavīriyaṁ adhiṭṭhāya ābhujitaṁ pallaṅkaṁ bhindissāmi, na mocessāmīti attho.  Idaṁ kira Bhagavā paripākagate ñāṇe rajjasiriṁ pahāya katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṁ āruyha caturaṅgavīriyaṁ adhiṭṭhāya aparājitapallaṅkaṁ ābhujitvā daḷhasamādāno hutvā nisinno tiṇṇaṁ mārānaṁ matthakaṁ bhinditvā paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṁ unnādento sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhi, taṁ attano mahābodhipallaṅkaṁ sandhāya evamāha.  Apica pacchimaṁ janataṁ anukampamānopi paṭipattisāraṁ puthujjanakalyāṇakaṁ dassento evamāha.  Passati hi Bhagavā-- “anāgate evaṁ ajjhāsayā kulaputtā iti paṭisañcikkhissanti, ‘bhagavā mahāgosiṅgasuttaṁ kathento idha, Sāriputta, bhikkhu pacchābhattaṁ …pe… evarūpena kho, Sāriputta, bhikkhunā Gosiṅgasālavanaṁ sobheyyāti āha, mayaṁ Bhagavato ajjhāsayaṁ gaṇhissāmā’ti pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantā caturaṅgavīriyaṁ adhiṭṭhāya daḷhasamādānā hutvā ‘arahattaṁ appatvā imaṁ pallaṅkaṁ na bhindissāmā’ti samaṇadhammaṁ kātabbaṁ maññissanti, te evaṁ paṭipannā katipāheneva jātijarāmaraṇassa antaṁ karissantī”ti, imaṁ pacchimaṁ janataṁ anukampamāno paṭipattisāraṁ puthujjanakalyāṇakaṁ dassento evamāha.  Evarūpena kho, Sāriputta, bhikkhunā Gosiṅgasālavanaṁ sobheyyāti, Sāriputta, evarūpena bhikkhunā nippariyāyeneva Gosiṅgasālavanaṁ sobheyyāti yathānusandhināva desanaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.33./II,258.)
(M.33.)3.Mahāgopālakasuttavaṇṇanā 

 346. Evaṁ me sutanti Mahāgopālakasuttaṁ.  Tattha tisso kathā ekanāḷikā, caturassā, nisinnavattikāti.  Tattha pāḷiṁ vatvā ekekapadassa Atthakathanaṁ ekanāḷikā nāma.  Apaṇḍitaṁ gopālakaṁ dassetvā, apaṇḍitaṁ (CS:pg.2.160) bhikkhuṁ dassetvā, paṇḍitaṁ gopālakaṁ dassetvā, paṇḍitaṁ bhikkhuṁ dassetvāti catukkaṁ bandhitvā kathanaṁ caturassā nāma.  Apaṇḍitaṁ gopālakaṁ dassetvā pariyosānagamanaṁ, apaṇḍitaṁ bhikkhuṁ dassetvā pariyosānagamanaṁ, paṇḍitaṁ gopālakaṁ dassetvā pariyosānagamanaṁ, paṇḍitaṁ bhikkhuṁ dassetvā pariyosānagamananti ayaṁ nisinnavattikā nāma.  Ayaṁ idha sabbācariyānaṁ āciṇṇā.  
 Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi.  Gogaṇanti gomaṇḍalaṁ.  Pariharitunti pariggahetvā vicarituṁ.  Phātiṁ kātunti vaḍḍhiṁ āpādetuṁ.  Idhāti imasmiṁ loke.  Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṁ na jānāti.  Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṁ sataṁ vā sahassaṁ vāti saṅkhyaṁ na jānāti.  So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṁ gaṇetvā, ajja ettikā na dissantīti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṁ vā vicaranto na pariyesati, aññesaṁ gāvīsu attano gogaṇaṁ paviṭṭhāsupi gogaṇaṁ gaṇetvā, “imā ettikā gāvo na amhākan”ti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati, tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti.  Paragāviyo gahetvā vicarantaṁ gosāmikā disvā, “Ayaṁ ettakaṁ kālaṁ amhākaṁ dhenuṁ gaṇhātī”ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti.  Tassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.  Vaṇṇato na jānāti nāma-- “ettikā gāvo setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā kabarā ettikā nīlā”ti na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā …pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.
 Na lakkhaṇakusalo hotīti gāvīnaṁ sarīre kataṁ dhanusattisūlādibhedaṁ lakkhaṇaṁ na jānāti so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ajja asukalakkhaṇā ca asukalakkhaṇā ca (MA.33./II,259.) gāvo na dissanti …pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.
 Na āsāṭikaṁ hāretāti gunnaṁ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti.  Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni pātenti, tesaṁ āsāṭikāti nāma.  Tāni daṇḍena apanetvā bhesajjaṁ dātabbaṁ hoti.  Bālo (CS:pg.2.161) gopālako tathā na karoti, tena vuttaṁ-- “na āsāṭikaṁ hāretā hotī”ti.  Tassa gunnaṁ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṁ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṁ tiṇāni khādituṁ, na pānīyaṁ pātuṁ sakkonti.  Tattha gunnaṁ khīraṁ chijjati, goṇānaṁ javo hāyati, ubhayesaṁ jīvitantarāyo hoti.  Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.  
 Na vaṇaṁ paṭicchādetā hotīti gunnaṁ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṁ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti.  Bālo gopālako tathā na karoti, athassa gunnaṁ vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṁ nighaṁsenti, tena aññesampi vaṇā jāyanti.  Evaṁ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṁ tiṇāni khādituṁ …pe… paribāhiro hoti.
 Na dhūmaṁ kattā hotīti antovasse ḍaṁsamakasādīnaṁ ussannakāle gogaṇe vajaṁ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti, apaṇḍito gopālako taṁ na karoti.  Gogaṇo sabbarattiṁ ḍaṁsādīhi upadduto niddaṁ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati, neva yāvadatthaṁ tiṇāni khādituṁ …pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.
 Na titthaṁ jānātīti titthaṁ samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti, so atitthena gāviyo otāreti.  Tāsaṁ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṁ pādā bhijjanti, sagāhaṁ gambhīraṁ titthaṁ otiṇṇā kumbhīlādayo gāhā gaṇhanti.  Ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikāti vattabbataṁ āpajjati.  Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.
 Na pītaṁ jānātīti pītampi apītampi na jānāti.  Gopālakena hi “imāya gāviyā pītaṁ, imāya na pītaṁ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya (MA.33./II,260.) na laddho”ti evaṁ pītāpītaṁ jānitabbaṁ hoti.  Ayaṁ pana divasabhāgaṁ araññe gogaṇaṁ rakkhitvā pānīyaṁ pāyessāmīti nadiṁ vā (CS:pg.2.162) taḷākaṁ vā gahetvā gacchati.  Tattha mahā-usabhā ca anu-usabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṁ katvā ūruppamāṇaṁ udakaṁ pavisitvā yathākāmaṁ pivanti.  Avasesā okāsaṁ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṁ udakaṁ pivanti, apītā eva vā honti.  Atha ne gopālako piṭṭhiyaṁ paharitvā puna araññaṁ paveseti, tattha apītagāviyo pipāsāya sukkhamānā yāvadatthaṁ tiṇāni khādituṁ na sakkonti, tattha gunnaṁ khīraṁ chijjati, goṇānaṁ javo hāyati …pe… paribāhiro hoti.
 Na vīthiṁ jānātīti “Ayaṁ maggo samo khemo, ayaṁ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo”ti na jānāti.  So samaṁ khemaṁ maggaṁ vajjetvā gogaṇaṁ itaraṁ maggaṁ paṭipādeti, tattha gāvo sīhabyagghādīnaṁ gandhena coraparissayena vā abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṁ ukkhipitvā tiṭṭhanti, neva yāvadatthaṁ tiṇāni khādanti, na pānīyaṁ pivanti, tattha gunnaṁ khīraṁ chijjati …pe… paribāhiro hoti.  
 Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṁ, pañcāhikavāro vā sattāhikavāro vā jānitabbo, ekadisāya gogaṇaṁ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo.  Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṁ bheritalaṁ viya suddhaṁ hoti nittiṇaṁ, udakampi āluḷīyati.  Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṁ vaṭṭati, ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati.  Ayaṁ pana imaṁ pañcāhikavāraṁ vā sattāhikavāraṁ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati.  Athassa gogaṇo haritatiṇaṁ na labhati, sukkhatiṇaṁ khādanto kalalamissakaṁ udakaṁ pivati, tattha gunnaṁ khīraṁ chijjati …pe… paribāhiro hoti.  
 Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena yāva vacchakassa maṁsalohitaṁ saṇṭhāti, tāva ekaṁ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṁ.  Ayaṁ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati, khīrapako vaccho khīrapipāsāya sukkhati, (MA.33./II,261.) saṇṭhātuṁ asakkonto kampamāno (CS:pg.2.163) mātu purato patitvā kālaṅkaroti.  Mātā puttakaṁ disvā, “mayhaṁ puttako attano mātukhīraṁ pātumpi na labhatī”ti puttasokena na yāvadatthaṁ tiṇāni khādituṁ, na pānīyaṁ pātuṁ sakkoti, thanesu khīraṁ chijjati.  Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.
 Gunnaṁ pituṭṭhānaṁ karontīti gopitaro.  Gāvo pariṇayanti yathāruciṁ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā.  Na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṁ gobhattaṁ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṁ pilandheti, siṅge suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṁ dīpaṁ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti.  Ayaṁ pana tato ekasakkārampi na karoti, usabhā atirekapūjaṁ alabhamānā gogaṇaṁ na rakkhanti, parissayaṁ na vārenti.  Evamassa gogaṇo parihāyati, pañcagorasato paribāhiro hoti.  
 347. Idhāti imasmiṁ sāsane.  Na rūpaññū hotīti, “cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpan”ti evaṁ vuttarūpaṁ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā.  Gaṇanato na jānāti nāma, “cakkhāyatanaṁ, sota-ghāna-jivhā-kāyāyatanaṁ, rūpa-sadda-gandha-rasa-phoṭṭhabbāyatanaṁ, itthindriyaṁ, purisindriyaṁ, jīvitindriyaṁ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, āpodhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro”ti evaṁ pāḷiyaṁ āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti.  Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṁ rūpaṁ na jānāti, tathūpamo ayaṁ bhikkhu.  So gaṇanato rūpaṁ ajānanto rūpaṁ pariggahetvā arūpaṁ vavatthapetvā rūpārūpaṁ pariggahetvā paccayaṁ sallakkhetvā lakkhaṇaṁ āropetvā kammaṭṭhānaṁ matthakaṁ pāpetuṁ na sakkoti.  So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṁ imasmiṁ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati, yathā (MA.33./II,262.) ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṁ asekkhena sīlakkhandhena, asekkhena samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.  
 Samuṭṭhānato (CS:pg.2.164) na jānāti nāma, “ettakaṁ rūpaṁ ekasamuṭṭhānaṁ, ettakaṁ dvisamuṭṭhānaṁ, ettakaṁ tisamuṭṭhānaṁ, ettakaṁ catusamuṭṭhānaṁ, ettakaṁ na kutocisamuṭṭhātī”ti na jānāti.  Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṁ rūpaṁ na jānāti, tathūpamo ayaṁ bhikkhu.  So samuṭṭhānato rūpaṁ ajānanto rūpaṁ pariggahetvā arūpaṁ vavatthapetvā …pe… paribāhiro hoti.  
 Na lakkhaṇakusalo hotīti kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍitoti evaṁ vuttaṁ kusalākusalaṁ kammaṁ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti.  So evaṁ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati, bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṁ kusalākusalaṁ sāvajjānavajjaṁ garukalahukaṁ satekiccha-atekicchaṁ kāraṇākāraṇaṁ na jānāti; taṁ ajānanto kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti.  So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṁ imasmiṁ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati, gopālako viya ca pañcahi gorasehi pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.  
 Na āsāṭikaṁ hāretā hotīti uppannaṁ kāmavitakkanti evaṁ vutte kāmavitakkādike na vinodeti, so imaṁ akusalavitakkaṁ āsāṭikaṁ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti, so yathā tassa gopālakassa …pe… paribāhiro hoti.  
 Na vaṇaṁ paṭicchādetā hotīti cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hotīti-ādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṁ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṁ na paṭicchādeti, evaṁ saṁvaraṁ na sampādeti.  So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti …pe… paribāhiro hoti.  
 Na dhūmaṁ kattā hotīti so gopālako dhūmaṁ viya dhammadesanādhūmaṁ na karoti, dhammakathaṁ vā sarabhaññaṁ vā upanisinnakathaṁ vā anumodanaṁ vā na (MA.33./II,263.) karoti Tato naṁ manussā bahussuto guṇavāti na jānanti, te guṇāguṇaṁ ajānantā catūhi paccayehi saṅgahaṁ na karonti So paccayehi (CS:pg.2.165) kilamamāno Buddhavacanaṁ sajjhāyaṁ kātuṁ vattapaṭipattiṁ pūretuṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti …pe… paribāhiro hoti.  
 Na titthaṁ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati, upasaṅkamanto, “idaṁ, bhante, byañjanaṁ kathaṁ ropetabbaṁ, imassa bhāsitassa ko attho, imasmiṁ ṭhāne pāḷi kiṁ vadeti, imasmiṁ ṭhāne attho kiṁ dīpetī”ti evaṁ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho.  Tassa te evaṁ aparipucchato avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttānīkaronti, apākaṭaṁ na pākaṭaṁ karonti.  Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekaṁ kaṅkhampi na paṭivinodenti.  Kaṅkhā eva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma.  Tattha ekaṁ kaṅkhampi na nīharantīti attho.  So evaṁ bahussutatitthaṁ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti.  Yathā ca so gopālako titthaṁ na jānāti, evaṁ ayampi bhikkhu dhammatitthaṁ na jānāti, ajānanto avisaye pañhaṁ pucchati, abhidhammikaṁ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṁ pucchati, vinayadharaṁ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṁ pucchati.  Te avisaye puṭṭhā kathetuṁ na sakkonti, so attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti …pe… paribāhiro hoti.  
 Na pītaṁ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṁ na jānāti, evaṁ dhammūpasañhitaṁ pāmojjaṁ na jānāti na labhati, savanamayaṁ puññakiriyavatthuṁ nissāya ānisaṁsaṁ na vindati, dhammassavanaggaṁ gantvā sakkaccaṁ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṁ katheti, aññavihitako hoti, so sakkaccaṁ dhammaṁ asuṇanto kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti …pe… paribāhiro hoti.  
 Na vīthiṁ jānātīti so gopālako maggāmaggaṁ viya,-- “Ayaṁ lokiyo ayaṁ lokuttaro”ti ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ yathābhūtaṁ na pajānāti.  Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṁ nibbattetuṁ na sakkoti …pe… paribāhiro hoti.  
 Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikavāre sattāhikavāre (MA.33./II,264.) viya cattāro satipaṭṭhāne “ime lokiyā ime lokuttarā”ti yathābhūtaṁ na pajānāti.  Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano (CS:pg.2.166) ñāṇaṁ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṁ nibbattetuṁ na sakkoti …pe… paribāhiro hoti.  
 Anavasesadohī ca hotīti paṭiggahaṇe mattaṁ ajānanto anavasesaṁ duhati.  Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṁ pavārentīti abhiharitvā pavārenti.  Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca paccayābhihāro ca.  Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṁ gantvā, “vadeyyātha, bhante, yenattho”ti pavārenti.  Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā telaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṁ gantvā, “gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho”ti vadanti.  Tatra bhikkhu mattaṁ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṁ na jānāti,-- “dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo”ti rathavinīte vuttanayena pamāṇayuttaṁ aggahetvā yaṁ āharanti, taṁ sabbaṁ gaṇhātīti attho.  Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti.  So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṁ gahetvā vaḍḍhetuṁ na sakkoti …pe… paribāhiro hoti.  
 Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahā-usabhe viya te there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettāya kāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti.  Tato therā,-- “ime amhesu garucittīkāraṁ na karontī”ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā.  Kilamante milāyantepi nappaṭijagganti.  Pāḷiṁ vā Aṭṭhakathaṁ vā dhammakathābandhaṁ vā guyhaganthaṁ vā na sikkhāpenti.  Navakā therānaṁ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṁ sāsane patiṭṭhātuṁ na sakkonti.  Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṁ sīlādīni na vaḍḍhanti.  Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṁ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti.  Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabboti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahāgopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.34./II,265.)
(M.34.)4.Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā 

 350. Evaṁ (CS:pg.2.167) me sutanti Cūḷagopālakasuttaṁ.  Tattha ukkacelāyanti evaṁnāmake nagare.  Tasmiṁ kira māpiyamāne rattiṁ gaṅgāsotato maccho thalaṁ patto.  Manussā celāni telapātiyaṁ temetvā ukkā katvā macchaṁ gaṇhiṁsu.  Nagare niṭṭhite tassa nāmaṁ karonte amhehi nagaraṭṭhānassa gahitadivase celukkāhi maccho gahitoti ukkacelā-tvevassa nāmaṁ akaṁsu.  Bhikkhū āmantesīti yasmiṁ ṭhāne nisinnassa sabbā gaṅgā pākaṭā hutvā paññāyati, tādise vālikussade gaṅgātitthe sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā mahāgaṅgaṁ paripuṇṇaṁ sandamānaṁ olokento,-- “Atthi nu kho imaṁ gaṅgaṁ nissāya koci pubbe vaḍḍhiparihāniṁ patto”ti āvajjitvā, pubbe ekaṁ bālagopālakaṁ nissāya anekasatasahassā gogaṇā imissā gaṅgāya āvaṭṭe patitvā samuddameva paviṭṭhā, aparaṁ pana paṇḍitagopālakaṁ nissāya anekasatasahassagogaṇassa sotthi jātā vaḍḍhi jātā ārogyaṁ jātanti addasa.  Disvā imaṁ kāraṇaṁ nissāya bhikkhūnaṁ dhammaṁ desessāmīti cintetvā bhikkhū āmantesi.  
 Māgadhakoti Magadharaṭṭhavāsī.  Duppaññajātikoti nippaññasabhāvo dandho mahājaḷo.  Asamavekkhitvāti asallakkhetvā anupadhāretvā.  Patāresīti tāretuṁ ārabhi.  Uttaraṁ tīraṁ suvidehānanti gaṅgāya orime tīre Magadharaṭṭhaṁ, pārime tīre videharaṭṭhaṁ, gāvo Magadharaṭṭhato videharaṭṭhaṁ netvā rakkhissāmīti uttaraṁ tīraṁ patāresi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ-- “uttaraṁ tīraṁ suvidehānan”ti.  Āmaṇḍalikaṁ karitvāti maṇḍalikaṁ katvā.  Anayabyasanaṁ āpajjiṁsūti avaḍḍhiṁ vināsaṁ pāpuṇiṁsu, mahāsamuddameva pavisiṁsu.  Tena hi gopālakena gāvo otārentena gaṅgāya orimatīre (MA.34./II,266.) samatitthañca visamatitthañca oloketabbaṁ assa, majjhe gaṅgāya gunnaṁ vissamaṭṭhānatthaṁ dve tīṇi vālikatthalāni sallakkhetabbāni assu.  Tathā pārimatīre tīṇi cattāri titthāni, imasmā titthā bhaṭṭhā imaṁ titthaṁ gaṇhissanti, imasmā bhaṭṭhā imanti.  Ayaṁ pana bālagopālako orimatīre gunnaṁ otaraṇatitthaṁ samaṁ vā visamaṁ vā anoloketvāva majjhe (CS:pg.2.168) gaṅgāya gunnaṁ vissamaṭṭhānatthaṁ dve tīṇi vālikatthalānipi asallakkhetvāva paratīre cattāri pañca uttaraṇatitthāni asamavekkhitvāva atittheneva gāvo otāresi.  Athassa mahā-usabho javanasampannatāya ceva thāmasampannatāya ca tiriyaṁ gaṅgāya sotaṁ chetvā pārimaṁ tīraṁ patvā chinnataṭañceva kaṇṭakagumbagahanañca disvā, “dubbiniviṭṭhametan”ti ñatvā dhuragga-patiṭṭhānokāsampi alabhitvā paṭinivatti.  Gāvo mahā-usabho nivatto mayampi nivattissāmāti nivattā.  Mahato gogaṇassa nivattaṭṭhāne udakaṁ chijjitvā majjhe gaṅgāya āvaṭṭaṁ uṭṭhapesi.  Gogaṇo āvaṭṭaṁ pavisitvā samuddameva patto.  Ekopi goṇo arogo nāma nāhosi.  Tenāha-- “tattheva anayabyasanaṁ āpajjiṁsū”ti.  
 Akusalā imassa lokassāti idha loke khandhadhātāyatanesu akusalā achekā, paralokepi eseva nayo.  Māradheyyaṁ vuccati tebhūmakadhammā.  Amāradheyyaṁ nava lokuttaradhammā.  Maccudheyyampi tebhūmakadhammāva.  Amaccudheyyaṁ nava lokuttaradhammā.  Tattha akusalā achekā.  Vacanatthato pana mārassa dheyyaṁ māradheyyaṁ.  Dheyyanti ṭhānaṁ vatthu nivāso gocaro.  Maccudheyyepi eseva nayo.  Tesanti tesaṁ evarūpānaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ, iminā cha satthāro dassitāti veditabbā.  
 351. Evaṁ kaṇhapakkhaṁ niṭṭhapetvā sukkapakkhaṁ dassento bhūtapubbaṁ, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha balavagāvoti dantagoṇe ceva dhenuyo ca.  Dammagāvoti dametabbagoṇe ceva avijātagāvo ca.  Vacchatareti vacchabhāvaṁ taritvā ṭhite balavavacche.  Vacchaketi dhenupake (MA.34./II,267.) taruṇavacchake Kisābalaketi appamaṁsalohite mandathāme.  Tāvadeva jātakoti taṁdivase jātako.  Mātugoravakena vuyhamānoti mātā purato purato huṁhunti goravaṁ katvā saññaṁ dadamānā urena udakaṁ chindamānā gacchati, vacchako tāya goravasaññāya dhenuyā vā urena chinnodakena gacchamāno “mātugoravakena vuyhamāno”ti vuccati.  
 352. Mārassa (CS:pg.2.169) sotaṁ chetvāti arahattamaggena mārassa taṇhāsotaṁ chetvā.  Pāraṁ gatāti mahā-usabhā nadīpāraṁ viya saṁsārapāraṁ nibbānaṁ gatā.  Pāraṁ agamaṁsūti mahā-usabhānaṁ pāraṅgatakkhaṇe gaṅgāya sotassa tayo koṭṭhāse atikkamma ṭhitā mahā-usabhe pāraṁ patte disvā tesaṁ gatamaggaṁ paṭipajjitvā pāraṁ agamaṁsu.  Pāraṁ gamissantīti catumaggavajjhānaṁ kilesānaṁ tayo koṭṭhāse khepetvā ṭhitā idāni arahattamaggena avasesaṁ taṇhāsotaṁ chetvā balavagāvo viya nadīpāraṁ saṁsārapāraṁ nibbānaṁ gamissantīti.  Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.  Dhammānusārino, saddhānusārinoti ime dve paṭhamamaggasamaṅgino.  
 Jānatāti sabbadhamme jānantena Buddhena.  Suppakāsitoti sukathito.  Vivaṭanti vivaritaṁ.  Amatadvāranti ariyamaggo.  Nibbānapattiyāti tadatthāya vivaṭaṁ.  Vinaḷīkatanti vigatamānanaḷaṁ kataṁ.  Khemaṁ patthethāti kattukamyatāchandena arahattaṁ patthetha, kattukāmā nibbattetukāmā hothāti attho.  “Patta’tthā”tipi pāṭho.  Evarūpaṁ satthāraṁ labhitvā tumhe pattāyeva nāmāti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Bhagavā pana yathānusandhināva desanaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(M.35.)5.Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā 

 353. Evaṁ me sutanti Cūḷasaccakasuttaṁ.  Tattha mahāvane kūṭāgārasālāyanti mahāvanaṁ nāma sayaṁjātaṁ aropimaṁ saparicchedaṁ mahantaṁ vanaṁ.  Kapilavatthusāmantā (MA.35./II,268.) pana mahāvanaṁ Himavantena saha ekābaddhaṁ aparicchedaṁ hutvā mahāsamuddaṁ āhacca ṭhitaṁ.  Idaṁ tādisaṁ na hoti.  Saparicchedaṁ mahantaṁ vananti mahāvanaṁ.  Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṁ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṁ antokatvā haṁsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā Buddhassa Bhagavato gandhakuṭi veditabbā.  
 Saccako (CS:pg.2.170) nigaṇṭhaputtoti pubbe kira eko nigaṇṭho ca nigaṇṭhī ca pañca pañca vādasatāni uggahetvā, vādaṁ āropessāmāti Jambudīpe vicarantā Vesāliyaṁ samāgatā.  Licchavirājāno disvā, -- “tvaṁ ko, tvaṁ kā”ti pucchiṁsu.  Nigaṇṭho-- “Ahaṁ vādaṁ āropessāmīti Jambudīpe vicarāmī”ti āha.  Nigaṇṭhīpi tathā āha.  Licchavino, “idheva aññamaññaṁ vādaṁ āropethā”ti āhaṁsu.  Nigaṇṭhī attanā uggahitāni pañcavādasatāni pucchi, nigaṇṭho kathesi.  Nigaṇṭhena pucchitepi nigaṇṭhī kathesiyeva.  Ekassapi na jayo, na parājayo, ubho samasamāva ahesuṁ.  Licchavino,-- “tumhe ubhopi samasamā āhiṇḍitvā kiṁ karissatha, idheva vasathā”ti gehaṁ datvā baliṁ paṭṭhapesuṁ.  Tesaṁ saṁvāsamanvāya catasso dhītaro jātā,-- ekā saccā nāma, ekā lolā nāma, ekā paṭācārā nāma, ekā ācāravatī nāma.  Tāpi paṇḍitāva ahesuṁ, mātāpitūhi uggahitāni pañca pañca vādasatāni uggahesuṁ.  Tā vayapattā mātāpitaro avocuṁ-- “Amhākaṁ ammā kule dārikā nāma hiraññasuvaṇṇādīni datvā kulagharaṁ pesitapubbā nāma natthi.  Yo pana agāriko tāsaṁ vādaṁ maddituṁ sakkoti, tassa pādaparicārikā honti.  Yo pabbajito tāsaṁ maddituṁ sakkoti, tassa santike pabbajanti.  Tumhe kiṁ karissathā”ti?  Mayampi evameva karissāmāti.  Catassopi paribbājikavesaṁ gahetvā, “Ayaṁ Jambudīpo nāma jambuyā paññāyatī”ti jambusākhaṁ gahetvā cārikaṁ pakkamiṁsu.  Yaṁ gāmaṁ pāpuṇanti, tassa dvāre paṁsupuñje vā vālikapuñje vā Jambudhajaṁ ṭhapetvā,-- “yo vādaṁ āropetuṁ sakkoti, so imaṁ maddatū”ti vatvā gāmaṁ pavisanti.  Evaṁ gāmena gāmaṁ vicarantiyo Sāvatthiṁ pāpuṇitvā tatheva gāmadvāre (MA.35./II,269.) Jambudhajaṁ ṭhapetvā sampattamanussānaṁ ārocetvā antonagaraṁ paviṭṭhā.  
 Tena samayena Bhagavā Sāvatthiṁ nissāya Jetavane viharati.  Athāyasmā Sāriputto gilāne pucchanto ajaggitaṭṭhānaṁ jagganto attano kiccamahantatāya aññehi bhikkhūhi divātaraṁ gāmaṁ piṇḍāya pavisanto gāmadvāre Jambudhajaṁ disvā,-- “kimidan”ti dārake pucchi.  Te tamatthaṁ ārocesuṁ.  Tena hi maddathāti.  Na sakkoma, bhante, bhāyāmāti.  “Kumārā (CS:pg.2.171) mā bhāyatha, ‘kena amhākaṁ Jambudhajo maddāpito’ti vutte, Buddhasāvakena Sāriputtattherena maddāpito, vādaṁ āropetukāmā Jetavane therassa santikaṁ gacchathāti vadeyyāthā”ti āha.  Te therassa vacanaṁ sutvā Jambudhajaṁ madditvā chaḍḍesuṁ.  Thero piṇḍāya caritvā vihāraṁ gato.  Paribbājikāpi gāmato nikkhamitvā, “Amhākaṁ dhajo kena maddāpito”ti pucchiṁsu.  Dārakā tamatthaṁ ārocesuṁ.  Paribbājikā puna gāmaṁ pavisitvā ekekaṁ vīthiṁ gahetvā, -- “Buddhasāvako kira Sāriputto nāma amhehi saddhiṁ vādaṁ karissati, sotukāmā nikkhamathā”ti ārocesuṁ.  Mahājano nikkhami, tena saddhiṁ paribbājikā Jetavanaṁ agamiṁsu.  
 Thero-- “Amhākaṁ vasanaṭṭhāne mātugāmassa āgamanaṁ nāma aphāsukan”ti vihāramajjhe nisīdi.  Paribbājikāyo gantvā theraṁ pucchiṁsu-- “tumhehi amhākaṁ dhajo maddāpito”ti?  Āma, mayā maddāpitoti.  Mayaṁ tumhehi saddhiṁ vādaṁ karissāmāti.  Sādhu karotha, kassa pucchā kassa vissajjanaṁ hotūti?  Pucchā nāma amhākaṁ pattā, tumhe pana mātugāmā nāma paṭhamaṁ pucchathāti āha.  Tā catassopi catūsu disāsu ṭhatvā mātāpitūnaṁ santike uggahitaṁ vādasahassaṁ pucchiṁsu.  Thero khaggena kumudanāḷaṁ chindanto viya pucchitaṁ pucchitaṁ nijjaṭaṁ niggaṇṭhiṁ katvā kathesi, kathetvā puna pucchathāti āha.  Ettakameva, bhante, mayaṁ jānāmāti.  Thero āha -- “tumhehi vādasahassaṁ pucchitaṁ mayā kathitaṁ, ahaṁ pana ekaṁ yeva pañhaṁ pucchissāmi, taṁ tumhe kathethā”ti.  Tā therassa visayaṁ disvā, “pucchatha, bhante, byākarissāmā”ti vattuṁ nāsakkhiṁsu.  “Vada, bhante, jānamānā (MA.35./II,270.) byākarissāmā”ti puna āhaṁsu.  
 Thero ayaṁ pana kulaputte pabbājetvā paṭhamaṁ sikkhāpetabbapañhoti vatvā,-- “ekaṁ nāma kin”ti pucchi.  Tā neva antaṁ, na koṭiṁ addasaṁsu.  Thero kathethāti āha.  Na passāma, bhanteti.  Tumhehi vādasahassaṁ pucchitaṁ mayā kathitaṁ, mayhaṁ tumhe ekaṁ pañhampi kathetuṁ na sakkotha, evaṁ sante kassa jayo kassa parājayoti?  Tumhākaṁ, bhante, jayo, amhākaṁ parājayoti.  Idāni kiṁ karissathāti?  Tā mātāpitūhi vuttavacanaṁ ārocetvā, “tumhākaṁ santike pabbajissāmā”ti āhaṁsu.  Tumhe mātugāmā nāma amhākaṁ santike pabbajituṁ na vaṭṭati, amhākaṁ pana sāsanaṁ gahetvā (CS:pg.2.172) bhikkhuni-upassayaṁ gantvā pabbajathāti.  Tā sādhūti therassa sāsanaṁ gahetvā bhikkhunisaṅghassa santikaṁ gantvā pabbajiṁsu.  Pabbajitā ca pana appamattā ātāpiniyo hutvā nacirasseva arahattaṁ pāpuṇiṁsu.  
 Ayaṁ saccako tāsaṁ catunnampi kaniṭṭhabhātiko.  Tāhi catūhipi uttaritarapañño, mātāpitūnampi santikā vādasahassaṁ, tato bahutarañca bāhirasamayaṁ uggahetvā katthaci agantvā rājadārake sippaṁ sikkhāpento tattheva Vesāliyaṁ vasati, paññāya atipūritattā kucchi me bhijjeyyāti bhīto ayapaṭṭena kucchiṁ parikkhipitvā carati, imaṁ sandhāya vuttaṁ “saccako nigaṇṭhaputto”ti.  
 Bhassappavādakoti bhassaṁ vuccati kathāmaggo, taṁ pavadati kathetīti bhassappavādako.  Paṇḍitavādoti ahaṁ paṇḍitoti evaṁ vādo.  Sādhusammato bahujanassāti yaṁ yaṁ nakkhattacārena ādisati, taṁ taṁ yebhuyyena tatheva hoti, tasmā ayaṁ sādhuladdhiko bhaddakoti evaṁ sammato mahājanassa.  Vādena vādaṁ samāraddhoti kathāmaggena dosaṁ āropito.  Āyasmā assajīti Sāriputtattherassa ācariyo Assajitthero.  Jaṅghāvihāraṁ anucaṅkamamānoti tato tato Licchavirājagehato taṁ taṁ gehaṁ gamanatthāya anucaṅkamamāno.  Yenāyasmā assaji tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami?  Samayajānanatthaṁ.  
 Evaṁ kirassa ahosi-- “Ahaṁ ‘samaṇassa Gotamassa vādaṁ āropessāmī’ti āhiṇḍāmi, ‘samayaṁ panassa na jānāmī’ti na āropesiṁ.  Parassa hi (MA.35./II,271.) samayaṁ ñatvā āropito vādo svāropito nāma hoti.  Ayaṁ pana samaṇassa Gotamassa sāvako paññāyati Assajitthero so attano satthu samaye kovido, etāhaṁ pucchitvā kathaṁ patiṭṭhāpetvā samaṇassa Gotamassa vādaṁ āropessāmī”ti.  Tasmā upasaṅkami.  Vinetīti kathaṁ vineti, kathaṁ sikkhāpetīti pucchati.  Thero pana yasmā dukkhanti vutte upārambhassa okāso hoti, maggaphalānipi pariyāyena dukkhanti āgatāni, ayañca dukkhanti vutte theraṁ puccheyya-- “bho assaji, kimatthaṁ tumhe pabbajitā”ti.  Tato “maggaphalatthāyā”ti vutte,-- “nayidaṁ, bho assaji, tumhākaṁ sāsanaṁ nāma, mahā-āghātanaṁ nāmetaṁ, nirayussado nāmesa, natthi tumhākaṁ sukhāsā, uṭṭhāyuṭṭhāya dukkhameva jirāpentā āhiṇḍathā”ti dosaṁ āropeyya, tasmā (CS:pg.2.173) paravādissa pariyāyakathaṁ kātuṁ na vaṭṭati.  Yathā esa appatiṭṭho hoti, evamassa nippariyāyakathaṁ kathessāmīti cintetvā, “rūpaṁ, bhikkhave, aniccan”ti imaṁ aniccānattavaseneva kathaṁ katheti.  Dussutanti sotuṁ ayuttaṁ.  
 354. Santhāgāreti rājakulānaṁ atthānusāsanasanthāgārasālāyaṁ.  Yena te Licchavī tenupasaṅkamīti evaṁ kirassa ahosi-- “Ahaṁ pubbe samayaṁ ajānanabhāvena samaṇassa Gotamassa vādaṁ na āropesiṁ, idāni panassa mahāsāvakena kathitaṁ samayaṁ jānāmi, ime ca mama antevāsikā pañcasatā Licchavī sannipatitā.  Etehi saddhiṁ gantvā samaṇassa Gotamassa vādaṁ āropessāmī”ti tasmā upasaṅkami.  Ñātaññatarenāti ñātesu abhiññātesu pañcavaggiyattheresu aññatarena.  Patiṭṭhitanti yathā tena patiṭṭhitaṁ.  Sace evaṁ patiṭṭhissati, atha pana aññadeva vakkhati, tatra mayā kiṁ sakkā kātunti idāneva piṭṭhiṁ parivattento āha.  Ākaḍḍheyyāti attano abhimukhaṁ kaḍḍheyya.  Parikaḍḍheyyāti purato paṭipaṇāmeyya.  Samparikaḍḍheyyāti kālena ākaḍḍheyya, kālena parikaḍḍheyya.  Soṇḍikākilañjanti surāghare piṭṭhakilañjaṁ.  Soṇḍikādhuttoti surādhutto.  Vālaṁ kaṇṇe gahetvāti surāparissāvanatthavikaṁ (MA.35./II,272.) dhovitukāmo kasaṭanidhunanatthaṁ ubhosu kaṇṇesu gahetvā.  Odhuneyyāti adhomukhaṁ katvā dhuneyya.  Niddhuneyyāti uddhaṁmukhaṁ katvā dhuneyya.  Nipphoṭeyyāti punappunaṁ papphoṭeyya.  Sāṇadhovikaṁ nāmāti ettha manussā sāṇasāṭakakaraṇatthaṁ sāṇavāke gahetvā muṭṭhiṁ muṭṭhiṁ bandhitvā udake pakkhipanti.  Te tatiyadivase suṭṭhu kilinnā honti.  Atha manussā ambilayāgusurādīni ādāya tattha gantvā sāṇamuṭṭhiṁ gahetvā, dakkhiṇato vāmato sammukhā cāti tīsu phalakesu sakiṁ dakkhiṇaphalake, sakiṁ vāmaphalake, sakiṁ sammukhaphalake paharantā ambilayāgusurādīni bhuñjantā pivantā khādantā dhovanti.  Mahantā kīḷā hoti.  Rañño nāgo taṁ kīḷaṁ disvā gambhīraṁ udakaṁ anupavisitvā soṇḍāya udakaṁ gahetvā sakiṁ kumbhe sakiṁ piṭṭhiyaṁ sakiṁ ubhosu passesu sakiṁ antarasatthiyaṁ pakkhipanto kīḷittha.  Tadupādāya taṁ kīḷitajātaṁ sāṇadhovikaṁ nāma vuccati (CS:pg.2.174) taṁ sandhāya vuttaṁ -- “sāṇadhovikaṁ nāma kīḷitajātaṁ kīḷatī”ti.  Kiṁ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo Bhagavato vādaṁ āropessatīti yo saccako nigaṇṭhaputto Bhagavato vādaṁ āropessati, so kiṁ bhavamāno kiṁ yakkho bhavamāno udāhu indo, udāhu brahmā bhavamāno Bhagavato vādaṁ āropessati?  Na hi sakkā pakatimanussena Bhagavato vādaṁ āropetunti ayamettha adhippāyo.  
 355. Tena kho pana samayenāti yasmiṁ samaye saccako ārāmaṁ pāvisi, tasmiṁ.  Kismiṁ pana samaye pāvisīti?  Mahāmajjhanhikasamaye.  Kasmā pana tasmiṁ samaye caṅkamantīti?  Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṁ.  Divāpadhānikā vā te.  Tādisānañhi pacchābhattaṁ caṅkamitvā nhatvā sarīraṁ utuṁ gaṇhāpetvā nisajja samaṇadhammaṁ karontānaṁ cittaṁ ekaggaṁ hoti.  Yena te bhikkhūti so kira kuhiṁ samaṇo Gotamoti pariveṇato pariveṇaṁ gantvā pucchitvā pavisissāmīti vilokento araññe hatthī viya caṅkame caṅkamamāne paṁsukūlikabhikkhū disvā tesaṁ santikaṁ agamāsi.  Taṁ sandhāya, “yena te bhikkhū”ti-ādi vuttaṁ.  (MA.35./II,273.) Kahaṁ nu kho, bhoti katarasmiṁ āvāse vā maṇḍape vāti attho.  Esa, Aggivessana, Bhagavāti tadā kira Bhagavā paccūsakāle mahākaruṇā samāpattiṁ samāpajjitvā dasasahassacakkavāḷe sabbaññutaññāṇajālaṁ pattharitvā bodhaneyyasattaṁ olokento addasa-- “sve saccako nigaṇṭhaputto mahatiṁ Licchaviparisaṁ gahetvā mama vādaṁ āropetukāmo āgamissatī”ti.  Tasmā pātova sarīrapaṭijagganaṁ katvā bhikkhusaṅghaparivāro Vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto mahāparisāya nisīdituṁ sukhaṭṭhāne nisīdissāmīti gandhakuṭiṁ apavisitvā mahāvane aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisīdi.  Te bhikkhū Bhagavato vattaṁ dassetvā āgatā, saccakena puṭṭhā dūre nisinnaṁ Bhagavantaṁ dassentā, “esa Aggivessana Bhagavā”ti āhaṁsu.  
 Mahatiyā Licchaviparisāya saddhinti heṭṭhā pañcamattehi Licchavisatehi parivutoti vuttaṁ.  Te etassa antevāsikāyeva, antoVesāliyaṁ pana saccako pañcamattāni Licchavirājasatāni gahetvā, “vādatthiko Bhagavantaṁ upasaṅkamanto”ti sutvā dvinnaṁ paṇḍitānaṁ kathāsallāpaṁ sossāmāti (CS:pg.2.175) yebhuyyena manussā nikkhantā, evaṁ sā parisā mahatī aparicchinnagaṇanā ahosi.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Añjaliṁ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṁ cintesuṁ-- “sace no micchādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā tumhe samaṇaṁ Gotamaṁ vanditthā’ti, tesaṁ, ‘kiṁ añjalimattakaraṇenapi vanditaṁ hotī’ti vakkhāma.  Sace no sammādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā Bhagavantaṁ na vanditthā’ti, ‘kiṁ sīsena bhūmiṁ paharanteneva vanditaṁ hoti, nanu añjalikammampi vandanā evā’ti vakkhāmā”ti.  Nāma gottanti, bho Gotama, ahaṁ asukassa putto datto nāma mitto nāma idha āgatoti vadantā nāmaṁ sāventi nāma.  Bho Gotama, ahaṁ vāsiṭṭho nāma kaccāno nāma idha āgatoti vadantā gottaṁ sāventi nāma.  Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmāti evaṁ akaṁsu.  Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṁsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca.  Tattha kerāṭikā, “ekaṁ dve kathāsallāpe karonto vissāsiko hoti, atha vissāse (MA.35./II,274.) sati ekaṁ dve bhikkhā adātuṁ na yuttan”ti tato attānaṁ mocentā tuṇhī nisīdanti.  Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.  
 356. Kiñcideva desanti kañci okāsaṁ kiñci kāraṇaṁ, athassa Bhagavā pañhapucchane ussāhaṁ janento āha-- puccha, Aggivessana, yadākaṅkhasīti.  Tassattho-- “puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi”.  Atha vā “puccha yaṁ ākaṅkhasi, sabbaṁ te vissajjessāmī”ti sabbaññupavāraṇaṁ pavāresi asādhāraṇaṁ paccekabuddha-aggasāvamahāsāvakehi.  Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti.  Buddhā pana “pucchāvuso, yadākaṅkhasī”ti (saṁ.ni.1.237) vā, “puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī”ti (dī.ni.1.162) vā, 
 	“Puccha vāsava maṁ pañhaṁ, yaṁ kiñci manasicchasi; 
 	Tassa tasseva pañhassa, ahaṁ antaṁ karomi te” iti.  (dī.ni.2.356) vā, 
 “Tena hi tvaṁ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī”ti (ma.ni.3.85) vā, 
 	“Bāvarissa (CS:pg.2.176) ca tuyhaṁ vā, sabbesaṁ sabbasaṁsayaṁ; 
 	Katāvakāsā pucchavho, yaṁ kiñci manasicchathā”ti.  (su.ni.1036) vā, 
 	“Puccha maṁ sabhiya pañhaṁ, yaṁ kiñci manasicchasi; 
 	Tassa tasseva pañhassa, ahaṁ antaṁ karomi te” iti.  (su.ni.517) vā-- 
 Tesaṁ tesaṁ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṁ sabbaññupavāraṇaṁ pavārenti.  Anacchariyañcetaṁ, yaṁ Bhagavā Buddhabhūmiṁ patvā etaṁ pavāraṇaṁ pavāreyya.  Yo bodhisattabhūmiyaṁ padesañāṇepi ṭhito 
 	“Koṇḍañña pañhāni viyākarohi, 
 	Yācanti taṁ isayo sādhurūpa.
 	Koṇḍañña eso manujesu dhammo, 
 	Yaṁ vuddhamāgacchati esa bhāro”ti.  (jā.2.17.60)
(MA.35./II,275.) Evaṁ sakkādīnaṁ atthāya isīhi yācito 
 	“Katāvakāsā pucchantu bhonto, 
 	Yaṁ kiñci pañhaṁ manasābhipatthitaṁ.  
 	Ahañhi taṁ taṁ vo viyākarissaṁ, 
 	Ñatvā sayaṁ lokamimaṁ parañcā”ti.  (jā.2.17.61).  
 Evaṁ sarabhaṅgakāle, sambhavajātake ca Sakalajambudīpaṁ tikkhattuṁ vicaritvā pañhānaṁ antakaraṁ adisvā suciratena brāhmaṇena pañhaṁ puṭṭho okāse kārite, jātiyā sattavasso rathikāyaṁ paṁsuṁ kīḷanto pallaṅkaṁ ābhujitvā antaravīthiyaṁ nisinnova-- 
 	“Taggha te ahamakkhissaṁ, yathāpi kusalo tathā; 
 	Rājā ca kho taṁ jānāti, yadi kāhati vā na vā”ti.  (jā.1.16.172)
 Sabbaññupavāraṇaṁ pavāresi.  
 Evaṁ Bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano pañhaṁ pucchanto, “Kathaṁ pana, bho Gotamā”ti-ādimāha.  
 Athassa (CS:pg.2.177) Bhagavā, “passatha, bho, aññaṁ sāvakena kathitaṁ, aññaṁ Satthā katheti, nanu mayā paṭikacceva vuttaṁ, ‘sace tathā patiṭṭhissati, yathāssa sāvakena patiṭṭhitaṁ, evāhaṁ vādaṁ āropessāmī’ti.  Ayaṁ pana aññameva katheti, tattha kiṁ mayā sakkā kātun”ti evaṁ nigaṇṭhassa vacanokāso mā hotūti heṭṭhā Assajittherena kathitaniyāmeneva kathento, evaṁ kho ahaṁ, Aggivessanāti-ādimāha.  Upamā maṁ, bho Gotama, paṭibhātīti, bho Gotama, mayhaṁ ekā upamā upaṭṭhāti, āharāmi taṁ upamanti vadati.  Paṭibhātu taṁ, Aggivessanāti upaṭṭhātu te, Aggivessana, āhara taṁ upamaṁ visatthoti Bhagavā avoca.  Balakaraṇīyāti bāhubalena kattabbā kasivāṇijjādikā kammantā.  Rūpattāyaṁ purisapuggaloti rūpaṁ attā assāti rūpattā, rūpaṁ attāti gahetvā ṭhitapuggalaṁ dīpeti.  Rūpe patiṭṭhāyāti tasmiṁ attāti gahitarūpe patiṭṭhahitvā.  Puññaṁ vā apuññaṁ vā pasavatīti kusalaṁ vā akusalaṁ vā paṭilabhati.  Vedanattādīsupi eseva nayo.  Iminā kiṁ dīpeti?  Ime pañcakkhandhā imesaṁ sattānaṁ pathavī viya patiṭṭhā, te imesu pañcasu khandhesu patiṭṭhāya kusalākusalakammaṁ nāma āyūhanti.  Tumhe evarūpaṁ vijjamānameva attānaṁ paṭisedhento pañcakkhandhā (MA.35./II,276.) anattāti dīpethāti ativiya sakāraṇaṁ katvā upamaṁ āhari.  Iminā ca nigaṇṭhena āhaṭa-opammaṁ niyatameva sabbaññubuddhato añño tassa kathaṁ chinditvā vāde dosaṁ dātuṁ samattho nāma natthi.  Duvidhā hi puggalā Buddhaveneyyā ca sāvakaveneyyā ca.  Sāvakaveneyye sāvakāpi vinenti Buddhāpi.  Buddhaveneyye pana sāvakā vinetuṁ na sakkonti, Buddhāva vinenti.  Ayampi nigaṇṭho Buddhaveneyyo, tasmā etassa vādaṁ chinditvā añño dosaṁ dātuṁ samattho nāma natthi.  Tenassa Bhagavā sayameva vāde dosadassanatthaṁ nanu tvaṁ, Aggivessanāti-ādimāha.  
 Atha nigaṇṭho cintesi-- “Ativiya samaṇo Gotamo mama vādaṁ patiṭṭhapeti, sace upari koci doso bhavissati, mamaṁ ekakaṁyeva niggaṇhissati.  Handāhaṁ imaṁ vādaṁ mahājanassāpi matthake pakkhipāmī”ti, tasmā evamāha-- ahampi, bho Gotama, evaṁ vadāmi rūpaṁ me attā …pe… viññāṇaṁ me attāti, ayañca mahatī janatāti.  Bhagavā pana nigaṇṭhato sataguṇenapi (CS:pg.2.178) sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, tasmā cintesi-- “Ayaṁ nigaṇṭho attānaṁ mocetvā mahājanassa matthake vādaṁ pakkhipati, nāssa attānaṁ mocetuṁ dassāmi, mahājanato nivattetvā ekakaṁyeva naṁ niggaṇhissāmī”ti.  Atha naṁ kiñhi te, Aggivessanāti-ādimāha.  Tassattho-- nāyaṁ janatā mama vādaṁ āropetuṁ āgatā, tvaṁyeva sakalaṁ Vesāliṁ saṁvaṭṭitvā mama vādaṁ āropetuṁ āgato, tasmā tvaṁ sakameva vādaṁ niveṭhehi, mā mahājanassa matthake pakkhipasīti.  So paṭijānanto ahañhi, bho Gotamāti-ādimāha.  
 357. Iti Bhagavā nigaṇṭhassa vādaṁ patiṭṭhapetvā, tena hi, Aggivessanāti pucchaṁ ārabhi.  Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto.  Yasmā tvaṁ pañcakkhandhe attato paṭijānāsi, tasmāti attho.  Sakasmiṁ vijiteti attano raṭṭhe.  Ghātetāyaṁ vā ghātetunti ghātārahaṁ ghātetabbayuttakaṁ ghātetuṁ (MA.35./II,277.) Jāpetāyaṁ vā jāpetunti dhanajānirahaṁ jāpetabbayuttaṁ jāpetuṁ jiṇṇadhanaṁ kātuṁ.  Pabbājetāyaṁ vā pabbājetunti sakaraṭṭhato pabbājanārahaṁ pabbājetuṁ, nīharituṁ.  Vattituñca arahatīti vattati ceva vattituñca arahati.  Vattituṁ yuttoti dīpeti.  Iti nigaṇṭho attano vādabhedanatthaṁ āhaṭakāraṇameva attano māraṇatthāya āvudhaṁ tikhiṇaṁ karonto viya visesetvā dīpeti, yathā taṁ bālo.  Evaṁ me rūpaṁ hotūti mama rūpaṁ evaṁvidhaṁ hotu, pāsādikaṁ abhirūpaṁ alaṅkatappaṭiyattaṁ suvaṇṇatoraṇaṁ viya susajjitacittapaṭo viya ca manāpadassananti.  Evaṁ me rūpaṁ mā ahosīti mama rūpaṁ evaṁvidhaṁ mā hotu, dubbaṇṇaṁ dussaṇṭhitaṁ valitapalitaṁ tilakasamākiṇṇanti.  
 Tuṇhī ahosīti nigaṇṭho imasmiṁ ṭhāne viraddhabhāvaṁ ñatvā, “samaṇo Gotamo mama vādaṁ bhindanatthāya kāraṇaṁ āhari, ahaṁ bālatāya tameva visesetvā dīpesiṁ, idāni naṭṭhomhi, sace vattatīti vakkhāmi, ime rājāno uṭṭhahitvā, ‘Aggivessana, tvaṁ mama rūpe vaso vattatīti vadasi, yadi te rūpe vaso vattati, kasmā tvaṁ yathā ime Licchavirājāno (CS:pg.2.179) tāvatiṁsadevasadisehi attabhāvehi virocanti abhirūpā pāsādikā, evaṁ na virocasī’ti.  Sace na vattatīti vakkhāmi, samaṇo Gotamo uṭṭhahitvā, ‘Aggivessana, tvaṁ pubbe vattati me rūpasmiṁ vasoti vatvā idāni paṭikkhipasī’ti vādaṁ āropessati.  Iti vattatīti vuttepi eko doso, na vattatīti vuttepi eko doso”ti tuṇhī ahosi.  Dutiyampi Bhagavā pucchi, dutiyampi tuṇhī ahosi.  Yasmā pana yāvatatiyaṁ Bhagavatā pucchite abyākarontassa sattadhā muddhā phalati, Buddhā ca nāma sattānaṁyeva atthāya kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramīnaṁ pūritattā sattesu balava-anuddayā honti.  Tasmā yāvatatiyaṁ apucchitvā atha kho Bhagavā saccakaṁ nigaṇṭhaputtaṁ etadavoca-- etaṁ “byākarohī dānī”ti-ādivacanaṁ avoca.  
 Tattha sahadhammikanti sahetukaṁ sakāraṇaṁ.  Vajiraṁ pāṇimhi assāti vajirapāṇi.  Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, Sakko devarājāti veditabbo.  Ādittanti (MA.35./II,278.) aggivaṇṇaṁ.  Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṁ.  Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṁ, ekaggijālabhūtanti attho.  Ṭhito hotīti mahantaṁ sīsaṁ, kandalamakulasadisā dāṭhā, bhayānakāni akkhināsādīnīti evaṁ virūparūpaṁ māpetvā ṭhito.  Kasmā panesa āgatoti?  Diṭṭhivissajjāpanatthaṁ.  Apica, “Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyun”ti evaṁ dhammadesanāya appossukkabhāvaṁ āpanne Bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṁ āgantvā, “Bhagavā dhammaṁ desetha, tumhākaṁ āṇāya avattamāne mayaṁ vattāpessāma, tumhākaṁ dhammacakkaṁ hotu, amhākaṁ āṇācakkan”ti paṭiññamakāsi.  Tasmā “Ajja saccakaṁ tāsetvā pañhaṁ vissajjāpessāmī”ti āgato.  
 Bhagavā ceva passati, saccako ca nigaṇṭhaputtoti yadi hi taṁ aññepi passeyyuṁ.  Taṁ kāraṇaṁ agaru assa, “samaṇo Gotamo saccakaṁ attano vāde anotarantaṁ ñatvā yakkhaṁ āvāhetvā dassesi, tato saccako bhayena kathesī”ti vadeyyuṁ.  Tasmā Bhagavā ceva passati saccako ca.  Tassa taṁ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṁsu, antokucchi viparivattamānā mahāravaṁ ravi.  So “Aññepi nu kho passantī”ti olokento (CS:pg.2.180) kassaci lomahaṁsamattampi na addasa.  Tato -- “idaṁ bhayaṁ mameva uppannaṁ.  Sacāhaṁ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṁ tuyhameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṁ passasi, paṭhamaṁ yakkhaṁ adisvā samaṇena Gotamena vādasaṅghāṭe khittova yakkhaṁ passasī’ti vadeyyun”ti cintetvā-- “na dāni me idha aññaṁ paṭisaraṇaṁ atthi, aññatra samaṇā Gotamā”ti maññamāno, atha kho saccako nigaṇṭhaputto …pe… Bhagavantaṁ etadavoca.  Tāṇaṁ gavesīti tāṇanti gavesamāno.  Leṇaṁ gavesīti leṇanti gavesamāno.  Saraṇaṁ gavesīti saraṇanti gavesamāno.  Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṁ.  Nilīyanti etthāti leṇaṁ.  Saratīti saraṇaṁ, bhayaṁ hiṁsati viddhaṁsetīti attho.  
 358. Manasi karitvāti manamhi katvā paccavekkhitvā upadhāretvā.  Evaṁ me vedanā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu.  Evaṁ me saññā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu, somanassasampayuttāva hotūti.  Saṅkhāraviññāṇesupi eseva nayo.  Mā ahosīti ettha pana vuttavipariyāyena (MA.35./II,279.) attho veditabbo.  Kallaṁ nūti yuttaṁ nu.  Samanupassitunti “etaṁ mama esohamasmi eso me attā”ti evaṁ taṇhāmānadiṭṭhivasena passituṁ.  No hidaṁ, bho Gotamāti na yuttametaṁ, bho Gotama.  Iti Bhagavā yathā nāma cheko ahituṇḍiko sappadaṭṭhavisaṁ teneva sappena puna ḍaṁsāpetvā ubbāheyya, evaṁ tassaṁyeva parisati saccakaṁ nigaṇṭhaputtaṁ teneva mukhena pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattāti vadāpesi.  Dukkhaṁ allīnoti imaṁ pañcakkhandhadukkhaṁ taṇhādiṭṭhīhi allīno.  Upagato ajjhositotipi taṇhādiṭṭhivaseneva veditabbo.  Dukkhaṁ etaṁ mamāti-ādīsu pañcakkhandhadukkhaṁ taṇhāmānadiṭṭhivasena samanupassatīti attho.  Parijāneyyāti aniccaṁ dukkhaṁ anattāti tīraṇapariññāya parito jāneyya.  Parikkhepetvāti khayaṁ vayaṁ anuppādaṁ upanetvā.  
 359. Navanti taruṇaṁ.  Akukkukajātanti pupphaggahaṇakāle anto aṅguṭṭhappamāṇo eko ghanadaṇḍako nibbattati, tena virahitanti attho.  Rittoti suñño antosāravirahito.  Rittattāva tuccho.  Aparaddhoti parājito.  Bhāsitā kho pana teti idaṁ Bhagavā tassa mukharabhāvaṁ (CS:pg.2.181) pakāsetvā niggaṇhanto āha.  So kira pubbe pūraṇādayo cha satthāro upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchati.  Te vissajjetuṁ na sakkonti.  Atha nesaṁ parisamajjhe mahantaṁ vippakāraṁ āropetvā uṭṭhāya jayaṁ pavedento gacchati.  So sammāsambuddhampi tatheva viheṭhessāmīti saññāya upasaṅkamitvā-- 
 	“Ambho ko nāma yaṁ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako; 
 	Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṁ vibhijjitan”ti.  
 Ayaṁ khadiraṁ āhacca asārakarukkhaparicito mudutuṇḍasakuṇo viya sabbaññutaññāṇasāraṁ āhacca ñāṇatuṇḍabhedaṁ patto sabbaññutaññāṇassa thaddhabhāvaṁ aññāsi.  Tadassa parisamajjhe (MA.35./II,280.) pakāsento bhāsitā kho pana teti-ādimāha.  Natthi etarahīti upādinnakasarīre sedo nāma natthīti na vattabbaṁ, etarahi pana natthīti vadati.  Suvaṇṇavaṇṇaṁ kāyaṁ vivarīti na sabbaṁ kāyaṁ vivari.  Buddhā nāma gaṇṭhikaṁ paṭimuñcitvā paṭicchannasarīrā parisati dhammaṁ desenti.  Atha Bhagavā galavāṭakasammukhaṭṭhāne cīvaraṁ gahetvā caturaṅgulamattaṁ otāresi.  Otāritamatte pana tasmiṁ suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo puñjapuñjā hutvā suvaṇṇaghaṭato rattasuvaṇṇarasadhārā viya, rattavaṇṇavalāhakato vijjulatā viya ca nikkhamitvā suvaṇṇamurajasadisaṁ mahākhandhaṁ uttamasiraṁ padakkhiṇaṁ kurumānā ākāse pakkhandiṁsu.  Kasmā pana Bhagavā evamakāsīti?  Mahājanassa kaṅkhāvinodanatthaṁ.  Mahājano hi samaṇo Gotamo mayhaṁ sedo natthīti vadati, saccakassa tāva nigaṇṭhaputtassa yantāruḷhassa viya sedā paggharanti.  Samaṇo pana Gotamo ghanadupaṭṭacīvaraṁ pārupitvā nisinno, anto sedassa atthitā vā natthitā vā kathaṁ sakkā ñātunti kaṅkhaṁ kareyya, tassa kaṅkhāvinodanatthaṁ evamakāsi.  Maṅkubhūtoti nittejabhūto.  Pattakkhandhoti patitakkhandho.  Appaṭibhānoti uttari appassanto.  Nisīdīti pādaṅguṭṭhakena bhūmiṁ kasamāno nisīdi.  
 360. Dummukhoti na virūpamukho, abhirūpo hi so pāsādiko.  Nāmaṁ panassa etaṁ.  Abhabbo taṁ pokkharaṇiṁ puna otaritunti sabbesaṁ aḷānaṁ (CS:pg.2.182) bhaggattā pacchinnagamano otarituṁ abhabbo, tattheva kākakulalādīnaṁ bhattaṁ hotīti dasseti.  Visūkāyikānīti diṭṭhivisūkāni.  Visevitānīti diṭṭhisañcaritāni.  Vipphanditānīti diṭṭhivipphanditāni.  Yadidaṁ vādādhippāyoti ettha yadidanti nipātamattaṁ; vādādhippāyo hutvā vādaṁ āropessāmīti ajjhāsayena upasaṅkamituṁ abhabbo; dhammassavanāya pana upasaṅkameyyāti dasseti.  Dummukhaṁ Licchaviputtaṁ etadavocāti kasmā (MA.35./II,281.) avoca Dummukhassa kirassa upamāharaṇakāle sesa Licchavikumārāpi cintesuṁ -- “iminā nigaṇṭhena amhākaṁ sippuggahaṇaṭṭhāne ciraṁ avamāno kato, ayaṁ dāni amittassa piṭṭhiṁ passituṁ kālo.  Mayampi ekekaṁ upamaṁ āharitvā pāṇippahārena patitaṁ muggarena pothento viya tathā naṁ karissāma, yathā na puna parisamajjhe sīsaṁ ukkhipituṁ sakkhissatī”ti, te opammāni karitvā dummukhassa kathāpariyosānaṁ āgamayamānā nisīdiṁsu.  Saccako tesaṁ adhippāyaṁ ñatvā, ime sabbeva gīvaṁ ukkhipitvā oṭṭhehi calamānehi ṭhitā; sace paccekā upamā harituṁ labhissanti, puna mayā parisamajjhe sīsaṁ ukkhipituṁ na sakkā bhavissati, handāhaṁ dummukhaṁ apasādetvā yathā aññassa okāso na hoti, evaṁ kathāvāraṁ pacchinditvā samaṇaṁ Gotamaṁ pañhaṁ pucchissāmīti tasmā etadavoca.  Tattha āgamehīti tiṭṭha, mā puna bhaṇāhīti attho.  
 361. Tiṭṭhatesā, bho Gotamāti, bho Gotama, esā amhākañceva aññesañca puthusamaṇabrāhmaṇānaṁ vācā tiṭṭhatu.  Vilāpaṁ vilapitaṁ maññeti etañhi vacanaṁ vilapitaṁ viya hoti, vippalapitamattaṁ hotīti attho.  Atha vā tiṭṭhatesāti ettha kathāti āharitvā vattabbā.  Vācāvilāpaṁ vilapitaṁ maññeti ettha panidaṁ vācānicchāraṇaṁ vilapitamattaṁ maññe hotīti attho.  
 Idāni pañhaṁ pucchanto kittāvatāti-ādimāha.  Tattha vesārajjapattoti ñāṇapatto.  Aparappaccayoti aparappattiyo.  Athassa Bhagavā pañhaṁ vissajjento idha, Aggivessanāti-ādimāha, taṁ uttānatthameva.  Yasmā panettha passatīti vuttattā sekkhabhūmi dassitā.  Tasmā uttari asekkhabhūmiṁ pucchanto dutiyaṁ pañhaṁ pucchi, tampissa Bhagavā byākāsi Tattha (CS:pg.2.183) dassanānuttariyenāti-ādīsu dassanānuttariyanti lokiyalokuttarā paññā.  Paṭipadānuttariyanti lokiyalokuttarā paṭipadā.  Vimuttānuttariyanti lokiyalokuttarā vimutti.  Suddhalokuttarameva vā gahetvā dassanānuttariyanti arahattamaggasammādiṭṭhi.  Paṭipadānuttariyanti sesāni maggaṅgāni.  Vimuttānuttariyanti aggaphalavimutti.  Khīṇāsavassa vā nibbānadassanaṁ dassanānuttariyaṁ (MA.35./II,282.) nāma.  Maggaṅgāni paṭipadānuttariyaṁ.  Aggaphalaṁ vimuttānuttariyanti veditabbaṁ.  Buddho so Bhagavāti so Bhagavā sayampi cattāri saccāni Buddho.  Bodhāyāti paresampi catusaccabodhāya dhammaṁ deseti.  Dantoti-ādīsu dantoti nibbisevano.  Damathāyāti nibbisevanatthāya.  Santoti sabbakilesavūpasamena santo.  Samathāyāti kilesavūpasamāya.  Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo.  Taraṇāyāti caturoghataraṇāya.  Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.  Parinibbānāyāti kilesaparinibbānatthāya.  
 362. Dhaṁsīti guṇadhaṁsakā.  Pagabbāti vācāpāgabbiyena samannāgatā.  Āsādetabbanti ghaṭṭetabbaṁ.  Āsajjāti ghaṭṭetvā.  Natveva bhavantaṁ Gotamanti bhavantaṁ Gotamaṁ āsajja kassaci attano vādaṁ anupahataṁ sakalaṁ ādāya pakkamituṁ thāmo natthīti dasseti.  Na hi Bhagavā hatthi-ādayo viya kassaci jīvitantarāyaṁ karoti.  Ayaṁ pana nigaṇṭho imā tisso upamā na Bhagavato ukkaṁsanatthaṁ āhari, attukkaṁsanatthameva āhari.  Yathā hi rājā kañci paccatthikaṁ ghātetvā evaṁ nāma sūro evaṁ thāmasampanno puriso bhavissatīti paccatthikaṁ thomentopi attānameva thometi.  Evameva sopi siyā hi, bho Gotama, hatthiṁ pabhinnanti-ādīhi Bhagavantaṁ ukkaṁsentopi mayameva sūrā mayaṁ paṇḍitā mayaṁ bahussutāyeva evaṁ pabhinnahatthiṁ viya, jalita-aggikkhandhaṁ viya, phaṇakata-āsīvisaṁ viya ca vādatthikā sammāsambuddhaṁ upasaṅkamimhāti attānaṁyeva ukkaṁseti.  Evaṁ attānaṁ ukkaṁsetvā Bhagavantaṁ nimantayamāno adhivāsetu meti-ādimāha.  Tattha adhivāsetūti sampaṭicchatu.  Svātanāyāti yaṁ me tumhesu kāraṁ karoto sve bhavissati puññañca pītipāmojjañca, tadatthāya.  Adhivāsesi Bhagavā tuṇhībhāvenāti Bhagavā (CS:pg.2.184) kāyaṅgaṁ vā vācaṅgaṁ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṁ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi.  Saccakassa anuggahakaraṇatthaṁ manasāva sampaṭicchīti vuttaṁ hoti.  
 363.  Yamassa patirūpaṁ maññeyyāthāti te kira Licchavī tassa pañcathālipākasatāni niccabhattaṁ (MA.35./II,283.) āharanti Tadeva sandhāya esa sve tumhe yaṁ assa samaṇassa Gotamassa patirūpaṁ kappiyanti maññeyyātha, taṁ āhareyyātha; samaṇassa hi Gotamassa tumhe paricārakā kappiyākappiyaṁ yuttāyuttaṁ jānāthāti vadati.  Bhattābhihāraṁ abhihariṁsūti abhiharitabbaṁ bhattaṁ abhihariṁsu.  Paṇītenāti uttamena.  Sahatthāti sahatthena.  Santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṁ suhitaṁ yāvadatthaṁ katvā.  Sampavāretvāti suṭṭhu pavāretvā, alaṁ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpetvā.  Bhuttāvinti bhuttavantaṁ.  Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṁ, apanītahatthanti vuttaṁ hoti.  “Onittapattapāṇin”tipi pāṭho, tassattho, onittaṁ nānābhūtaṁ pattaṁ pāṇito assāti onittapattapāṇī.  Taṁ onittapattapāṇiṁ, hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṁ nikkhipitvā nisinnanti attho.  Ekamantaṁ nisīdīti Bhagavantaṁ evaṁbhūtaṁ ñatvā ekasmiṁ okāse nisīdīti attho.  Puññañcāti yaṁ imasmiṁ dāne puññaṁ, āyatiṁ vipākakkhandhāti attho.  Puññamahīti vipākakkhandhānaṁyeva parivāro.  Taṁ dāyakānaṁ sukhāya hotūti taṁ imesaṁ Licchavīnaṁ sukhatthāya hotu.  Idaṁ kira so ahaṁ pabbajito nāma, pabbajitena ca na yuttaṁ attano dānaṁ niyyātetunti tesaṁ niyyātento evamāha.  Atha Bhagavā yasmā Licchavīhi saccakassa dinnaṁ, na Bhagavato.  Saccakena pana Bhagavato dinnaṁ, tasmā tamatthaṁ dīpento yaṁ kho, Aggivessanāti-ādimāha.  Iti Bhagavā nigaṇṭhassa matena vināyeva attano dinnaṁ dakkhiṇaṁ nigaṇṭhassa niyyātesi, sā cassa anāgate vāsanā bhavissatīti.
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.36.)6.Mahāsaccakasutavaṇṇanā 

 364. Evaṁ (CS:pg.2.185) me sutanti Mahāsaccakasuttaṁ.  Tattha ekaṁ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamayanti ca tīhi padehi ekova samayo vutto.  Bhikkhūnañhi (MA.36./II,284.) vattapaṭipattiṁ katvā mukhaṁ dhovitvā pattacīvaramādāya cetiyaṁ vanditvā kataraṁ gāmaṁ pavisissāmāti vitakkamāḷake ṭhitakālo nāma hoti.  Bhagavā evarūpe samaye rattadupaṭṭaṁ nivāsetvā kāyabandhanaṁ bandhitvā paṁsukūlacīvaraṁ ekaṁsaṁ pārupitvā gandhakuṭito nikkhamma bhikkhusaṅghaparivuto gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi.  Taṁ sandhāya,-- “ekaṁ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamayan”ti ca vuttaṁ.  Pavisitukāmoti piṇḍāya pavisissāmīti evaṁ katasanniṭṭhāno.  Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti?  Vādāropanajjhāsayena.  Evaṁ kirassa ahosi -- “pubbepāhaṁ apaṇḍitatāya sakalaṁ Vesāliparisaṁ gahetvā samaṇassa Gotamassa santikaṁ gantvā parisamajjhe maṅku jāto.  Idāni tathā akatvā ekakova gantvā vādaṁ āropessāmi.  Yadi samaṇaṁ Gotamaṁ parājetuṁ sakkhissāmi, attano laddhiṁ dīpetvā jayaṁ karissāmi.  Yadi samaṇassa Gotamassa jayo bhavissati, andhakāre naccaṁ viya na koci jānissatī”ti niddāpañhaṁ nāma gahetvā iminā vādajjhāsayena upasaṅkami.  
 Anukampaṁ upādāyāti saccakassa nigaṇṭhaputtassa anukampaṁ paṭicca.  Therassa kirassa evaṁ ahosi-- “Bhagavati muhuttaṁ nisinne Buddhadassanaṁ dhammassavanañca labhissati.  Tadassa dīgharattaṁ hitāya sukhāya saṁvattissatī”ti.  Tasmā Bhagavantaṁ yācitvā paṁsukūlacīvaraṁ catugguṇaṁ paññapetvā nisīdatu Bhagavāti āha.  “Kāraṇaṁ Ānando vadatī”ti sallakkhetvā nisīdi Bhagavā paññatte āsane.  Bhagavantaṁ etadavocāti yaṁ pana pañhaṁ ovaṭṭikasāraṁ katvā ādāya āgato taṁ ṭhapetvā passena tāva pariharanto etaṁ santi, bho Gotamāti-ādivacanaṁ avoca.  
 365. Phusanti hi te, bho Gotamāti te samaṇabrāhmaṇā sarīre uppannaṁ sārīrikaṁ dukkhaṁ vedanaṁ phusanti labhanti, anubhavantīti attho.  Ūrukkhambhoti khambhakata-ūrubhāvo, ūruthaddhatāti attho.  Vimhayatthavasena panettha bhavissatīti anāgatavacanaṁ kataṁ.  Kāyanvayaṁ hotīti kāyānugataṁ (CS:pg.2.186) hoti kāyassa vasavatti. (MA.36./II,285.) Kāyabhāvanāti pana vipassanā vuccati, tāya cittavikkhepaṁ pāpuṇanto nāma natthi, iti nigaṇṭho asantaṁ abhūtaṁ yaṁ natthi, tadevāha.  Cittabhāvanātipi samatho vuccati, samādhiyuttassa ca puggalassa ūrukkhambhādayo nāma natthi, iti nigaṇṭho idaṁ abhūtameva āha.  Aṭṭhakathāyaṁ pana vuttaṁ-- “yatheva ‘bhūtapubbanti vatvā ūrukkhambhopi nāma bhavissatī’ti-ādīni vadato anāgatarūpaṁ na sameti, tathā atthopi na sameti, asantaṁ abhūtaṁ yaṁ natthi, taṁ kathetī”ti.  
 No kāyabhāvananti pañcātapatappanādiṁ attakilamathānuyogaṁ sandhāyāha.  Ayañhi tesaṁ kāyabhāvanā nāma.  Kiṁ pana so disvā evamāha?  So kira divādivassa vihāraṁ āgacchati, tasmiṁ kho pana samaye bhikkhū pattacīvaraṁ paṭisāmetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu paṭisallānaṁ upagacchanti.  So te paṭisallīne disvā cittabhāvanāmattaṁ ete anuyuñjanti, kāyabhāvanā panetesaṁ natthīti maññamāno evamāha.  
 366. Atha naṁ Bhagavā anuyuñjanto kinti pana te, Aggivessana, kāyabhāvanā sutāti āha.  So taṁ vitthārento seyyathidaṁ, Nando vacchoti-ādimāha.  Tattha Nandoti tassa nāmaṁ.  Vacchoti gottaṁ.  Kisoti nāmaṁ.  Saṁkiccoti gottaṁ.  Makkhaligosālo heṭṭhā āgatova.  Eteti ete tayo janā, te kira kiliṭṭhatapānaṁ matthakapattā ahesuṁ.  Uḷārāni uḷārānīti paṇītāni paṇītāni.  Gāhenti nāmāti balaṁ gaṇhāpenti nāma.  Brūhentīti vaḍḍhenti.  Medentīti jātamedaṁ karonti.  Purimaṁ pahāyāti purimaṁ dukkarakāraṁ pahāya.  Pacchā upacinantīti pacchā uḷārakhādanīyādīhi santappenti, vaḍḍhenti.  Ācayāpacayo hotīti vaḍḍhi ca avaḍḍhi ca hoti, iti imassa kāyassa kālena vaḍḍhi, kālena parihānīti vaḍḍhiparihānimattameva paññāyati, kāyabhāvanā pana na paññāyatīti dīpetvā cittabhāvanaṁ pucchanto, “Kinti pana te, Aggivessana, cittabhāvanā sutā”ti āha.  Na sampāyāsīti sampādetvā kathetuṁ nāsakkhi, yathā taṁ bālaputhujjano.  
(MA.36./II,286.) 367. Kuto (CS:pg.2.187) pana tvanti yo tvaṁ evaṁ oḷārikaṁ dubbalaṁ kāyabhāvanaṁ na jānāsi?  So tvaṁ kuto saṇhaṁ sukhumaṁ cittabhāvanaṁ jānissasīti.  Imasmiṁ pana ṭhāne Codanālayatthero, “abuddhavacanaṁ nāmetaṁ padan”ti bījaniṁ ṭhapetvā pakkamituṁ ārabhi.  Atha naṁ Mahāsīvatthero āha-- “dissati, bhikkhave, imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopi ādānampi nikkhepanampī”ti (saṁ.ni.2.62).  Taṁ sutvā sallakkhesi-- “oḷārikaṁ kāyaṁ pariggaṇhantassa uppannavipassanā oḷārikāti vattuṁ vaṭṭatī”ti.  
 368. Sukhasārāgīti sukhasārāgena samannāgato.  Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanāti na anantarāva uppajjati, sukhadukkhānañhi anantarapaccayatā paṭṭhāne (paṭṭhā.1.2.45-46) paṭisiddha.Yasmā pana sukhe aniruddhe dukkhaṁ nuppajjati, tasmā idha evaṁ vuttaṁ.  Pariyādāya tiṭṭhatīti khepetvā gaṇhitvā tiṭṭhati.  Ubhatopakkhanti sukhaṁ ekaṁ pakkhaṁ dukkhaṁ ekaṁ pakkhanti evaṁ ubhatopakkhaṁ hutvā.  
 369. Uppannāpi sukhā vedanā cittaṁ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa.  Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṁ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassāti ettha kāyabhāvanā vipassanā, cittabhāvanā samādhi.  Vipassanā ca sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā.  Samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno.  Kathaṁ?  Vipassanaṁ paṭṭhapetvā nisinnassa hi addhāne gacchante gacchante tattha tattha aggi-uṭṭhānaṁ viya hoti, kacchehi sedā muccanti, matthakato usumavaṭṭi-uṭṭhānaṁ viya hotīti cittaṁ haññati vihaññati vipphandati.  Evaṁ tāva vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā.  Uppanne pana kāyike vā cetasike vā dukkhe taṁ dukkhaṁ vikkhambhetvā samāpattiṁ samāpannassa samāpattikkhaṇe dukkhaṁ dūrāpagataṁ hoti, anappakaṁ sukhaṁ okkamati.  Evaṁ samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno.  Yathā vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā, na tathā samādhi.  Yathā samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno, na ca tathā vipassanāti.  Tena vuttaṁ-- “uppannāpi (MA.36./II,287.) sukhā vedanā cittaṁ na pariyādāya (CS:pg.2.188) tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa.  Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṁ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassā”ti.  
 370. Āsajja upanīyāti guṇe ghaṭṭetvā ceva upanetvā ca.  Taṁ vata meti taṁ vata mama cittaṁ.  
 371. Kiñhi no siyā, Aggivessanāti, Aggivessana, kiṁ na bhavissati, bhavissateva, mā evaṁ saññī hohi, uppajjiyeva me sukhāpi dukkhāpi vedanā, uppannāya panassā ahaṁ cittaṁ pariyādāya ṭhātuṁ na demi.  Idānissa tamatthaṁ pakāsetuṁ upari pasādāvahaṁ dhammadesanaṁ desetukāmo mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṁ ārabhi.  Tattha idha me, Aggivessana, pubbeva sambodhā …pe… tattheva nisīdiṁ, alamidaṁ padhānāyāti idaṁ sabbaṁ heṭṭhā Pāsarāsisutte vuttanayeneva veditabbaṁ.  Ayaṁ pana viseso, tattha bodhipallaṅke nisajjā, idha dukkarakārikā.  
 374. Allakaṭṭhanti allaṁ udumbarakaṭṭhaṁ.  Sasnehanti sakhīraṁ.  Kāmehīti vatthukāmehi.  Avūpakaṭṭhāti anapagatā.  Kāmacchandoti-ādīsu kilesakāmova chandakaraṇavasena chando.  Sinehakaraṇavasena sneho.  Mucchākaraṇavasena mucchā.  Pipāsākaraṇavasena pipāsa.  Anudahanavasena pariḷāhoti veditabbo.  Opakkamikāti upakkamanibbattā.  Ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyāti sabbaṁ lokuttaramaggavevacanameva.  
 Idaṁ panettha opammasaṁsandanaṁ-- allaṁ sakhīraṁ udumbarakaṭṭhaṁ viya hi kilesakāmena vatthukāmato anissaṭapuggalā.  Udake pakkhittabhāvo viya kilesakāmena tintatā; manthanenāpi aggino anabhinibbattanaṁ viya kilesakāmena vatthukāmato anissaṭānaṁ opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo.  Amanthanenāpi aggino anabhinibbattanaṁ viya tesaṁ puggalānaṁ vināpi opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo.  Dutiya-upamāpi imināva nayena veditabbā.  Ayaṁ pana viseso, purimā saputtabhariyapabbajjāya upamā; pacchimā brāhmaṇadhammikapabbajjāya.  
(MA.36./II,288.) 376. Tatiya-upamāya (CS:pg.2.189) koḷāpanti chinnasinehaṁ nirāpaṁ.  Thale nikkhittanti pabbatathale vā bhūmithale vā nikkhittaṁ.  Etthāpi idaṁ opammasaṁsandanaṁ-- sukkhakoḷāpakaṭṭhaṁ viya hi kilesakāmena vatthukāmato nissaṭapuggalā, ārakā udakā thale nikkhittabhāvo viya kilesakāmena atintatā.  Manthanenāpi aggino abhinibbattanaṁ viya kilesakāmena vatthukāmato nissaṭānaṁ abbhokāsikanesajjikādivasena opakkamikāhipi vedanāhi lokuttaramaggassa adhigamo.  Aññassa rukkhassa sukkhasākhāya saddhiṁ ghaṁsanamatteneva aggino abhinibbattanaṁ viya vināpi opakkamikāhi vedanāhi sukhāyeva paṭipadāya lokuttaramaggassa adhigamoti.  Ayaṁ upamā Bhagavatā attano atthāya āhaṭā.  
 377. Idāni attano dukkarakārikaṁ dassento, tassa mayhanti-ādimāha.  Kiṁ pana Bhagavā dukkaraṁ akatvā Buddho bhavituṁ na samatthoti?  Katvāpi akatvāpi samatthova.  Atha kasmā akāsīti?  Sadevakassa lokassa attano parakkamaṁ dassessāmi.  So ca maṁ vīriyanimmathanaguṇo hāsessatīti.  Pāsāde nisinnoyeva hi paveṇi-āgataṁ rajjaṁ labhitvāpi khattiyo na tathāpamudito hoti, yathā balakāyaṁ gahetvā saṅgāme dve tayo sampahāre datvā amittamathanaṁ katvā pattarajjo.  Evaṁ pattarajjassa hi rajjasiriṁ anubhavantassa parisaṁ oloketvā attano parakkamaṁ anussaritvā, “Asukaṭṭhāne asukakammaṁ katvā asukañca asukañca amittaṁ evaṁ vijjhitvā evaṁ paharitvā imaṁ rajjasiriṁ pattosmī”ti cintayato balavasomanassaṁ uppajjati.  Evamevaṁ Bhagavāpi sadevakassa lokassa parakkamaṁ dassessāmi, so hi maṁ parakkamo ativiya hāsessati, somanassaṁ uppādessatīti dukkaramakāsi.  
 Apica pacchimaṁ janataṁ anukampamānopi akāsiyeva, pacchimā hi janatā sammāsambuddho kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvāpi padhānaṁ padahitvāva sabbaññutaññāṇaṁ patto, kimaṅgaṁ pana mayanti padhānavīriyaṁ kattabbaṁ maññissati; evaṁ sante khippameva jātijarāmaraṇassa antaṁ karissatīti pacchimaṁ janataṁ anukampamāno akāsiyeva.  
(MA.36./II,289.) Dantebhidantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṁ ṭhapetvā.  Cetasā cittanti kusalacittena akusalacittaṁ.  Abhiniggaṇheyyanti niggaṇheyyaṁ.  Abhinippīḷeyyanti (CS:pg.2.190) nippīḷeyyaṁ.  Abhisantāpeyyanti tāpetvā vīriyanimmathanaṁ kareyyaṁ.  Sāraddhoti sadaratho.  Padhānābhitunnassāti padhānena abhitunnassa, viddhassa satoti attho.  
 378. Appāṇakanti nirassāsakaṁ.  Kammāragaggariyāti kammārassa gaggaranāḷiyā.  Sīsavedanā hontīti kutoci nikkhamituṁ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti.  Sīsaveṭhaṁ dadeyyāti sīsaveṭhanaṁ dadeyya.  Devatāti bodhisattassa caṅkamanakoṭiyaṁ paṇṇasālapariveṇasāmantā ca adhivatthā devatā.  
 Tadā kira bodhisattassa adhimatte kāyadāhe uppanne mucchā udapādi.  So caṅkameva nisinno hutvā papati.  Taṁ disvā devatā evamāhaṁsu-- “vihārotveva so arahato”ti, “Arahanto nāma evarūpā honti matakasadisā”ti laddhiyā vadanti.  Tattha yā devatā “kālaṅkato”ti āhaṁsu, tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṁ -- “tumhākaṁ putto kālaṅkato”ti.  Mama putto Buddho hutvā kālaṅkato, no ahutvāti?  Buddho bhavituṁ nāsakkhi, padhānabhūmiyaṁyeva patitvā kālaṅkatoti.  Nāhaṁ saddahāmi, mama puttassa bodhiṁ apatvā kālaṅkiriyā nāma natthīti.  
 Aparabhāge sammāsambuddhassa dhammacakkaṁ pavattetvā anupubbena Rājagahaṁ gantvā Kapilavatthuṁ anuppattassa suddhodanamahārājā pattaṁ gahetvā pāsādaṁ āropetvā yāgukhajjakaṁ datvā antarābhattasamaye etamatthaṁ ārocesi-- tumhākaṁ Bhagavā padhānakaraṇakāle devatā āgantvā, “putto te, mahārāja, kālaṅkato”ti āhaṁsūti.  Kiṁ saddahasi mahārājāti?  Na Bhagavā saddahinti.  Idāni, mahārāja, supinappaṭiggahaṇato paṭṭhāya acchariyāni passanto kiṁ saddahissasi?  Ahampi Buddho jāto, tvampi Buddhapitā jāto, pubbe pana mayhaṁ aparipakke ñāṇe bodhicariyaṁ carantassa dhammapālakumārakālepi sippaṁ uggahetuṁ gatassa, “tumhākaṁ putto dhammapālakumāro kālaṅkato, idamassa (MA.36./II,290.) aṭṭhī”ti eḷakaṭṭhiṁ āharitvā dassesuṁ, tadāpi tumhe, “mama puttassa antarāmaraṇaṁ nāma natthi, nāhaṁ saddahāmī”ti avocuttha, mahārājāti imissā aṭṭhuppattiyā Bhagavā mahādhammapālajātakaṁ kathesi.  
 379. Mā (CS:pg.2.191) kho tvaṁ mārisāti sampiyāyamānā āhaṁsu.  Devatānaṁ kirāyaṁ piyamanāpavohāro, yadidaṁ mārisāti.  Ajajjitanti abhojanaṁ.  Halanti vadāmīti alanti vadāmi, alaṁ iminā evaṁ mā karittha, yāpessāmahanti evaṁ paṭisedhemīti attho.  
 380-1. Maṅguracchavīti maṅguramacchacchavi.  Etāva paramanti tāsampi vedanānametaṁyeva paramaṁ, uttamaṁ pamāṇaṁ.  Pitu sakkassa kammante …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharitāti rañño kira vappamaṅgaladivaso nāma hoti, tadā anekappakāraṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādenti.  Nagaravīthiyo sodhāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapāpetvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā sakalanagaraṁ devavimānaṁ viya alaṅkaronti.  Sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti.  Rañño kammante naṅgalasatasahassaṁ yojīyati.  Tasmiṁ pana divase ekena ūnaṁ aṭṭhasataṁ yojenti.  Sabbanaṅgalāni saddhiṁ balibaddarasmiyottehi jāṇussoṇissa ratho viya rajataparikkhittāni honti.  Rañño ālambananaṅgalaṁ rattasuvaṇṇaparikkhittaṁ hoti.  Balibaddānaṁ siṅgānipi rasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhittā honti.  Rājā mahāparivārena nikkhamanto puttaṁ gahetvā agamāsi.  
 Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapattapalāso sandacchāyo ahosi.  Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṁ paññapetvā upari suvaṇṇatārakakhacitaṁ vitānaṁ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṁ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṁ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṁ agamāsi.  Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṁ gaṇhāti.  Amaccā ekenūna-aṭṭhasatarajatanaṅgalāni gahetvā ito cito ca kasanti.  Rājā pana orato pāraṁ gacchati, pārato vā oraṁ gacchati.  Etasmiṁ ṭhāne mahāsampatti hoti, bodhisattaṁ parivāretvā nisinnā dhātiyo rañño sampattiṁ passissāmāti antosāṇito bahi nikkhantā. (MA.36./II,291.) Bodhisatto ito cito ca olokento kañci adisvā vegena uṭṭhāya pallaṅkaṁ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṁ nibbattesi.  Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṁ cirāyiṁsu, sesarukkhānaṁ (CS:pg.2.192) chāyā nivattā, tassa pana rukkhassa parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi.  Dhātiyo ayyaputto ekakoti vegena sāṇiṁ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṁ sayane pallaṅkena nisinnaṁ tañca pāṭihāriyaṁ disvā gantvā rañño ārocayiṁsu -- “kumāro deva, evaṁ nisinno aññesaṁ rukkhānaṁ chāyā nivattā, jamburukkhassa parimaṇḍalā ṭhitā”ti.  Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṁ disvā, “idaṁ te, tāta, dutiyaṁ vandanan”ti puttaṁ vandi.  Idametaṁ sandhāya vuttaṁ-- “pitu sakkassa kammante …pe… paṭhamajjhānaṁ upasampajja viharitā”ti.  Siyā nu kho eso maggo bodhāyāti bhaveyya nu kho etaṁ ānāpānassatipaṭhamajjhānaṁ bujjhanatthāya maggoti.  Satānusāriviññāṇanti nayidaṁ bodhāya maggo bhavissati, ānāpānassatipaṭhamajjhānaṁ pana bhavissatīti evaṁ ekaṁ dve vāre uppannasatiyā anantaraṁ uppannaviññāṇaṁ satānusāriviññāṇaṁ nāma.  Yaṁ taṁ sukhanti yaṁ taṁ ānāpānassatipaṭhamajjhānasukhaṁ.  
 382. Paccupaṭṭhitā hontīti paṇṇasālapariveṇasammajjanādivattakaraṇena upaṭṭhitā honti.  Bāhullikoti paccayabāhulliko.  Āvatto bāhullāyāti rasagiddho hutvā paṇītapiṇḍapātādīnaṁ atthāya āvatto.  Nibbijja pakkamiṁsūti ukkaṇṭhitvā dhammaniyāmeneva pakkantā bodhisattassa sambodhiṁ pattakāle kāyavivekassa okāsadānatthaṁ dhammatāya gatā.  Gacchantā ca aññaṭṭhānaṁ agantvā bārāṇasimeva agamaṁsu.  Bodhisatto tesu gatesu addhamāsaṁ kāyavivekaṁ labhitvā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisīditvā sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhi.  
 383. Vivicceva kāmehīti-ādi bhayabherave vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 387. Abhijānāmi kho panāhanti ayaṁ pāṭiyekko anusandhi.  Nigaṇṭho kira cintesi-- “Ahaṁ samaṇaṁ Gotamaṁ ekaṁ pañhaṁ pucchiṁ.  Samaṇo Gotamo ‘aparāpi maṁ, Aggivessana, aparāpi maṁ, Aggivessanā’ti pariyosānaṁ adassento kathetiyeva.  Kupito nu kho”ti?  Atha Bhagavā, (MA.36./II,292.) Aggivessana Tathāgate anekasatāya parisāya dhammaṁ desente kupito (CS:pg.2.193) samaṇo Gotamoti ekopi vattā natthi, paresaṁ bodhanatthāya paṭivijjhanatthāya eva Tathāgato dhammaṁ desetīti dassento imaṁ dhammadesanaṁ ārabhi.  Tattha ārabbhāti sandhāya.  Yāvadevāti payojanavidhi paricchedaniyamanaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti -- paresaṁ viññāpanameva Tathāgatassa dhammadesanāya payojanaṁ, tasmā na ekasseva deseti, yattakā viññātāro atthi, sabbesaṁ desetīti.  Tasmiṁyeva purimasminti iminā kiṁ dassetīti?  Saccako kira cintesi-- “samaṇo Gotamo abhirūpo pāsādiko suphusitaṁ dantāvaraṇaṁ, jivhā mudukā, madhuraṁ vākkaraṇaṁ, parisaṁ rañjento maññe vicarati, anto panassa cittekaggatā natthī”ti.  Atha Bhagavā, Aggivessana, na Tathāgato parisaṁ rañjento vicarati, cakkavāḷapariyantāyapi parisāya Tathāgato dhammaṁ deseti, asallīno anupalitto ettakaṁ ekavihārī, suññataphalasamāpattiṁ anuyuttoti dassetuṁ evamāha.  
 Ajjhattamevāti gocarajjhattameva.  Sannisādemīti sannisīdāpemi, Tathāgato hi yasmiṁ khaṇe parisā sādhukāraṁ deti, tasmiṁ khaṇe pubbābhogena paricchinditvā phalasamāpattiṁ samāpajjati, sādhukārasaddassa nigghose avicchinneyeva samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṁ deseti, Buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko hotīti assāsavāre passāsavāre samāpattiṁ samāpajjanti.  Yena sudaṁ niccakappanti yena suññena phalasamādhinā niccakālaṁ viharāmi, tasmiṁ samādhinimitte cittaṁ saṇṭhapemi samādahāmīti dasseti.  
 Okappaniyametanti saddahaniyametaṁ.  Evaṁ Bhagavato ekaggacittataṁ sampaṭicchitvā idāni attano ovaṭṭikasāraṁ katvā ānītapañhaṁ pucchanto abhijānāti kho pana bhavaṁ Gotamo divā supitāti āha.  Yathā hi sunakho nāma asambhinnakhīrapakkapāyasaṁ sappinā yojetvā udarapūraṁ bhojitopi gūthaṁ disvā akhāditvā gantuṁ na sakkā, akhādamāno (MA.36./II,293.) ghāyitvāpi gacchati, aghāyitvāva gatassa kirassa sīsaṁ rujjati; evamevaṁ imassapi Satthā asambhinnakhīrapakkapāyasasadisaṁ abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva āsavakkhayā pasādanīyaṁ dhammadesanaṁ deseti.  Etassa pana evarūpaṁ dhammadesanaṁ (CS:pg.2.194) sutvā satthari pasādamattampi na uppannaṁ, tasmā ovaṭṭikasāraṁ katvā ānītapañhaṁ apucchitvā gantuṁ asakkonto evamāha.  Tattha yasmā thinamiddhaṁ sabbakhīṇāsavānaṁ arahattamaggeneva pahīyati, kāyadaratho pana upādinnakepi hoti anupādinnakepi.  Tathā hi kamaluppalādīni ekasmiṁ kāle vikasanti, ekasmiṁ makulāni honti, sāyaṁ kesañci rukkhānampi pattāni patilīyanti, pāto vipphārikāni honti.  Evaṁ upādinnakassa kāyassa darathoyeva darathavasena bhavaṅgasotañca idha niddāti adhippetaṁ, taṁ khīṇāsavānampi hoti.  Taṁ sandhāya, “abhijānāmahan”ti-ādimāha.  Sammohavihārasmiṁ vadantīti sammohavihāroti vadanti.  
 389. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā.  Upanītehīti upanetvā kathitehi.  Vacanappathehīti vacanehi.  Abhinanditvā anumoditvāti alanti cittena sampaṭicchanto abhinanditvā vācāyapi pasaṁsanto anumoditvā.  Bhagavatā imassa nigaṇṭhassa dve suttāni kathitāni.  Purimasuttaṁ eko bhāṇavāro, idaṁ diyaḍḍho, iti aḍḍhatiye bhāṇavāre sutvāpi ayaṁ nigaṇṭho neva abhisamayaṁ patto, na pabbajito, na saraṇesu patiṭṭhito.  Kasmā etassa Bhagavā dhammaṁ desesīti?  Anāgate vāsanatthāya.  Passati hi Bhagavā, “imassa idāni upanissayo natthi, mayhaṁ pana parinibbānato samadhikānaṁ dvinnaṁ vassasatānaṁ accayena tambapaṇṇidīpe sāsanaṁ patiṭṭhahissati.  Tatrāyaṁ kulaghare nibbattitvā sampatte kāle pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patvā kāḷabuddharakkhito nāma mahākhīṇāsavo bhavissatī”ti.  Idaṁ disvā anāgate vāsanatthāya dhammaṁ desesi.  
 Sopi tattheva tambapaṇṇidīpamhi sāsane patiṭṭhite devalokato cavitvā dakkhiṇagirivihārassa bhikkhācāragāme ekasmiṁ amaccakule nibbatto pabbajjāsamatthayobbane pabbajitvā tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ uggahetvā gaṇaṁ pariharanto (MA.36./II,294.) mahābhikkhusaṅghaparivuto upajjhāyaṁ passituṁ agamāsi.  Athassa upajjhāyo saddhivihārikaṁ codessāmīti tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ uggahetvā āgatena tena saddhiṁ mukhaṁ datvā kathāmattampi na akāsi.  So paccūsasamaye vuṭṭhāya therassa santikaṁ gantvā,-- “tumhe, bhante, mayi ganthakammaṁ katvā tumhākaṁ santikaṁ āgate mukhaṁ datvā kathāmattampi na (CS:pg.2.195) karittha, ko mayhaṁ doso”ti pucchi.  Thero āha-- “tvaṁ, āvuso, Buddharakkhita ettakeneva ‘pabbajjākiccaṁ me matthakaṁ pattan’ti saññaṁ karosī”ti.  Kiṁ karomi, bhanteti?  Gaṇaṁ vinodetvā tvaṁ papañcaṁ chinditvā cetiyapabbatavihāraṁ gantvā samaṇadhammaṁ karohīti.  So upajjhāyassa ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patvā puññavā rājapūjito hutvā mahābhikkhusaṅghaparivāro cetiyapabbatavihāre vasi.  
 Tasmiñhi kāle tissamahārājā uposathakammaṁ karonto cetiyapabbate rājaleṇe vasati.  So therassa upaṭṭhākabhikkhuno saññaṁ adāsi-- “yadā mayhaṁ ayyo pañhaṁ vissajjeti, dhammaṁ vā katheti, tadā me saññaṁ dadeyyāthā”ti.  Theropi ekasmiṁ dhammassavanadivase bhikkhusaṅghaparivāro kaṇṭakacetiyaṅgaṇaṁ āruyha cetiyaṁ vanditvā kāḷatimbarurukkhamūle aṭṭhāsi.  Atha naṁ eko Piṇḍapātikatthero kāḷakārāmasuttante pañhaṁ pucchi.  Thero nanu, āvuso, ajja dhammassavanadivasoti āha.  Āma, bhante, dhammassavanadivasoti.  Tena hi pīṭhakaṁ ānetha, idheva nisinnā dhammassavanaṁ karissāmāti.  Athassa rukkhamūle āsanaṁ paññapetvā adaṁsu.  Thero pubbagāthā vatvā kāḷakārāmasuttaṁ ārabhi.  Sopissa upaṭṭhākadaharo rañño saññaṁ dāpesi.  Rājā pubbagāthāsu aniṭṭhitāsuyeva pāpuṇi.  Patvā ca aññātakaveseneva parisante ṭhatvā tiyāmarattiṁ ṭhitakova dhammaṁ sutvā therassa, idamavoca Bhagavāti vacanakāle (MA.36./II,295.) sādhukāraṁ adāsi.  Thero ñatvā, kadā āgatosi, mahārājāti pucchi.  Pubbagāthā osāraṇakāleyeva, bhanteti.  Dukkaraṁ te mahārāja, katanti.  Nayidaṁ, bhante, dukkaraṁ, yadi pana me ayyassa dhammakathaṁ āraddhakālato paṭṭhāya ekapadepi aññavihitabhāvo ahosi, tambapaṇṇidīpassa patodayaṭṭhinitudanamattepi ṭhāne sāmibhāvo nāma me mā hotūti sapathamakāsi.  
 Tasmiṁ pana Sutte Buddhaguṇā paridīpitā, tasmā rājā pucchi-- “ettakāva, bhante, Buddhaguṇā, udāhu aññepi atthī”ti.  Mayā kathitato, mahārāja, akathitameva bahu appamāṇanti.  Upamaṁ, bhante, karothāti.  Yathā, mahārāja (CS:pg.2.196) karīsasahassamatte sālikkhette ekasālisīsato avasesasālīyeva bahū, evaṁ mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti.  Aparampi, bhante, upamaṁ karothāti.  Yathā, mahārāja, mahāgaṅgāya oghapuṇṇāya sūcipāsaṁ sammukhaṁ kareyya, sūcipāsena gata-udakaṁ appaṁ, sesaṁ bahu, evameva mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti.  Aparampi, bhante, upamaṁ karothāti.  Idha, mahārāja, cātakasakuṇā nāma ākāse kīḷantā vicaranti.  Khuddakā sā sakuṇajāti, kiṁ nu kho tassa sakuṇassa ākāse pakkhapasāraṇaṭṭhānaṁ bahu, avaseso ākāso appoti?  Kiṁ, bhante, vadatha, appo tassa pakkhapasāraṇokāso, avasesova bahūti.  Evameva, mahārāja, appakā mayā Buddhaguṇā kathitā, avasesā bahū anantā appameyyāti.  Sukathitaṁ, bhante, anantā Buddhaguṇā ananteneva ākāsena upamitā.  Pasannā mayaṁ ayyassa, anucchavikaṁ pana kātuṁ na sakkoma.  Ayaṁ me duggatapaṇṇākāro imasmiṁ tambapaṇṇidīpe imaṁ tiyojanasatikaṁ rajjaṁ ayyassa demāti.  Tumhehi, mahārāja, attano pasannākāro kato, mayaṁ pana amhākaṁ dinnaṁ rajjaṁ tumhākaṁyeva dema, dhammena samena rajjaṁ kārehi mahārājāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahāsaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.37./II,296.)
 (M.37.)7.Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā 

 390. Evaṁ me sutanti Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṁ.  Tattha pubbārāme migāramātupāsādeti pubbārāmasaṅkhāte vihāre migāramātuyā pāsāde.  Tatrāyaṁ anupubbīkathā-atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṁ Bhagavantaṁ nimantetvā Buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satasahassaṁ dānaṁ datvā Bhagavato pādamūle nipajjitvā, “Anāgate tumhādisassa Buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī”ti patthanamakāsi.  Sā kappasatasahassaṁ devesu ceva manussesu ca saṁsaritvā amhākaṁ Bhagavato (CS:pg.2.197) kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañjayassa seṭṭhino gahe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhi.  Jātakāle cassā visākhāti nāmaṁ akaṁsu.  Sā yadā Bhagavā bhaddiyanagaraṁ agamāsi, tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṁ Bhagavato paccuggamanaṁ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi.  Aparabhāge Sāvatthiyaṁ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṁ gatā, tattha naṁ migāraseṭṭhi mātiṭṭhāne ṭhapesi, tasmā migāramātāti vuccati.  
 Patikulaṁ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṁ nāma kārāpesi.  Tasmiṁ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṁ agamaṁsu, muttānaṁ ekādasa nāḷiyo, pavāḷānaṁ dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṁ tettiṁsa nāḷiyo, iti etehi ca aññehi ca sattavaṇṇehi ratanehi niṭṭhānaṁ agamāsi.  Taṁ sīse paṭimukkaṁ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṁ hatthīnaṁ balaṁ dhārayamānāva naṁ itthī dhāretuṁ sakkoti.  Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṁ pasādhanaṁ vissajjetvā navahi koṭīhi Bhagavato vihāraṁ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṁ kāresi.  Tassa uparibhūmiyaṁ pañca gabbhasatāni honti, heṭṭhābhūmiyaṁ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi.  Sā “suddhapāsādova na sobhatī”ti taṁ parivāretvā pañca dvikūṭagehasatāni, (MA.37./II,297.) pañca cūḷapāsādasatāni, pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi.  Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṁ agamāsi.  
 Mātugāmattabhāve ṭhitāya visākhāya viya aññissā Buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi, purisattabhāve ṭhitassa ca Anāthapiṇḍikassa viya aññassa Buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi.  So hi catupaññāsakoṭiyo vissajjetvā Sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne Jetavanamahāvihāraṁ nāma kāresi.  Visākhā, Sāvatthiyā pācīnabhāge uttamadevīvihārasadise ṭhāne pubbārāmaṁ nāma kāresi.  Bhagavā imesaṁ dvinnaṁ kulānaṁ anukampāya Sāvatthiṁ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṁ vasi.  Ekaṁ antovassaṁ Jetavane vasati, ekaṁ pubbārāme, etasmiṁ pana samaye Bhagavā pubbārāme viharati.  Tena vuttaṁ-- “pubbārāme migāramātupāsāde”ti.  
 Kittāvatā (CS:pg.2.198) nu kho, bhanteti kittakena nu kho, bhante.  Saṁkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hotīti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṁ ārammaṇaṁ katvā vimuttacittatāya taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṁkhittena kittāvatā hoti?  Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, taṁ me khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgappaṭipadaṁ saṁkhittena desethāti pucchati.  Accantaniṭṭhoti khayavayasaṅkhātaṁ antaṁ atītāti accantā.  Accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho.  Accantaṁ yogakkhemīti accantayogakkhemī, niccayogakkhemīti attho.  Accantaṁ brahmacārīti accantabrahmacārī, niccabrahmacārīti attho.  Accantaṁ pariyosānamassāti purimanayeneva accantapariyosāno.  Seṭṭho devamanussānanti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo.  Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, khippametassa saṅkhepeneva paṭipattiṁ kathethāti Bhagavantaṁ yācati.  Kasmā panesa evaṁ vegāyatīti?  Kīḷaṁ anubhavitukāmatāya.  
 Ayaṁ kira uyyānakīḷaṁ āṇāpetvā catūhi mahārājūhi catūsu disāsu ārakkhaṁ gāhāpetvā dvīsu devalokesu devasaṅghena parivuto aḍḍhatiyāhi nāṭakakoṭīhi saddhiṁ erāvaṇaṁ (MA.37./II,298.) āruyha uyyānadvāre ṭhito imaṁ pañhaṁ sallakkhesi-- “Kittakena nu kho taṇhāsaṅkhayavimuttassa khīṇāsavassa saṅkhepato āgamaniyapubbabhāgapaṭipadā hotī”ti.  Athassa etadahosi-- “Ayaṁ pañho ativiya sassiriko, sacāhaṁ imaṁ pañhaṁ anuggaṇhitvāva uyyānaṁ pavisissāmi, chadvārikehi ārammaṇehi nimmathito na puna imaṁ pañhaṁ sallakkhessāmi tiṭṭhatu tāva uyyānakīḷā, satthu santikaṁ gantvā imaṁ pañhaṁ pucchitvā uggahitapañho uyyāne kīḷissāmī”ti hatthikkhandhe antarahito Bhagavato santike pāturahosi.  Tepi cattāro mahārājāno ārakkhaṁ gahetvā ṭhitaṭṭhāneyeva ṭhitā, paricārikadevasaṅghāpi nāṭakānipi erāvaṇopi nāgarājā tattheva uyyānadvāre aṭṭhāsi, evamesa kīḷaṁ anubhavitukāmatāya vegāyanto evamāha.  
 Sabbe dhammā nālaṁ abhinivesāyāti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo.  Te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya (CS:pg.2.199) nālaṁ na pariyattā na samatthā na yuttā, kasmā?  Gahitākārena atiṭṭhanato.  Te hi niccāti gahitāpi aniccāva sampajjanti, sukhāti gahitāpi dukkhāva sampajjanti, attāti gahitāpi anattāva sampajjanti, tasmā nālaṁ abhinivesāya.  Abhijānātīti aniccaṁ dukkhaṁ anattāti ñātapariññāya abhijānāti.  Parijānātīti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti.  Yaṁkiñci vedananti antamaso pañcaviññāṇasampayuttampi yaṁkiñci appamattakampi vedanaṁ anubhavati.  Iminā Bhagavā sakkassa devānamindassa vedanāvasena nibbattetvā arūpapariggahaṁ dasseti.  Sace pana vedanākammaṭṭhānaṁ heṭṭhā na kathitaṁ bhaveyya, imasmiṁ ṭhāne kathetabbaṁ siyā.  Heṭṭhā pana kathitaṁ, tasmā satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbaṁ.  Aniccānupassīti ettha aniccaṁ veditabbaṁ, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo.  Tattha aniccanti pañcakkhandhā, te hi uppādavayaṭṭhena aniccā.  Aniccānupassanāti pañcakkhandhānaṁ khayato vayato dassanañāṇaṁ.  Aniccānupassīti tena ñāṇena samannāgato (MA.37./II,299.) puggalo Tasmā “aniccānupassī viharatī”ti aniccato anupassanto viharatīti ayamettha attho.  
 Virāgānupassīti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca.  Tattha saṅkhārānaṁ khayavayato anupassanāpi, accantavirāgaṁ nibbānaṁ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā.  Tadubhayasamāṅgīpuggalo virāgānupassī nāma, taṁ sandhāya vuttaṁ “virāgānupassī”ti, virāgato anupassantoti attho.  Nirodhānupassimhipi eseva nayo, nirodhopi hi khayanirodho ca accantanirodho cāti duvidhoyeva.  Paṭinissaggānupassīti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo, so ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti Tattha pariccāgavossaggoti vipassanā, sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajjati.  Pakkhandanavossaggoti maggo, so hi nibbānaṁ ārammaṇaṁ ārammaṇato pakkhandati.  Dvīhipi vā kāraṇehi vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṁ kilesānañca vossajjanato, nibbānañca pakkhandanato.  Tasmā kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo, nirodhe nibbānadhātuyā cittaṁ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṁ magge sameti.  Tadubhayasamaṅgīpuggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā paṭinissaggānupassī nāma hoti.  Taṁ sandhāya vuttaṁ “paṭinissaggānupassī”ti.  Na kiñci loke upādiyatīti (CS:pg.2.200) kiñci ekampi saṅkhāragataṁ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati.  Anupādiyaṁ na paritassatīti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati.  Paccattaññeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati.  Khīṇā jātīti-ādinā panassa paccavekkhaṇāva dassitā.  Iti Bhagavā sakkassa devānamindassa saṁkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṁ pucchito sallahukaṁ katvā saṁkhitteneva khippaṁ kathesi.  
 391. Avidūre nisinno hotīti anantare kūṭāgāre nisinno hoti.  Abhisameccāti ñāṇena abhisamāgantvā, jānitvāti attho.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- kiṁ nu kho esa jānitvā anumodi, (MA.37./II,300.) udāhu ajānitvā vāti.  Kasmā panassa evamahosīti?  Thero kira na Bhagavato pañhavissajjanasaddaṁ assosi, sakkassa pana devarañño, “evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugatā”ti anumodanasaddaṁ assosi.  Sakko kira devarājā mahatā saddena anumodi.  Atha kasmā na Bhagavato saddaṁ assosīti?  Yathāparisaviññāpakattā.  Buddhānañhi dhammaṁ kathentānaṁ ekābaddhāya cakkavāḷapariyantāyapi parisāya saddo suyyati, pariyantaṁ pana muñcitvā aṅgulimattampi bahiddhā na niccharati.  Kasmā?  Evarūpā madhurakathā mā niratthakā agamāsīti.  Tadā Bhagavā migāramātupāsāde sattaratanamaye kūṭāgāre sirigabbhamhi nisinno hoti, tassa dakkhiṇapasse Sāriputtattherassa vasanakūṭāgāraṁ, vāmapasse Mahāmoggallānassa, antare chiddavivarokāso natthi, tasmā thero na Bhagavato saddaṁ assosi, sakkasseva assosīti.  
 Pañcahi tūriyasatehīti pañcaṅgikānaṁ tūriyānaṁ pañcahi satehi.  Pañcaṅgikaṁ tūriyaṁ nāma ātataṁ vitataṁ ātatavitataṁ susiraṁ ghananti imehi pañcahi aṅgehi samannāgataṁ.  Tattha ātataṁ nāma cammapariyonaddhesu bheri-ādīsu ekatalatūriyaṁ.  Vitataṁ nāma ubhayatalaṁ.  Ātatavitataṁ nāma tantibaddhapaṇavādi.  Susiraṁ vaṁsādi.  Ghanaṁ sammādi.  Samappitoti upagato.  Samaṅgībhūtoti tasseva vevacanaṁ.  Paricāretīti taṁ sampattiṁ anubhavanto tato tato indriyāni cāreti.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- parivāretvā vajjamānehi pañcahi tūriyasatehi samannāgato hutvā dibbasampattiṁ (CS:pg.2.201) anubhavatī.  Paṭipaṇāmetvāti apanetvā, nissaddāni kārāpetvāti attho.  Yatheva hi idāni saddhā rājāno garubhāvaniyaṁ bhikkhuṁ disvā-- “Asuko nāma ayyo āgacchati, mā, tātā, gāyatha, mā vādetha, mā naccathā”ti nāṭakāni paṭivinenti, sakkopi theraṁ disvā evamakāsi.  Cirassaṁ kho, mārisa moggallāna, imaṁ pariyāyamakāsīti evarūpaṁ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṁ hoti, lokiyā hi cirassaṁ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṁ āgataṁ disvā,-- “kuto bhavaṁ āgato, cirassaṁ (MA.37./II,301.) bhavaṁ āgato, kathaṁ te idhāgamanamaggo ñāto maggamūḷhosī”ti-ādīni vadanti.  Ayaṁ pana āgatapubbattāyeva evamāha.  Thero hi kālena kālaṁ devacārikaṁ gacchatiyeva.  Tattha pariyāyamakāsīti vāramakāsi.  Yadidaṁ idhāgamanāyāti yo ayaṁ idhāgamanāya vāro, taṁ, bhante, cirassamakāsīti vuttaṁ hoti.  Idamāsanaṁ paññattanti yojanikaṁ maṇipallaṅkaṁ paññapāpetvā evamāha.  
 392.  Bahukiccā bahukaraṇīyāti ettha yesaṁ bahūni kiccāni, te bahukiccā.  Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṁ.  Appeva sakena karaṇīyenāti sakaraṇīyameva appaṁ mandaṁ, na bahu, devānaṁ karaṇīyaṁ pana bahu, pathavito paṭṭhāya hi kapparukkhamātugāmādīnaṁ atthāya aṭṭā sakkassa santike chijjanti, tasmā niyamento āha-- apica devānaṁyeva tāvatiṁsānaṁ karaṇīyenāti.  Devānañhi dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikā itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṁ maṇḍanapasādhanakārikā devadhītā sayanaṁ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṁ atthāya aṭṭakaraṇaṁ natthi.  Ye pana sīmantare nibbattanti, te “mama santakā tava santakā”ti nicchetuṁ asakkontā aṭṭaṁ karonti, sakkaṁ devarājānaṁ pucchanti, so yassa vimānaṁ āsannataraṁ, tassa santakoti vadati.  Sace dvepi samaṭṭhāne honti, yassa vimānaṁ olokento ṭhito, tassa santakoti vadati.  Sace ekampi na oloketi, taṁ ubhinnaṁ kalahupacchedanatthaṁ attano santakaṁ karoti.  Taṁ sandhāya, “devānaṁyeva tāvatiṁsānaṁ karaṇīyenā”ti āha.  Apicassa evarūpaṁ kīḷākiccampi karaṇīyameva.  
 Yaṁ (CS:pg.2.202) no khippameva antaradhāyatīti yaṁ amhākaṁ sīghameva andhakāre rūpagataṁ viya na dissati.  Iminā-- “Ahaṁ, bhante, taṁ pañhavissajjanaṁ na sallakkhemī”ti dīpeti.  Thero-- “kasmā nu kho ayaṁ yakkho asallakkhaṇabhāvaṁ dīpeti, passena pariharatī”ti āvajjanto-- “devā nāma mahāmūḷhā honti.  Chadvārikehi ārammaṇehi nimmathīyamānā attano bhuttābhuttabhāvampi pītāpītabhāvampi na jānanti, idha katamettha pamussantī”ti aññāsi. (MA.37./II,302.) Keci panāhu-- “thero etassa garu bhāvaniyo, tasmā ‘idāneva loke aggapuggalassa santike pañhaṁ uggahetvā āgato, idāneva nāṭakānaṁ antaraṁ paviṭṭhoti evaṁ maṁ thero tajjeyyā’ti bhayena evamāhā”ti.  Etaṁ pana kohaññaṁ nāma hoti, na ariyasāvakassa evarūpaṁ kohaññaṁ nāma hoti, tasmā mūḷhabhāveneva na sallakkhesīti veditabbaṁ.  Upari kasmā sallakkhesīti?  Thero tassa somanassasaṁvegaṁ janayitvā tamaṁ nīhari, tasmā sallakkhesīti.  
 Idāni sakko pubbe attano evaṁ bhūtakāraṇaṁ therassa ārocetuṁ bhūtapubbanti-ādimāha.  Tattha samupabyūḷhoti sannipatito rāsibhūto.  Asurā parājiniṁsūti asurā parājayaṁ pāpuṇiṁsu.  Kadā panete parājitāti?  Sakkassa nibbattakāle.  Sakko kira anantare attabhāve Magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo ahosi, paṇḍito byatto, bodhisattacariyā viyassa cariyā ahosi.  So tettiṁsa purise gahetvā kalyāṇamakāsi.  Ekadivasaṁ attanova paññāya upaparikkhitvā gāmamajjhe mahājanassa sannipatitaṭṭhāne kacavaraṁ ubhayato apabbahitvā taṁ ṭhānaṁ atiramaṇīyamakāsi, puna tattheva maṇḍapaṁ kāresi, puna gacchante kāle sālaṁ kāresi.  Gāmato ca nikkhamitvā gāvutampi aḍḍhayojanampi tigāvutampi yojanampi vicaritvā tehi sahāyehi saddhiṁ visamaṁ samaṁ akāsi.  Te sabbepi ekacchandā tattha tattha setuyuttaṭṭhānesu setuṁ, maṇḍapasālāpokkharaṇīmālāgaccharopanādīnaṁ yuttaṭṭhānesu maṇḍapādīni karontā bahuṁ puññamakaṁsu Magho satta vatapadāni pūretvā kāyassa bhedā saddhiṁ sahāyehi tāvatiṁsabhavane nibbatti.  
 Tasmiṁ (CS:pg.2.203) kāle asuragaṇā tāvatiṁsadevaloke paṭivasanti.  Sabbe te devānaṁ samānāyukā samānavaṇṇā ca honti, te sakkaṁ saparisaṁ disvā adhunā nibbattā navakadevaputtā āgatāti mahāpānaṁ sajjayiṁsu.  Sakko devaputtānaṁ (MA.37./II,303.) saññaṁ adāsi-- “Amhehi kusalaṁ karontehi na parehi saddhiṁ sādhāraṇaṁ kataṁ, tumhe gaṇḍapānaṁ mā pivittha pītamattameva karothā”ti.  Te tathā akaṁsu.  Bāla-asurā gaṇḍapānaṁ pivitvā mattā niddaṁ okkamiṁsu.  Sakko devānaṁ saññaṁ datvā te pādesu gāhāpetvā sinerupāde khipāpesi, sinerussa heṭṭhimatale asurabhavanaṁ nāma atthi, tāvatiṁsadevalokappamāṇameva.  Tattha asurā vasanti.  Tesampi cittapāṭali nāma rukkho atthi.  Te tassa pupphanakāle jānanti-- “nāyaṁ tāvatiṁsā, sakkena vañcitā mayan”ti.  Te gaṇhatha nanti vatvā sineruṁ pariharamānā deve vuṭṭhe vammikapādato vammikamakkhikā viya abhiruhiṁsu.  Tattha kālena devā jinanti, kālena asurā.  Yadā devānaṁ jayo hoti, asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhanti.  Yadā asurānaṁ jayo hoti, deve yāva vedikapādā anubandhanti.  Tasmiṁ pana saṅgāme devānaṁ jayo ahosi, devā asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhiṁsu.  Sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṁ ṭhapesi.  Evaṁ ārakkhaṁ datvā vedikapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi.  Asurā kālena kālaṁ uṭṭhahitvā tā paṭimāyo disvā, “sakko appamatto tiṭṭhatī”ti tatova nivattanti.  Tato paṭinivattitvāti vijitaṭṭhānato nivattitvā.  Paricārikāyoti mālāgandhādikammakārikāyo.  
 393. Vessavaṇo ca mahārājāti so kira sakkassa vallabho, balavavissāsiko, tasmā sakkena saddhiṁ agamāsi.  Purakkhatvāti purato katvā.  Pavisiṁsūti pavisitvā pana upaḍḍhapihitāni dvārāni katvā olokayamānā aṭṭhaṁsu.  Idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakanti, mārisa moggallāna, idampi vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakaṁ passa, suvaṇṇatthambhe passa, rajatatthambhe maṇitthambhe pavāḷatthambhe lohitaṅgatthambhe masāragallatthambhe muttatthambhe sattaratanatthambhe, tesaṁyeva suvaṇṇādimaye ghaṭake vāḷarūpakāni ca passāti (CS:pg.2.204) evaṁ thambhapantiyo ādiṁ katvā rāmaṇeyyakaṁ dassento evamāha.  Yathā taṁ pubbekatapuññassāti yathā pubbe katapuññassa upabhogaṭṭhānena sobhitabbaṁ, evamevaṁ sobhatīti attho. (MA.37./II,304.) Atibāḷhaṁ kho ayaṁ yakkho pamatto viharatīti attano pāsāde nāṭakaparivārena sampattiyā vasena ativiya matto.  
 Iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsīti iddhimakāsi.  Āpokasiṇaṁ samāpajjitvā pāsādapatiṭṭhitokāsaṁ udakaṁ hotūti iddhiṁ adhiṭṭhāya pāsādakaṇṇike pādaṅguṭṭhakena pahari.  So pāsādo yathā nāma udakapiṭṭhe ṭhapitapattaṁ mukhavaṭṭiyaṁ aṅguliyā pahaṭaṁ aparāparaṁ kampati calati na santiṭṭhati.  Evamevaṁ saṁkampi sampakampi sampavedhi, thambhapiṭṭhasaṅghāṭakaṇṇikagopānasi-ādīni karakarāti saddaṁ muñcantāni patituṁ viya āraddhāni.  Tena vuttaṁ-- “saṅkampesi sampakampesi sampavedhesī”ti.  Acchariyabbhutacittajātāti aho acchariyaṁ, aho abbhutanti evaṁ sañjāta-acchariya-abbhutā ceva sañjātatuṭṭhino ca ahesuṁ uppannabalavasomanassa.  Saṁvigganti ubbiggaṁ.  Lomahaṭṭhajātanti jātalomahaṁsaṁ, kañcanabhittiyaṁ ṭhapitamaṇināgadantehi viya uddhaggehi lomehi ākiṇṇasarīranti attho.  Lomahaṁso ca nāmesa somanassenapi hoti domanassenapi, idha pana somanassena jāto.  Thero hi sakkassa somanassavegena saṁvejetuṁ taṁ pāṭihāriyamakāsi.  Tasmā somanassavegena saṁviggalomahaṭṭhaṁ viditvāti attho.  
 394. Idhāhaṁ, mārisāti idānissa yasmā therena somanassasaṁvegaṁ janayitvā tamaṁ vinoditaṁ, tasmā sallakkhetvā evamāha.  Eso nu te, mārisa, so Bhagavā satthāti, mārisa, tvaṁ kuhiṁ gatosīti vutte mayhaṁ satthu santikanti vadesi, imasmiṁ devaloke ekapādakena viya tiṭṭhasi, yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi, eso nu te, mārisa, so Bhagavā satthāti pucchiṁsu.  Sabrahmacārī me esoti ettha kiñcāpi thero anagāriyo abhinīhārasampanno aggasāvako, sakko agāriyo, maggabrahmacariyavasena panete sabrahmacārino honti, tasmā evamāha.  Aho (CS:pg.2.205) nūna te so Bhagavā satthāti sabrahmacārī tāva te evaṁmahiddhiko, so pana te Bhagavā Satthā aho nūna mahiddhikoti satthu iddhipāṭihāriyadassane jātābhilāpā hutvā evamāhaṁsu.  
 395. Ñātaññatarassāti paññātaññatarassa, sakko hi paññātānaṁ aññataro.  Sesaṁ sabbattha pākaṭameva, desanaṁ pana Bhagavā yathānusandhināva niṭṭhāpesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.38./II,305.)

 (M.38.)8.Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā

 396. Evaṁ me sutanti Mahātaṇhāsaṅkhayasuttaṁ.  Tattha diṭṭhigatanti Alagaddūpamasutte laddhimattaṁ diṭṭhigatanti vuttaṁ, idha sassatadiṭṭhi.  So ca bhikkhu bahussuto, ayaṁ appassuto, jātakabhāṇako Bhagavantaṁ jātakaṁ kathetvā, “Ahaṁ, bhikkhave, tena samayena vessantaro ahosiṁ, mahosadho, vidhurapaṇḍito, senakapaṇḍito, mahājanako rājā ahosin”ti samodhānentaṁ suṇāti.  Athassa etadahosi-- “Ime rūpavedanāsaññāsaṅkhārā tattha tattheva nirujjhanti, viññāṇaṁ pana idhalokato paralokaṁ, paralokato imaṁ lokaṁ sandhāvati saṁsaratī”ti sassatadassanaṁ uppannaṁ.  Tenāha-- “tadevidaṁ viññāṇaṁ sandhāvati saṁsarati anaññan”ti.  
 Sammāsambuddhena pana, “Viññāṇaṁ paccayasambhavaṁ, sati paccaye uppajjati, vinā paccayaṁ natthi viññāṇassa sambhavo”ti vuttaṁ.  Tasmā ayaṁ bhikkhu Buddhena akathitaṁ katheti, jinacakke pahāraṁ deti, vesārajjañāṇaṁ paṭibāhati, sotukāmaṁ janaṁ visaṁvādeti, ariyapathe tiriyaṁ nipatitvā mahājanassa ahitāya dukkhāya paṭipanno.  Yathā nāma rañño rajje mahācoro uppajjamāno mahājanassa ahitāya dukkhāya uppajjati, evaṁ jinasāsane coro (CS:pg.2.206) hutvā mahājanassa ahitāya dukkhāya uppannoti veditabbo.  Sambahulā bhikkhūti janapadavāsino piṇḍapātikabhikkhū.  Tenupasaṅkamiṁsūti ayaṁ parisaṁ labhitvā sāsanampi antaradhāpeyya, yāva pakkhaṁ na labhati, tāvadeva naṁ diṭṭhigatā vivecemāti sutasutaṭṭhānatoyeva aṭṭhatvā anisīditvā upasaṅkamiṁsu.  
      398. Katamaṁ taṁ sāti viññāṇanti sāti yaṁ tvaṁ viññāṇaṁ sandhāya vadesi, katamaṁ taṁ viññāṇanti?  Yvāyaṁ, bhante, vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṁ kammānaṁ vipākaṁ paṭisaṁvedetīti, bhante, yo ayaṁ vadati vedayati, yo cāyaṁ tahiṁ tahiṁ kusalākusalakammānaṁ vipākaṁ paccanubhoti.  Idaṁ, bhante, viññāṇaṁ, yamahaṁ sandhāya (MA.38./II,306.) vademīti Kassa nu kho nāmāti kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṁ vā aññatarassa.
 399. Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesīti kasmā āmantesi?  Sātissa kira evaṁ ahosi-- “Satthā maṁ ‘moghapuriso’ti vadati, na ca moghapurisoti vuttamatteneva maggaphalānaṁ upanissayo na hoti.  Upasenampi hi vaṅgantaputtaṁ, ‘atilahuṁ kho tvaṁ moghapurisa bāhullāya āvatto’ti (mahāva.75) Bhagavā moghapurisavādena ovadi.  Thero aparabhāge ghaṭento vāyamanto cha abhiññā sacchākāsi.  Ahampi tathārūpaṁ vīriyaṁ paggaṇhitvā maggaphalāni nibbattessāmī”ti.  Athassa Bhagavā chinnapaccayo ayaṁ sāsane aviruḷhadhammoti dassento bhikkhū āmantesi.  Usmīkatoti-ādi heṭṭhā vuttādhippāyameva.  Atha kho Bhagavāti ayampi pāṭiyekko anusandhi.  Sātissa kira etadahosi -- “Bhagavā mayhaṁ maggaphalānaṁ upanissayo natthīti vadati, kiṁ sakkā upanissaye asati kātuṁ?  Na hi Tathāgatā sa-upanissayasseva dhammaṁ desenti, yassa kassaci desentiyeva.  Ahaṁ Buddhassa santikā Sugatovādaṁ labhitvā saggasampattūpagaṁ kusalaṁ karissāmī”ti.  Athassa Bhagavā, “nāhaṁ, moghapurisa, tuyhaṁ ovādaṁ vā anusāsaniṁ vā demī”ti Sugatovādaṁ paṭippassambhento imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tassattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.  Idāni parisāya (CS:pg.2.207) laddhiṁ sodhento, “idhāhaṁ bhikkhū paṭipucchissāmī”ti-ādimāha.  Taṁ sabbampi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 400. Idāni viññāṇassa sappaccayabhāvaṁ dassetuṁ yaṁ yadeva, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha manañca paṭicca dhamme cāti sahāvajjanena bhavaṅgamanañca tebhūmakadhamme ca paṭicca.  Kaṭṭhañca paṭiccāti-ādi opammanidassanatthaṁ vuttaṁ.  Tena kiṁ dīpeti?  Dvārasaṅkantiyā abhāvaṁ.  Yathā hi kaṭṭhaṁ paṭicca jalamāno aggi upādānapaccaye satiyeva jalati, tasmiṁ asati paccayavekallena tattheva (MA.38./II,307.) vūpasammati, na sakalikādīni saṅkamitvā sakalikaggīti-ādisaṅkhyaṁ gacchati, evameva cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppannaṁ viññāṇaṁ tasmiṁ dvāre cakkhurūpa-ālokamanasikārasaṅkhāte paccayamhi satiyeva uppajjati, tasmiṁ asati paccayavekallena tattheva nirujjhati, na sotādīni saṅkamitvā sotaviññāṇanti-ādisaṅkhyaṁ gacchati Esa nayo sabbavāresu.  Iti Bhagavā nāhaṁ viññāṇappavatte dvārasaṅkantimattampi vadāmi, ayaṁ pana sāti moghapuriso bhavasaṅkantiṁ vadatīti sātiṁ niggahesi.  
 401. Evaṁ viññāṇassa sappaccayabhāvaṁ dassetvā idāni pana pañcannampi khandhānaṁ sappaccayabhāvaṁ dassento, bhūtamidanti-ādimāha.  Tattha bhūtamidanti idaṁ khandhapañcakaṁ jātaṁ bhūtaṁ nibbattaṁ, tumhepi taṁ bhūtamidanti, bhikkhave, passathāti.  Tadāhārasambhavanti taṁ panetaṁ khandhapañcakaṁ āhārasambhavaṁ paccayasambhavaṁ, sati paccaye uppajjati evaṁ passathāti pucchati.  Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodha.  Bhūtamidaṁ nossūti bhūtaṁ nu kho idaṁ, na nu kho bhūtanti.  Tadāhārasambhavaṁ nossūti taṁ bhūtaṁ khandhapañcakaṁ paccayasambhavaṁ nu kho, na nu khoti.  Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodha.Nirodhadhammaṁ nossūti taṁ dhammaṁ nirodhadhammaṁ nu kho, na nu khoti.  Sammappaññāya passatoti idaṁ khandhapañcakaṁ jātaṁ bhūtaṁ nibbattanti yāthāvasarasalakkhaṇato vipassanāpaññāya sammā passantassa.  Paññāya sudiṭṭhanti vuttanayeneva vipassanāpaññāya suṭṭhu diṭṭhaṁ.  Evaṁ ye ye taṁ pucchaṁ sallakkhesuṁ, tesaṁ tesaṁ paṭiññaṁ gaṇhanto pañcannaṁ khandhānaṁ sappaccayabhāvaṁ dasseti.  
 Idāni yāya paññāya tehi taṁ sappaccayaṁ sanirodhaṁ khandhapañcakaṁ sudiṭṭhaṁ, tattha nittaṇhabhāvaṁ pucchanto imaṁ ce tumheti-ādimāha.  Tattha diṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṁ (CS:pg.2.208) Sabhāvadassanena parisuddhaṁ.  Paccayadassanena pariyodātaṁ.  Allīyethāti taṇhādiṭṭhīhi allīyitvā vihareyyātha.  Kelāyethāti taṇhādiṭṭhīhi kīḷamānā (MA.38./II,308.) vihareyyātha Dhanāyethāti dhanaṁ viya icchantā gedhaṁ āpajjeyyātha.  Mamāyethāti taṇhādiṭṭhīhi mamattaṁ uppādeyyātha.  Nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyāti yo so mayā caturoghanittharaṇatthāya kullūpamo dhammo desito, no nikantivasena gahaṇatthāya.  Api nu taṁ tumhe ājāneyyāthāti.  Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.  
 402. Idāni tesaṁ khandhānaṁ paccayaṁ dassento, cattārome, bhikkhave, āhārāti-ādimāha, tampi vuttatthameva.  Yathā pana eko imaṁ jānāsīti vutto, “na kevalaṁ imaṁ, mātarampissa jānāmi, mātu mātarampī”ti evaṁ paveṇivasena jānanto suṭṭhu jānāti nāma.  Evamevaṁ Bhagavā na kevalaṁ khandhamattameva jānāti, khandhānaṁ paccayampi tesampi paccayānaṁ paccayanti evaṁ sabbapaccayaparamparaṁ jānāti.  So taṁ, Buddhabalaṁ dīpento idāni paccayaparamparaṁ dassetuṁ, ime ca, bhikkhave, cattāro āhārāti-ādimāha.  Taṁ vuttatthameva.  Iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā …pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotīti ettha pana paṭiccasamuppādakathā vitthāretabbā bhaveyya, sā Visuddhimagge vitthāritāva.  
 404. Imasmiṁ sati idaṁ hotīti imasmiṁ avijjādike paccaye sati idaṁ saṅkhārādikaṁ phalaṁ hoti.  Imassuppādā idaṁ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṁ saṅkhārādikaṁ phalaṁ uppajjati, tenevāha-- “yadidaṁ avijjāpaccayā saṅkhārā …pe… samudayo hotī”ti.  Evaṁ vaṭṭaṁ dassetvā idāni vivaṭṭaṁ dassento, avijjāya tveva asesavirāganirodhāti-ādimāha.  Tattha avijjāya tvevāti avijjāya eva tu.  Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā anuppādanirodha.Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṁ anuppādanirodho hoti, evaṁ niruddhānaṁ pana saṅkhārānaṁ nirodhā viññāṇanirodho hoti, viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṁ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhoti-ādiṁ vatvā evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho (CS:pg.2.209) hotīti vuttaṁ.  Tattha kevalassāti sakalassa, suddhassa vā, sattavirahitassāti attho.  Dukkhakkhandhassāti (MA.38./II,309.) dukkharāsissa.  Nirodho hotīti anuppādo hoti.  
 406. Imasmiṁ asatīti-ādi vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṁ.  
 407. Evaṁ vaṭṭavivaṭṭaṁ kathetvā idāni imaṁ dvādasaṅgapaccayavaṭṭaṁ saha vipassanāya maggena jānantassa yā paṭidhāvanā pahīyati, tassā abhāvaṁ pucchanto api nu tumhe, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha evaṁ jānantāti evaṁ sahavipassanāya maggena jānantā.  Evaṁ passantāti tasseva vevacanaṁ.  Pubbantanti purimakoṭṭhāsaṁ, atītakhandhadhātu-āyatanānīti attho.  Paṭidhāveyyāthāti taṇhādiṭṭhivasena paṭidhāveyyātha.  Sesaṁ Sabbāsavasutte vitthāritameva.  
 Idāni nesaṁ tattha niccalabhāvaṁ pucchanto, api nu tumhe, bhikkhave, evaṁ jānantā evaṁ passantā evaṁ vadeyyātha, Satthā no garūti-ādimāha.  Tattha garūti bhāriko akāmā anuvattitabbo Samaṇoti Buddhasamaṇo.  Aññaṁ satthāraṁ uddiseyyāthāti ayaṁ Satthā amhākaṁ kiccaṁ sādhetuṁ na sakkotīti api nu evaṁsaññino hutvā aññaṁ bāhirakaṁ satthāraṁ uddiseyyātha.  Puthusamaṇabrāhmaṇānanti evaṁsaññino hutvā puthūnaṁ titthiyasamaṇānaṁ ceva brāhmaṇānañca.  Vatakotūhalamaṅgalānīti vatasamādānāni ca diṭṭhikutūhalāni ca diṭṭhasutamutamaṅgalāni ca.  Tāni sārato paccāgaccheyyāthāti etāni sāranti evaṁsaññino hutvā paṭi-āgaccheyyātha.  Evaṁ nissaṭṭhāni ca puna gaṇheyyāthāti attho.  Sāmaṁ ñātanti sayaṁ ñāṇena ñātaṁ.  Sāmaṁ diṭṭhanti sayaṁ paññācakkhunā diṭṭhaṁ.  Sāmaṁ viditanti sayaṁ vibhāvitaṁ pākaṭaṁ kataṁ.  Upanītā kho me tumheti mayā, bhikkhave, tumhe iminā sandiṭṭhikādisabhāvena dhammena nibbānaṁ upanītā, pāpitāti attho.  Sandiṭṭhikoti-ādīnamattho Visuddhimagge vitthārito.  Idametaṁ paṭicca vuttanti etaṁ vacanamidaṁ tumhehi sāmaṁ ñātādibhāvaṁ paṭicca vuttaṁ.  
 408. Tiṇṇaṁ kho pana, bhikkhaveti kasmā ārabhi?  Nanu heṭṭhā vaṭṭavivaṭṭavasena desanā matthakaṁ pāpitāti?  Āma pāpitā.  Ayaṁ pana pāṭi-ekko anusandhi (CS:pg.2.210) “Ayañhi lokasannivāso paṭisandhisammūḷho, tassa sammohaṭṭhānaṁ (MA.38./II,310.) viddhaṁsetvā pākaṭaṁ karissāmī”ti imaṁ desanaṁ ārabhi.  Apica vaṭṭamūlaṁ avijjā, vivaṭṭamūlaṁ Buddhuppādo, iti vaṭṭamūlaṁ avijjaṁ vivaṭṭamūlañca Buddhuppādaṁ dassetvāpi, “puna ekavāraṁ vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṁ matthakaṁ pāpessāmī”ti imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha sannipātāti samodhānena piṇḍabhāvena.  Gabbhassāti gabbhe nibbattanakasattassa.  Avakkanti hotīti nibbatti hoti.  Katthaci hi gabbhoti mātukucchi vutto.  Yathāha-- 
 	“Yamekarattiṁ paṭhamaṁ, gabbhe vasati māṇavo; 
 	Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṁ na nivattatī”ti.  (jā.1.15.363).  
 Katthaci gabbhe nibbattanasatto.  Yathāha-- “Yathā kho, Panānanda, aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṁ kucchinā pariharitvā vijāyantī”ti (ma.ni.3.205).  Idha satto adhippeto, taṁ sandhāya vuttaṁ “gabbhassa avakkanti hotī”ti.  
 Idhāti imasmiṁ sattaloke.  Mātā ca utunī hotīti idaṁ utusamayaṁ sandhāya vuttaṁ.  Mātugāmassa kira yasmiṁ okāse dārako nibbattati, tattha mahatī lohitapīḷakā saṇṭhahitvā bhijjitvā paggharati, vatthu suddhaṁ hoti, suddhe vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṁ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti.  Tasmiṁ samaye hatthaggāhaveṇiggāhādinā aṅgaparāmasanenapi dārako nibbattatiyeva.  Gandhabboti tatrūpagasatto.  Paccupaṭṭhito hotīti na mātāpitūnaṁ sannipātaṁ olokayamāno samīpe ṭhito paccupaṭṭhito nāma hoti.  Kammayantayantito pana eko satto tasmiṁ okāse nibbattanako hotīti ayamettha adhippāyo.  Saṁsayenāti-- “Arogo nu kho bhavissāmi ahaṁ vā, putto vā me”ti evaṁ mahantena jīvitasaṁsayena.  Lohitañhetaṁ, bhikkhaveti tadā kira mātulohitaṁ taṁ ṭhānaṁ sampattaṁ puttasinehena paṇḍaraṁ hoti.  Tasmā evamāha.  Vaṅkakanti gāmadārakānaṁ kīḷanakaṁ khuddakanaṅgalaṁ.  Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍena rassadaṇḍakaṁ paharaṇakīḷā.  Mokkhacikanti samparivattakakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṁ gahetvā bhūmiyaṁ vā sīsaṁ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena (MA.38./II,311.) parivattanakīḷananti vuttaṁ hoti.  Ciṅgulakaṁ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṁ vātappahārena paribbhamanacakkaṁ (CS:pg.2.211) Pattāḷhakaṁ vuccati paṇṇanāḷikā, tāya vālikādīni minantā kīḷanti.  Rathakanti khuddakarathaṁ.  Dhanukampi khuddakadhanumeva.  
 409. Sārajjatīti rāgaṁ uppādeti.  Byāpajjatīti byāpādaṁ uppādeti.  Anupaṭṭhitakāyasatīti kāye sati kāyasati, taṁ anupaṭṭhapetvāti attho.  Parittacetasoti akusalacitto.  Yatthassa te pāpakāti yassaṁ phalasamāpattiyaṁ ete nirujjhanti, taṁ na jānāti nādhigacchatīti attho.  Anurodhavirodhanti rāgañceva dosañca.  Abhinandatīti taṇhāvasena abhinandati, taṇhāvaseneva aho sukhanti-ādīni vadanto abhivadati.  Ajjhosāya tiṭṭhatīti taṇhā-ajjhosānagahaṇena gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti.  Sukhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā abhinandatu, dukkhaṁ kathaṁ abhinandatīti?  “Ahaṁ dukkhito mama dukkhan”ti gaṇhanto abhinandati nāma.  Uppajjati nandīti taṇhā uppajjati.  Tadupādānanti sāva taṇhā gahaṇaṭṭhena upādānaṁ nāma.  Tassa upādānapaccayā bhavo …pe… samudayo hotīti, idañhi Bhagavatā puna ekavāraṁ dvisandhi tisaṅkhepaṁ paccayākāravaṭṭaṁ dassitaṁ.  
 410-4. Idāni vivaṭṭaṁ dassetuṁ idha, bhikkhave, Tathāgato loke uppajjatīti-ādimāha.  Tattha appamāṇacetasoti appamāṇaṁ lokuttaraṁ ceto assāti appamāṇacetaso, maggacittasamaṅgīti attho.  Imaṁ kho me tumhe, bhikkhave, saṁkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṁ dhārethāti, bhikkhave, imaṁ saṁkhittena desitaṁ mayhaṁ, taṇhāsaṅkhayavimuttidesanaṁ tumhe niccakālaṁ dhāreyyātha mā pamajjeyyātha.  Desanā hi ettha vimuttipaṭilābhahetuto vimuttīti vuttā.  Mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭapaṭimukkanti taṇhāva saṁsibbitaṭṭhena mahātaṇhājālaṁ, saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭanti vuccati; iti imasmiṁ mahātaṇhājāle taṇhāsaṅghāṭe ca imaṁ sātiṁ bhikkhuṁ kevaṭṭaputtaṁ paṭimukkaṁ dhāretha.  Anupaviṭṭho antogadhoti naṁ dhārethāti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 

 Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.39./II,312.)
 (M.39.)9.Mahā-assapurasuttavaṇṇanā 

 415. Evaṁ (CS:pg.2.212) me sutanti Mahā-assapurasuttaṁ.  Tattha Aṅgesūti Aṅgā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṁ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena “Aṅgā”ti vuccati, tasmiṁ Aṅgesu janapade.  Assapuraṁ nāma Aṅgānaṁ nigamoti assapuranti nagaranāmena laddhavohāro Aṅgānaṁ janapadassa eko nigamo, taṁ gocaragāmaṁ katvā viharatīti attho.  Bhagavā etadavocāti etaṁ “samaṇā samaṇāti vo, bhikkhave, jano sañjānātī”ti-ādivacanamavoca.  
 Kasmā pana evaṁ avocāti.  Tasmiṁ kira nigame manussā saddhā pasannā Buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, tadahupabbajitasāmaṇerampi Vassasatikattherasadisaṁ katvā pasaṁsanti; pubbaṇhasamayaṁ bhikkhusaṅghaṁ piṇḍāya pavisantaṁ disvā bījanaṅgalādīni gahetvā khettaṁ gacchantāpi, pharasu-ādīni gahetvā araññaṁ pavisantāpi tāni upakaraṇāni nikkhipitvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṁ āsanasālaṁ vā maṇḍapaṁ vā rukkhamūlaṁ vā sammajjitvā āsanāni paññapetvā arajapānīyaṁ paccupaṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaṁ nisīdāpetvā yāgukhajjakādīni datvā katabhattakiccaṁ bhikkhusaṅghaṁ uyyojetvā tato tāni upakaraṇāni ādāya khettaṁ vā araññaṁ vā gantvā attano kammāni karonti, kammantaṭṭhānepi nesaṁ aññā kathā nāma natthi.  Cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭha puggalā ariyasaṅgho nāma; te “evarūpena sīlena, evarūpena ācārena, evarūpāya paṭipattiyā samannāgatā lajjino pesalā uḷāraguṇā”ti bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṁ kathenti.  Kammantaṭṭhānato āgantvā bhuttasāyamāsā gharadvāre nisinnāpi, sayanigharaṁ pavisitvā nisinnāpi bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṁ kathenti.  Bhagavā tesaṁ manussānaṁ nipaccakāraṁ disvā bhikkhusaṅghaṁ piṇḍapātāpacāyane niyojetvā etadavoca.  
 Ye dhammā samaṇakaraṇā ca brāhmaṇakaraṇā cāti ye dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇañca (MA.39./II,313.) bāhitapāpabrāhmaṇañca karontīti attho.  “Tīṇimāni, bhikkhave, samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni (CS:pg.2.213) Katamāni tīṇi?  Adhisīlasikkhāsamādānaṁ, adhicittasikkhāsamādānaṁ adhipaññāsikkhāsamādānan”ti (a.ni.3.82) ettha pana samaṇena kattabbadhammā vuttā.  Tepi ca samaṇakaraṇā hontiyeva.  Idha pana hirottappādivasena desanā vitthāritā.  Evaṁ no ayaṁ amhākanti ettha noti nipātamattaṁ.  Evaṁ ayaṁ amhākanti attho.  Mahapphalā mahānisaṁsāti ubhayampi atthato ekameva.  Avañjhāti amoghā.  Saphalāti ayaṁ tasseva attho.  Yassā hi phalaṁ natthi, sā vañjhā nāma hoti.  Sa-udrayāti savaḍḍhi, idaṁ saphalatāya vevacanaṁ.  Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbanti, bhikkhave, evaṁ tumhehi sikkhitabbaṁ.  Iti Bhagavā iminā ettakena ṭhānena hirottappādīnaṁ dhammānaṁ vaṇṇaṁ kathesi.  Kasmā?  Vacanapathapacchindanatthaṁ.  Sace hi koci acirapabbajito bālabhikkhu evaṁ vadeyya-- “Bhagavā hirottappādidhamme samādāya vattathāti vadati, ko nu kho tesaṁ samādāya vattane ānisaṁso”ti?  Tassa vacanapathapacchindanatthaṁ.  Ayañca ānisaṁso, ime hi dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇaṁ nāma bāhitapāpabrāhmaṇaṁ nāma karonti, catupaccayalābhaṁ uppādenti, paccayadāyakānaṁ mahapphalataṁ sampādenti, pabbajjaṁ avañjhaṁ saphalaṁ sa-udrayaṁ karontīti vaṇṇaṁ abhāsi.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato pana vaṇṇakathā satipaṭṭhāne (dī.ni.aṭṭha.2.373 ma.ni.aṭṭha.2.373) vuttanayeneva veditabbā.  
 416. Hirottappenāti “yaṁ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā”ti (dha.sa.1331) evaṁ vitthāritāya hiriyā ceva ottappena ca.  Apicettha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṁ ottappaṁ.  Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṁ ottappaṁ.  Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṁ ottappaṁ, vitthārakathā panettha sabbākārena Visuddhimagge vuttā.  Apica ime dve dhammā lokaṁ pālanato lokapāladhammā nāmāti kathitā.  Yathāha-- “dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṁ pālenti.  Katame dve?  Hirī ca ottappañca (MA.39./II,314.) Ime kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṁ pālenti.  Ime ca kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṁ na pāleyyuṁ, nayidha paññāyetha, ‘mātā’ti vā, ‘mātucchā’ti vā, ‘mātulānī’ti vā, ‘ācariyabhariyā’ti vā, ‘garūnaṁ dārā’ti vā, sambhedaṁ (CS:pg.2.214) loko agamissa, yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā”ti (a.ni.2.9).  Imeyeva jātake “devadhammā”ti kathitā.  Yathāha-- 
 	“Hiri-ottappasampannā sukkadhammasamāhitā; 
 	Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare”ti.  (jā.1.1.6).  
 Mahācundattherassa pana kilesasallekhanapaṭipadāti katvā dassitā.  Yathāha-- “pare ahirikā bhavissanti, mayamettha hirimanā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo.  Pare anottāpī bhavissanti, mayamettha ottāpī bhavissāmāti sallekho karaṇīyo”ti (ma.ni.1.83).  Imeva Mahākassapattherassa ovādūpasampadāti katvā dassitā.  Vuttañhetaṁ-- “tasmā tiha te, Kassapa, evaṁ sikkhitabbaṁ, tibbaṁ me hirottappaṁ paccupaṭṭhitaṁ bhavissati theresu navesu majjhimesūti.  Evañhi te, Kassapa, sikkhitabban”ti (saṁ.ni.2.154).  Idha panete samaṇadhammā nāmāti dassitā.  
 Yasmā pana ettāvatā sāmaññattho matthakaṁ patto nāma hoti, tasmā aparepi samaṇakaraṇadhamme dassetuṁ siyā kho pana, bhikkhave, tumhākanti-ādimāha.  Tattha sāmaññatthoti saṁyuttake tāva, “katamañca, bhikkhave, sāmaññaṁ?  Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.  Seyyathidaṁ, sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi, idaṁ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṁ.  Katamo ca, bhikkhave, sāmaññattho?  Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo, ayaṁ vuccati, bhikkhave, sāmaññattho”ti (saṁ.ni.5.36) maggo “sāmaññan”ti, phalanibbānāni “sāmaññattho”ti vuttāni.  Imasmiṁ pana ṭhāne maggampi phalampi ekato katvā sāmaññattho kathitoti veditabbo.  Ārocayāmīti kathemi.  Paṭivedayāmīti jānāpemi.  
 417. Parisuddho no kāyasamācāroti ettha kāyasamācāro parisuddho aparisuddhoti duvidho.  Yo hi bhikkhu (MA.39./II,315.) pāṇaṁ hanati adinnaṁ ādiyati, kāmesu micchā carati, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayaṁ pana kammapathavaseneva vārito.  Yo pana pāṇinā vā leḍḍunā (CS:pg.2.215) vā daṇḍena vā satthena vā paraṁ potheti viheṭheti, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto.  Imasmiṁ Sutte ubhayampetaṁ akathetvā paramasallekho nāma kathito.  Yo hi bhikkhu pānīyaghaṭe vā pānīyaṁ pivantānaṁ, patte vā bhattaṁ bhuñjantānaṁ kākānaṁ nivāraṇavasena hatthaṁ vā daṇḍaṁ vā leḍḍuṁ vā uggirati, tassa kāyasamācāro aparisuddho.  Viparīto parisuddho nāma.  Uttānoti uggato pākaṭo.  Vivaṭoti anāvaṭo asañchanno.  Ubhayenāpi parisuddhataṁyeva dīpeti.  Na ca chiddavāti sadā ekasadiso antarantare chiddarahito.  Saṁvutoti kilesānaṁ dvāra pidahanena pidahito, na vajjapaṭicchādanatthāya.  
 418. Vacīsamācārepi yo bhikkhu musā vadati, pisuṇaṁ katheti, pharusaṁ bhāsati, samphaṁ palapati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma.  Ayaṁ pana kammapathavasena vārito.  Yo pana gahapatikāti vā dāsāti vā pessāti vā ādīhi khuṁsento vadati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma.  Ayaṁ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto.  Imasmiṁ Sutte ubhayampetaṁ akathetvā paramasallekho nāma kathito.  Yo hi bhikkhu daharena vā sāmaṇerena vā, “kacci, bhante, amhākaṁ upajjhāyaṁ passathā”ti vutte, sambahulā, āvuso, bhikkhubhikkhuniyo ekasmiṁ padese vicadiṁsu, upajjhāyo te vikkāyikasākabhaṇḍikaṁ ukkhipitvā gato bhavissatī”ti-ādinā nayena hasādhippāyopi evarūpaṁ kathaṁ katheti, tassa vacīsamācāro aparisuddho.  Viparīto parisuddho nāma.  
 419. Manosamācāre yo bhikkhu abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko hoti, tassa manosamācāro aparisuddho nāma.  Ayaṁ pana kammapathavaseneva vārito.  Yo pana upanikkhittaṁ jātarūparajataṁ sādiyati, tassa manosamācāro aparisuddho nāma.  Ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto.  Imasmiṁ Sutte ubhayampetaṁ akathetvā paramasallekho nāma kathito.  Yo pana bhikkhu kāmavitakkaṁ vā (MA.39./II,316.) byāpādavitakkaṁ (CS:pg.2.216) vā vihiṁsāvitakkaṁ vā vitakketi, tassa manosamācāro aparisuddho.  Viparīto parisuddho nāma.  
 420. Ājīvasmiṁ yo bhikkhu ājīvahetu vejjakammaṁ pahiṇagamanaṁ gaṇḍaphālanaṁ karoti, arumakkhanaṁ deti, telaṁ pacatīti ekavīsati-anesanāvasena jīvikaṁ kappeti.  Yo vā pana viññāpetvā bhuñjati, tassa ājīvo aparisuddho nāma.  Ayaṁ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto.  Imasmiṁ Sutte ubhayampetaṁ akathetvā paramasallekho nāma kathito.  Yo hi bhikkhu sappinavanītatelamadhuphāṇitādīni labhitvā, “sve vā punadivase vā bhavissatī”ti sannidhikārakaṁ paribhuñjati, yo vā pana nimbaṅkurādīni disvā sāmaṇere vadati-- “aṁṅkure khādathā”ti, sāmaṇerā thero khāditukāmoti kappiyaṁ katvā denti, dahare pana sāmaṇere vā pānīyaṁ pivatha, āvusoti vadati, te thero pānīyaṁ pivitukāmoti pānīyasaṅkhaṁ dhovitvā denti, tampi paribhuñjantassa ājīvo aparisuddho nāma hoti.  Viparīto parisuddho nāma.  
 422. Mattaññūti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu mattaññū, yuttaññū, pamāṇaññū.  
 423. Jāgariyamanuyuttāti rattindivaṁ cha koṭṭhāse katvā ekasmiṁ koṭṭhāse niddāya okāsaṁ datvā pañca koṭṭhāse jāgariyamhi yuttā payuttā.  Sīhaseyyanti ettha kāmabhogiseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, Tathāgataseyyāti catasso seyyā.  Tattha “yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī sattā vāmena passena sentī”ti (a.ni.4.246) ayaṁ kāmabhogiseyyā, tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi.  
 “Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī”ti (a.ni.4.246) ayaṁ petaseyyā, petā hi appamaṁsalohitattā aṭṭhisaṅghātajaṭitā ekena passena sayituṁ na sakkonti, uttānāva senti.  
 “Yebhuyyena (CS:pg.2.217) bhikkhave, sīho migarājā naṅguṭṭhaṁ antarasatthimhi anupakkhipitvā dakkhiṇena passena setī”ti (a.ni.4.246) ayaṁ sīhaseyyā.  Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṁ ṭhāne pacchimapāde ekasmiṁ ṭhapetvā naṅguṭṭhaṁ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṁ ṭhitokāsaṁ sallakkhetvā dvinnaṁ purimapādānaṁ matthake sīsaṁ ṭhapetvā (MA.39./II,317.) sayati Divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrāsanto pabujjhati.  Sīsaṁ pana ukkhipitvā purimapādānaṁ ṭhitokāsaṁ sallakkheti.  Sace kiñci ṭhānaṁ vijahitvā ṭhitaṁ hoti, “nayidaṁ tuyhaṁ jātiyā, na sūrabhāvassa ca anurūpan”ti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati.  Avijahitvā ṭhite pana “tuyhaṁ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpamidan”ti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṁ vijambhitvā kesarabhāraṁ vidhunitvā tikkhattuṁ sīhanādaṁ naditvā gocarāya pakkamati.  Catutthajjhānaseyyā pana Tathāgataseyyāti vuccati.  Tāsu idha sīhaseyyā āgatā.  Ayañhi tejussada-iriyāpathattā uttamaseyyā nāma.  Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṁ.  Accādhāyāti ati-ādhāya īsakaṁ atikkamma ṭhapetvā, gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṁ vedanā uppajjati, cittaṁ ekaggaṁ na hoti, seyyā aphāsukā hoti.  Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṁ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṁ ekaggaṁ hoti, seyyā phāsukā hoti, tasmā evamāha.  
 425. Abhijjhaṁ loketi-ādi cūḷahatthipade vitthāritaṁ.  
 426. Yā panāyaṁ seyyathāpi, bhikkhaveti upamā vuttā.  Tattha iṇaṁ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṁ gahetvā.  Byantī kareyyāti vigatantāni kareyya.  Yathā tesaṁ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṁ kareyya, sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho.  Tatonidānanti āṇaṇyanidānaṁ.  So hi aṇaṇomhīti āvajjanto balavapāmojjaṁ labhati, balavasomanassamadhigacchati.  Tena vuttaṁ-- “labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassan”ti.  
 Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catu-iriyāpathaṁ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko.  Taṁsamuṭṭhānena dukkhena (CS:pg.2.218) dukkhito.  Adhimattagilānoti bāḷhagilāno.  Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya.  Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho.  Tatonidānanti ārogyanidānaṁ, tassa hi arogomhīti āvajjayato tadubhayaṁ hoti.  Tena vuttaṁ-- “labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassan”ti.  (MA.39./II,318.) Na cassa kiñci bhogānaṁ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṁ vayo na bhaveyya.  Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṁ, sesaṁ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṁ.  Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṁ na labhati.  Parādhīnoti paresu adhīno, parasseva ruciyā pavattati.  Na yena kāmaṁ gamoti yena disābhāgenassa kāmo hoti.  Icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṁ na labhati.  Dāsabyāti dāsabhāvā.  Bhujissoti attano santako Tatonidānanti bhujissanidānaṁ.  Kantāraddhānamagganti kantāraṁ addhānamaggaṁ, nirudakaṁ dīghamagganti attho.  Tatonidānanti khemantabhūminidānaṁ.  
 Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha Bhagavā appahīnaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ iṇasadisaṁ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti.  Tatrāyaṁ sadisatā-- yo hi paresaṁ iṇaṁ gahetvā vināseti.  So tehi iṇaṁ dehīti vuccamānopi pharusaṁ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi kiñci paṭibāhituṁ na sakkoti, sabbaṁ titikkhati, titikkhakāraṇañhissa taṁ iṇaṁ hoti.  Evamevaṁ yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāgaṇena taṁ vatthuṁ gaṇhāti, so tena pharusaṁ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi sabbaṁ titikkhati.  Titikkhakāraṇañhissa so kāmacchando hoti gharasāmikehi vadhīyamānānaṁ itthīnaṁ viyāti.  Evaṁ iṇaṁ viya kāmacchando daṭṭhabbo.  
 Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṁ rasaṁ na vindati, tittakaṁ tittakanti uggiratiyeva.  Evamevaṁ byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadīyamāno ovādaṁ na gaṇhāti, “ati viya me tumhe upaddavethā”ti-ādīni vatvā vibbhamati.  Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādirasaṁ viya, kodhāturatāya (CS:pg.2.219) jhānasukhādibhedaṁ sāsanarasaṁ na vindatīti.  Evaṁ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.  
 Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṁ, na majjhaṁ, na pariyosānaṁ passati.  So dutiyadivase mutto, “Aho hiyyo nakkhattaṁ manāpaṁ, aho naccaṁ, aho gītan”ti-ādīni sutvāpi paṭivacanaṁ na deti.  Kiṁ kāraṇā?  Nakkhattassa ananubhūtattā. (MA.39./II,319.) Evamevaṁ thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṁ, na majjhaṁ, na pariyosānaṁ jānāti.  So uṭṭhite dhammassavane, “Aho dhammassavanaṁ, aho kāraṇaṁ, aho upamā”ti dhammassavanassa vaṇṇaṁ bhaṇamānānaṁ sutvāpi paṭivacanaṁ na deti.  Kiṁ kāraṇā?  Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattāti.  Evaṁ bandhanāgāraṁ viya thinamiddhaṁ daṭṭhabbaṁ.  
 Yathā pana nakkhattaṁ kīḷantopi dāso, “idaṁ nāma accāyikaṁ karaṇīyaṁ atthi, sīghaṁ, tattha gaccha, no ce gacchasi, hatthapādaṁ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṁ vā”ti vutto sīghaṁ gacchatiyeva, nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṁ anubhavituṁ na labhati.  Kasmā?  Parādhīnatāya.  Evamevaṁ Vinaye appakataññunā vivekatthāya araññaṁ paviṭṭhenāpi kismiñcideva antamaso kappiyamaṁsepi akappiyamaṁsasaññāya uppannāya vivekaṁ pahāya sīlavisodhanatthaṁ vinayadharassa santike gantabbaṁ hoti.  Vivekasukhaṁ anubhavituṁ na labhati.  Kasmā?  Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti, evaṁ dāsabyaṁ viya uddhaccakukkuccaṁ daṭṭabbaṁ.  
 Yathā pana kantāraddhānamaggapaṭipanno puriso corehi manussānaṁ viluttokāsaṁ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi corā āgatāti ussaṅkitaparisaṅkito hoti, gacchatipi, tiṭṭhatipi, nivattatipi, gataṭṭhānato āgataṭṭhānameva bahutaraṁ hoti.  So kicchena kasirena khemantabhūmiṁ pāpuṇāti vā, na vā pāpuṇāti.  Evamevaṁ yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti.  So “Buddho nu kho, na nu kho Buddho”ti-ādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṁ na sakkoti.  Asakkonto maggaṁ vā phalaṁ vā na pāpuṇātīti yathā (CS:pg.2.220) kantāraddhānamagge “corā atthi natthī”ti punappunaṁ āsappanaparisappanaṁ apariyogāhanaṁ chambhitatta cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṁ karoti, evaṁ vicikicchāpi “Buddho nu kho na Buddho”ti-ādinā nayena punappunaṁ āsappanaparisappanaṁ apariyogāhanaṁ chambhitattaṁ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṁ karotīti kantāraddhānamaggo viya daṭṭhabbā.  
(MA.39./II,320.) Idāni seyyathāpi, bhikkhave, āṇaṇyanti ettha Bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṁ āṇaṇyasadisaṁ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti.  Tatrāyaṁ sadisatā-- yathā hi puriso iṇaṁ ādāya kammante payojetvā samiddhakammanto, “idaṁ iṇaṁ nāma palibodhamūlan”ti cintetvā savaḍḍhikaṁ iṇaṁ niyyātetvā paṇṇaṁ phālāpeyya.  Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṁ peseti, na paṇṇaṁ, so iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce, na uṭṭhahati.  Kasmā?  Tehi saddhiṁ nillepatāya alaggatāya.  Evameva bhikkhu, “Ayaṁ kāmacchando nāma palibodhamūlan”ti satipaṭṭhāne vuttanayeneva cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṁ pajahati.  Tassevaṁ pahīnakāmacchandassa yathā iṇamuttassa purisassa iṇasāmike disvā neva bhayaṁ na chambhitattaṁ hoti.  Evameva paravatthumhi neva saṅgo na bandho hoti.  Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati.  Tasmā Bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānamāha.  
 Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṁ rogaṁ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṁ rasaṁ vindati.  Evamevaṁ bhikkhu, “ayaṁ byāpādo nāma anatthakārako”ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṁ pajahati.  So evaṁ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīni madhurāni sampiyāyamāno paṭisevati.  Evamevaṁ ācārapaṇṇatti-ādīni sikkhāpiyamāno sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati.  Tasmā Bhagavā ārogyamiva byāpādappahānamāha.  
 Yathā (CS:pg.2.221) so nakkhattadivase bandhanāgāraṁ pavesito puriso aparasmiṁ nakkhattadivase, “pubbepi ahaṁ pamādadosena baddho taṁ nakkhattaṁ nānubhavāmi, idāni appamatto bhavissāmī”ti yathāssa paccatthikā okāsaṁ na labhanti.  Evaṁ appamatto hutvā nakkhattaṁ anubhavitvā-- “Aho nakkhattaṁ aho nakkhattan”ti udānaṁ udānesi.  Evameva bhikkhu, “idaṁ thinamiddhaṁ nāma mahā-anatthakaran”ti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṁ pajahati.  So evaṁ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṁ (MA.39./II,321.) anubhavati.  Evamevaṁ bhikkhu dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṁ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇāti.  Tasmā Bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānamāha.  
 Yathā pana dāso kañcideva mittaṁ upanissāya sāmikānaṁ dhanaṁ datvā attānaṁ bhujissaṁ katvā tato paṭṭhāya yaṁ icchati, taṁ kareyya.  Evameva bhikkhu, “idaṁ uddhaccakukkuccaṁ nāma mahā-anatthakaran”ti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṁ pajahati.  So evaṁ pahīnuddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṁ icchati, taṁ karoti.  Na taṁ koci balakkārena tato nivatteti.  Evamevaṁ bhikkhu yathāsukhaṁ nekkhammapaṭipadaṁ paṭipajjati, na naṁ uddhaccakukkuccaṁ balakkārena tato nivatteti.  Tasmā Bhagavā bhujissaṁ viya uddhaccakukkuccappahānamāha.  
 Yathā balavā puriso hatthasāraṁ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṁ paṭipajjeyya.  Taṁ corā dūratova disvā palāyeyyuṁ.  So sotthinā taṁ kantāraṁ nittharitvā khemantaṁ patto haṭṭhatuṭṭho assa.  Evamevaṁ bhikkhu, “ayaṁ vicikicchā nāma anatthakārikā”ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṁ pajahati.  So evaṁ pahīnavicikiccho yathā balavā sajjāvudho saparivāro puriso nibbhayo core tiṇaṁ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṁ pāpuṇāti.  Evamevaṁ duccaritakantāraṁ nittharitvā paramakhemantabhūmiṁ amataṁ nibbānaṁ pāpuṇāti.  Tasmā Bhagavā khemantabhūmiṁ viya vicikicchāpahānamāha.  
 427. Imameva kāyanti imaṁ karajakāyaṁ.  Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṁ karoti.  Parisandetīti samantato sandeti.  Paripūretīti vāyunā bhastaṁ viya pūreti.  Parippharatīti samantato phusati (CS:pg.2.222) Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa.  Kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṁsalohitānugataṁ aṇumattampi ṭhānaṁ paṭhamajjhānasukhena aphuṭṭhaṁ nāma na hoti.  Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca.  Kaṁsathāleti yena (MA.39./II,322.) kenaci lohena katabhājane.  Mattikabhājanaṁ pana thiraṁ na hoti, sannentassa bhijjati, tasmā taṁ na dasseti.  Paripphosakaṁ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā.  Sanneyyāti vāmahatthena kaṁsathālaṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena pamāṇayuttaṁ udakaṁ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṁ kareyya.  Snehānugatāti udakasinehena anugatā.  Snehaparetāti udakasinehena parigatā.  Santarabāhirāti saddhiṁ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho.  Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṁ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṁ ovaṭṭikampi kātunti attho.  
 428. Dutiyajjhānasukha-upamāyaṁ ubbhitodakoti ubbhinna-udako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchana-udako, antoyeva pana ubbhijjana-udakoti attho.  Āyamukhanti āgamanamaggo.  Devoti megho.  Kālenakālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṁ vā anudasāhaṁ vāti attho.  Dhāranti vuṭṭhiṁ.  Nānuppaveccheyyāti na paveseyya, na vasseyyāti attho.  Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṁ vāri taṁ udakarahadaṁ pūrayamānaṁ ubbhijjitvā.  Heṭṭhā uggacchana-udakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṁ udakaṁ khobheti.  Catūhi disāhi pavisana-udakaṁ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṁ khobheti.  Vuṭṭhi-udakaṁ dhārānipātapupphuḷakehi udakaṁ khobheti.  Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṁ udakaṁ imaṁ padesaṁ pharati, imaṁ padesaṁ na pharatīti natthi.  Tena aphuṭokāso nāma na hotīti.  Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṁ viya dutiyajjhānasukhaṁ.  Sesaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.  
 429. Tatiyajjhānasukha-upamāyaṁ (CS:pg.2.223) uppalāni ettha santīti uppalinī.  Sesapadadvayesupi eseva nayo.  Ettha ca setarattanīlesu yaṁkiñci uppalaṁ uppalameva, ūnakasatapattaṁ puṇḍarīkaṁ, satapattaṁ padumaṁ.  Pattaniyamaṁ vā vināpi setaṁ padumaṁ, rattaṁ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo.  Udakānuggatānīti udakato na uggatāni.  Antonimuggaposīnīti (MA.39./II,323.) udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho.  Sesaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.  
 430. Catutthajjhānasukha-upamāyaṁ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṁ.  Pabhassaraṭṭhena pariyodātaṁ veditabbaṁ.  Odātena vatthenāti idaṁ utupharaṇatthaṁ vuttaṁ.  Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṁ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṁ balavaṁ hoti.  Imissā hi upamāya vatthaṁ viya karajakāyo.  Utupharaṇaṁ viya catutthajjhānasukhaṁ.  Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṁ vatthaṁ sasīsaṁ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṁ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti.  Evaṁ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.  Catutthajjhānacittameva vā vatthaṁ viya, taṁsamuṭṭhānarūpaṁ utupharaṇaṁ viya.  Yathā hi katthaci odātavatthe kāyaṁ apphusantepi taṁsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭṭho hoti.  Evaṁ catutthajjhānasamuṭṭhitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno karajakāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.  
 431. Pubbenivāsañāṇa-upamāyaṁ taṁdivasaṁ katakiriyā pākaṭā hotīti taṁdivasaṁ gatagāmattayameva gahitaṁ.  Tattha gāmattayaṁ gatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo.  Tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā.  Tassa purisassa tīsu gāmesu taṁdivasaṁ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṁ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya āvibhāvo daṭṭhabbo.  
 432. Dibbacakkhu-upamāyaṁ (CS:pg.2.224) dve agārāti dve gharā.  Sadvārāti sammukhadvārā.  Anucaṅkamanteti aparāparaṁ sañcarante.  Anuvicaranteti ito cito ca vicarante, ito pana gehā nikkhamitvā etaṁ gehaṁ, etasmā vā nikkhamitvā imaṁ gehaṁ pavisanavasenapi daṭṭhabbā.  Tattha dve agārā sadvārā viya cutipaṭisandhiyo, cakkhumā (MA.39./II,324.) puriso viya dibbacakkhuñāṇalābhī, cakkhumato purisassa dvinnaṁ gehānaṁ antare ṭhatvā passato dve agāre pavisanakanikkhamanakapurisānaṁ pākaṭakālo viya dibbacakkhulābhino ālokaṁ vaḍḍhetvā olokentassa cavanaka-upapajjanakasattānaṁ pākaṭakālo.  Kiṁ pana te ñāṇassa pākaṭā, puggalassāti?  Ñāṇassa.  Tassa pākaṭattā pana puggalassa pākaṭāyevāti.  
 433. Āsavakkhayañāṇa-upamāyaṁ pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake.  Anāviloti nikkaddamo.  Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṁ.  Sakkharā ca kathalā ca sakkharakathalaṁ.  Macchānaṁ gumbā ghaṭāti macchagumbaṁ.  Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṁ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi.  Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi, “etā gāvo carantī”ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti.  Evaṁ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṁ upādāya itarampi dvayaṁ tiṭṭhantanti vuttaṁ.  Itarañca dvayaṁ carantaṁ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṁ.  Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippisambukādīnaṁ vibhūtakālo viya āsavānaṁ khayāya cittaṁ nīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṁ saccānaṁ vibhūtakālo daṭṭhabbo.  
 434.  Idāni sattahākārehi saliṅgato saguṇato khīṇāsavassa nāmaṁ gaṇhanto, ayaṁ vuccati, bhikkhave, bhikkhu samaṇo itipīti-ādimāha.  Tattha evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu samaṇo hotīti-ādīsu, bhikkhave, evaṁ bhikkhu samitapāpattā samaṇo hoti.  Bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti.  Nhātakilesattā nhātako hoti, dhotakilesattāti attho.  Catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi akusaladhammānaṁ gatattā vedagū hoti, viditattāti attho.  Teneva viditāssa hontīti-ādimāha.  Kilesānaṁ sutattā sottiyo hoti, nissutattā (CS:pg.2.225) apahatattāti attho.  Kilesānaṁ ārakattā ariyo hoti, hatattāti attho.  Tehi ārakattā arahaṁ hoti, dūrībhūtattāti attho.  Sesaṁ sabattha pākaṭamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahā-assapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.40./II,325.)
 (M.40.)10.Cūḷa-assapurasuttavaṇṇanā 

 435. Evaṁ me sutanti Cūḷa-assapurasuttaṁ.  Tassa desanākāraṇaṁ purimasadisameva.  Samaṇasāmīcippaṭipadāti samaṇānaṁ anucchavikā samaṇānaṁ anulomappaṭipadā.  
 436. Samaṇamalānanti-ādīsu ete dhammā uppajjamānā samaṇe maline karonti malaggahite, tasmā “samaṇamalā”ti vuccanti.  Etehi samaṇā dussanti, padussanti, tasmā samaṇadosāti vuccanti.  Ete uppajjitvā samaṇe kasaṭe niroje karonti milāpenti, tasmā samaṇakasaṭāti vuccanti.  Āpāyikānaṁ ṭhānānanti apāye nibbattāpakānaṁ kāraṇānaṁ.  Duggativedaniyānanti duggatiyaṁ vipākavedanāya paccayānaṁ.  Matajaṁ nāmāti manussā tikhiṇaṁ ayaṁ ayena sughaṁsitvā taṁ ayacuṇṇaṁ maṁsena saddhiṁ madditvā koñcasakuṇe khādāpenti.  Te uccāraṁ kātuṁ asakkontā maranti.  No ce maranti, paharitvā mārenti.  Atha tesaṁ kucchiṁ phāletvā naṁ udakena dhovitvā cuṇṇaṁ gahetvā maṁsena saddhiṁ madditvā puna khādāpentīti evaṁ satta vāre khādāpetvā gahitena ayacuṇṇena āvudhaṁ karonti.  Susikkhitā ca naṁ ayakārā bahuhatthakammamūlaṁ labhitvā karonti.  Taṁ matasakuṇato jātattā “matajan”ti vuccati, atitikhiṇaṁ hoti.  Pītanisitanti udakapītañceva silāya ca sunighaṁsitaṁ.  Saṅghāṭiyāti kosiyā.  Sampārutanti pariyonaddhaṁ.  Sampaliveṭhitanti samantato veṭhitaṁ.  
 437. Rajojallikassāti (CS:pg.2.226) rajojalladhārino.  Udakorohakassāti divasassa tikkhattuṁ udakaṁ orohantassa.  Rukkhamūlikassāti rukkhamūlavāsino.  Abbhokāsikassāti abbhokāsavāsino.  Ubbhaṭṭhakassāti uddhaṁ ṭhitakassa.  Pariyāyabhattikassāti māsavārena vā aḍḍhamāsavārena vā bhuñjantassa.  Sabbametaṁ bāhirasamayeneva kathitaṁ.  Imasmiñhi sāsane cīvaradharo bhikkhu saṅghāṭikoti na vuccati.  Rajojalladhāraṇādivatāni imasmiṁ sāsane natthiyeva.  Buddhavacanassa Buddhavacanameva nāmaṁ, na mantāti.  Rukkhamūliko, abbhokāsikoti ettakaṁyeva pana labbhati.  Tampi bāhirasamayeneva kathitaṁ.  (MA.40./II,326.) Jātameva nanti taṁdivase jātamattaṁyeva naṁ.  Saṅghāṭikaṁ kareyyunti saṅghāṭikaṁ vatthaṁ nivāsetvā ca pārupitvā ca saṅghāṭikaṁ kareyyuṁ.  Esa nayo sabbattha.  
 438. Visuddhamattānaṁ samanupassatīti attānaṁ visujjhantaṁ passati.  Visuddhoti pana na tāva vattabbo.  Pāmojjaṁ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati.  Pamuditassa pītīti tuṭṭhassa sakalasarīraṁ khobhayamānā pīti jāyati.  Pītimanassa kāyoti pītisampayuttassa puggalassa nāmakāyo.  Passambhatīti vigatadaratho hoti.  Sukhaṁ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṁ vediyati.  Cittaṁ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa cittaṁ samādhiyati, appanāpattaṁ viya hoti.  So mettāsahagatena cetasāti heṭṭhā kilesavasena āraddhā desanā pabbate vuṭṭhavuṭṭhi viya nadiṁ yathānusandhinā brahmavihārabhāvanaṁ otiṇṇā.  Tattha yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge vuttameva.  Seyyathāpi, bhikkhave, pokkharaṇīti Mahāsīhanādasutte maggo pokkharaṇiyā upamito, idha sāsanaṁ upamitanti veditabbaṁ.  Āsavānaṁ khayā samaṇo hotīti sabbakilesānaṁ samitattā paramatthasamaṇo hotīti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷa-assapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 5.Cūḷayamakavaggo 
 
 (M.41.)1.Sāleyyakasuttavaṇṇanā 

 439. Evaṁ (CS:pg.2.227) me sutanti Sāleyyakasuttaṁ.  Tattha Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā.  Tesaṁ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṁ kosalesu janapade.  Porāṇā panāhu-- yasmā pubbe mahāpanādaṁ rājakumāraṁ nānānāṭakāni disvā sitamattampi akarontaṁ sutvā rājā āha-- “yo mama puttaṁ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṁ alaṅkaromī”ti.  Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷikāyo dassetvā naṁ hasāpetuṁ nāsakkhiṁsu. (MA.41./II,327.) Tato Sakko devanaṭaṁ pesesi.  So dibbanāṭakaṁ dassetvā hasāpesi.  Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṁsu.  Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṁ karontā, “kacci, bho, kusalaṁ, kacci, bho, kusalan”ti āhaṁsu.  Tasmā taṁ “kusalaṁ kusalan”ti vacanaṁ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.  
 Cārikaṁ caramānoti aturitacārikaṁ caramāno.  Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti sataṁ vā sahassaṁ vā satasahassaṁ vāti evaṁ aparicchinnena mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ.  Brāhmaṇagāmoti brāhmaṇānaṁ samosaraṇagāmopi brāhmaṇagāmoti vuccati brāhmaṇānaṁ bhogagāmopi.  Idha samosaraṇagāmo adhippeto.  Tadavasarīti taṁ avasari, sampattoti attho.  Vihāro panettha aniyāmito; tasmā tassa avidūre Buddhānaṁ anucchaviko eko vanasaṇḍo bhavissati, Satthā taṁ vanasaṇḍaṁ gatoti veditabbo.  Assosunti suṇiṁsu upalabhiṁsu.  Sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṁsu.  Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto.  Tattha 
 Avadhāraṇatthena assosuṁyeva (CS:pg.2.228) na nesaṁ koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo.  Padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva.  
 Idāni yamatthaṁ assosuṁ, taṁ pakāsetuṁ samaṇo khalu, bho, Gotamoti-ādi vuttaṁ.  Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo.  Khalūti anussavanatthe nipāto.  Bhoti tesaṁ aññamaññaṁ ālapanamattaṁ.  Gotamoti Bhagavato gottavasena paridīpanaṁ.  Tasmā samaṇo khalu, bho, Gotamoti ettha samaṇo kira, bho, Gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo.  Sakyaputtoti idaṁ pana Bhagavato uccākulaparidīpanaṁ.  Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvadīpanaṁ.  Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṁyeva taṁ kulaṁ pahāya saddhāpabbajitoti vuttaṁ hoti.  Tato paraṁ vuttatthameva.  Taṁ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṁ, tassa kho pana bhoto Gotamassāti attho.  Kalyāṇoti (MA.41./II,328.) kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṁ hoti.  Kittisaddoti kittiyeva, thutighoso vā.  Abbhuggatoti sadevakaṁ lokaṁ ajjhottharitvā uggato.  Kinti?  “Itipi so Bhagavā …pe… Buddho Bhagavā”ti.  
 Tatrāyaṁ padasambandho-- so Bhagavā itipi arahaṁ, itipi sammāsambuddho …pe… itipi Bhagavāti.  Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṁ hoti.  Tattha ārakattā, arīnaṁ arānañca hatattā, paccayādīnaṁ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so Bhagavā arahanti veditabboti-ādinā nayena mātikaṁ nikkhipitvā sabbāneva etāni padāni Visuddhimagge Buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato tesaṁ vitthāro gahetabbo.  
 Sādhu kho panāti sundaraṁ kho pana; atthāvahaṁ sukhāvahanti vuttaṁ hoti.  Tathārūpānaṁ arahatanti yathārūpo so bhavaṁ Gotamo, evarūpānaṁ anekehipi kappakoṭisatasahassehi dullabhadassanānaṁ byāmappabhāparikkhittehi asīti-anubyañjanaratanapaṭimaṇḍitehi dvattiṁsmahāpurisalakkhaṇavarehi samākiṇṇamanoramasarīrānaṁ atappakadassanānaṁ atimadhuradhammanigghosānaṁ, yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṁ arahataṁ.  Dassanaṁ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hoti.  Sace pana aṭṭhaṅgasamannāgatena brahmassarena dhammaṁ (CS:pg.2.229) desentassa ekaṁ padampi sotuṁ labhissāma, sādhutaraṁyeva bhavissatīti evaṁ ajjhāsayaṁ katvā.  
 Yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsūti sabbakiccāni pahāya tuṭṭhamānasā āgamaṁsu.  Etadavocunti duvidhā hi pucchā agārikapucchā anagārikapucchā ca.  Tattha “Kiṁ, bhante, kusalaṁ, kiṁ akusalan”ti iminā nayena agārikapucchā āgatā.  “Ime kho, bhante, pañcupādānakkhandhā”ti iminā nayena anagārikapucchā.  Ime pana attano anurūpaṁ agārikapucchaṁ pucchantā etaṁ, “ko nu kho, bho Gotama, hetu ko paccayo”ti-ādivacanaṁ avocuṁ.  Tesaṁ Bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṁ, (MA.41./II,329.) evaṁ saṁkhitteneva tāva pañhaṁ vissajjento, adhammacariyāvisamacariyāhetu kho gahapatayoti-ādimāha.  Kasmā pana Bhagavā yathā na sallakkhenti, evaṁ vissajjesīti?  Paṇḍitamānikā hi te; āditova mātikaṁ aṭṭhapetvā yathā sallakkhenti, evaṁ atthe vitthārite, desanaṁ uttānikāti maññantā avajānanti, mayampi kathentā evameva katheyyāmāti vattāro bhavanti.  Tena nesaṁ Bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṁ, evaṁ saṁkhitteneva tāva pañhaṁ vissajjesi.  Tato sallakkhetuṁ asakkontehi vitthāradesanaṁ yācito vitthārena desetuṁ, tena hi gahapatayoti-ādimāha.  Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto.  Yasmā maṁ tumhe yācatha, tasmāti attho.  
 440. Tividhanti tīhi koṭṭhāsehi.  Kāyenāti kāyadvārena.  Adhammacariyāvisamacariyāti adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā.  Ayaṁ panettha padattho, adhammassa cariyā adhammacariyā, adhammakaraṇanti attho.  Visamā cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā.  Adhammacariyā ca sā visamacariyā cāti adhammacariyāvisamacariyā.  Etenupāyena sabbesu kaṇhasukkapadesu attho veditabbo.  Luddoti kakkhaḷo.  Dāruṇoti sāhasiko.  Lohitapāṇīti paraṁ jīvitā voropentassa pāṇī lohitena lippanti.  Sacepi na lippanti, tathāvidho lohitapāṇītveva vuccati.  Hatappahate niviṭṭhoti hate ca parassa pahāradāne (CS:pg.2.230) pahate ca paramāraṇe niviṭṭho.  Adayāpannoti nikkaruṇataṁ āpanno.  
 Yaṁ taṁ parassāti yaṁ taṁ parassa santakaṁ.  Paravittūpakaraṇanti tasseva parassa vittūpakaraṇaṁ tuṭṭhijananaṁ parikkhārabhaṇḍakaṁ.  Gāmagataṁ vāti antogāme vā ṭhapitaṁ.  Araññagataṁ vāti araññe rukkhaggapabbatamatthakādīsu vā ṭhapitaṁ.  Adinnanti tehi parehi kāyena vā vācāya vā adinnaṁ.  Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro.  Thenassa bhāvo theyyaṁ, avaharaṇacittassetaṁ adhivacanaṁ.  Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṁ, koṭṭhāsassetaṁ adhivacanaṁ, “saññānidānā hi papañcasaṅkhā”ti-ādīsu viya.  Theyyañca taṁ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṁ, theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti (MA.41./II,330.) attho Karaṇatthe cetaṁ paccattavacanaṁ, tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṁ.  
 Māturakkhitāti-ādīsu yaṁ pitari naṭṭhe vā mate vā ghāsacchādanādīhi paṭijaggamānā, vayapattaṁ kulaghare dassāmīti mātā rakkhati, ayaṁ māturakkhitā nāma.  Etenupāyena piturakkhitādayopi veditabbā.  Sabhāgakulāni pana kucchigatesupi gabbhesu katikaṁ karonti-- “sace mayhaṁ putto hoti, tuyhaṁ dhītā, aññattha gantuṁ na labhissati, mayhaṁ puttasseva hotū”ti.  Evaṁ gabbhepi pariggahitā sassāmikā nāma.  “Yo itthannāmaṁ itthiṁ gacchati, tassa ettako daṇḍo”ti evaṁ gāmaṁ vā gehaṁ vā vīthiṁ vā uddissa ṭhapitadaṇḍā, pana saparidaṇḍā nāma.  Antamaso mālāguṇaparikkhittāpīti yā sabbantimena paricchedena, “esā me bhariyā bhavissatī”ti saññāya tassā upari kenaci mālāguṇaṁ khipantena mālāguṇamattenāpi parikkhittā hoti.  Tathārūpāsu cārittaṁ āpajjitā hotīti evarūpāsu itthīsu Sammādiṭṭhisutte vuttamicchācāralakkhaṇavasena vītikkamaṁ kattā hoti.  
 Sabhāgatoti sabhāyaṁ ṭhito.  Parisāgatoti parisāyaṁ ṭhito.  Ñātimajjhagatoti dāyādānaṁ majjhe ṭhito.  Pūgamajjhagatoti senīnaṁ majjhe ṭhito.  Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito (CS:pg.2.231) Abhinītoti pucchanatthāya nīto.  Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṁ katvā pucchito.  Ehambho purisāti ālapanametaṁ.  Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā.  Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto.  Kiñcikkhanti yaṁ vā taṁ vā appamattakaṁ.  Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassapi lañjassa hetūti attho.  Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṁ kattā hoti.  
 Imesaṁ bhedāyāti yesaṁ itoti vuttānaṁ santike sutaṁ hoti, tesaṁ bhedāya.  Amūsaṁ bhedāyāti yesaṁ amutrāti vuttānaṁ santike sutaṁ hoti, tesaṁ bhedāya.  Iti samaggānaṁ vā bhedakāti evaṁ samaggānaṁ vā dvinnaṁ sahāyakānaṁ (MA.41./II,331.) bhedaṁ kattā.  Bhinnānaṁ vā anuppadātāti suṭṭhu kataṁ tayā, taṁ pajahantena katipāheneva te mahantaṁ anatthaṁ kareyyāti evaṁ bhinnānaṁ puna asaṁsandanāya anuppadātā upatthambhetā kāraṇaṁ dassetāti attho.  Vaggo ārāmo abhiratiṭṭhānamassāti vaggārāmo.  Vaggaratoti vaggesu rato.  Vagge disvā vā sutvā vā nandatīti vagganandī.  Vaggakaraṇiṁ vācanti yā vācā samaggepi satte vagge karoti bhindati, taṁ kalahakāraṇaṁ vācaṁ bhāsitā hoti.  
 Aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti, evaṁ sadosatāya khuṁsanāvambhanādivacanehi aṇḍakā jātā.  Kakkasāti pūtikā.  Yathā nāma pūtikarukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo, evaṁ kakkasā hoti, sotaṁ ghaṁsamānā viya pavisati.  Tena vuttaṁ “kakkasā”ti.  Parakaṭukāti paresaṁ kaṭukā amanāpā dosajananī.  Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya mammesu vijjhitvā paresaṁ abhisajjanī gantukāmānampi gantuṁ adatvā lagganakārī.  Kodhasāmantāti kodhassa āsannā.  Asamādhisaṁvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṁvattanikā.  Iti sabbāneva tāni sadosavācāya vevacanāni.  
 Akālavādīti akālena vattā.  Abhūtavādīti yaṁ natthi, tassa vattā.  Anatthavādīti akāraṇanissitaṁ vattā.  Adhammavādīti asabhāvaṁ vattā (CS:pg.2.232) Avinayavādīti asaṁvaravinayapaṭisaṁyuttassa vattā.  Anidhānavati vācanti hadayamañjūsāyaṁ nidhetuṁ ayuttaṁ vācaṁ bhāsitā hoti.  Akālenāti vattabbakālassa pubbe vā pacchā vā ayuttakāle vattā hoti.  Anapadesanti suttāpadesavirahitaṁ.  Apariyantavatinti aparicchedaṁ, suttaṁ vā jātakaṁ vā nikkhipitvā tassa upalabbhaṁ vā upamaṁ vā vatthuṁ vā āharitvā bāhirakathaṁyeva katheti.  Nikkhittaṁ nikkhittameva hoti.  “Suttaṁ nu kho katheti jātakaṁ nu kho, nassa antaṁ vā koṭiṁ vā passāmā”ti vattabbataṁ āpajjati.  Yathā vaṭarukkhasākhānaṁ gatagataṭṭhāne pārohā otaranti, otiṇṇotiṇṇaṭṭhāne sampajjitvā puna vaḍḍhantiyeva (MA.41./II,332.) Evaṁ aḍḍhayojanampi yojanampi gacchantiyeva, gacchante gacchante pana mūlarukkho vinassati, paveṇijātakāva tiṭṭhanti.  Evamayampi nigrodhadhammakathiko nāma hoti; nikkhittaṁ nikkhittamattameva katvā passeneva pariharanto gacchati.  Yo pana bahumpi bhaṇanto etadatthamidaṁ vuttanti āharitvā jānāpetuṁ sakkoti, tassa kathetuṁ vaṭṭati.  Anatthasaṁhitanti na atthanissitaṁ.  
 Abhijjhātā hotīti abhijjhāya oloketā hoti.  Aho vatāti patthanatthe nipāto.  Abhijjhāya olokitamattakena cettha kammapathabhedo na hoti.  Yadā pana, “Aho vatidaṁ mama santakaṁ assa, ahamettha vasaṁ vatteyyan”ti attano pariṇāmeti, tadā kammapathabhedo hoti, ayamidha adhippeto.  
 Byāpannacittoti vipannacitto pūtibhūtacitto.  Paduṭṭhamanasaṅkappoti dosena duṭṭhacittasaṅkappo.  Haññantūti ghātiyantū.  Vajjhantūti vadhaṁ pāpuṇantu.  Mā vā ahesunti kiñcipi mā ahesuṁ.  Idhāpi kopamattakena kammapathabhedo na hoti.  Haññantūti-ādicintaneneva hoti, tasmā evaṁ vuttaṁ.  
 Micchādiṭṭhikoti akusaladassano.  Viparītadassanoti vipallatthadassano.  Natthi dinnanti dinnassa phalābhāvaṁ sandhāya vadati.  Yiṭṭhaṁ vuccati mahāyāgo.  Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto, tampi ubhayaṁ phalābhāvameva (CS:pg.2.233) sandhāya paṭikkhipati.  Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṁ, kusalākusalānanti attho.  Phalaṁ vipākoti yaṁ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṁ natthīti vadati.  Natthi ayaṁ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṁ loko natthi.  Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paraloko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti.  Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṁ phalābhāvavasena vadati.  Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakasattā nāma natthīti vadati.  Sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentīti ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ abhivisiṭṭhāya paññāya sayaṁ paccakkhaṁ katvā pavedenti, te natthīti sabbaññubuddhānaṁ abhāvaṁ (MA.41./II,333.) dīpeti, ettāvatā dasavatthukā micchādiṭṭhi kathitā hoti.  
 441. Pāṇātipātaṁ pahāyāti-ādayo satta kammapathā cūḷahatthipade vitthāritā.  Anabhijjhādayo uttānatthāyeva.  
 442. Sahabyataṁ upapajjeyyanti sahabhāvaṁ upagaccheyyaṁ.  Brahmakāyikānaṁ devānanti paṭhamajjhānabhūmidevānaṁ.  Ābhānaṁ devānanti ābhā nāma visuṁ natthi, parittābha-appamāṇābha-ābhassarānametaṁ adhivacanaṁ.  Parittābhānanti-ādi pana ekato aggahetvā tesaṁyeva bhedato gahaṇaṁ.  Parittasubhānanti-ādīsupi eseva nayo.  Iti Bhagavā āsavakkhayaṁ dassetvā arahattanikūṭena desanaṁ niṭṭhapesi.  
 Idha ṭhatvā pana devalokā samānetabbā.  Tissannaṁ tāva jhānabhūmīnaṁ vasena nava brahmalokā, pañca suddhāvāsā catūhi ārūpehi saddhiṁ navāti aṭṭhārasa, vehapphalehi saddhiṁ ekūnavīsati, te asaññaṁ pakkhipitvā vīsati brahmalokā honti, evaṁ chahi kāmāvacarehi saddhiṁ chabbīsati devalokā nāma.  Tesaṁ sabbesampi Bhagavatā dasakusalakammapathehi nibbatti dassitā.  
 Tattha chasu tāva kāmāvacaresu tiṇṇaṁ sucaritānaṁ vipākeneva nibbatti hoti.  Uparidevalokānaṁ pana ime kammapathā upanissayavasena kathitā (CS:pg.2.234) Dasa kusalakammapathā hi sīlaṁ, sīlavato ca kasiṇaparikammaṁ ijjhatīti.  Sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṁ katvā paṭhamajjhānaṁ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṁ nibbattati; dutiyādīni bhāvetvā dutiyajjhānabhūmi-ādīsu nibbattati; rūpāvacarajjhānaṁ pādakaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā anāgāmiphale patiṭṭhito pañcasu suddhāvāsesu nibbattati; rūpāvacarajjhānaṁ pādakaṁ katvā arūpāvacarasamāpattiṁ nibbattetvā catūsu arūpesu nibbattati; rūpārūpajjhānaṁ pādakaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ pāpuṇāti.  Asaññabhavo pana bāhirakānaṁ tāpasaparibbājakānaṁ āciṇṇoti idha na niddiṭṭho.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Sāleyyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
(MA.42./II,334.)
(CS:pg.2.234)
 (M.42.)2.Verañjakasuttavaṇṇanā 

 444. Evaṁ me sutanti Verañjakasuttaṁ.  Tattha verañjakāti verañjavāsino.  Kenacideva karaṇīyenāti kenacideva aniyamitakiccena.  Sesaṁ sabbaṁ Purimasutte vuttanayeneva veditabbaṁ.  Kevalañhi idha adhammacārī visamacārīti evaṁ puggalādhiṭṭhānā desanā katā.  Purimasutte dhammādhiṭṭhānāti ayaṁ viseso.  Sesaṁ tādisamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Verañjakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(CS:pg.2.234)
(M.43.)3.Mahāvedallasuttavaṇṇanā 

 449. Evaṁ me sutanti Mahāvedallasuttaṁ.  Tattha āyasmāti sagāravasappatissavacanametaṁ.  Mahākoṭṭhikoti tassa therassa nāmaṁ.  Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito.  Duppañño duppaññoti ettha paññāya duṭṭhaṁ nāma natthi, appañño nippaññoti attho.  Kittāvatā nu khoti kāraṇaparicchedapucchā, kittakena nu kho evaṁ vuccatīti (CS:pg.2.235) attho.  Pucchā ca nāmesā adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṁsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti pañcavidhā hoti.  Tāsamidaṁ nānākaraṇaṁ-- 
 Katamā adiṭṭhajotanāpucchā?  Pakatiyā lakkhaṇaṁ aññātaṁ hoti adiṭṭhaṁ atulitaṁ atīritaṁ avibhūtaṁ avibhāvitaṁ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṁ pucchati.  Ayaṁ adiṭṭhajotanāpucchā.  
 Katamā diṭṭhasaṁsandanāpucchā?  Pakatiyā lakkhaṇaṁ ñātaṁ hoti diṭṭhaṁ tulitaṁ tīritaṁ vibhūtaṁ vibhāvitaṁ, aññehi paṇḍitehi saddhiṁ saṁsandanatthāya pañhaṁ pucchati.  Ayaṁ diṭṭhasaṁsandanāpucchā.  
 Katamā vimaticchedanāpucchā?  Pakatiyā saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando, dveḷhakajāto, “evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti, so vimaticchedanatthāya (MA.43./II,335.) pañhaṁ pucchati.  Ayaṁ vimaticchedanāpucchā (mahāni.150 cūḷani.  puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12).  
 “Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave, rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti?  Aniccaṁ, bhante”ti (mahāva.21) evarūpā anumatiṁ gahetvā dhammadesanākāle pucchā anumatipucchā nāma.  
 “Cattārome bhikkhave, satipaṭṭhānā, katame cattāro”ti (saṁ.ni.5.390) evarūpā bhikkhusaṅghaṁ sayameva pucchitvā sayameva vissajjetukāmassa pucchā kathetukamyatāpucchā nāma.  Tāsu idha diṭṭhasaṁsandanāpucchā adhippetā.  
 Thero hi attano divāṭṭhāne nisīditvā sayameva pañhaṁ samuṭṭhapetvā sayaṁ vinicchinanto idaṁ suttaṁ ādito paṭṭhāya matthakaṁ pāpesi.  Ekacco hi pañhaṁ samuṭṭhāpetuṁyeva sakkoti na nicchetuṁ; ekacco nicchetuṁ sakkoti na samuṭṭhāpetuṁ; ekacco ubhayampi na sakkoti; ekacco ubhayampi sakkoti.  Tesu thero ubhayampi sakkotiyeva.  Kasmā?  Mahāpaññatāya.  Mahāpaññaṁ nissāya hi imasmiṁ sāsane Sāriputtatthero, Mahākaccānatthero, Puṇṇatthero, Kumārakassapatthero, Ānandatthero, ayameva āyasmāti sambahulā therā visesaṭṭhānaṁ adhigatā.  Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā (CS:pg.2.236) sāvakapāramīñāṇassa matthakaṁ pāpuṇituṁ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya Sāriputtatthero taṁ ṭhānaṁ adhigato.  Paññāya hi therena sadiso natthi.  Teneva naṁ Bhagavā etadagge ṭhapesi --“Etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ mahāpaññānaṁ yadidaṁ Sāriputto”ti (a.ni.1.189).  
(MA.43./II,336.) Tathā na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā Bhagavatā saṁkhittena bhāsitassa sabbaññutaññāṇena saddhiṁ saṁsanditvā samānetvā vitthārena atthaṁ vibhajetuṁ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya Mahākaccānatthero tattha paṭibalo jāto, teneva naṁ Bhagavā etadagge ṭhapesi-- “Etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ saṁkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ vibhajantānaṁ yadidaṁ Mahākaccāno”ti (a.ni.1.197).  
 Tathā na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā dhammakathaṁ kathentena dasa kathāvatthūni āharitvā satta visuddhiyo vibhajantena dhammakathaṁ kathetuṁ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya Puṇṇatthero catuparisamajjhe alaṅkatadhammāsane cittabījaniṁ gahetvā nisinno līḷāyanto puṇṇacando viya dhammaṁ kathesi.  Teneva naṁ Bhagavā etadagge ṭhapesi-- “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ dhammakathikānaṁ yadidaṁ puṇṇo mantāṇiputto”ti (a.ni.1.196).  
 Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu dhammaṁ kathento ito vā etto vā anukkamitvā yaṭṭhikoṭiṁ gahetvā andho viya, ekapadikaṁ daṇḍakasetuṁ āruḷho viya ca gacchati.  Mahāpañño pana catuppadikaṁ gāthaṁ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ gahetvā heṭṭhupariyaṁ karonto kathesi.  Mahāpaññatāya pana Kumārakassapatthero catuppadikaṁ gāthaṁ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tehi saddhiṁ yojento jātassare pañcavaṇṇāni kusumāni phullāpento viya sinerumatthake vaṭṭisahassaṁ telapadīpaṁ jālento viya tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ heṭṭhupariyaṁ karonto (CS:pg.2.237) kathesi.  Teneva naṁ Bhagavā etadagge ṭhapesi-- “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ cittakathikānaṁ yadidaṁ kumārakassapo”ti (a.ni.1.217).  
 Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu catūhi māsehi catuppadikampi gāthaṁ gahetuṁ na sakkoti.  Mahāpañño pana ekapade ṭhatvā padasatampi padasahassampi gaṇhāti.  Ānandatthero pana mahāpaññatāya ekapaduddhāre ṭhatvā sakiṁyeva sutvā puna apucchanto saṭṭhi padasahassāni pannarasa gāthāsahassāni valliyā pupphāni ākaḍḍhitvā gaṇhanto viya ekappahāreneva gaṇhāti.  Gahitagahitaṁ pāsāṇe khatalekhā viya, suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca gahitākāreneva tiṭṭhati.  Teneva naṁ Bhagavā etadagge ṭhapesi -- “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ gatimantānaṁ yadidaṁ (MA.43./II,337.) Ānando satimantānaṁ, dhitimantānaṁ, bahussutānaṁ, upaṭṭhākānaṁ yadidaṁ Ānando”ti (a.ni.1.219-223).  
 Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā catupaṭisambhidāpabhedassa matthakaṁ pāpuṇituṁ.  Mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya Mahākoṭṭhitatthero adhigamaparipucchāsavanapubbayogānaṁ vasena anantanayussadaṁ paṭisambhidāpabhedaṁ patto.  Teneva naṁ Bhagavā etadagge ṭhapesi-- “Etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ paṭisambhidāpattānaṁ yadidaṁ Mahākoṭṭhito”ti (a.ni.1.218).  
 Iti thero mahāpaññatāya pañhaṁ samuṭṭhāpetumpi nicchetumpīti ubhayampi sakkoti.  So divāṭṭhāne nisīditvā sayameva sabbapañhe samuṭṭhapetvā sayaṁ vinicchinanto idaṁ suttaṁ ādito paṭṭhāya matthakaṁ pāpetvā, “sobhanā vata ayaṁ dhammadesanā, jeṭṭhabhātikena naṁ dhammasenāpatinā saddhiṁ saṁsandissāmi, tato ayaṁ dvinnampi amhākaṁ ekamatiyā ekajjhāsayena ca ṭhapitā atigarukā bhavissati pāsāṇacchattasadisā, caturoghanittharaṇatthikānaṁ titthe ṭhapitanāvā viya, maggagamanatthikānaṁ sahassayutta-ājaññaratho viya bahupakārā bhavissatī”ti diṭṭhasaṁsandanatthaṁ pañhaṁ pucchi.  Tena vuttaṁ-- “tāsu idha diṭṭhasaṁsandanāpucchā adhippetā”ti.  
 Nappajānātīti (CS:pg.2.238) ettha yasmā nappajānāti, tasmā duppaññoti vuccatīti ayamattho.  Esa nayo sabbattha.  Idaṁ dukkhanti nappajānātīti idaṁ dukkhaṁ, ettakaṁ dukkhaṁ, ito uddhaṁ natthīti dukkhasaccaṁ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti.  Ayaṁ dukkhasamudayoti ito dukkhaṁ samudetīti pavattidukkhapabhāvikā taṇhā samudayasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti.  Ayaṁ dukkhanirodhoti idaṁ dukkhaṁ ayaṁ dukkhasamudayo ca idaṁ nāma ṭhānaṁ patvā nirujjhatīti ubhinnaṁ appavatti nibbānaṁ nirodhasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti.  Ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṁ paṭipadā dukkhanirodhaṁ gacchatīti maggasaccaṁ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānātīti. (MA.43./II,338.) Anantaravārepi imināva nayena attho veditabbo.  Saṅkhepato panettha catusaccakammaṭṭhāniko puggalo kathitoti veditabbo.  
 Ayañhi ācariyasantike cattāri saccāni savanato uggaṇhāti.  Ṭhapetvā taṇhaṁ tebhūmakā dhammā dukkhasaccaṁ, taṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nibbānaṁ nirodhasaccaṁ, dukkhasaccaṁ parijānanto samudayasaccaṁ pajahanto nirodhapāpano maggo maggasaccanti evaṁ uggahetvā abhinivisati.  Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṁ, pacchimāni vivaṭṭaṁ, vaṭṭe abhiniveso hoti, no vivaṭṭe, tasmā ayaṁ abhinivisamāno dukkhasacce abhinivisati.  
 Dukkhasaccaṁ nāma rūpādayo pañcakkhandhāti vavatthapetvā dhātukammaṭṭhānavasena otaritvā, “cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ rūpan”ti vavatthapeti.  Tadārammaṇā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ nāmanti evaṁ yamakatālakkhandhaṁ bhindanto viya “dveva ime dhammā nāmarūpan”ti vavatthapeti.  Taṁ panetaṁ na ahetukaṁ sahetukaṁ sappaccayaṁ, ko cassa paccayo avijjādayo dhammāti evaṁ paccaye ceva paccayuppannadhamme ca vavatthapetvā “sabbepi dhammā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā”ti aniccalakkhaṇaṁ āropeti, tato udayavayappaṭipīḷanākārena dukkhā, avasavattanākārena anattāti tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto lokuttaramaggaṁ pāpuṇāti.  
 Maggakkhaṇe (CS:pg.2.239) cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti.  Dukkhaṁ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati.  Samudayaṁ pahānapaṭivedhena, nirodhaṁ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṁ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati.  Dukkhaṁ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṁ pahānābhisamayena, nirodhaṁ sacchikiriyābhisamayena, maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti.  So tīṇi saccāni kiccato paṭivijjhati, nirodhaṁ ārammaṇato.  Tasmiñcassa khaṇe ahaṁ dukkhaṁ parijānāmi, samudayaṁ pajahāmi, nirodhaṁ sacchikaromi, maggaṁ bhāvemīti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi.  Etassa pana pariggaṇhantasseva (MA.43./II,339.) maggo tīsu saccesu pariññādikiccaṁ sādhentova nirodhaṁ ārammaṇato paṭivijjhatīti.  
 Tasmā paññavāti vuccatīti ettha heṭṭhimakoṭiyā sotāpanno, uparimakoṭiyā khīṇāsavo paññavāti niddiṭṭho.  Yo pana tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ pāḷito ca atthato ca anusandhito ca pubbāparato ca uggahetvā heṭṭhupariyaṁ karonto vicarati, aniccadukkhānattavasena pariggahamattampi natthi, ayaṁ paññavā nāma, duppañño nāmāti?  Viññāṇacarito nāmesa, paññavāti na vattabbo.  Atha yo tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto ajja ajjeva arahattanti carati, ayaṁ paññavā nāma, duppañño nāmāti?  Bhajāpiyamāno paññavāpakkhaṁ bhajati.  Sutte pana paṭivedhova kathito.  
 Viññāṇaṁ viññāṇanti idha kiṁ pucchati?  Yena viññāṇena saṅkhāre sammasitvā esa paññavā nāma jāto, tassa āgamanavipassanā viññāṇaṁ kammakārakacittaṁ pucchāmīti pucchati.  Sukhantipi vijānātīti sukhavedanampi vijānāti.  Uparipadadvayepi eseva nayo.  Iminā thero “sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno sukhaṁ vedanaṁ vedayāmīti pajānātī”ti-ādinā (ma.ni.1.113 dī.ni.2.380) nayena āgatavedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṁ kathesi.  Tassattho satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbo.  
 Saṁsaṭṭhāti (CS:pg.2.240) ekuppādādilakkhaṇena saṁyogaṭṭhena saṁsaṭṭhā, udāhu visaṁsaṭṭhāti pucchati.  Ettha ca thero maggapaññañca vipassanāviññāṇañcāti ime dve lokiyalokuttaradhamme missetvā bhūmantaraṁ bhinditvā samayaṁ ajānanto viya pucchatīti na veditabbo.  Maggapaññāya pana maggaviññāṇena, vipassanāpaññāya ca vipassanāviññāṇeneva saddhiṁ saṁsaṭṭhabhāvaṁ pucchatīti veditabbo.  Theropissa tamevatthaṁ vissajjento ime dhammā saṁsaṭṭhāti-ādimāha.  Tattha na ca labbhā imesaṁ dhammānanti imesaṁ lokiyamaggakkhaṇepi lokuttaramaggakkhaṇepi ekato uppannānaṁ dvinnaṁ dhammānaṁ.  Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti visuṁ visuṁ katvā vinivaṭṭetvā, ārammaṇato vā vatthuto vā uppādato vā nirodhato vā (MA.43./II,340.) nānākaraṇaṁ dassetuṁ na sakkāti attho.  Tesaṁ tesaṁ pana dhammānaṁ visayo nāma atthi.  Lokiyadhammaṁ patvā hi cittaṁ jeṭṭhakaṁ hoti pubbaṅgamaṁ, lokuttaraṁ patvā paññā.  
 Sammāsambuddhopi hi lokiyadhammaṁ pucchanto, “bhikkhu, tvaṁ katamaṁ paññaṁ adhigato, kiṁ paṭhamamaggapaññaṁ, udāhu dutiya tatiya catuttha maggapaññan”ti na evaṁ pucchati.  Kiṁ phasso tvaṁ, bhikkhu, kiṁ vedano, kiṁ sañño, kiṁ cetanoti na ca pucchati, cittavasena pana, “Kiñcitto tvaṁ, bhikkhū”ti (pārā.135) pucchati.  Kusalākusalaṁ paññapentopi “manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā”ti (dha.pa.1 2) ca, “katame dhammā kusalā?  Yasmiṁ samaye kāmāvacaraṁ kusalaṁ cittaṁ uppannaṁ hotī”ti (dha.sa.1) ca evaṁ cittavaseneva paññāpeti.  Lokuttaraṁ pucchanto pana kiṁ phasso tvaṁ bhikkhu, kiṁ vedano, kiṁ sañño, kiṁ cetanoti na pucchati.  Katamā te, bhikkhu, paññā adhigatā, kiṁ paṭhamamaggapaññā, udāhu dutiyatatiyacatutthamaggapaññāti evaṁ paññāvaseneva pucchati.  
 Indriyasaṁyuttepi-- “Pañcimāni, bhikkhave, indriyāni.  Katamāni pañca?  Saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ.  Kattha ca, bhikkhave, saddhindriyaṁ daṭṭhabbaṁ?  Catūsu sotāpattiyaṅgesu ettha saddhindriyaṁ daṭṭhabbaṁ.  Kattha ca, bhikkhave, vīriyindriyaṁ daṭṭhabbaṁ?  Catūsu sammappadhānesu ettha vīriyindriyaṁ daṭṭhabbaṁ.  Kattha ca, bhikkhave, satindriyaṁ daṭṭhabbaṁ?  Catūsu satipaṭṭhānesu ettha satindriyaṁ daṭṭhabbaṁ.  Kattha ca, bhikkhave, samādhindriyaṁ daṭṭhabbaṁ?  Catūsu jhānesu ettha samādhindriyaṁ daṭṭhabbaṁ.  Kattha ca, bhikkhave, paññindriyaṁ daṭṭhabbaṁ?  Catūsu ariyasaccesu ettha paññindriyaṁ (CS:pg.2.241) daṭṭhabban”ti (saṁ.ni.5.478).  Evaṁ savisayasmiṁyeva lokiyalokuttarā dhammā kathitā.  
 Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājāti rājapañcamesu sahāyesu nakkhattaṁ kīḷissāmāti vīthiṁ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṁ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova, “imesaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ detha, gandhamālālaṅkārādīni (MA.43./II,341.) dethā”ti gehe vicāreti.  Dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṁ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova, “imesaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā”ti gehe vicāreti.  Atha sabbapacchā rañño gehaṁ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova, imasmiṁ pana kāle attano geheyeva, “imesaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā”ti vicāreti.  Evamevaṁ kho saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṁ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṁ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṁ saddhindriyameva jeṭṭhakaṁ hoti pubbaṅgamaṁ, sesāni tadanvayāni honti.  Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṁ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṁ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṁ hoti pubbaṅgamaṁ, sesāni tadanvayāni honti.  Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṁ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṁ satindriyameva jeṭṭhakaṁ hoti pubbaṅgamaṁ, sesāni tadanvayāni honti.  Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṁ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṁ samādhindriyameva jeṭṭhakaṁ hoti pubbaṅgamaṁ, sesāni tadanvayāni honti.  Sabbapacchā rañño gehaṁ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṁ paññindriyameva jeṭṭhakaṁ hoti pubbaṅgamaṁ, sesāni tadanvayāni honti.  
 Iti paṭisambhidāpattānaṁ agge ṭhapito Mahākoṭṭhitatthero lokiyadhammaṁ pucchanto cittaṁ jeṭṭhakaṁ cittaṁ pubbaṅgamaṁ katvā pucchi; lokuttaradhammaṁ pucchanto (CS:pg.2.242) paññaṁ jeṭṭhakaṁ paññaṁ pubbaṅgamaṁ katvā pucchi.  Dhammasenāpatisāriputtattheropi tatheva vissajjesīti.  
 Yaṁ hāvuso, pajānātīti yaṁ catusaccadhammamidaṁ dukkhanti-ādinā nayena maggapaññā pajānāti.  Taṁ vijānātīti (MA.43./II,342.) maggaviññāṇampi tatheva taṁ vijānāti.  Yaṁ vijānātīti yaṁ saṅkhāragataṁ aniccanti-ādinā nayena vipassanāviññāṇaṁ vijānāti.  Taṁ pajānātīti vipassanāpaññāpi tatheva taṁ pajānāti.  Tasmā ime dhammāti tena kāraṇena ime dhammā.  Saṁsaṭṭhāti ekuppāda-ekanirodha-ekavatthuka-ekārammaṇatāya saṁsaṭṭhā.  
 Paññā bhāvetabbāti idaṁ maggapaññaṁ sandhāya vuttaṁ.  Taṁsampayuttaṁ pana viññāṇaṁ tāya saddhiṁ bhāvetabbameva hoti.  Viññāṇaṁ pariññeyyanti idaṁ vipassanāviññāṇaṁ sandhāya vuttaṁ.  Taṁsampayuttā pana paññā tena saddhiṁ parijānitabbāva hoti.  
 450. Vedanā vedanāti idaṁ kasmā pucchati?  Vedanālakkhaṇaṁ pucchissāmīti pucchati.  Evaṁ santepi tebhūmikasammasanacāravedanāva adhippetāti sallakkhetabbā.  Sukhampi vedetīti sukhaṁ ārammaṇaṁ vedeti anubhavati.  Parato padadvayepi eseva nayo.  “Rūpañca hidaṁ, mahāli, ekantadukkhaṁ abhavissa, dukkhānupatitaṁ dukkhāvakkantaṁ anavakkantaṁ sukhena, nayidaṁ sattā rūpasmiṁ sārajjeyyuṁ.  Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṁ sukhaṁ sukhānupatitaṁ sukhāvakkantaṁ anavakkantaṁ dukkhena, tasmā sattā rūpasmiṁ sārajjanti, sārāgā saṁyujjanti, saṁyogā saṁkilissanti.  Vedanā ca hidaṁ… saññā… saṅkhārā… viññāṇañca hidaṁ, mahāli, ekantadukkhaṁ abhavissa …pe… saṁkilissantī”ti (saṁ.ni.3.70) iminā hi mahālisuttapariyāyena idha ārammaṇaṁ sukhaṁ dukkhaṁ adukkhamasukhanti kathitaṁ.  Apica purimaṁ sukhaṁ vedanaṁ ārammaṇaṁ katvā aparā sukhā vedanā vedeti; purimaṁ dukkhaṁ vedanaṁ ārammaṇaṁ katvā aparā dukkhā vedanā vedeti; purimaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ ārammaṇaṁ katvā aparā adukkhamasukhā vedanā vedetīti evamettha attho daṭṭhabbo.  Vedanāyeva hi vedeti, na añño koci veditā nāma atthīti vuttametaṁ.  
 Saññā (CS:pg.2.243) saññāti idha kiṁ pucchati?  Sabbasaññāya lakkhaṇaṁ.  Kiṁ sabbatthakasaññāyāti?  Sabbasaññāya lakkhaṇantipi (MA.43./II,343.) sabbatthakasaññāya lakkhaṇantipi ekamevetaṁ, evaṁ santepi tebhūmikasammasanacārasaññāva adhippetāti sallakkhetabbā.  Nīlakampi sañjānātīti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṁ katvā upacāraṁ vā appanaṁ vā pāpento sañjānāti.  Imasmiñhi atthe parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati.  Nīle nīlanti uppajjanakasaññāpi vaṭṭatiyeva.  Pītakādīsupi eseva nayo.  
 Yā cāvuso, vedanāti ettha vedanā, saññā, viññāṇanti imāni tīṇi gahetvā paññā kasmā na gahitāti?  Asabbasaṅgāhikattā.  Paññāya hi gahitāya paññāya sampayuttāva vedanādayo labbhanti, no vippayuttā.  Taṁ pana aggahetvā imesu gahitesu paññāya sampayuttā ca vippayuttā ca antamaso dve pañcaviññāṇadhammāpi labbhanti.  Yathā hi tayo purisā suttaṁ suttanti vadeyyuṁ, catuttho ratanāvutasuttanti.  Tesu purimā tayo takkagatampi paṭṭivaṭṭakādigatampi yaṁkiñci bahuṁ suttaṁ labhanti antamaso makkaṭakasuttampi.  Ratanāvutasuttaṁ pariyesanto mandaṁ labhati, evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ.  Heṭṭhato vā paññā viññāṇena saddhiṁ sampayogaṁ labhāpitā vissaṭṭhattāva idha na gahitāti vadanti.  Yaṁ hāvuso, vedetīti yaṁ ārammaṇaṁ vedanā vedeti, saññāpi tadeva sañjānāti.  Yaṁ sañjānātīti yaṁ ārammaṇaṁ saññā sañjānāti, viññāṇampi tadeva vijānātīti attho.  
 Idāni sañjānāti vijānāti pajānātīti ettha viseso veditabbo.  Tattha upasaggamattameva viseso.  Jānātīti padaṁ pana aviseso.  Tassāpi jānanatthe viseso veditabbo.  Saññā hi nīlādivasena ārammaṇaṁ sañjānanamattameva, aniccaṁ dukkhaṁ anattāti lakkhaṇapaṭivedhaṁ pāpetuṁ na sakkoti.  Viññāṇaṁ nīlādivasena ārammaṇañceva sañjānāti, aniccādilakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā pana maggapātubhāvaṁ pāpetuṁ na sakkoti.  Paññā nīlādivasena ārammaṇampi (MA.43./II,344.) sañjānāti, aniccādivasena (CS:pg.2.244) lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvaṁ pāpetumpi sakkoti.  
 Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhi dārako gāmikapuriso mahāheraññikoti tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhi dārako kahāpaṇānaṁ cittavicittacaturassamaṇḍalabhāvameva jānāti, idaṁ manussānaṁ upabhogaparibhogaṁ ratanasammatanti na jānāti.  Gāmikapuriso cittādibhāvañceva jānāti, manussānaṁ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca.  “Ayaṁ kūṭo ayaṁ cheko ayaṁ karato ayaṁ saṇho”ti pana na jānāti.  Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti, jānanto ca pana naṁ rūpaṁ disvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṁ sutvāpi, gandhaṁ ghāyitvāpi, rasaṁ sāyitvāpi, hatthena garukalahukabhāvaṁ upadhāretvāpi asukagāme katotipi jānāti, asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya asukanadītīre katotipi, asukācariyena katotipi jānāti.  Evamevaṁ saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṁ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva sañjānāti.  Viññāṇaṁ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṁ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti.  Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṁ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti.  So pana nesaṁ viseso duppaṭivijjho.  
 Tenāha āyasmā nāgaseno-- “dukkaraṁ, mahārāja, Bhagavatā katanti.  Kiṁ, bhante, nāgasena Bhagavatā dukkaraṁ katanti?  Dukkaraṁ, mahārāja, Bhagavatā kataṁ, imesaṁ arūpīnaṁ cittacetasikānaṁ dhammānaṁ ekārammaṇe pavattamānānaṁ vavatthānaṁ akkhātaṁ, ayaṁ phasso, ayaṁ vedanā, ayaṁ saññā, ayaṁ cetanā, idaṁ cittan”ti (mi.pa.2.7.16).  Yathā hi tilatelaṁ, sāsapatelaṁ, madhukatelaṁ, eraṇḍakatelaṁ, vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṁ pakkhipitvā divasaṁ yamakamanthehi manthetvā tato idaṁ tilatelaṁ, idaṁ sāsapatelanti ekekassa pāṭiyekkaṁ uddharaṇaṁ nāma dukkaraṁ, idaṁ tato (CS:pg.2.245) dukkarataraṁ.  Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa (MA.43./II,345.) suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṁ arūpīnaṁ dhammānaṁ ekārammaṇe pavattamānānaṁ vavatthānaṁ akkhāsi.  Pañcannaṁ mahānadīnaṁ samuddaṁ paviṭṭhaṭṭhāne, “idaṁ gaṅgāya udakaṁ, idaṁ yamunāyā”ti evaṁ pāṭiyekkaṁ udaka-uddharaṇenāpi ayamattho veditabbo.  
 451. Nissaṭṭhenāti nissaṭena pariccattena vā.  Tattha nissaṭenāti atthe sati pañcahi indriyehīti nissakkavacanaṁ.  Pariccattenāti atthe sati karaṇavacanaṁ veditabbaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- pañcahi indriyehi nissaritvā manodvāre pavattena pañcahi vā indriyehi tassa vatthubhāvaṁ anupagamanatāya pariccattenāti.  Parisuddhenāti nirupakkilesena.  Manoviññāṇenāti rūpāvacaracatutthajjhānacittena.  Kiṁ neyyanti kiṁ jānitabbaṁ.  “Yaṁkiñci neyyaṁ nāma atthi dhamman”ti-ādīsu (mahāni.69) hi jānitabbaṁ neyyanti vuttaṁ.  Ākāsānañcāyatanaṁ neyyanti kathaṁ rūpāvacaracatutthajjhānacittena arūpāvacarasamāpatti neyyāti?  Rūpāvacaracatutthajjhāne ṭhitena arūpāvacarasamāpattiṁ nibbattetuṁ sakkā hoti.  Ettha ṭhitassa hi sā ijjhati.  Tasmā “ākāsānañcāyatanaṁ neyyan”ti-ādimāha.  Atha nevasaññānāsaññāyatanaṁ kasmā na vuttanti?  Pāṭiyekkaṁ abhinivesābhāvato.  Tattha hi kalāpato nayato sammasanaṁ labbhati, dhammasenāpatisadisassāpi hi bhikkhuno pāṭiyekkaṁ abhiniveso na jāyati.  Tasmā theropi, “evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī”ti (ma.ni.3.94) kalāpato nayato sammasitvā vissajjesīti.  Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa hatthagatattā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyampi paropaññāsa dhamme pāṭiyekkaṁ aṁguddhāreneva uddharitvā, “yāvatā saññāsamāpattiyo, tāvatā aññāpaṭivedho”ti āha.  
 Paññācakkhunā pajānātīti dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūtāya paññāya pajānāti.  Tattha dve paññā samādhipaññā vipassanāpaññā ca.  Samādhipaññāya kiccato asammohato ca pajānāti.  Vipassanāpaññāya lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato jānanaṁ kathitaṁ.  Kimatthiyāti ko etissā attho.  Abhiññatthāti- (MA.43./II,346.) ādīsu abhiññeyye dhamme abhijānātīti (CS:pg.2.246) abhiññatthā.  Pariññeyye dhamme parijānātīti pariññatthā.  Pahātabbe dhamme pajahatīti pahānatthā.  Sā panesā lokiyāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca vikkhambhanato pahānatthā.  Lokuttarāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca samucchedato pahānatthā.  Tattha lokiyā kiccato asammohato ca pajānāti, lokuttarā asammohato.  
 452. Sammādiṭṭhiyā uppādāyāti vipassanāsammādiṭṭhiyā ca maggasammādiṭṭhiyā ca.  Parato ca ghosoti sappāyadhammassavanaṁ.  Yoniso ca manasikāroti attano upāyamanasikāro.  Tattha sāvakesu api dhammasenāpatino dve paccayā laddhuṁ vaṭṭantiyeva.  Thero hi kappasatasahassādhikaṁ ekaṁ asaṅkhyeyyaṁ pāramiyo pūretvāpi attano dhammatāya aṇumattampi kilesaṁ pajahituṁ nāsakkhi.  “Ye dhammā hetuppabhavā”ti (mahāva.60) Assajittherato imaṁ gāthaṁ sutvāvassa paṭivedho jāto.  Paccekabuddhānaṁ pana sabbaññubuddhānañca paratoghosakammaṁ natthi, yonisomanasikārasmiṁyeva ṭhatvā paccekabodhiñca sabbaññutaññāṇañca nibbattenti.  
 Anuggahitāti laddhūpakārā.  Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi.  Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṁ assāti cetovimuttiphalā.  Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṁ phalaṁ ānisaṁso assāti cetovimuttiphalānisaṁsa.  Dutiyapadepi eseva nayo.  Ettha ca catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā.  Sīlānuggahitāti-ādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṁ.  Sutanti sappāyadhammassavanaṁ.  Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā.  Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo.  Vipassanāti sattavidhā anupassanā.  Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṁ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṁ chindantassa, vipassanāpādikāsu aṭṭhasamāpattīsu kammaṁ karontassa, sattavidhaṁ anupassanaṁ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṁ deti.  
 Yathā hi madhuraṁ ambapakkaṁ paribhuñjitukāmo (MA.43./II,347.) ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṁ thiraṁ katvā bandhati.  Ghaṭaṁ gahetvā kālena kālaṁ udakaṁ āsiñcati.  Udakassa anikkhamanatthaṁ mariyādaṁ thiraṁ karoti.  Yā hoti (CS:pg.2.247) samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṁ vā, taṁ apaneti.  Khaṇittiṁ gahetvā kālena kālaṁ mūlāni parikhaṇati.  Evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṁ deti.  Evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ.  Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṁ viya hi sīlaṁ daṭṭhabbaṁ, kālena kālaṁ udakasiñcanaṁ viya dhammassavanaṁ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṁ viya samatho, samīpe valli-ādīnaṁ haraṇaṁ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṁ, kālena kālaṁ khaṇittiṁ gahetvā mūlakhaṇanaṁ viya sattannaṁ anupassanānaṁ bhāvanā.  Tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṁ veditabbaṁ.  
 453. Kati panāvuso, bhavāti idha kiṁ pucchati?  Mūlameva gato anusandhi, duppañño yehi bhavehi na uṭṭhāti, te pucchissāmīti pucchati.  Tattha kāmabhavoti kāmabhavūpagaṁ kammaṁ kammābhinibbattā upādinnakkhandhāpīti ubhayamekato katvā kāmabhavoti āha.  Rūpārūpabhavesupi eseva nayo.  Āyatinti anāgate.  Punabbhavassa abhinibbattīti punabbhavābhinibbatti.  Idha vaṭṭaṁ pucchissāmīti pucchati.  Tatrātatrābhinandanāti rūpābhinandanā saddābhinandanāti evaṁ tahiṁ tahiṁ abhinandanā, karaṇavacane cetaṁ paccattaṁ.  Tatratatrābhinandanāya punabbhavābhinibbatti hotīti attho.  Ettāvatā hi gamanaṁ hoti, āgamanaṁ hoti, gamanāgamanaṁ hoti, vaṭṭaṁ vattatīti vaṭṭaṁ matthakaṁ pāpetvā dassesi.  Idāni vivaṭṭaṁ pucchanto “Kathaṁ panāvuso”ti-ādimāha.  Tassa vissajjane avijjāvirāgāti avijjāya khayanirodhena.  Vijjuppādāti arahattamaggavijjāya uppādena. (MA.43./II,348.) Kiṁ avijjā pubbe niruddhā, atha vijjā pubbe uppannāti?  Ubhayametaṁ na vattabbaṁ.  Padīpujjalanena andhakāravigamo viya vijjuppādena avijjā niruddhāva hoti.  Taṇhānirodhāti taṇhāya khayanirodhena.  Punabbhavābhinibbatti na hotīti evaṁ āyatiṁ punabbhavassa abhinibbatti na hoti, gamanaṁ āgamanaṁ gamanāgamanaṁ upacchijjati, vaṭṭaṁ na vattatīti vivaṭṭaṁ matthakaṁ pāpetvā dassesi.  
 454. Katamaṁ panāvusoti idha kiṁ pucchati?  Ubhatobhāgavimutto bhikkhu kālena kālaṁ nirodhaṁ samāpajjati.  Tassa nirodhapādakaṁ paṭhamajjhānaṁ pucchissāmīti pucchati.  Paṭhamaṁ jhānanti idha kiṁ pucchati?  Nirodhaṁ samāpajjanakena (CS:pg.2.248) bhikkhunā aṅgavavatthānaṁ koṭṭhāsaparicchedo nāma jānitabbo, idaṁ jhānaṁ pañcaṅgikaṁ caturaṅgikaṁ tivaṅgikaṁ duvaṅgikanti aṅgavavatthānaṁ koṭṭhāsaparicchedaṁ pucchissāmīti pucchati.  Vitakkoti-ādīsu pana abhiniropanalakkhaṇo vitakko, anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṁ sukhaṁ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatāti ime pañca dhammā vattanti.  Kataṅgavippahīnanti idha pana kiṁ pucchati?  Nirodhaṁ samāpajjanakena bhikkhunā upakārānupakārāni aṅgāni jānitabbāni, tāni pucchissāmīti pucchati, vissajjanaṁ panettha pākaṭameva.  Iti heṭṭhā nirodhapādakaṁ paṭhamajjhānaṁ gahitaṁ, upari tassa anantarapaccayaṁ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ pucchissati.  Antarā pana cha samāpattiyo saṁkhittā, nayaṁ vā dassetvā vissaṭṭhāti veditabbā.  
 455. Idāni viññāṇanissaye pañca pasāde pucchanto pañcimāni, āvusoti-ādimāha.  Tattha gocaravisayanti gocarabhūtaṁ visayaṁ.  Aññamaññassāti cakkhu sotassa sotaṁ vā cakkhussāti evaṁ ekekassa gocaravisayaṁ na paccanubhoti.  Sace hi nīlādibhedaṁ rūpārammaṇaṁ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya, “iṅgha tāva naṁ vavatthapehi vibhāvehi, kiṁ nāmetaṁ ārammaṇan”ti.  Cakkhuviññāṇañhi vināpi mukhena attano dhammatāya evaṁ vadeyya-- “Are (MA.43./II,349.) andhabāla vassasatampi vassasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṁ etassa jānanakaṁ labhissasi, āhara naṁ cakkhupasāde upanehi, ahametaṁ ārammaṇaṁ jānissāmi, yadi vā nīlaṁ yadi vā pītakaṁ, na hi eso aññassa visayo, mayheveso visayo”ti.  Sesadvāresupi eseva nayo.  Evametāni aññamaññassa gocaraṁ visayaṁ na paccanubhonti nāma.  Kiṁ paṭisaraṇanti etesaṁ kiṁ paṭisaraṇaṁ, kiṁ etāni paṭisarantīti pucchati.  Mano paṭisaraṇanti javanamano paṭisaraṇaṁ.  Mano ca nesanti manodvārikajavanamano vā pañcadvārikajavanamano vā etesaṁ gocaravisayaṁ rajjanādivasena anubhoti.  Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva, ettha rajjanaṁ vā dussanaṁ vā muyhanaṁ vā natthi.  Etasmiṁ pana dvāre javanaṁ rajjati vā dussati vā muyhati vā.  Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo.  
 Tatrāyaṁ upamā-- pañca kira dubbalabhojakā rājānaṁ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṁ pañcakulike gāme parittakaṁ āyaṁ labhiṁsu.  Tesaṁ tattha (CS:pg.2.249) macchabhāgo maṁsabhāgo yuttikahāpaṇo vā, bandhakahāpaṇo vā, māpahārakahāpaṇo vā, aṭṭhakahāpaṇo vā, soḷasakahāpaṇo vā, bāttiṁsakahāpaṇo vā, catusaṭṭhikahāpaṇo vā, daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti.  Satavatthukaṁ pañcasatavatthukaṁ sahassavatthukaṁ mahābaliṁ rājāva gaṇhāti.  Tattha pañcakulikagāmo viya pañca pasādā daṭṭhabbā; pañca dubbalabhojakā viya pañca viññāṇāni; rājā viya javanaṁ; dubbalabhojakānaṁ parittakaṁ āyapāpuṇanaṁ viya cakkhuviññāṇādīnaṁ rūpadassanādimattaṁ.  Rajjanādīni pana etesu natthi.  Rañño mahābaliggahaṇaṁ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni.  
 456. Pañcimāni, āvusoti idha kiṁ pucchati?  Antonirodhasmiṁ pañca pasāde.  Kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne arūpadhammā pasādānaṁ balavapaccayā honti.  Yo pana taṁ pavattaṁ nirodhetvā nirodhasamāpattiṁ samāpanno, tassa antonirodhe pañca pasādā kiṁ paṭicca tiṭṭhantīti idaṁ pucchissāmīti pucchati.  Āyuṁ paṭiccāti jīvitindriyaṁ paṭicca (MA.43./II,350.) tiṭṭhanti Usmaṁ paṭiccāti jīvitindriyaṁ kammajatejaṁ paṭicca tiṭṭhati.  Yasmā pana kammajatejopi jīvitindriyena vinā na tiṭṭhati, tasmā “usmā āyuṁ paṭicca tiṭṭhatī”ti āha.  Jhāyatoti jalato.  Acciṁ paṭiccāti jālasikhaṁ paṭicca.  Ābhā paññāyatīti āloko nāma paññāyati.  Ābhaṁ paṭicca accīti taṁ ālokaṁ paṭicca jālasikhā paññāyati.  
 Evameva kho, āvuso, āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhatīti ettha jālasikhā viya kammajatejo.  Āloko viya jīvitindriyaṁ.  Jālasikhā hi uppajjamānā ālokaṁ gahetvāva uppajjati.  Sā tena attanā janita-ālokeneva sayampi aṇu thūlā dīghā rassāti pākaṭā hoti.  Tattha jālapavattiyā janita-ālokena tassāyeva jālapavattiyā pākaṭabhāvo viya usmaṁ paṭicca nibbattena kammajamahābhūtasambhavena jīvitindriyena usmāya anupālanaṁ.  Jīvitindriyañhi dasapi vassāni …pe… vassasatampi kammajatejapavattaṁ pāleti.  Iti mahābhūtāni upādārūpānaṁ nissayapaccayādivasena paccayāni hontīti āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhati.  Jīvitindriyaṁ (CS:pg.2.250) mahābhūtāni pāletīti usmā āyuṁ paṭicca tiṭṭhatīti veditabbā.  
 457. Āyusaṅkhārāti āyumeva.  Vedaniyā dhammāti vedanā dhammāva.  Vuṭṭhānaṁ paññāyatīti samāpattito vuṭṭhānaṁ paññāyati.  Yo hi bhikkhu arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhaṁ samāpanno, tassa yathāparicchinnakālavasena rūpajīvitindriyapaccayā arūpadhammā uppajjanti.  Evaṁ pana rūpārūpapavattaṁ pavattati.  Yathā kiṁ?  Yathā eko puriso jālāpavatte ukkhaṇṭhito udakena paharitvā jālaṁ appavattaṁ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhī nisīdati.  Yadā panassa puna jālāya attho hoti, chārikaṁ apanetvā aṅgāre parivattetvā upādānaṁ datvā mukhavātaṁ vā tālavaṇṭavātaṁ vā dadāti.  Atha jālāpavattaṁ puna pavattati.  Evameva jālāpavattaṁ viya arūpadhammā.  Purisassa jālāpavatte ukkaṇṭhitvā udakappahārena jālaṁ appavattaṁ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhībhūtassa nisajjā viya (MA.43./II,351.) bhikkhuno arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhasamāpajjanaṁ.  Chārikāya pihita-aṅgārā viya rūpajīvitindriyaṁ.  Purisassa puna jālāya atthe sati chārikāpanayanādīni viya bhikkhuno yathāparicchinnakālāpagamanaṁ.  Aggijālāya pavatti viya puna arūpadhammesu uppannesu rūpārūpapavatti veditabbā.  
 Āyu usmā ca viññāṇanti rūpajīvitindriyaṁ, kammajatejodhātu, cittanti ime tayo dhammā yadā imaṁ rūpakāyaṁ jahanti, athāyaṁ acetanaṁ kaṭṭhaṁ viya pathaviyaṁ chaḍḍito setīti attho.  Vuttañcetaṁ-- 
 	“Āyu usmā ca viññāṇaṁ, yadā kāyaṁ jahantimaṁ; 
 	Apaviddho tadā seti, parabhattaṁ acetanan”ti.  (saṁ.ni.3.95).  
 Kāyasaṅkhārāti assāsapassāsa.  Vacīsaṅkhārāti vitakkavicārā.  Cittasaṅkhārāti saññāvedanā.  Āyūti rūpajīvitindriyaṁ.  Paribhinnānīti upahatāni, vinaṭṭhānīti attho.  Tattha keci “nirodhasamāpannassa cittasaṅkhārāva niruddhā”ti vacanato cittaṁ aniruddhaṁ hoti, tasmā sacittakā ayaṁ samāpattīti vadanti.  Te vattabbā-- “vacīsaṅkhārāpissa niruddhā”ti vacanato vācā aniruddhā hoti, tasmā nirodhaṁ samāpannena dhammampi kathentena sajjhāyampi (CS:pg.2.251) karontena nisīditabbaṁ siyā.  “Yo cāyaṁ mato kālaṅkato, tassāpi cittasaṅkhārā niruddhā”ti vacanato cittaṁ aniruddhaṁ bhaveyya, tasmā kālaṅkate mātāpitaro vā arahante vā jhāpayantena anantariyakammaṁ kataṁ bhaveyya.  Iti byañjane abhinivesaṁ akatvā ācariyānaṁ naye ṭhatvā attho upaparikkhitabbo.  Attho hi paṭisaraṇaṁ, na byañjanaṁ.  
 Indriyāni vippasannānīti kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne bahiddhā ārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesu indriyāni kilamantāni upahatāni makkhitāni viya honti, vātādīhi uṭṭhitena rajena catumahāpathe ṭhapita-ādāso viya. (MA.43./II,352.) Yathā pana thavikāyaṁ pakkhipitvā mañjūsādīsu ṭhapito ādāso antoyeva virocati, evaṁ nirodhaṁ samāpannassa bhikkhuno antonirodhe pañca pasādā ativirocanti.  Tena vuttaṁ “indriyāni vippasannānī”ti.  
 458. Kati panāvuso, paccayāti idha kiṁ pucchati?  Nirodhassa anantarapaccayaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ pucchissāmīti pucchati.  Vissajjane panassa sukhassa ca pahānāti cattāro apagamanapaccayā kathitā.  Animittāyāti idha kiṁ pucchati?  Nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpattiṁ pucchissāmīti pucchati.  Avasesasamāpattivuṭṭhānañhi bhavaṅgena hoti, nirodhā vuṭṭhānaṁ pana vipassanānissandāya phalasamāpattiyāti tameva pucchati.  Sabbanimittānanti rūpādīnaṁ sabbārammaṇānaṁ.  Animittāya ca dhātuyā manasikāroti sabbanimittāpagatāya nibbānadhātuyā manasikāro.  Phalasamāpattisahajātaṁ manasikāraṁ sandhāyāha.  Iti heṭṭhā nirodhapādakaṁ paṭhamajjhānaṁ gahitaṁ, nirodhassa anantarapaccayaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ gahitaṁ, idha nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpatti gahitāti.  
 Imasmiṁ ṭhāne nirodhakathā kathetabbā hoti.  Sā, “dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇan”ti evaṁ Paṭisambhidāmagge (paṭi.ma.1.83) āgatā.  Visuddhimagge panassā sabbākārena vinicchayakathā kathitā.  
 Idāni (CS:pg.2.252) valañjanasamāpattiṁ pucchanto kati panāvuso, paccayāti-ādimāha.  Nirodhato hi vuṭṭhānakaphalasamāpattiyā ṭhiti nāma na hoti, ekaṁ dve cittavārameva pavattitvā bhavaṅgaṁ otarati.  Ayañhi bhikkhu satta divase arūpapavattaṁ nirodhetvā nisinno nirodhavuṭṭhānakaphalasamāpattiyaṁ na ciraṁ tiṭṭhati.  Valañjanasamāpattiyaṁ pana addhānaparicchedova pamāṇaṁ.  Tasmā sā ṭhiti nāma hoti.  Tenāha-- “animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā”ti.  Tassā ciraṭṭhitatthaṁ kati paccayāti attho.  Vissajjane panassā pubbe ca abhisaṅkhāroti addhānaparicchedo vutto.  Vuṭṭhānāyāti idha bhavaṅgavuṭṭhānaṁ pucchati.  Vissajjanepissā sabbanimittānañca (MA.43./II,353.) manasikāroti rūpādinimittavasena bhavaṅgasahajātamanasikāro vutto.  
 459. Yā cāyaṁ, āvusoti idha kiṁ pucchati?  Idha aññaṁ abhinavaṁ nāma natthi.  Heṭṭhā kathitadhammeyeva ekato samodhānetvā pucchāmīti pucchati.  Kattha pana te kathitā?  “Nīlampi sañjānāti pītakampi, lohitakampi, odātakampi sañjānātī”ti (ma.ni.1.450) etasmiñhi ṭhāne appamāṇā cetovimutti kathitā.  “Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatananti neyyan”ti (ma.ni.1.451) ettha ākiñcaññaṁ.  “Paññācakkhunā pajānātī”ti (ma.ni.1.451) ettha suññatā.  “Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā vuṭṭhānāyā”ti ettha animittā.  Evaṁ heṭṭhā kathitāva imasmiṁ ṭhāne ekato samodhānetvā pucchati.  Taṁ pana paṭikkhipitvā etā tasmiṁ tasmiṁ ṭhāne niddiṭṭhāvāti vatvā aññe cattāro dhammā ekanāmakā atthi.  Eko dhammo catunāmako atthi, etaṁ pākaṭaṁ katvā kathāpetuṁ idha pucchatīti Aṭṭhakathāyaṁ sanniṭṭhānaṁ kataṁ.  Tassā vissajjane ayaṁ vuccatāvuso, appamāṇā cetovimuttīti ayaṁ pharaṇa-appamāṇatāya appamāṇā nāma.  Ayañhi appamāṇe vā satte pharati, ekasmimpi vā satte asesetvā pharati.  
 Ayaṁ vuccatāvuso, ākiñcaññāti ārammaṇakiñcanassa abhāvato ākiñcaññā.  Attena vāti atta bhāvaposapuggalādisaṅkhātena attena suññaṁ.  Attaniyena vāti cīvarādiparikkhārasaṅkhātena attaniyena suññaṁ.  Animittāti (CS:pg.2.253) rāganimittādīnaṁ abhāveneva animittā, arahattaphalasamāpattiṁ sandhāyāha.  Nānatthā ceva nānābyañjanā cāti byañjanampi nesaṁ nānā atthopi.  Tattha byañjanassa nānatā pākaṭāva.  Attho pana, appamāṇā cetovimutti bhūmantarato mahaggatā eva hoti rūpāvacarā; ārammaṇato satta paññatti-ārammaṇā.  Ākiñcaññā bhummantarato mahaggatā arūpāvacarā; ārammaṇato na vattabbārammaṇā.  Suññatā bhummantarato kāmāvacarā; ārammaṇato saṅkhārārammaṇā.  Vipassanā hi ettha suññatāti adhippetā.  Animittā bhummantarato lokuttarā; ārammaṇato nibbanārammaṇā.  
(MA.43./II,354.) Rāgo kho, āvuso, pamāṇakaraṇoti-ādīsu yathā pabbatapāde pūtipaṇṇarasa-udakaṁ nāma hoti kāḷavaṇṇaṁ; olokentānaṁ byāmasatagambhīraṁ viya khāyati.  Yaṭṭhiṁ vā rajjuṁ vā gahetvā minantassa piṭṭhipādottharaṇamattampi na hoti.  Evamevaṁ yāva rāgādayo nuppajjanti, tāva puggalaṁ sañjānituṁ na sakkā honti, sotāpanno viya, sakadāgāmī viya, anāgāmī viya ca khāyati.  Yadā panassa rāgādayo uppajjanti, tadā ratto duṭṭho mūḷhoti paññāyati.  Iti ete “ettako ayan”ti puggalassa pamāṇaṁ dassento viya uppajjantīti pamāṇakaraṇā nāma vuttā.  Yāvatā kho, āvuso, appamāṇā cetovimuttiyoti yattakā appamāṇā cetovimuttiyo.  Kittakā pana tā?  Cattāro brahmavihārā, cattāro maggā, cattāri ca phalānīti dvādasa.  Tattha brahmavihārā pharaṇa-appamāṇatāya appamāṇā.  Sesā pamāṇakaraṇānaṁ kilesānaṁ abhāvena appamāṇā.  Nibbānampi appamāṇameva, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṁ.  Akuppāti arahattaphalacetovimutti; sā hi tāsaṁ sabbajeṭṭhikā, tasmā aggamakkhāyatīti vuttā.  Rāgo kho, āvuso, kiñcanoti rāgo uppajjitvā puggalaṁ kiñcati maddati palibundhati.  Tasmā kiñcanoti vutto.  Manussā kira goṇehi khalaṁ maddāpento kiñcehi kapila, kiñcehi kāḷakāti vadanti.  Evaṁ maddanattho kiñcanatthoti veditabbo.  Dosamohesupi eseva nayo.  Ākiñcaññā cetovimuttiyo nāma nava dhammā ākiñcaññāyatanañca maggaphalāni ca.  Tattha ākiñcaññāyatanaṁ (CS:pg.2.254) kiñcanaṁ ārammaṇaṁ assa natthīti ākiñcaññaṁ.  Maggaphalāni kiñcanānaṁ maddanānaṁ palibundhanakilesānaṁ natthitāya ākiñcaññāni.  Nibbānampi ākiñcaññaṁ, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṁ.  
 Rāgo kho, āvuso, nimittakaraṇoti-ādīsu yathā nāma dvinnaṁ kulānaṁ sadisā dve vacchakā honti.  Yāva tesaṁ lakkhaṇaṁ na kataṁ hoti, tāva “ayaṁ asukakulassa vacchako, ayaṁ asukakulassā”ti na sakkā honti jānituṁ.  Yadā pana tesaṁ sattisūlādīsu aññataraṁ lakkhaṇaṁ kataṁ hoti, (MA.43./II,355.) tadā sakkā honti jānituṁ.  Evameva yāva puggalassa rāgo nuppajjati, tāva na sakkā hoti jānituṁ ariyo vā puthujjano vāti.  Rāgo panassa uppajjamānova sarāgo nāma ayaṁ puggaloti sañjānananimittaṁ karonto viya uppajjati, tasmā “nimittakaraṇo”ti vutto.  Dosamohesupi eseva nayo.  
 Animittā cetovimutti nāma terasa dhammā-- vipassanā, cattāro āruppā, cattāro maggā, cattāri ca phalānīti.  Tattha vipassanā niccanimittaṁ sukhanimittaṁ attanimittaṁ ugghāṭetīti animittā nāma.  Cattāro āruppā rūpanimittassa abhāvena animittā nāma.  Maggaphalāni nimittakaraṇānaṁ kilesānaṁ abhāvena animittāni.  Nibbānampi animittameva, taṁ pana cetovimutti na hoti, tasmā na gahitaṁ.  Atha kasmā suññatā cetovimutti na gahitāti?  Sā, “suññā rāgenā”ti-ādivacanato sabbattha anupaviṭṭhāva, tasmā visuṁ na gahitā Ekatthāti ārammaṇavasena ekatthā.  Appamāṇaṁ ākiñcaññaṁ suññataṁ animittanti hi sabbānetāni nibbānasseva nāmāni.  Iti iminā pariyāyena ekatthā.  Aññasmiṁ pana ṭhāne appamāṇā honti, aññasmiṁ ākiñcaññā aññasmiṁ suññatā aññasmiṁ animittāti iminā pariyāyena nānābyañjanā.  Iti thero yathānusandhināva desanaṁ niṭṭhapesīti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahāvedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(M.44.)4.Cūḷavedallasuttavaṇṇanā 

 460.  Evaṁ (CS:pg.2.255) me sutanti Cūḷavedallasuttaṁ.  Tattha Visākho upāsakoti Visākhoti evaṁnāmako upāsako.  Yena dhammadinnāti yena dhammadinnā nāma bhikkhunī tenupasaṅkami.  Ko panāyaṁ visākho?  Kā dhammadinnā?  Kasmā upasaṅkamīti?  Visākho nāma dhammadinnāya gihikāle gharasāmiko.  So yadā Bhagavā sammāsambodhiṁ abhisambujjhitvā pavattavaradhammacakko yasādayo kulaputte vinetvā Uruvelaṁ patvā tattha jaṭilasahassaṁ vinetvā purāṇajaṭilehi (MA.44./II,356.) khīṇāsavabhikkhūhi saddhiṁ Rājagahaṁ gantvā Buddhadassanatthaṁ dvādasanahutāya parisāya saddhiṁ āgatassa Bimbisāramahārājassa dhammaṁ desesi.  Tadā raññā saddhiṁ āgatesu dvādasanahutesu ekaṁ nahutaṁ upāsakattaṁ paṭivedesi, ekādasa nahutāni sotāpattiphale patiṭṭhahiṁsu saddhiṁ raññā Bimbisārena.  Ayaṁ upāsako tesaṁ aññataro, tehi saddhiṁ paṭhamadassaneva sotāpattiphale patiṭṭhāya, puna ekadivasaṁ dhammaṁ sutvā sakadāgāmiphalaṁ patvā, tato aparabhāgepi ekadivasaṁ dhammaṁ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhito.  So anāgāmī hutvā gehaṁ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṁ kurumāno āgacchati, evaṁ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi.  
 Dhammadinnā sīhapañjaraṁ ugghāṭetvā vīthiṁ olokayamānā tassa āgamanākāraṁ disvā, “Kiṁ nu kho etan”ti cintetvā tassa paccuggamanaṁ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṁ hatthaṁ pasāresi.  Upāsako attano hatthaṁ samiñjesi.  Sā “pātarāsabhojanakāle jānissāmī”ti cintesi.  Upāsako pubbe tāya saddhiṁ ekato bhuñjati.  Taṁ divasaṁ pana taṁ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji.  Sā, “sāyanhakāle jānissāmī”ti cintesi.  Upāsako taṁdivasaṁ sirigabbhaṁ na pāvisi, aññaṁ gabbhaṁ paṭijaggāpetvā kappiyamañcakaṁ paññapāpetvā nipajji.  Upāsikā, “Kiṁ nu khvassa bahiddhā patthanā atthi, udāhu kenacideva paribhedakena bhinno, udāhu mayheva koci doso atthī”ti balavadomanassā (CS:pg.2.256) hutvā, “ekaṁ dve divase vasitakāle sakkā ñātun”ti tassa upaṭṭhānaṁ gantvā vanditvā aṭṭhāsi.  
 Upāsako, “Kiṁ dhammadinne akāle āgatāsī”ti pucchi.  Āma ayyaputta, āgatāmhi, na tvaṁ yathā purāṇo, kiṁ nu te bahiddhā patthanā atthīti?  Natthi dhammadinneti.  Añño koci paribhedako atthīti?  Ayampi natthīti.  Evaṁ sante mayheva koci doso bhavissatīti.  Tuyhampi doso natthīti.  Atha kasmā mayā saddhiṁ yathā pakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti?  So cintesi-- “Ayaṁ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetatabbo, sace kho panāhaṁ na kathessāmi, ayaṁ (MA.44./II,357.) hadayaṁ phāletvā ettheva kālaṁ kareyyā”ti tassānuggahatthāya kathesi-- “dhammadinne ahaṁ satthu dhammadesanaṁ sutvā lokuttaradhammaṁ nāma adhigato, taṁ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭati.  Yadi tvaṁ icchasi, tava cattālīsa koṭiyo mama cattālīsa koṭiyoti asītikoṭidhanaṁ atthi, ettha issarā hutvā mama mātiṭṭhāne vā bhaginiṭṭhāne vā ṭhatvā vasa.  Tayā dinnena bhattapiṇḍamattakena ahaṁ yāpessāmi.  Athevaṁ na karosi, ime bhoge gahetvā kulagehaṁ gaccha, athāpi te bahiddhā patthanā natthi, ahaṁ taṁ bhaginiṭṭhāne vā dhituṭṭhāne vā ṭhapetvā posessāmī”ti.  
 Sā cintesi-- “pakatipuriso evaṁ vattā nāma natthi.  Addhā etena lokuttaravaradhammo paṭividdho.  So pana dhammo kiṁ puriseheva paṭibujjhitabbo, udāhu mātugāmopi paṭivijjhituṁ sakkotī”ti visākhaṁ etadavoca-- “Kiṁ nu kho eso dhammo puriseheva labhitabbo, mātugāmenapi sakkā laddhun”ti?  Kiṁ vadesi dhammadinne, ye paṭipannakā, te etassa dāyādā, yassa yassa upanissayo atthi, so so etaṁ paṭilabhatīti.  Evaṁ sante mayhaṁ pabbajjaṁ anujānāthāti.  Sādhu bhadde, ahampi taṁ etasmiṁyeva magge yojetukāmo, manaṁ pana te ajānamāno na kathemīti tāvadeva Bimbisārassa rañño santikaṁ gantvā vanditvā aṭṭhāsi.  
 Rājā (CS:pg.2.257) “Kiṁ, gahapati, akāle āgatosī”ti pucchi.  Dhammadinnā, “mahārāja, pabbajissāmī”ti vadatīti.  Kiṁ panassa laddhuṁ vaṭṭatīti?  Aññaṁ kiñci natthi, sovaṇṇasivikaṁ deva, laddhuṁ vaṭṭati nagarañca paṭijaggāpetunti.  Rājā sovaṇṇasivikaṁ datvā nagaraṁ paṭijaggāpesi.  Visākho dhammadinnaṁ gandhodakena nahāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikāya nisīdāpetvā ñātigaṇena parivārāpetvā gandhapupphādīhi pūjayamāno nagaravāsanaṁ karonto viya bhikkhuni-upassayaṁ gantvā, “dhammadinnaṁ pabbājethāyye”ti āha.  Bhikkhuniyo “ekaṁ vā dve vā dose sahituṁ vaṭṭati gahapatī”ti āhaṁsu.  Natthayye koci doso, saddhāya pabbajatīti.  Athekā byattā therī tacapañcakakammaṭṭhānaṁ ācikkhitvā kese (MA.44./II,358.) ohāretvā pabbājesi.  Visākho, “abhiramayye, svākkhāto dhammo”ti vanditvā pakkāmi.  
 Tassā pabbajitadivasato paṭṭhāya lābhasakkāro uppajji.  Teneva palibuddhā samaṇadhammaṁ kātuṁ okāsaṁ na labhati.  Athācariya-upajjhāyatheriyo gahetvā janapadaṁ gantvā aṭṭhatiṁsāya ārammaṇesu cittarucitaṁ kammaṭṭhānaṁ kathāpetvā samaṇadhammaṁ kātuṁ āraddhā, abhinīhārasampannattā pana nāticiraṁ kilamittha.  
 Ito paṭṭhāya hi satasahassakappamatthake padumuttaro nāma Satthā loke udapādi.  Tadā esā ekasmiṁ kule dāsī hutvā attano kese vikkiṇitvā Sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṁ datvā patthanamakāsi.  Sā tāya patthanābhinīhārasampattiyā nāticiraṁ kilamittha, katipāheneva arahattaṁ patvā cintesi-- “Ahaṁ yenatthena sāsane pabbajitā, so matthakaṁ patto, kiṁ me janapadavāsena, mayhaṁ ñātakāpi puññāni karissanti, bhikkhunisaṅghopi paccayehi na kilamissati, Rājagahaṁ gacchāmī”ti bhikkhunisaṅghaṁ gahetvā Rājagahameva agamāsi.  Visākho, “dhammadinnā kira āgatā”ti sutvā, “pabbajitvā nacirasseva janapadaṁ gatā, gantvāpi nacirasseva paccāgatā, kiṁ nu kho bhavissati, gantvā jānissāmī”ti dutiyagamanena bhikkhuni-upassayaṁ agamāsi.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho visākho upāsako yena dhammadinnā bhikkhunī tenupasaṅkamī”ti.  
 Etadavocāti (CS:pg.2.258) etaṁ sakkāyoti-ādivacanaṁ avoca.  Kasmā avocāti?  Evaṁ kirassa ahosi-- “abhiramasi nābhiramasi, ayye”ti evaṁ pucchanaṁ nāma na paṇḍitakiccaṁ, pañcupādānakkhandhe upanetvā pañhaṁ pucchissāmi, pañhabyākaraṇena tassā abhiratiṁ vā anabhiratiṁ vā jānissāmīti, tasmā avoca.  Taṁ sutvāva dhammadinnā ahaṁ, āvuso Visākha, acirapabbajitā sakāyaṁ vā parakāyaṁ vā kuto jānissāmīti vā, aññattheriyo upasaṅkamitvā pucchāti vā avatvā upanikkhittaṁ sampaṭicchamānā viya, ekapāsakagaṇṭhiṁ mocentī viya gahanaṭṭhāne hatthimaggaṁ nīharamānā viya (MA.44./II,359.) khaggamukhena samuggaṁ vivaramānā viya ca paṭisambhidāvisaye ṭhatvā pañhaṁ vissajjamānā, pañca kho ime, āvuso Visākha, upādānakkhandhāti-ādimāha.  Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo.  Upādānakkhandhāti upādānānaṁ paccayabhūtā khandhāti evamādinā nayenettha upādānakkhandhakathā vitthāretvā kathetabbā.  Sā panesā Visuddhimagge vitthāritā evāti tattha vittāritanayeneva veditabbā.  Sakkāyasamudayādīsupi yaṁ vattabbaṁ, taṁ heṭṭhā tattha tattha vuttameva.  
 Idaṁ pana catusaccabyākaraṇaṁ sutvā visākho theriyā abhiratabhāvaṁ aññāsi.  Yo hi Buddhasāsane ukkaṇṭhito hoti anabhirato, so evaṁ pucchitapucchitapañhaṁ saṇḍāsena ekekaṁ palitaṁ gaṇhanto viya, sinerupādato vālukaṁ uddharanto viya vissajjetuṁ na sakkoti.  Yasmā pana imāni cattāri saccāni loke candimasūriyā viya Buddhasāsane pākaṭāni, parisamajjhe gato hi Bhagavāpi mahātherāpi saccāneva pakāsenti; bhikkhusaṅghopi pabbajitadivasato paṭṭhāya kulaputte cattāri nāma kiṁ, cattāri ariyasaccānīti pañhaṁ uggaṇhāpeti.  Ayañca dhammadinnā upāyakosalle ṭhitā paṇḍitā byattā nayaṁ gahetvā sutenapi kathetuṁ samatthā, tasmā “na sakkā etissā ettāvatā saccānaṁ paṭividdhabhāvo ñātuṁ, saccavinibbhogapañhabyākaraṇena sakkā ñātun”ti cintetvā heṭṭhā kathitāni dve saccāni paṭinivattetvā guḷhaṁ katvā gaṇṭhipañhaṁ pucchissāmīti pucchanto taññeva nu kho, ayyeti-ādimāha.  
 Tassa vissajjane na kho, āvuso Visākha, taññeva upādānanti upādānassa saṅkhārakkhandhekadesabhāvato na taṁyeva upādānaṁ te pañcupādānakkhandhā, nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṁ.  Yadi hi taññeva (CS:pg.2.259) siyā, rūpādisabhāvampi upādānaṁ siyā.  Yadi aññatra siyā, parasamaye cittavippayutto anusayo viya paṇṇatti viya nibbānaṁ viya ca khandhavinimuttaṁ vā siyā, chaṭṭho vā khandho paññapetabbo bhaveyya, tasmā evaṁ byākāsi. (MA.44./II,360.) Tassā byākaraṇaṁ sutvā “adhigatapatiṭṭhā ayan”ti visākho niṭṭhamagamāsi.  Na hi sakkā akhīṇāsavena asambaddhena avitthāyantena padīpasahassaṁ jālentena viya evarūpo guḷho paṭicchanno tilakkhaṇāhato gambhīro pañho vissajjetuṁ.  Niṭṭhaṁ gantvā pana, “Ayaṁ dhammadinnā sāsane laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā vesārajjappattā bhavamatthake ṭhitā mahākhīṇāsavā, samatthā mayhaṁ pucchitapañhaṁ kathetuṁ, idāni pana naṁ ovattikasāraṁ pañhaṁ pucchissāmī”ti cintetvā taṁ pucchanto, kathaṁ panāyyeti-ādimāha.  
 461. Tassa vissajjane assutavāti-ādi mūlapariyāye vitthāritameva.  Rūpaṁ attato samanupassatīti, “idhekacco rūpaṁ attato samanupassati.  Yaṁ rūpaṁ so ahaṁ, yo ahaṁ taṁ rūpanti rūpañca attañca advayaṁ samanupassati.  Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṁ samanupassati.  Evameva idhekacco rūpaṁ attato samanupassati …pe… advayaṁ samanupassatī”ti (paṭi.ma.1.131) evaṁ rūpaṁ attāti diṭṭhipassanāya passati.  Rūpavantaṁ vā attānanti arūpaṁ attāti gahetvā chāyāvantaṁ rukkhaṁ viya taṁ attānaṁ rūpavantaṁ samanupassati.  Attani vā rūpanti arūpameva attāti gahetvā pupphasmiṁ gandhaṁ viya attani rūpaṁ samanupassati.  Rūpasmiṁ vā attānanti arūpameva attāti gahetvā karaṇḍāya maṇiṁ viya attānaṁ rūpasmiṁ samanupassati.  Vedanaṁ attatoti-ādīsupi eseva nayo.  
 Tattha, rūpaṁ attato samanupassatīti suddharūpameva attāti kathitaṁ.  Rūpavantaṁ vā attānaṁ, attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ.  Vedanaṁ attato… saññaṁ… saṅkhāre… viññāṇaṁ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesu (CS:pg.2.260) arūpaṁ attāti kathitaṁ.  Vedanāvantaṁ vā attānaṁ, attani vā vedanaṁ, vedanāya vā attānanti evaṁ catūsu khandhesu (MA.44./II,361.) tiṇṇaṁ tiṇṇaṁ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito.  Tattha rūpaṁ attato samanupassati… vedanaṁ… saññaṁ… saṅkhāre… viññāṇaṁ attato samanupassatīti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, avasesesu sassatadiṭṭhīti.  Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo, pañca vibhavadiṭṭhiyo honti.  Na rūpaṁ attatoti ettha rūpaṁ attāti na samanupassati.  Aniccaṁ dukkhaṁ anattāti pana samanupassati.  Na rūpavantaṁ attānaṁ …pe… na viññāṇasmiṁ attānanti ime pañcakkhandhe kenaci pariyāyena attato na samanupassati, sabbākārena pana aniccā dukkhā anattāti samanupassati.  
 Ettāvatā theriyā, “evaṁ kho, āvuso Visākha, sakkāyadiṭṭhi hotī”ti evaṁ purimapañhaṁ vissajjentiyā ettakena gamanaṁ hoti, āgamanaṁ hoti, gamanāgamanaṁ hoti, vaṭṭaṁ vattatīti vaṭṭaṁ matthakaṁ pāpetvā dassitaṁ.  Evaṁ kho, āvuso Visākha, sakkāyadiṭṭhi na hotīti pacchimaṁ pañhaṁ vissajjentiyā ettakena gamanaṁ na hoti, āgamanaṁ na hoti, gamanāgamanaṁ na hoti, vaṭṭaṁ nāma na vattatīti vivaṭṭaṁ matthakaṁ pāpetvā dassitaṁ.  
 462. Katamo panāyye, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ayaṁ pañho theriyā paṭipucchitvā vissajjetabbo bhaveyya-- “Upāsaka, tayā heṭṭhā maggo pucchito, idha kasmā maggameva pucchasī”ti.  Sā pana attano byattatāya paṇḍiccena tassa adhippāyaṁ sallakkhesi-- “Iminā upāsakena heṭṭhā paṭipattivasena maggo pucchito bhavissati, idha pana taṁ saṅkhatāsaṅkhatalokiyalokuttarasaṅgahitāsaṅgahitavasena pucchitukāmo bhavissatī”ti.  Tasmā appaṭipucchitvāva yaṁ yaṁ pucchi, taṁ taṁ vissajjesi.  Tattha saṅkhatoti cetito kappito pakappito āyūhito kato nibbattito samāpajjantena samāpajjitabbo.  Tīhi ca kho, āvuso Visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahitoti ettha yasmā maggo sappadeso, tayo khandhā nippadesā, tasmā ayaṁ sappadesattā nagaraṁ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito.  Tattha sammāvācādayo tayo sīlameva, tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitāti.  Kiñcāpi hi pāḷiyaṁ sīlakkhandheti (MA.44./II,362.) bhummena viya niddeso kato, attho pana karaṇavasena veditabbo.  Sammāvāyāmādīsu pana (CS:pg.2.261) tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṁ na sakkoti.  Vīriye pana paggahakiccaṁ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṁ sādhentiyā laddhūpakāro hutvā sakkoti.  
 Tatrāyaṁ upamā-- yathā hi “nakkhattaṁ kīḷissāmā”ti uyyānaṁ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṁ campakarukkhaṁ disvā hatthaṁ ukkhipitvāpi gahetuṁ na sakkuṇeyya.  Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṁ dadeyya, so tassa piṭṭhiyaṁ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṁ na sakkuṇeyya Athassa itaro aṁsakūṭaṁ upanāmeyya, so ekassa piṭṭhiyaṁ ṭhatvā ekassa aṁsakūṭaṁ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṁ kīḷeyya.  Evaṁsampadamidaṁ daṭṭhabbaṁ.  Ekato uyyānaṁ paviṭṭhā tayo sahāyakā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā.  Supupphitacampako viya ārammaṇaṁ.  Hatthaṁ ukkhipitvāpi gahetuṁ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṁ asakkonto samādhi.  Piṭṭhiṁ datvā onatasahāyo viya vāyāmo.  Aṁsakūṭaṁ datvā ṭhitasahāyo viya sati.  Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṁ ṭhatvā ekassa aṁsakūṭaṁ olubbha itaro yathāruci pupphaṁ gahetuṁ sakkoti, evamevaṁ vīriye paggahakiccaṁ sādhente, satiyā ca apilāpanakiccaṁ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṁ.  Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito.  Vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti.  
 Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṁ dukkhaṁ anattāti ārammaṇaṁ nicchetuṁ na sakkoti, vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti.  Kathaṁ?  Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṁ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhudaleneva parivattetuṁ sakkoti, aṅgulipabbehi pana parivattetvā ito cito ca oloketuṁ sakkoti.  Evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṁ nicchetuṁ sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana (MA.44./II,363.) āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyā dinnameva vinicchetuṁ sakkoti.  Tasmā (CS:pg.2.262) idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā.  Sammāsaṅkappo pana kiriyato saṅgahito hoti.  Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṁ gacchati.  Tena vuttaṁ-- “tīhi ca kho, āvuso Visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito”ti.  
 Idāni ekacittakkhaṇikaṁ maggasamādhiṁ sanimittaṁ saparikkhāraṁ pucchanto, katamo panāyyeti-ādimāha.  Tassa vissajjane cattāro satipaṭṭhānā maggakkhaṇe catukiccasādhanavasena uppannā sati, sā samādhissa paccayatthena nimittaṁ.  Cattāro sammappadhānā catukiccasādhanavaseneva uppannaṁ vīriyaṁ, taṁ parivāraṭṭhena parikkhāro hoti.  Tesaṁyeva dhammānanti tesaṁ maggasampayuttadhammānaṁ.  Āsevanāti-ādīsu ekacittakkhaṇikāyeva āsevanādayo vuttāti.  
 Vitaṇḍavādī pana, “ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi, ‘Evaṁ bhāveyya satta vassānī’ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā hoti, kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantī”ti vadati.  So “suttaṁ āharā”ti vattabbo.  Addhā aññaṁ apassanto, “yā tesaṁyeva dhammānaṁ āsevanā bhāvanā bahulīkamman”ti idameva suttaṁ āharitvā, “Aññena cittena āsevati, aññena bhāveti, aññena bahulīkarotī”ti vakkhati.  Tato vattabbo-- “Kiṁ panidaṁ, suttaṁ neyyatthaṁ nītatthan”ti.  Tato vakkhati-- “nītatthaṁ yathā suttaṁ tatheva attho”ti.  Tassa idaṁ uttaraṁ-- evaṁ sante ekaṁ cittaṁ āsevamānaṁ uppannaṁ, aparampi āsevamānaṁ, aparampi āsevamānanti evaṁ divasampi āsevanāva bhavissati, kuto bhāvanā, kuto bahulīkammaṁ?  Ekaṁ vā bhāvayamānaṁ uppannaṁ aparampi bhāvayamānaṁ aparampi bhāvayamānanti evaṁ divasampi bhāvanāva bhavissati, kuto āsevanā kuto bahulīkammaṁ?  Ekaṁ vā bahulīkarontaṁ uppannaṁ, aparampi bahulīkarontaṁ, aparampi bahulīkarontanti evaṁ divasampi (MA.44./II,364.) bahulīkammameva bhavissati kuto āsevanā, kuto bhāvanāti.  
 Atha vā evaṁ vadeyya-- “ekena cittena āsevati, dvīhi bhāveti, tīhi bahulīkaroti.  Dvīhi vā āsevati, tīhi bhāveti, ekena bahulīkaroti (CS:pg.2.263) Tīhi vā āsevati, ekena bhāveti, dvīhi bahulīkarotī”ti.  So vattabbo-- “mā suttaṁ me laddhanti yaṁ vā taṁ vā avaca.  Pañhaṁ vissajjentena nāma ācariyassa santike vasitvā Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā attharasaṁ viditvā vattabbaṁ hoti.  Ekacittakkhaṇikāva ayaṁ āsevanā, ekacittakkhaṇikā bhāvanā, ekacittakkhaṇikaṁ bahulīkammaṁ.  Khayagāmilokuttaramaggo bahulacittakkhaṇiko nāma natthi, ‘ekacittakkhaṇikoyevā’ti saññāpetabbo.  Sace sañjānāti, sañjānātu, no ce sañjānāti, gaccha pātova vihāraṁ pavisitvā yāguṁ pivāhī”ti uyyojetabbo.
 463. Kati panāyye saṅkhārāti idha kiṁ pucchati?  Ye saṅkhāre nirodhetvā nirodhaṁ samāpajjati, te pucchissāmīti pucchati.  Tenevassa adhippāyaṁ ñatvā therī, puññābhisaṅkhārādīsu anekesu saṅkhāresu vijjamānesupi, kāyasaṅkhārādayova ācikkhantī, tayome āvusoti-ādimāha.  Tattha kāyapaṭibaddhattā kāyena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti kāyasaṅkhāro.  Vācaṁ saṅkharoti karoti nibbattetīti vacīsaṅkhāro.  Cittapaṭibaddhattā cittena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti cittasaṅkhāro.  Katamo panāyyeti idha kiṁ pucchati?  Ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā.  Tathā hi, kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanāni pāpetvā uppannā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā dvādasa akusalacetanāti evaṁ kusalākusalā vīsati cetanāpi assāsapassāsāpi kāyasaṅkhārātveva vuccanti.  Vacīdvāre hanusaṁcopanaṁ vacībhedaṁ pāpetvā uppannā vuttappakārāva vīsati cetanāpi vitakkavicārāpi vacīsaṅkhārotveva vuccanti.  Kāyavacīdvāresu (MA.44./II,365.) copanaṁ apattā raho nisinnassa cintayato uppannā kusalākusalā ekūnatiṁsa cetanāpi saññā ca vedanā cāti ime dve dhammāpi cittasaṅkhārotveva vuccanti.  Evaṁ ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā.  Te pākaṭe vibhūte katvā kathāpessāmīti pucchati.
 Kasmā panāyyeti idha kāyasaṅkhārādināmassa padatthaṁ pucchati.  Tassa vissajjane kāyappaṭibaddhāti kāyanissitā, kāye sati honti, asati (CS:pg.2.264) na honti.  Cittappaṭibaddhāti cittanissitā, citte sati honti, asati na honti.  
 464. Idāni kiṁ nu kho esā saññāvedayitanirodhaṁ valañjeti, na valañjeti.  Ciṇṇavasī vā tattha no ciṇṇavasīti jānanatthaṁ pucchanto, kathaṁ panāyye, saññāvedayitanirodhasamāpatti hotīti-ādimāha.  Tassa vissajjane samāpajjissanti vā samāpajjāmīti vā padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito.  Samāpannoti padena antonirodho.  Tathā purimehi dvīhi padehi sacittakakālo kathito, pacchimena acittakakālo.  Pubbeva tathā cittaṁ bhāvitaṁ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva, ettakaṁ kālaṁ acittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṁ bhāvitaṁ hoti.  Yaṁ taṁ tathattāya upanetīti yaṁ evaṁ bhāvitaṁ cittaṁ, taṁ puggalaṁ tathattāya acittakabhāvāya upaneti.
 Paṭhamaṁ nirujjhati vacīsaṅkhāroti sesasaṅkhārehi paṭhamaṁ dutiyajjhāneyeva nirujjhati.  Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṁ kāyasaṅkhāro catutthajjhāne nirujjhati.  Tato cittasaṅkhāroti tato paraṁ cittasaṅkhāro antonirodhe nirujjhati.  Vuṭṭhahissanti vā vuṭṭhahāmīti vā padadvayena antonirodhakālo kathito.  Vuṭṭhitoti padena phalasamāpattikālo.  Tathā purimehi dvīhi padehi acittakakālo kathito, pacchimena sacittakakālo.  Pubbeva tathā cittaṁ bhāvitaṁ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ettakaṁ kālaṁ acittako hutvā tato paraṁ sacittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṁ bhāvitaṁ hoti.  Yaṁ taṁ tathattāya upanetīti yaṁ evaṁ bhāvitaṁ cittaṁ, taṁ puggalaṁ tathattāya sacittakabhāvāya upaneti.  Iti heṭṭhā nirodhasamāpajjanakālo gahito, idha nirodhato vuṭṭhānakālo.
(MA.44./II,366.) Idāni nirodhakathaṁ kathetuṁ vāroti nirodhakathā kathetabbā siyā, sā panesā, “dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇan”ti mātikaṁ ṭhapetvā sabbākārena Visuddhimagge kathitā.  Tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbā (CS:pg.2.265) Ko panāyaṁ nirodho nāma?  Catunnaṁ khandhānaṁ paṭisaṅkhā appavatti.  Atha kimatthametaṁ samāpajjantīti.  Saṅkhārānaṁ pavatte ukkaṇṭhitā sattāhaṁ acittakā hutvā sukhaṁ viharissāma, diṭṭhadhammanibbānaṁ nāmetaṁ, yadidaṁ nirodhoti etadatthaṁ samāpajjanti.  
 Paṭhamaṁ uppajjati cittasaṅkhāroti nirodhā vuṭṭhahantassa hi phalasamāpatticittaṁ paṭhamaṁ uppajjati.  Taṁsampayuttaṁ saññañca vedanañca sandhāya, “paṭhamaṁ uppajjati cittasaṅkhāro”ti āha.  Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṁ bhavaṅgasamaye kāyasaṅkhāro uppajjati.  Kiṁ pana phalasamāpatti assāsapassāse na samuṭṭhāpetīti?  Samuṭṭhāpeti.  Imassa pana catutthajjhānikā phalasamāpatti, sā na samuṭṭhāpeti.  Kiṁ vā etena phalasamāpatti paṭhamajjhānikā vā hotu, dutiyatatiyacatutthajjhānikā vā, santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā honti.  Tesaṁ abbohārikabhāvo Sañjīvattheravatthunā veditabbo.  Sañjīvattherassa hi samāpattito vuṭṭhāya kiṁsukapupphasadise vītaccitaṅgāre maddamānassa gacchato cīvare aṁsumattampi na jhāyi, usumākāramattampi nāhosi, samāpattiphalaṁ nāmetanti vadanti.  Evamevaṁ santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā hontīti bhavaṅgasamayenevetaṁ kathitanti veditabbaṁ.  
 Tato vacīsaṅkhāroti tato paraṁ kiriyamayapavattavaḷañjanakāle vacīsaṅkhāro uppajjati.  Kiṁ bhavaṅgaṁ vitakkavicāre na samuṭṭhāpetīti?  Samuṭṭhāpeti.  Taṁsamuṭṭhānā pana vitakkavicārā vācaṁ abhisaṅkhātuṁ na (MA.44./II,367.) sakkontīti kiriyamayapavattavaḷañjanakālenevataṁ kathitaṁ.  Suññato phassoti-ādayo saguṇenāpi ārammaṇenāpi kathetabbā.  Saguṇena tāva suññatā nāma phalasamāpatti, tāya sahajātaṁ phassaṁ sandhāya suññato phassoti vuttaṁ.  Animittāpaṇihitesupieseva nayo.  Ārammaṇena pana nibbānaṁ rāgādīhi suññattā suññaṁ nāma, rāganimittādīnaṁ abhāvā animittaṁ, rāgadosamohappaṇidhīnaṁ abhāvā appaṇihitaṁ.  Suññataṁ nibbānaṁ ārammaṇaṁ katvā uppannaphalasamāpattiyaṁ phasso suññato nāma.  Animittāpaṇihitesupi eseva nayo.  
 Aparā (CS:pg.2.266) āgamaniyakathā nāma hoti, suññatā, animittā, appaṇihitāti hi vipassanāpi vuccati.  Tattha yo bhikkhu saṅkhāre aniccato pariggahetvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti, tassa vuṭṭhānagāminivipassanā animittā nāma hoti.  Yo dukkhato pariggahetvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa appaṇihitā nāma.  Yo anattato pariggahetvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa suññatā nāma.  Tattha animittavipassanāya maggo animitto nāma, animittamaggassa phalaṁ animittaṁ nāma.  Animittaphalasamāpattisahajāte phasse phusante animitto phasso phusatīti vuccati.  Appaṇihitasuññatesupi eseva nayo.  Āgamaniyena kathite pana suññato vā phasso animitto vā phasso appaṇihito vā phassoti vikappo āpajjeyya, tasmā saguṇena ceva ārammaṇena ca kathetabbaṁ.  Evañhi tayo phassā phusantīti sameti.  
 Vivekaninnanti-ādīsu nibbānaṁ viveko nāma, tasmiṁ viveke ninnaṁ onatanti vivekaninnaṁ.  Aññato āgantvā yena viveko, tena vaṅkaṁ viya hutvā ṭhitanti vivekapoṇaṁ.  Yena viveko, tena patamānaṁ viya ṭhitanti vivekapabbhāraṁ.  
 465. Idāni yā vedanā nirodhetvā nirodhasamāpattiṁ samāpajjati, tā pucchissāmīti pucchanto kati panāyye, vedanāti āha.  Kāyikaṁ vāti-ādīsu pañcadvārikaṁ (MA.44./II,368.) sukhaṁ kāyikaṁ nāma, manodvārikaṁ cetasikaṁ nāmāti veditabbaṁ.  Tattha sukhanti sabhāvaniddeso.  Sātanti tasseva madhurabhāvadīpakaṁ vevacanaṁ.  Vedayitanti vedayitabhāvadīpakaṁ, sabbavedanānaṁ sādhāraṇavacanaṁ.  Sesapadesupi eseva nayo.  Ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhāti-ādīsu sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhaṁ, natthibhāvo dukkhaṁ.  Dukkhāya vedanāya atthibhāvo dukkhaṁ, natthibhāvo sukhaṁ.  Adukkhamasukhāya vedanāya jānanabhāvo sukhaṁ, ajānanabhāvo dukkhanti attho.  
 Kiṁ anusayo anusetīti katamo anusayo anuseti.  Appahīnaṭṭhena sayito viya hotīti anusayapucchaṁ pucchati.  Na kho, āvuso (CS:pg.2.267) Visākha, sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetīti na sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti.  Na sabbāya sukhāya vedanāya so appahīno, na sabbaṁ sukhaṁ vedanaṁ ārabbha uppajjatīti attho.  Esa nayo sabbattha.  Kiṁ pahātabbanti ayaṁ pahānapucchā nāma.  
 Rāgaṁ tena pajahatīti ettha ekeneva byākaraṇena dve pucchā vissajjesi.  Idha bhikkhu rāgānusayaṁ vikkhambhetvā paṭhamajjhānaṁ samāpajjati, jhānavikkhambhitaṁ rāgānusayaṁ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā anāgāmimaggena samugghāteti.  So anāgāmimaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva paṭhamajjhāne nānuseti nāma.  Tenāha-- “na tattha rāgānusayo anusetī”ti.  Tadāyatananti taṁ āyatanaṁ, paramassāsabhāvena patiṭṭhānabhūtaṁ arahattanti attho.  Iti anuttaresūti evaṁ anuttarā vimokkhāti laddhanāme arahatte.  Pihaṁ upaṭṭhāpayatoti patthanaṁ paṭṭhapentassa.  Uppajjati pihāpaccayā domanassanti patthanāya paṭṭhapanamūlakaṁ domanassaṁ uppajjati.  Taṁ panetaṁ na patthanāya paṭṭhapanamūlakaṁ uppajjati, patthetvā alabhantassa pana alābhamūlakaṁ uppajjamānaṁ, “uppajjati pihāpaccayā”ti vuttaṁ.  Tattha kiñcāpi domanassaṁ nāma ekantena akusalaṁ, idaṁ pana sevitabbaṁ domanassaṁ vaṭṭatīti vadanti.  Yogino (MA.44./II,369.) hi temāsikaṁ chamāsikaṁ vā navamāsikaṁ vā paṭipadaṁ gaṇhanti.  Tesu yo taṁ taṁ paṭipadaṁ gahetvā antokālaparicchedeyeva arahattaṁ pāpuṇissāmīti ghaṭento vāyamanto na sakkoti yathāparicchinnakālena pāpuṇituṁ, tassa balavadomanassaṁ uppajjati, Āḷindikavāsimahāphussadevattherassa viya assudhārā pavattanti.  Thero kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṁ pūresi.  Tassa, “Imasmiṁ vāre arahattaṁ gaṇhissāmi, imasmiṁ vāre visuddhipavāraṇaṁ pavāressāmī”ti mānasaṁ bandhitvā samaṇadhammaṁ karontasseva ekūnavīsativassāni atikkantāni.  Pavāraṇādivase āgate therassa assupātena muttadivaso nāma nāhosi.  Vīsatime pana vasse arahattaṁ pāṇuṇi.  
 Paṭighaṁ (CS:pg.2.268) tena pajahatīti ettha domanasseneva paṭighaṁ pajahati.  Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṁ, domanassena vā domanassappahānaṁ nāma atthi.  Ayaṁ pana bhikkhu temāsikādīsu aññataraṁ paṭipadaṁ gahetvā iti paṭisañcikkhati-- “Passa bhikkhu, kiṁ tuyhaṁ sīlena hīnaṭṭhānaṁ atthi, udāhu vīriyena, udāhu paññāya, nanu te sīlaṁ suparisuddhaṁ vīriyaṁ supaggahitaṁ paññā sūrā hutvā vahatī”ti.  So evaṁ paṭisañcikkhitvā, “Na dāni puna imassa domanassassa uppajjituṁ dassāmī”ti vīriyaṁ daḷhaṁ katvā antotemāse vā antochamāse vā antonavamāse vā anāgāmimaggena taṁ samugghāteti.  Iminā pariyāyena paṭigheneva paṭighaṁ, domanasseneva domanassaṁ pajahati nāma.  
 Na tattha paṭighānusayo anusetīti tattha evarūpe domanasse paṭighānusayo nānuseti.  Na taṁ ārabbha uppajjati, pahīnova tattha paṭighānusayoti attho.  Avijjaṁ tena pajahatīti idha bhikkhu avijjānusayaṁ vikkhambhetvā catutthajjhānaṁ samāpajjati, jhānavikkhambhitaṁ avijjānusayaṁ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattamaggena samugghāteti.  So arahattamaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva catutthajjhāne (MA.44./II,370.) nānuseti nāma.  Tenāha-- “na tattha avijjānusayo anusetī”ti.  
 466. Idāni paṭibhāgapucchaṁ pucchanto sukhāya panāyyeti-ādimāha.  Tassa vissajjane yasmā sukhassa dukkhaṁ, dukkhassa ca sukhaṁ paccanīkaṁ, tasmā dvīsu vedanāsu visabhāgapaṭibhāgo kathito.  Upekkhā pana andhakārā avibhūtā duddīpanā, avijjāpi tādisāvāti tenettha sabhāgapaṭibhāgo kathito.  Yattakesu pana ṭhānesu avijjā tamaṁ karoti, tattakesu vijjā tamaṁ vinodetīti visabhāgapaṭibhāgo kathito.  Avijjāya kho, āvusoti ettha ubhopete dhammā anāsavā lokuttarāti sabhāgapaṭibhāgova kathito.  Vimuttiyā kho, āvusoti ettha anāsavaṭṭhena lokuttaraṭṭhena abyākataṭṭhena ca sabhāgapaṭibhāgova kathito.  Accayāsīti ettha pañhaṁ atikkamitvā gatosīti attho.  Nāsakkhi pañhānaṁ pariyantaṁ gahetunti pañhānaṁ paricchedapamāṇaṁ gahetuṁ nāsakkhi, appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṁ pucchi.  Nibbānaṁ nāmetaṁ appaṭibhāgaṁ (CS:pg.2.269) na sakkā nīlaṁ vā pītakaṁ vāti kenaci dhammena saddhiṁ paṭibhāgaṁ katvā dassetuṁ.  Tañca tvaṁ iminā adhippāyena pucchasīti attho.  
 Ettāvatā cāyaṁ upāsako yathā nāma sattame ghare salākabhattaṁ labhitvā gato bhikkhu satta gharāni atikkamma aṭṭhamassa dvāre ṭhito sabbānipi satta gehāni viraddhova na aññāsi, evamevaṁ appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṁ pucchanto sabbāsupi sattasu sappaṭibhāgapucchāsu viraddhova hotīti veditabbo.  Nibbānogadhanti nibbānabbhantaraṁ nibbānaṁ anupaviṭṭhaṁ.  Nibbānaparāyananti nibbānaṁ paraṁ ayanamassa parā gati, na tato paraṁ gacchatīti attho.  Nibbānaṁ pariyosānaṁ avasānaṁ assāti nibbānapariyosānaṁ.  
 467. Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā, dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā ṭhānāṭṭhānakusalāti attho.  Mahāpaññāti mahante atthe mahante dhamme (MA.44./II,371.) mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhanasamatthāya paññāya samannāgatā.  Yathā taṁ dhammadinnāyāti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṁ, ahampi taṁ evamevaṁ byākareyyanti.  Ettāvatā ca pana ayaṁ suttanto jinabhāsito nāma jāto, na sāvakabhāsito.  Yathā hi rājayuttehi likhitaṁ paṇṇaṁ yāva rājamuddikāya na lañchitaṁ hoti, na tāva rājapaṇṇanti saṅkhyaṁ gacchati; lañchitamattaṁ pana rājapaṇṇaṁ nāma hoti, tathā, “Ahampi taṁ evameva byākareyyan”ti imāya jinavacanamuddikāya lañchitattā ayaṁ suttanto āhaccavacanena jinabhāsito nāma jāto.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷavedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.45.)5.Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā 

 468. Evaṁ me sutanti Cūḷadhammasamādānasuttaṁ.  Tattha dhammasamādānānīti dhammoti gahitagahaṇāni.  Paccuppannasukhanti paccuppanne sukhaṁ, āyūhanakkhaṇe sukhaṁ (CS:pg.2.270) sukaraṁ sukhena sakkā pūretuṁ.  Āyatiṁ dukkhavipākanti anāgate vipākakāle dukkhavipākaṁ.  Iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo.  
 469. Natthi kāmesu dosoti vatthukāmesupi kilesakāmesupi doso natthi.  Pātabyataṁ āpajjantīti te vatthukāmesu kilesakāmena pātabyataṁ pivitabbataṁ, yathāruci paribhuñjitabbataṁ āpajjantīti attho.  Moḷibaddhāhīti moḷiṁ katvā baddhakesāhi.  Paribbājikāhīti tāpasaparibbājikāhi.  Evamāhaṁsūti evaṁ vadanti.  Pariññaṁ paññapentīti pahānaṁ samatikkamaṁ paññapenti.  Māluvāsipāṭikāti dīghasaṇṭhānaṁ māluvāpakkaṁ.  Phaleyyāti ātapena sussitvā bhijjeyya.  Sālamūleti sālarukkhassa samīpe.  Santāsaṁ āpajjeyyāti kasmā āpajjati?  Bhavanavināsabhayā.  Rukkhamūle patitamāluvābījato hi (MA.45./II,372.) latā uppajjitvā rukkhaṁ abhiruhati.  Sā mahāpattā ceva hoti bahupattā ca, koviḷārapattasadisehi pattehi samannāgatā.  Atha taṁ rukkhaṁ mūlato paṭṭhāya vinandhamānā sabbaviṭapāni sañchādetvā mahantaṁ bhāraṁ janetvā tiṭṭhati.  Sā vāte vā vāyante deve vā vassante oghanaṁ janetvā tassa rukkhassa sabbasākhāpasākhaṁ bhañjati, bhūmiyaṁ nipāteti.  Tato tasmiṁ rukkhe patiṭṭhitavimānaṁ bhijjati nassati.  Iti sā bhavanavināsabhayā santāsaṁ āpajjati.  
 Ārāmadevatāti tattha tattha pupphārāmaphalārāmesu adhivatthā devatā.  Vanadevatāti andhavanasubhagavanādīsu vanesu adhivatthā devatā.  Rukkhadevatāti abhilakkhitesu naḷerupucimandādīsu rukkhesu adhivatthā devatā.  Osadhitiṇavanappatīsūti harītakī-āmalakī-ādīsu osadhīsu tālanāḷikerādīsu tiṇesu vanajeṭṭhakesu ca vanappatirukkhesu adhivatthā devatā.  Vanakammikāti vane kasanalāyanadāru-āharaṇagorakkhādīsu kenacideva kammena vā vicarakamanussa.  Uddhareyyunti khādeyyuṁ.  Vilambinīti vātena pahatapahataṭṭhānesu keḷiṁ karontī viya vilambantī.  Sukho imissāti evarūpāya māluvālatāya samphassopi sukho, dassanampi sukhaṁ.  Ayaṁ me dārakānaṁ āpānamaṇḍalaṁ bhavissati, kīḷābhūmi bhavissati, dutiyaṁ (CS:pg.2.271) me vimānaṁ paṭiladdhanti latāya dassanepi samphassepi somanassajātā evamāha.  
 Viṭabhiṁ kareyyāti sākhānaṁ upari chattākārena tiṭṭheyya.  Oghanaṁ janeyyāti heṭṭhā ghanaṁ janeyya.  Upari āruyha sakalaṁ rukkhaṁ paliveṭhetvā puna heṭṭhā bhassamānā bhūmiṁ gaṇheyyāti attho.  Padāleyyāti evaṁ oghanaṁ katvā puna tato paṭṭhāya yāva mūlā otiṇṇasākhāhi abhiruhamānā sabbasākhā paliveṭhentī matthakaṁ patvā teneva niyāmena puna orohitvā ca abhiruhitvā ca sakalarukkhaṁ saṁsibbitvā ajjhottharantī sabbasākhā heṭṭhā katvā sayaṁ upari (MA.45./II,373.) ṭhatvā vāte vā vāyante deve vā vassante padāleyya.  Bhindeyyāti attho.  Khāṇumattameva tiṭṭheyya, tattha yaṁ sākhaṭṭhakavimānaṁ hoti, taṁ sākhāsu bhijjamānāsu tattha tattheva bhijjitvā sabbasākhāsu bhinnāsu sabbaṁ bhijjati.  Rukkhaṭṭhakavimānaṁ pana yāva rukkhassa mūlamattampi tiṭṭhati, tāva na nassati.  Idaṁ pana vimānaṁ sākhaṭṭhakaṁ, tasmā sabbasākhāsu saṁbhijjamānāsu bhijjittha.  Devatā puttake gahetvā khāṇuke ṭhitā paridevituṁ āraddha.
 471. Tibbarāgajātikoti bahalarāgasabhāvo.  Rāgajaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedetīti tibbarāgajātikattā diṭṭhe diṭṭhe ārammaṇe nimittaṁ gaṇhāti.  Athassa ācariyupajjhāyā daṇḍakammaṁ āṇāpenti.  So abhikkhaṇaṁ daṇḍakammaṁ karonto dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti, natveva vītikkamaṁ karoti.  Tibbadosajātikoti appamattikeneva kuppati, daharasāmaṇerehi saddhiṁ hatthaparāmāsādīni karontova katheti.  Sopi daṇḍakammapaccayā dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.  Mohajātiko pana idha kataṁ vā katato akataṁ vā akatato na sallakkheti, tāni tāni kiccāni virādheti.  Sopi daṇḍakammapaccayā dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.  
 472. Na tibbarāgajātikoti-ādīni vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni.  Kasmā panettha koci tibbarāgādijātiko hoti, koci na tibbarāgādijātiko?  Kammaniyāmena.  Yassa hi kammāyūhanakkhaṇe lobho balavā hoti, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā (CS:pg.2.272) mandā, tassa mando alobho lobhaṁ pariyādātuṁ na sakkoti, adosāmohā pana balavanto dosamohe pariyādātuṁ sakkonti.  Tasmā so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hoti, sukhasīlo akkodhano paññavā vajirūpamañāṇo.  
 Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhadosā balavanto honti, alobhādosā mandā, amoho balavā, moho mando, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca, paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo Dattābhayatthero viya.  
 Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhādosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca, (MA.45./II,374.) sukhasīlako pana hoti akkodhano.  
 Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe tayopi lobhadosamohā balavanto honti, alobhādayo mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca mūḷho ca.  
 Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhadosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva appakileso hoti, dibbārammaṇampi disvā niccalo, duṭṭho pana hoti dandhapañño ca.  
 Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhādosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti sukhasīlako ca, mūḷho pana hoti.  
 Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe alobhadosāmohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññavā ca, duṭṭho pana hoti kodhano.  
 Yassa (CS:pg.2.273) pana kammāyūhanakkhaṇe tayopi alobhādayo balavanto honti, lobhādayo mandā, so Mahāsaṅgharakkhitatthero viya aluddho aduṭṭho paññavā ca hoti.  
 Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.46.)6.Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā 

 473. Evaṁ me suttanti Mahādhammasamādānasuttaṁ.  Tattha evaṁkāmāti evaṁ-icchā.  Evaṁchandāti evaṁ-ajjhāsayā.  Evaṁ-adhippāyāti evaṁladdhikā.  Tatrāti tasmiṁ aniṭṭhavaḍḍhane ceva iṭṭhaparihāne ca.  Bhagavaṁmūlakāti Bhagavā mūlaṁ etesanti Bhagavaṁmūlakā.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- ime, bhante, amhākaṁ dhammā pubbe Kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṁ parinibbute ekaṁ Buddhantaraṁ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṁ samattho nāma nāhosi, Bhagavatā pana no ime dhammā uppāditā.  Bhagavantañhi nissāya mayaṁ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṁ Bhagavaṁmūlakā no, bhante, dhammāti.  Bhagavaṁnettikāti Bhagavā hi dhammānaṁ netā vinetā anunetāti. (MA.46./II,375.) Yathāsabhāvato pāṭiyekkaṁ pāṭiyekkaṁ nāmaṁ gahetvā dassitā dhammā Bhagavaṁnettikā nāma honti.  Bhagavaṁpaṭisaraṇāti catubhūmakā dhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṁ āgacchamānā Bhagavati paṭisaranti nāmāti Bhagavaṁpaṭisaraṇā.  Paṭisarantīti osaranti samosaranti.  Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa Bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati, ahaṁ Bhagavā kinnāmoti?  Tvaṁ phusanaṭṭhena phasso nāma.  Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṁ āgacchati.  Ahaṁ Bhagavā kinnāmanti?  Tvaṁ vijānanaṭṭhena viññāṇaṁ nāmāti evaṁ catubhūmakadhammānaṁ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṁ pāṭiyekkaṁ nāmaṁ gaṇhanto Bhagavā dhamme paṭisaratītipi Bhagavaṁpaṭisaraṇā.  Bhagavantaññeva paṭibhātūti Bhagavatoyeva etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho.  
 474. Sevitabbeti (CS:pg.2.274) nissayitabbe.  Bhajitabbeti upagantabbe.  Yathā taṁ aviddasunoti yathā aviduno bālassa andhaputhujjanassa.  Yathā taṁ viddasunoti yathā viduno medhāvino paṇḍitassa.
 475. Atthi, bhikkhave, dhammasamādānanti Purimasutte uppaṭipāṭi-ākārena mātikā ṭhapitā idha pana yathādhammaraseneva Satthā mātikaṁ ṭhapesi.  Tattha dhammasamādānanti pāṇātipātādīnaṁ dhammānaṁ gahaṇaṁ.  
 476. Avijjāgatoti avijjāya samannāgato.  
 477. Vijjāgatoti vijjāya samannāgato paññavā.  
 478. Sahāpi dukkhenāti ettha micchācāro abhijjhā micchādiṭṭhīti ime tāva tayo pubbacetanāya ca aparacetanāya cāti dvinnaṁ cetanānaṁ vasena dukkhavedanā honti.  Sanniṭṭhāpakacetanā pana sukhasampayuttā vā upekkhāsampayuttā vā hoti.  Sesā pāṇātipātādayo satta tissannampi cetanānaṁ vasena dukkhavedanā honti.  Idaṁ sandhāya vuttaṁ-- “sahāpi dukkhena sahāpi domanassenā”ti.  Domanassameva cettha dukkhanti veditabbaṁ.  Pariyeṭṭhiṁ vā āpajjantassa pubbabhāgaparabhāgesu kāyikaṁ dukkhampi vaṭṭatiyeva.  
(MA.46./II,376.) 479. Sahāpi sukhenāti ettha pāṇātipāto pharusavācā byāpādoti ime tāva tayo pubbacetanāya ca aparacetanāya cāti dvinnaṁ cetanānaṁ vasena sukhavedanā honti.  Sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti.  Sesā satta tissannampi cetanānaṁ vasena sukhavedanā hontiyeva.  Sahāpi somanassenāti somanassameva cettha sukhanti veditabbaṁ.  Iṭṭhaphoṭṭhabbasamaṅgino vā pubbabhāgaparabhāgesu kāyikaṁ sukhampi vaṭṭatiyeva.  
 480. Tatiyadhammasamādāne idhekacco macchabandho vā hoti, māgaviko vā, pāṇupaghātaṁyeva nissāya jīvikaṁ kappeti.  Tassa garuṭṭhāniyo bhikkhu akāmakasseva pāṇātipāte ādīnavaṁ, pāṇātipātaviratiyā ca ānisaṁsaṁ kathetvā sikkhāpadaṁ deti.  So gaṇhantopi dukkhito domanassitova hutvā gaṇhāti.  Aparabhāge katipāhaṁ vītināmetvā (CS:pg.2.275) rakkhituṁ asakkontopi dukkhitova hoti, tassa pubbāparacetanā dukkhasahagatāva honti.  Sanniṭṭhāpakacetanā pana sukhasahagatā vā upekkhāsahagatā vāti evaṁ sabbattha attho veditabbo Iti pubbabhāgaparabhāgacetanāva sandhāya idaṁ vuttaṁ-- “sahāpi dukkhena sahāpi domanassenā”ti.  Domanassameva cettha dukkhanti veditabbaṁ.  
 481. Catutthadhammasamādāne dasasupi padesu tissopi pubbabhāgāparabhāgasanniṭṭhāpakacetanā sukhasampayuttā hontiyeva, taṁ sandhāya idaṁ vuttaṁ-- “sahāpi sukhena sahāpi somanassenā”ti.  Somanassameva cettha sukhanti veditabbaṁ.  
 482. Tittakālābūti tittakarasa-alābu.  Visena saṁsaṭṭhoti halāhalavisena sampayutto missito luḷito.  Nacchādessatīti na ruccissati na tuṭṭhiṁ karissati.  Nigacchasīti gamissasi.  Appaṭisaṅkhāya piveyyāti taṁ appaccavekkhitvā piveyya.  
 483. Āpānīyakaṁsoti āpānīyassa madhurapānakassa bharitakaṁso.  Vaṇṇasampannoti pānakavaṇṇādīhi sampannavaṇṇo, kaṁse pakkhittapānakavasena pānakakaṁsopi evaṁ vutto. (MA.46./II,377.) Chādessatīti tañhi halāhalavisaṁ yattha yattha pakkhittaṁ hoti, tassa tasseva rasaṁ deti.  Tena vuttaṁ “chādessatī”ti.  
 484. Pūtimuttanti muttameva.  Yathā hi manussabhāvo suvaṇṇavaṇṇo pūtikāyotveva, tadahujātāpi galocilatā pūtilatātveva vuccati.  Evaṁ taṅkhaṇaṁ gahitaṁ taruṇampi muttaṁ pūtimuttameva.  Nānābhesajjehīti harītakāmalakādīhi nānosadhehi.  Sukhī assāti arogo suvaṇṇavaṇṇo sukhī bhaveyya.  
 485. Dadhi ca madhu cāti suparisuddhaṁ dadhi ca sumadhuraṁ madhu ca.  Ekajjhaṁ saṁsaṭṭhanti ekato katvā missitaṁ āluḷitaṁ.  Tassa tanti tassa taṁ catumadhurabhesajjaṁ pivato rucceyya.  Idañca yaṁ bhagandarasaṁsaṭṭhaṁ lohitaṁ pakkhandati, na tassa bhesajjaṁ, āhāraṁ thambhetvā maggaṁ avalañjaṁ karoti.  Yaṁ (CS:pg.2.276) pana pittasaṁsaṭṭhaṁ lohitaṁ, tassetaṁ bhesajjaṁ sītalakiriyāya pariyattabhūtaṁ.  
 486. Viddheti ubbiddhe.  Meghavigamena dūrībhūteti attho.  Vigatavalāhaketi apagatameghe, deveti ākāse.  Ākāsagataṁ tamagatanti ākāsagataṁ tamaṁ.  Puthusamaṇabrāhmaṇaparappavādeti puthūnaṁ samaṇabrāhmaṇasaṅkhātānaṁ paresaṁ vāde.  Abhivihaccāti abhihantvā.  Bhāsate ca tapate ca virocate cāti saradakāle majjhanhikasamaye ādiccova obhāsaṁ muñcati tapati vijjotatīti.  
 Idaṁ pana suttaṁ devatānaṁ ativiya piyaṁ manāpaṁ.  Tatridaṁ vatthu-- dakkhiṇadisāyaṁ kira hatthibhogajanapade saṅgaravihāro nāma atthi.  Tassa bhojanasāladvāre saṅgararukkhe adhivatthā devatā rattibhāge ekassa daharassa sarabhaññavasena idaṁ suttaṁ osārentassa sutvā sādhukāraṁ adāsi.  Daharo kiṁ esoti āha.  Ahaṁ, bhante, imasmiṁ rukkhe adhivatthā devatāti.  Kasmiṁ devate pasannāsi, kiṁ sadde, udāhu sutteti?  Saddo nāma, bhante, yassa kassaci hotiyeva, (MA.46./II,378.) Sutte pasannāmhi.  Satthārā Jetavane nisīditvā kathitadivase ca ajja ca ekabyañjanepi nānaṁ natthīti.  Assosi tvaṁ devate satthārā kathitadivaseti?  Āma, bhante.  Kattha ṭhitā assosīti?  Jetavanaṁ, bhante, gatāmhi, mahesakkhāsu pana devatāsu āgacchantīsu tattha okāsaṁ alabhitvā idheva ṭhatvā assosinti.  Ettha ṭhitāya sakkā sutthu saddo sotunti?  Tvaṁ pana, bhante, mayhaṁ saddaṁ suṇasīti?  Āma devateti.  Dakkhiṇakaṇṇapasse nisīditvā kathanakālo viya, bhante, hotīti.  Kiṁ pana devate satthu rūpaṁ passasīti?  Satthā mameva oloketīti maññamānā saṇṭhātuṁ na sakkomi, bhanteti.  Visesaṁ pana nibbattetuṁ asakkhittha devateti.  Devatā tattheva antaradhāyi.  Taṁ divasaṁ kiresa devaputto sotāpattiphale patiṭṭhito.  Evamidaṁ suttaṁ devatānaṁ piyaṁ manāpaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.47.)7.Vīmaṁsakasuttavaṇṇanā 

 487. Evaṁ (CS:pg.2.277) me sutanti Vīmaṁsakasuttaṁ.  Tattha vīmaṁsakenāti tayo vīmaṁsakā-- atthavīmaṁsako saṅkhāravīmaṁsako satthuvīmaṁsakoti.  Tesu, “paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṁsakā”ti (saṁ.ni.3.2) ettha atthavīmaṁsako āgato.  “Yato kho, Ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti, āyatanakusalo ca hoti, paṭiccasamuppādakusalo ca hoti, ṭhānāṭṭhānakusalo ca hoti, ettāvatā kho, Ānanda, paṇḍito bhikkhu vīmaṁsakoti alaṁ vacanāyā”ti (ma.ni.3.124) ettha saṅkhāravīmaṁsako āgato.  Imasmiṁ pana Sutte satthuvīmaṁsako adhippeto.  Cetopariyāyanti cittavāraṁ cittaparicchedaṁ.  Samannesanāti esanā pariyesanā upaparikkhā.  Iti viññāṇāyāti evaṁ vijānanatthāya.  
 488.  Dvīsu dhammesu Tathāgato samannesitabboti idha kalyāṇamittūpanissayaṁ dasseti.  Mahā hi esa kalyāṇamittūpanissayo (MA.47./II,379.)  nāma.  Tassa mahantabhāvo evaṁ veditabbo-- ekasmiṁ hi samaye āyasmā Ānando upaḍḍhaṁ attano ānubhāvena hoti, upaḍḍhaṁ kalyāṇamittānubhāvenāti cintetvā attano dhammatāya nicchetuṁ asakkonto Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pucchi, -- “upaḍḍhamidaṁ, bhante, brahmacariyassa, yadidaṁ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā”ti.  Bhagavā āha-- “Mā hevaṁ, Ānanda, mā hevaṁ, Ānanda, sakalamevidaṁ, Ānanda, brahmacariyaṁ yadidaṁ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā, kalyāṇasampavaṅkatā.  Kalyāṇamittassetaṁ, Ānanda, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṁ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāvessati, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bahulīkarissati.  Kathañcānanda, bhikkhu kalyāṇamitto …pe… ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāveti, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bahulīkaroti.  Idhānanda, bhikkhu sammādiṭṭhiṁ bhāveti …pe… sammāsamādhiṁ bhāveti vivekanissitaṁ evaṁ kho, Ānanda, bhikkhu kalyāṇamitto …pe… bahulīkaroti, tadamināpetaṁ, Ānanda, pariyāyena veditabbaṁ.  Yathā sakalamevidaṁ brahmacariyaṁ yadidaṁ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā.  Mamañhi, Ānanda, kalyāṇamittaṁ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti.  Jarādhammā …pe… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā (CS:pg.2.278) sattā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccantī”ti (saṁ.ni.5.2).  
 Bhikkhūnaṁ bāhiraṅgasampattiṁ kathentopi āha-- “bāhiraṁ, bhikkhave, aṅganti karitvā nāññaṁ ekaṅgampi samanupassāmi, yaṁ evaṁ mahato atthāya saṁvattati, yathayidaṁ, bhikkhave, kalyāṇamittatā.  Kalyāṇamittatā, bhikkhave, mahato atthāya saṁvattatī”ti (a.ni.1.113).  Mahācundassa kilesasallekhapaṭipadaṁ kathentopi, “pare pāpamittā bhavissanti, mayamettha kalyāṇamittā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo”ti (ma.ni.1.83) āha.  Meghiyattherassa vimuttiparipācaniyadhamme kathentopi, “Aparipakkāya, Meghiya, cetovimuttiyā pañca dhammā paripākāya saṁvattanti.  Katame pañca?  Idha, Meghiya, (MA.47./II,380.) bhikkhu kalyāṇamitto hoti”ti (udā.31) kalyāṇamittūpanissayameva visesesi.  Piyaputtassa Rāhulattherassa abhiṇhovādaṁ dentopi-- 
 	“Mitte bhajassu kalyāṇe, pantañca sayanāsanaṁ; 
 	Vivittaṁ appanigghosaṁ, mattaññū hohi bhojane.  
 	Cīvare piṇḍapāte ca, paccaye sayanāsane; 
 	Etesu taṇhaṁ mākāsi, mā lokaṁ punarāgamī”ti.  (su.ni.340 341)
 Kalyāṇamittūpanissayameva sabbapaṭhamaṁ kathesi.  Evaṁ mahā esa kalyāṇamittūpanissayo nāma.  Idhāpi taṁ dassento Bhagavā dvīsu dhammesu Tathāgato samannesitabboti desanaṁ ārabhi.  Paṇḍito bhikkhu dvīsu dhammesu Tathāgataṁ esatu gavesatūti attho.  Etena Bhagavā ayaṁ mahājaccoti vā, lakkhaṇasampannoti vā, abhirūpo dassanīyoti vā, abhiññāto abhilakkhitoti vā, imaṁ nissāyāhaṁ cīvarādayo paccaye labhissāmīti vā, evaṁ cintetvā maṁ nissāya vasanakiccaṁ natthi.  Yo pana evaṁ sallakkheti, “pahoti me esa Satthā hutvā satthukiccaṁ sādhetun”ti, so maṁ bhajatūti sīhanādaṁ nadati.  Buddhasīhanādo kira nāmesa suttantoti.  
 Idāni (CS:pg.2.279) te dve dhamme dassento cakkhusotaviññeyyesūti āha.  Tattha satthu kāyiko samācāro vīmaṁsakassa cakkhuviññeyyo dhammo nāma.  Vācasiko samācāro sotaviññeyyo dhammo nāma.  Idāni tesu samannesitabbākāraṁ dassento ye saṁkiliṭṭhāti-ādimāha.  Tattha saṁkiliṭṭhāti kilesasampayuttā.  Te ca na cakkhusotaviññeyyā.  Yathā pana udake calante vā pupphuḷake vā muñcante anto maccho atthīti viññāyati, evaṁ pāṇātipātādīni vā karontassa, musāvādādīni vā bhaṇantassa kāyavacīsamācāre disvā ca sutvā ca taṁsamuṭṭhāpakacittaṁ saṁkiliṭṭhanti viññāyati.  Tasmā evamāha.  Saṁkiliṭṭhacittassa hi kāyavacīsamācārāpi saṁkiliṭṭhāyeva nāma.  Na te Tathāgatassa saṁvijjantīti na te Tathāgatassa atthi.  Na upalabbhantīti evaṁ jānātīti attho.  Natthitāyeva hi te na upalabbhanti na paṭicchannatāya.  Tathā hi Bhagavā ekadivasaṁ imesu dhammesu bhikkhusaṅghaṁ  (MA.47./II,381.) pavārento āha-- “handa dāni, bhikkhave, pavāremi vo, na ca me kiñci garahatha kāyikaṁ vā vācasikaṁ vā”ti.  Evaṁ vutte āyasmā Sāriputto uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena Bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā Bhagavantaṁ etadavoca-- “na kho mayaṁ, bhante, Bhagavato kiñci garahāma kāyikaṁ vā vācasikaṁ vā.  Bhagavā hi, bhante, anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjānetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido.  Maggānugā ca, bhante, etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā”ti (saṁ.ni.1.215).  Evaṁ parisuddhā Tathāgatassa kāyavacīsamācārā.  Uttaropi sudaṁ māṇavo Tathāgatassa kāyavacīdvāre anārādhanīyaṁ kiñci passissāmīti satta māse anubandhitvā likkhāmattampi na addasa.  Manussabhūto vā esa Buddhabhūtassa kāyavacīdvāre kiṁ anārādhanīyaṁ passissati?  Māropi devaputto bodhisattassa sato mahābhinikkhamanato paṭṭhāya chabbassāni gavesamāno kiñci anārādhanīyaṁ nāddasa, antamaso cetoparivitakkamattampi.  Māro kira cintesi-- “sacassa vitakkitamattampi akusalaṁ passissāmi, tattheva naṁ muddhani paharitvā pakkamissāmī”ti.  So chabbassāni adisvā Buddhabhūtampi ekaṁ vassaṁ anubandhitvā kiñci vajjaṁ apassanto gamanasamaye vanditvā-- 
 	“Mahāvīra (CS:pg.2.280) mahāpuññaṁ, iddhiyā yasasā jalaṁ; 
 	Sabbaverabhayātītaṁ, pāde vandāmi Gotaman”ti.  (saṁ.ni.1.159)
 Gāthaṁ vatvā gato.  
 Vītimissāti kāle kaṇhā, kāle sukkāti evaṁ vomissakā.  Vodātāti parisuddhā nikkilesa.  Saṁvijjantīti vodātā dhammā atthi upalabbhanti.  Tathāgatassa hi parisuddhā kāyasamācārādayo.  Tenāha-- “cattārimāni, bhikkhave, Tathāgatassa arakkheyyāni.  Katamāni cattāri?  Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, Tathāgato, natthi Tathāgatassa kāyaduccaritaṁ, yaṁ Tathāgato rakkheyya, ‘mā me idaṁ paro aññāsī’ti.  Parisuddhavacīsamācāro… parisuddhamanosamācāro… parisuddhājīvo, bhikkhave, (MA.47./II,382.) Tathāgato natthi Tathāgatassa micchājīvo, yaṁ Tathāgato rakkheyya, mā me idaṁ paro aññāsī”ti (a.ni.7.58).  
 Imaṁ kusalaṁ dhammanti imaṁ anavajjaṁ ājīvaṭṭhamakasīlaṁ.  “Ayamāyasmā Satthā kiṁ nu kho dīgharattaṁ samāpanno aticirakālato paṭṭhāya iminā samannāgato, udāhu ittarasamāpanno hiyyo vā pare vā parasuve vā divase samāpanno”ti evaṁ gavesatūti attho.  Ekaccena hi ekasmiṁ ṭhāne vasantena bahu micchājīvakammaṁ kataṁ, taṁ tattha kālātikkame paññāyati, pākaṭaṁ hoti.  So aññataraṁ paccantagāmaṁ vā samuddatīraṁ vā gantvā paṇṇasālaṁ kāretvā āraññako viya hutvā viharati.  Manussā sambhāvanaṁ uppādetvā tassa paṇīte paccaye denti.  Janapadavāsino bhikkhū tassa parihāraṁ disvā, “Atidappito vatāyaṁ āyasmā, ko nu kho eso”ti pariggaṇhantā, “Asukaṭṭhāne asukaṁ nāma micchājīvaṁ katvā pakkantabhikkhū”ti ñatvā na sakkā iminā saddhiṁ uposatho vā pavāraṇā vā kātunti sannipatitvā dhammena samena ukkhepanīyādīsu aññataraṁ kammaṁ karonti.  Evarūpāya paṭicchannapaṭipattiyā atthibhāvaṁ vā natthibhāvaṁ vā vīmaṁsāpetuṁ evamāha.  
 Evaṁ jānātīti dīgharattaṁ samāpanno, na ittarasamāpannoti jānāti.  Anacchariyaṁ cetaṁ.  Yaṁ Tathāgatassa etarahi sabbaññutaṁ pattassa dīgharattaṁ ājīvaṭṭhamakasīlaṁ (CS:pg.2.281) parisuddhaṁ bhaveyya.  Yassa bodhisattakālepi evaṁ ahosi.  
 Atīte kira gandhārarājā ca vedeharājā ca dvepi sahāyakā hutvā kāmesu ādīnavaṁ disvā rajjāni puttānaṁ niyyātetvā isipabbajjaṁ pabbajitvā ekasmiṁ araññagāmake piṇḍāya caranti.  Paccanto nāma dullabhaloṇo hoti.  Tato aloṇaṁ yāguṁ labhitvā ekissāya sālāya nisīditvā pivanti.  Antarantare manussā loṇacuṇṇaṁ āharitvā denti.  Ekadivasaṁ eko vedehisissa paṇṇe pakkhipitvā loṇacuṇṇaṁ (MA.47./II,383.) adāsi Vedehisi gahetvā upaḍḍhaṁ gandhārisissa-santike ṭhapetvā upaḍḍhaṁ attano santike ṭhapesi.  Tato thokaṁ paribhuttāvasesaṁ disvā, “mā idaṁ nassī”ti paṇṇena veṭhetvā tiṇagahane ṭhapesi.  Puna ekasmiṁ divase yāgupānakāle satiṁ katvā olokento taṁ disvā gandhārisiṁ upasaṅkamitvā, “ito thokaṁ gaṇhatha ācariyā”ti āha.  Kuto te laddhaṁ vedehisīti?  Tasmiṁ divase paribhuttāvasesaṁ “mā nassī”ti mayā ṭhapitanti.  Gandhārisi gahetuṁ na icchati, aloṇakaṁyeva yāguṁ pivitvā vedehaṁ isiṁ avoca-- 
 	“Hitvā gāmasahassāni, paripuṇṇāni soḷasa; 
 	Koṭṭhāgārāni phītāni, sannidhiṁ dāni kubbasī”ti.  (jā.1.7.76).  
 Vedehisi avoca-- “tumhe rajjaṁ pahāya pabbajitā, idāni kasmā loṇacuṇṇamattasannidhikāraṇā pabbajjāya anucchavikaṁ na karothā”ti?  Kiṁ mayā kataṁ vedehisīti?  Atha naṁ āha-- 
 	“Hitvā gandhāravisayaṁ, pahūtadhanadhāriyaṁ; 
 	Pasāsanato nikkhanto, idha dāni pasāsasī”ti.  (jā.1.7.77).  
 Gandhāro āha-- 
 	“Dhammaṁ bhaṇāmi vedeha, adhammo me na ruccati; 
 	Dhammaṁ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī”ti.  (jā.1.7.78).  
 Vedeho (CS:pg.2.282) āha-- 
 	“Yena kenaci vaṇṇena, paro labhati ruppanaṁ; 
 	Mahatthiyampi ce vācaṁ, na taṁ bhāseyya paṇḍito”ti.  (jā.1.7.79).  
 Gandhāro āha-- 
 	“Kāmaṁ ruppatu vā mā vā, bhusaṁva vikirīyatu; 
 	Dhammaṁ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī”ti.  (jā.1.7.80).  
 Tato vedehisi yassa sakāpi buddhi natthi, ācariyasantike vinayaṁ na sikkhati, so andhamahiṁso viya vane caratīti cintetvā āha-- 
(MA.47./II,384.) “No ce assa sakā buddhi, vinayo vā susikkhito.  
 	Vane andhamahiṁsova, careyya bahuko jano.  
 	Yasmā ca panidhekacce, āceramhi susikkhitā; 
 	Tasmā vinītavinayā, caranti susamāhitā”ti.  (jā.1.7.81-82).  
 Evañca pana vatvā vedehisi ajānitvā mayā katanti gandhārisiṁ khamāpesi.  Te ubhopi tapaṁ caritvā brahmalokaṁ agamaṁsu.  Evaṁ Tathāgatassa bodhisattakālepi dīgharattaṁ ājīvaṭṭhamakasīlaṁ parisuddhaṁ ahosi.  
 Uttajjhāpanno ayamāyasmā bhikkhu yasapattoti ayamāyasmā amhākaṁ Satthā bhikkhu ñattaṁ paññātabhāvaṁ pākaṭabhāvaṁ ajjhāpanno nu kho, sayañca parivārasampattiṁ patto nu kho noti.  Tena cassa paññātajjhāpannabhāvena yasasannissitabhāvena ca kiṁ ekacce ādīnavā sandissanti udāhu noti evaṁ samannesantūti dasseti.  Na tāva, bhikkhaveti, bhikkhave, yāva bhikkhu na rājarājamahāmattādīsu abhiññātabhāvaṁ vā parivārasampattiṁ vā āpanno hoti, tāva ekacce mānātimānādayo ādīnavā na saṁvijjanti upasantūpasanto viya sotāpanno viya sakadāgāmī viya ca viharati.  Ariyo nu kho puthujjano nu khotipi ñātuṁ na sakkā hoti.  
 Yato (CS:pg.2.283) ca kho, bhikkhaveti yadā pana idhekacco bhikkhu ñāto hoti parivārasampanno vā, tadā tiṇhena siṅgena gogaṇaṁ vijjhanto duṭṭhagoṇo viya, migasaṅghaṁ abhimaddamāno dīpi viya ca aññe bhikkhū tattha tattha vijjhanto agāravo asabhāgavutti aggapādena bhūmiṁ phusanto viya carati.  Ekacco pana kulaputto yathā yathā ñāto hoti yasassī, tathā tathā phalabhārabharito viya sāli suṭṭhutaraṁ onamati, rājarājamahāmattādīsu upasaṅkamantesu akiñcanabhāvaṁ paccavekkhitvā samaṇasaññaṁ upaṭṭhapetvā chinnavisāṇa-usabho viya, caṇḍāladārako viya ca sorato nivāto nīcacitto hutvā bhikkhusaṅghassa ceva sadevakassa ca lokassa, hitāya sukhāya paṭipajjati.  Evarūpaṁ paṭipattiṁ sandhāya “nāssa idhekacce ādīnavā”ti āha.  
 Tathāgato pana aṭṭhasu lokadhammesu tādī, so hi lābhepi tādī, (MA.47./II,385.) alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṁsāyapi tādī, nindāyapi tādī, sukhepi tādī, dukkhepi tādī, tasmā sabbākārena nāssa idhekacce ādīnavā saṁvijjanti.  Abhayūparatoti abhayo hutvā uparato, accantūparato satatūparatoti attho.  Na vā bhayena uparatotipi abhayūparato.  Cattāri hi bhayāni kilesabhayaṁ vaṭṭabhayaṁ duggatibhayaṁ upavādabhayanti.  Puthujjano catūhipi bhayehi bhāyati.  Sekkhā tīhi, tesañhi duggatibhayaṁ pahīnaṁ, iti satta sekkhā bhayūparatā, khīṇāsavo abhayūparato nāma, tassa hi ekampi bhayaṁ natthi.  Kiṁ paravādabhayaṁ natthīti?  Natthi.  Parānuddayaṁ pana paṭicca, “mādisaṁ khīṇāsavaṁ paṭicca sattā mā nassantū”ti upavādaṁ rakkhati.  Mūluppalavāpivihāravāsī Yasatthero viya.  
 Thero kira mūluppalavāpigāmaṁ piṇḍāya pāvisi.  Athassa upaṭṭhākakuladvāraṁ pattassa pattaṁ gahetvā thaṇḍilapīṭhakaṁ nissāya āsanaṁ paññapesuṁ.  Amaccadhītāpi taṁyeva pīṭhakaṁ nissāya paratobhāge nīcataraṁ āsanaṁ paññāpetvā nisīdi.  Eko nevāsiko bhikkhu pacchā piṇḍāya paviṭṭho dvāre ṭhatvāva olokento thero amaccadhītarā saddhiṁ ekamañce nisinnoti sallakkhetvā, “Ayaṁ paṁsukūliko vihāreva upasantūpasanto (CS:pg.2.284) viya viharati, antogāme pana upaṭṭhāyikāhi saddhiṁ ekamañce nisīdatī”ti cintetvā, “Kiṁ nu kho mayā duddiṭṭhan”ti punappunaṁ oloketvā tathāsaññīva hutvā pakkāmi.  Theropi bhattakiccaṁ katvā vihāraṁ gantvā vasanaṭṭhānaṁ pavisitvā dvāraṁ pidhāya nisīdi.  Nevāsikopi katabhattakicco vihāraṁ gantvā, “taṁ paṁsukūlikaṁ niggaṇhitvā vihārā nikkaḍḍhissāmī”ti asaññatanīhārena therassa vasanaṭṭhānaṁ gantvā paribhogaghaṭato uluṅkena udakaṁ gahetvā mahāsaddaṁ karonto pāde dhovi.  Thero, “ko nu kho ayaṁ asaññatacāriko”ti āvajjanto sabbaṁ ñatvā, “Ayaṁ mayi manaṁ padosetvā apāyūpago mā ahosī”ti vehāsaṁ abbhuggantvā kaṇṇikāmaṇḍalasamīpe pallaṅkena nisīdi.  Nevāsiko duṭṭhākārena ghaṭikaṁ ukkhipitvā dvāraṁ vivaritvā anto paviṭṭho theraṁ apassanto, “heṭṭhāmañcaṁ (MA.47./II,386.) paviṭṭho bhavissatī”ti oloketvā tatthāpi apassanto nikkhamituṁ ārabhi.  Thero ukkāsi.  Itaro uddhaṁ olokento disvā adhivāsetuṁ asakkonto evamāha-- “patirūpaṁ te, āvuso, paṁsukūlika evaṁ ānubhāvasampannassa upaṭṭhāyikāya saddhiṁ ekamañce nisīditun”ti.  Pabbajitā nāma, bhante, mātugāmena saddhiṁ na ekamañce nisīdanti, tumhehi pana duddiṭṭhametanti.  Evaṁ khīṇāsavā parānuddayāya upavādaṁ rakkhanti.  
 Khayā rāgassāti rāgassa khayeneva.  Vītarāgattā kāme na paṭisevati, na paṭisaṅkhāya vāretvāti.  Tañceti evaṁ Tathāgatassa kilesappahānaṁ ñatvā tattha tattha ṭhitanisinnakālādīsupi catuparisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisīditvāpi itipi Satthā vītarāgo vītadoso vītamoho vantakileso pahīnamalo abbhā muttapuṇṇacando viya suparisuddhoti evaṁ Tathāgatassa kilesappahāne vaṇṇaṁ kathayamānaṁ taṁ vīmaṁsakaṁ bhikkhuṁ pare evaṁ puccheyyuṁ ceti attho.  
 Ākārāti kāraṇāni.  Anvayāti anubuddhiyo.  Saṅghe vā viharantoti appekadā aparicchinnagaṇanassa bhikkhusaṅghassa majjhe viharanto.  Eko vā viharantoti icchāmahaṁ, bhikkhave aḍḍhamāsaṁ paṭisallīyitunti, temāsaṁ paṭisallīyitunti evaṁ paṭisallāne ceva pālileyyakavanasaṇḍe ca ekako viharanto.  Sugatāti suṭṭhugatā suppaṭipannā kārakā yuttapayuttā.  Evarūpāpi hi ekacce bhikkhū atthi.  Duggatāti (CS:pg.2.285) duṭṭhugatā duppaṭipannā kāyadaḷhibahulā vissaṭṭhakammaṭṭhānā.  Evarūpāpi ekacce atthi.  Gaṇamanusāsantīti gaṇabandhanena baddhā gaṇārāmā gaṇabahulikā hutvā gaṇaṁ pariharanti.  Evarūpāpi ekacce atthi.  Tesaṁ paṭipakkhabhūtā gaṇato nissaṭā visaṁsaṭṭhā vippamuttavihārinopi atthi.  
 Āmisesu sandissantīti āmisagiddhā āmisacakkhukā catupaccaya-āmisatthameva āhiṇḍamānā āmisesu sandissamānakabhikkhūpi atthi.  Āmisena anupalittā catūhi (MA.47./II,387.) paccayehi vinivattamānasā abbhā muttacandasadisā hutvā viharamānāpi atthi.  Nāyamāyasmā taṁ tena avajānātīti ayaṁ āyasmā Satthā tāya tāya paṭipattiyā taṁ taṁ puggalaṁ nāvajānāti, ayaṁ paṭipanno kārako, ayaṁ gaṇato nissaṭo visaṁsaṭṭho.  Ayaṁ āmisena anupalitto paccayehi vinivattamānaso abbhā mutto candimā viyāti evamassa gehasitavasena ussādanāpi natthi.  Ayaṁ duppaṭipanno akārako kāyadaḷhibahulo vissaṭṭhakammaṭṭhāno, ayaṁ gaṇabandhanabaddho, ayaṁ āmisagiddho lolo āmisacakkhukoti evamassa gehasitavasena apasādanāpi natthīti attho.  Iminā kiṁ kathitaṁ hoti?  Tathāgatassa sattesu tādibhāvo kathito hoti.  Ayañhi-- 
 	“Vadhakassa Devadattassa, corassaṅgulimālino; 
 	Dhanapāle Rāhule ca, sabbesaṁ samako munī”ti.  (mi.pa.6.6.5).  
 489. Tatra, bhikkhaveti tesu dvīsu vīmaṁsakesu.  Yo, “ke panāyasmato ākārā”ti pucchāyaṁ āgato gaṇṭhivīmaṁsako ca, yo “abhayūparato ayamāyasmā”ti āgato mūlavīmaṁsako ca.  Tesu mūlavīmaṁsakena Tathāgatova uttari paṭipucchitabbo.  So hi pubbe parasseva kathāya niṭṭhaṅgato.  Paro ca nāma jānitvāpi katheyya ajānitvāpi.  Evamassa kathā bhūtāpi hoti abhūtāpi, tasmā parasseva kathāya niṭṭhaṁ agantvā tato uttari Tathāgatova paṭipucchitabboti attho.  
 Byākaramānoti ettha yasmā Tathāgatassa micchābyākaraṇaṁ nāma natthi, tasmā sammā micchāti avatvā byākaramānotveva vuttaṁ.  Etaṁ pathohamasmi (CS:pg.2.286) etaṁ gocaroti esa mayhaṁ patho esa gocaroti attho.  “Etāpātho”tipi pāṭho, tassattho mayhaṁ ājīvaṭṭhamakasīlaṁ parisuddhaṁ, svāhaṁ tassa parisuddhabhāvena vīmaṁsakassa bhikkhuno ñāṇamukhe etāpātho, evaṁ āpāthaṁ gacchāmīti vuttaṁ hoti.  No ca tena tammayoti tenapi cāhaṁ parisuddhena sīlena na tammayo, na sataṇho, parisuddhasīlattāva nittaṇhohamasmīti dīpeti.  
(MA.47./II,388.) Uttaruttariṁ paṇītapaṇītanti uttaruttariṁ ceva paṇītatarañca katvā deseti.  Kaṇhasukkasappaṭibhāganti kaṇhaṁ ceva sukkañca, tañca kho sappaṭibhāgaṁ savipakkhaṁ katvā, kaṇhaṁ paṭibāhitvā sukkanti sukkaṁ paṭibāhitvā kaṇhanti evaṁ sappaṭibhāgaṁ katvā kaṇhasukkaṁ deseti.  Kaṇhaṁ desentopi sa-ussāhaṁ savipākaṁ deseti, sukkaṁ desentopi sa-ussāhaṁ savipākaṁ deseti.  Abhiññāya idhekaccaṁ dhammaṁ dhammesu niṭṭhaṁ gacchatīti tasmiṁ desite dhamme ekaccaṁ paṭivedhadhammaṁ abhiññāya tena paṭivedhadhammena desanādhamme niṭṭhaṁ gacchati.  Satthari pasīdatīti evaṁ dhamme niṭṭhaṁ gantvā bhiyyosomattāya sammāsambuddho so Bhagavāti satthari pasīdati.  Tena pana Bhagavatā yo dhammo akkhāto, sopi svākkhāto Bhagavatā dhammo niyyānikattā.  Yvāssa taṁ dhammaṁ paṭipanno saṅgho, sopi suppaṭipanno vaṅkādidosarahitaṁ paṭipadaṁ paṭipannattāti evaṁ dhamme saṅghepi pasīdati.  Tañceti taṁ evaṁ pasannaṁ tattha tattha tiṇṇaṁ ratanānaṁ vaṇṇaṁ kathentaṁ bhikkhuṁ.  
 490.  Imehi ākārehīti imehi satthuvīmaṁsanakāraṇehi.  Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanapadehi.  Imehi byañjanehīti imehi idha vuttehi akkharehi.  Saddhā niviṭṭhāti okappanā patiṭṭhitā.  Mūlajātāti sotāpattimaggavasena sañjātamūlā.  Sotāpattimaggo hi saddhāya mūlaṁ nāma.  Ākāravatīti kāraṇaṁ pariyesitvā gahitattā sakāraṇā.  Dassanamūlikāti sotāpattimaggamūlikā.  So hi dassananti vuccati.  Daḷhāti thirā.  Asaṁhāriyāti harituṁ na sakkā.  Samaṇena vāti samitapāpasamaṇena vā.  Brāhmaṇena vāti bāhitapāpabrāhmaṇena vā.  Devena vāti upapattidevena vā.  Mārena vāti vasavattimārena (CS:pg.2.287) vā, sotāpannassa hi vasavattimārenāpi saddhā asaṁhāriyā hoti sūrambaṭṭhassa viya.  
 So kira satthu dhammadesanaṁ sutvā sotāpanno hutvā gehaṁ āgato.  Atha māro dvattiṁsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṁ Buddharūpaṁ māpetvā (MA.47./II,389.) tassa gharadvāre ṭhatvā-- “Satthā āgato”ti sāsanaṁ pahiṇi.  Sūro cintesi, “Ahaṁ idāneva satthu santikā dhammaṁ sutvā āgato, kiṁ nu kho bhavissatī”ti upasaṅkamitvā satthusaññāya vanditvā aṭṭhāsi.  Māro āha-- “yaṁ te mayā, sūrambaṭṭha, rūpaṁ aniccaṁ …pe… viññāṇaṁ aniccanti kathitaṁ, taṁ anupadhāretvāva sahasā mayā evaṁ vuttaṁ.  Tasmā tvaṁ rūpaṁ niccaṁ …pe… viññāṇaṁ niccanti gaṇhāhī”ti.  Sūro cintesi-- “Aṭṭhānametaṁ, yaṁ Buddhā anupadhāretvā apaccakkhaṁ katvā kiñci katheyyuṁ, addhā ayaṁ mayhaṁ vibādhanatthaṁ māro āgato”ti.  Tato naṁ tvaṁ māroti āha.  So musāvādaṁ kātuṁ nāsakkhi, āma mārosmīti paṭijāni.  Kasmā āgatosīti vutte tava saddhācālanatthanti āha.  Kaṇha pāpima, tvaṁ tāva ekako tiṭṭha, tādisānaṁ mārānaṁ satampi sahassampi mama saddhaṁ cāletuṁ asamatthaṁ, maggena āgatā saddhā nāma silāpathaviyaṁ patiṭṭhitasineru viya acalā hoti, kiṁ tvaṁ etthāti accharaṁ pahari.  So ṭhātuṁ asakkonto tatthevantaradhāyi.  Brahmunā vāti brahmakāyikādīsu aññatarabrahmunā vā.  Kenaci vā lokasminti ete samaṇādayo ṭhapetvā aññenapi kenaci vā lokasmiṁ harituṁ na sakkā.  Dhammasamannesanāti sabhāvasamannesanā.  Dhammatāsusamanniṭṭhoti dhammatāya susamanniṭṭho, sabhāveneva suṭṭhu samannesito hotīti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Vīmaṁsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 (M.48.)8.Kosambiyasuttavaṇṇanā 

 491. Evaṁ me sutanti Kosambiyasuttaṁ.  Tattha kosambiyanti evaṁnāmake nagare.  Tassa kira nagarassa ārāmapokkharaṇī-ādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhāva ussannā ahesuṁ, tasmā kosambīti saṅkhaṁ agamāsi. (MA.48./II,390.) Kusambassa nāma isino assamato avidūre māpitattātipi (CS:pg.2.288) eke.  Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme.  
 Pubbe kira addilaraṭṭhaṁ nāma ahosi.  Tato kotūhalako nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro kedāraparicchinnaṁ subhikkhaṁ raṭṭhaṁ gacchanto puttaṁ vahituṁ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi.  Mātā nivattitvā taṁ gahetvā gatā.  Te ekaṁ gopālakagāmakaṁ pavisiṁsu, gopālakānañca tadā pahatapāyaso paṭiyatto hoti, tato pāyasaṁ labhitvā bhuñjiṁsu.  Atha so puriso pahūtapāyasaṁ bhuñjitvā jirāpetuṁ asakkonto rattibhāge kālaṁ katvā tattheva sunakhiyā kucchimhi paṭisandhiṁ gahetvā kukkuro jāto.  So gopālakassa piyo ahosi manāpo, gopālako ca paccekabuddhaṁ upaṭṭhāsi.  Paccekabuddhopi bhattakiccāvasāne kukkurassa ekaṁ piṇḍaṁ deti.  So paccekabuddhe sinehaṁ uppādetvā gopālakena saddhiṁ paṇṇasālampi gacchati.  
 So gopālake asannihite bhattavelāya sayameva gantvā kālārocanatthaṁ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti.  So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṁ katvā devaloke nibbatti.  Tatrassa ghosakadevaputtotveva nāmaṁ ahosi.  So devalokato cavitvā kosambiyaṁ ekasmiṁ kulaghare nibbatti.  Taṁ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṁ dhanaṁ datvā puttaṁ katvā aggahesi.  Atha so attano putte jāte sattakkhattuṁ mārāpetuṁ upakkami.  So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṁ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīviko aparabhāge pitu-accayena seṭṭhiṭṭhānaṁ patvā ghositaseṭṭhi nāma jāto.  Aññepi kosambiyaṁ kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti dve seṭṭhino santi.  Imehi saddhiṁ tayo ahesuṁ.  
(MA.48./II,391.) Tena ca samayena tesaṁ sahāyakānaṁ seṭṭhīnaṁ kulūpakā pañcasatā isayo pabbatapāde vasiṁsu.  Te kālena kālaṁ loṇambilasevanatthāya manussapathaṁ āgacchanti.  Athekasmiṁ vāre gimhasamaye manussapathaṁ (CS:pg.2.289) āgacchantā nirudakamahākantāraṁ atikkamitvā kantārapariyosāne mahantaṁ nigrodharukkhaṁ disvā cintesuṁ-- “yādiso ayaṁ rukkho, addhā ettha mahesakkhāya devatāya bhavitabbaṁ, sādhu vatassa, sace no pānīyaṁ vā bhojanīyaṁ vā dadeyyā”ti.  Devatā isīnaṁ ajjhāsayaṁ viditvā imesaṁ saṅgahaṁ karissāmīti attano ānubhāvena viṭapantarato naṅgalasīsamattaṁ udakadhāraṁ pavattesi.  Isigaṇo rajatakkhandhasadisaṁ udakavaṭṭiṁ disvā attano bhājanehi udakaṁ gahetvā paribhogaṁ katvā cintesi-- “devatāya amhākaṁ paribhoga-udakaṁ dinnaṁ, idaṁ pana agāmakaṁ mahā-araññaṁ, sādhu vatassa, sace no āhārampi dadeyyā”ti.  Devatā isīnaṁ upasaṁkappanavasena dibbāni yāgukhajjakādīni datvā santappesi.  Isayo cintayiṁsu-- “devatāya amhākaṁ paribhoga-udakampi bhojanampi sabbaṁ dinnaṁ, sādhu vatassa, sace no attānaṁ dasseyyā”ti.  
 Devatā tesaṁ ajjhāsayaṁ viditvā upaḍḍhakāyaṁ dassesi.  Te āhaṁsu-- “devate, mahatī te sampatti, kiṁ kammaṁ katvā imaṁ sampattiṁ adhigatāsī”ti?  Bhante, nātimahantaṁ parittakaṁ kammaṁ katvāti.  Upaḍḍha-uposathakammaṁ nissāya hi devatāya sā sampatti laddha.
 Anāthapiṇḍikassa kira gehe ayaṁ devaputto kammakāro ahosi.  Seṭṭhissa hi gehe uposathadivasesu antamaso dāsakammakāre upādāya sabbo jano uposathiko hoti.  Ekadivasaṁ ayaṁ kammakāro ekakova pāto uṭṭhāya kammantaṁ gato.  Mahāseṭṭhi nivāpaṁ labhanamanusse sallakkhento etassevekassa araññaṁ gatabhāvaṁ ñatvā assa sāyamāsatthāya nivāpaṁ adāsi.  Bhattakārikā dāsī ekasseva bhattaṁ pacitvā araññato āgatassa bhattaṁ vaḍḍhetvā adāsi, kammakāro āha -- “Aññesu divasesu imasmiṁ kāle gehaṁ ekasaddaṁ ahosi, ajja ativiya sannisinnaṁ, kiṁ nu kho etan”ti (MA.48./II,392.)  Tassa sā ācikkhi-- “Ajja imasmiṁ gehe sabbe manussā uposathikā, mahāseṭṭhi tuyhevekassa nivāpaṁ adāsī”ti.  Evaṁ ammāti?  Āma sāmīti.  Imasmiṁ kāle uposathaṁ samādinnassa uposathakammaṁ hoti na hotīti mahāseṭṭhiṁ puccha ammāti?  Tāya gantvā pucchito mahāseṭṭhi āha-- “sakala-uposathakammaṁ na hoti, upaḍḍhakammaṁ pana hoti, uposathiko hotū”ti (CS:pg.2.290) Kammakāro bhattaṁ abhuñjitvā mukhaṁ vikkhāletvā uposathiko hutvā vasanaṭṭhānaṁ gantvā nipajji.  Tassa āhāraparikkhīṇakāyassa rattiṁ vāto kuppi.  So paccūsasamaye kālaṁ katvā upaḍḍha-uposathakammanissandena mahāvaṭṭani-aṭaviyaṁ nigrodharukkhe devaputto hutvā nibbatti.  So taṁ pavattiṁ isīnaṁ ārocesi.  
 Isayo tumhehi mayaṁ Buddho, dhammo, saṅghoti asutapubbaṁ sāvitā, uppanno nu kho loke Buddhoti?  Āma, bhante, uppannoti.  Idāni kuhiṁ vasatīti?  Sāvatthiṁ nissāya Jetavane, bhanteti.  Isayo tiṭṭhatha tāva tumhe mayaṁ satthāraṁ passissāmāti haṭṭhatuṭṭhā nikkhamitvā anupubbena kosambinagaraṁ sampāpuṇiṁsu.  Mahāseṭṭhino, “isayo āgatā”ti paccuggamanaṁ katvā, “sve amhākaṁ bhikkhaṁ gaṇhatha, bhante”ti nimantetvā punadivase isigaṇassa mahādānaṁ adaṁsu.  Isayo bhuñjitvāva gacchāmāti āpucchiṁsu.  Tumhe, bhante, aññasmiṁ kāle ekampi māsaṁ dvepi tayopi cattāropi māse vasitvā gacchatha.  Imasmiṁ pana vāre hiyyo āgantvā ajjeva gacchāmāti vadatha, kimidanti?  Āma gahapatayo Buddho loke uppanno, na kho pana sakkā jīvitantarāyo vidituṁ, tena mayaṁ turitā gacchāmāti.  Tena hi, bhante, mayampi gacchāma, amhehi saddhiṁyeva gacchathāti.  Tumhe agāriyā nāma mahājaṭā, tiṭṭhatha tumhe, mayaṁ puretaraṁ gamissāmāti nikkhamitvā ekasmiṁ ṭhāne dvepi divasāni avasitvā turitagamaneneva Sāvatthiṁ patvā Jetavanavihāre satthu santikameva agamaṁsu.  Satthu madhuradhammakathaṁ sutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṁ pāpuṇiṁsu.  
(MA.48./II,393.) Tepi tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi sappimadhuphāṇitādīni ceva paṭṭunnadukūlādīni ca ādāya kosambito nikkhamitvā anupubbena Sāvatthiṁ patvā Jetavanasāmante khandhāvāraṁ bandhitvā satthu santikaṁ gantvā vanditvā paṭisanthāraṁ katvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.  Satthā tiṇṇampi sahāyakānaṁ madhuradhammakathaṁ kathesi.  Te balavasomanassajātā satthāraṁ nimantetvā punadivase mahādānaṁ adaṁsu.  Puna nimantetvā punadivaseti evaṁ aḍḍhamāsaṁ dānaṁ datvā, “Amhākaṁ janapadaṁ āgamanāya paṭiññaṁ dethā”ti pādamūle nipajjiṁsu.  Bhagavā, “suññāgāre kho gahapatayo Tathāgatā abhiramantī”ti āha.  Ettāvatā paṭiññā dinnā nāma hotīti gahapatayo (CS:pg.2.291) sallakkhetvā dinnā no Bhagavatā paṭiññāti dasabalaṁ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge yojane yojane ṭhāne vihāraṁ kāretvā anupubbena kosambiṁ patvā, “loke Buddho uppanno”ti kathayiṁsu.  Tayopi janā attano attano ārāme mahantaṁ dhanapariccāgaṁ katvā Bhagavato vasanatthāya vihāre kārāpayiṁsu.  Tattha kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma ahosi.  Pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito pāvārikambavano nāma ahosi.  Ghositena kārito ghositārāmo nāma ahosi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ-- “ghositaseṭṭhinā kārite ārāme”ti.  
 Bhaṇḍanajātāti-ādīsu kalahassa pubbabhāgo bhaṇḍanaṁ nāma, taṁ jātaṁ etesanti bhaṇḍanajātā.  Hatthaparāmāsādivasena matthakaṁ patto kalaho jāto etesanti kalahajātā.  Viruddhabhūtaṁ vādanti vivādaṁ, taṁ āpannāti vivādāpannā.  Mukhasattīhīti vācāsattīhi.  Vitudantāti vijjhantā.  Te na ceva aññamaññaṁ saññāpenti na ca saññattiṁ upentīti te atthañca kāraṇañca dassetvā neva aññamaññaṁ jānāpenti.  Sacepi saññāpetuṁ ārabhanti, tathāpi saññattiṁ na upenti, jānituṁ na icchantīti attho.  Nijjhattiyāpi eseva nayo.  Ettha ca nijjhattīti saññattivevacanamevetaṁ.  Kasmā panete bhaṇḍanajātā ahesunti?  Appamattakena kāraṇena.  
 Dve kira bhikkhū ekasmiṁ āvāse vasanti vinayadharo ca suttantiko ca.  Tesu suttantiko bhikkhu (MA.48./II,394.) ekadivasaṁ vaccakuṭiṁ paviṭṭho ācamana-udakāvasesaṁ bhājane ṭhapetvāva nikkhami.  Vinayadharo pacchā paviṭṭho taṁ udakaṁ disvā nikkhamitvā taṁ bhikkhuṁ pucchi, āvuso, tayā idaṁ udakaṁ ṭhapitanti?  Āma, āvusoti.  Tvamettha āpattibhāvaṁ na jānāsīti?  Āma na jānāmīti.  Hoti, āvuso, ettha āpattīti.  Sace hoti desessāmīti.  Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṁ, natthi te āpattīti.  So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi.  
 Vinayadharo attano nissitakānaṁ, “Ayaṁ suttantiko āpattiṁ āpajjamānopi na jānātī”ti ārocesi.  Te tassa nissitake disvā-- “tumhākaṁ upajjhāyo āpattiṁ āpajjitvāpi āpattibhāvaṁ na jānātī”ti āhaṁsu.  Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṁ.  So (CS:pg.2.292) evamāha-- “Ayaṁ vinayadharo pubbe ‘anāpattī’ti vatvā idāni ‘āpattī’ti vadati, musāvādī eso”ti.  Te gantvā, “tumhākaṁ upajjhāyo musāvādī”ti evaṁ aññamaññaṁ kalahaṁ vaḍḍhayiṁsu, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Bhagavantaṁ etadavocāti etaṁ, “idha, bhante, kosambiyaṁ bhikkhū bhaṇḍanajātā”ti-ādivacanaṁ avoca.  Tañca kho neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena, atha kho atthakāmatāya hitakāmatāya.  Sāmaggikārako kiresa bhikkhu, tasmāssa etadahosi-- “yathā ime bhikkhū vivādaṁ āraddhā, na sakkā mayā, nāpi aññena bhikkhunā samaggā kātuṁ, appeva nāma sadevake loke appaṭipuggalo Bhagavā sayaṁ vā gantvā, attano vā santikaṁ pakkosāpetvā etesaṁ bhikkhūnaṁ khantimettāpaṭisaṁyuttaṁ sāraṇīyadhammadesanaṁ kathetvā sāmaggiṁ kareyyā”ti atthakāmatāya hitakāmatāya gantvā avoca.  
 492. Chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahabhaṇḍanavasena desanā āraddha.  Imasmiṁ ṭhāne cha sāraṇīyā dhammā āgatāti evamidaṁ kosambiyasuttaṁ yathānusandhināva gataṁ hoti.  Tattha sāraṇīyāti saritabbayuttā addhāne atikkantepi na pamussitabbā.  Yo te dhamme pūreti, taṁ sabrahmacārīnaṁ piyaṁ karontīti piyakaraṇā.  Garuṁ karontīti garukaraṇā.  Saṅgahāyāti saṅgahaṇatthāya.  Avivādāyāti avivādanatthāya.  Sāmaggiyāti (MA.48./II,395.) samaggabhāvatthāya Ekībhāvāyāti ekībhāvatthāya ninnānākaraṇāya.  Saṁvattantīti bhavanti.  Mettaṁ kāyakammanti mettacittena kattabbaṁ kāyakammaṁ.  Vacīkammamanokammesupi eseva nayo.  Imāni bhikkhūnaṁ vasena āgatāni, gihīsupi labbhantiyeva.  Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṁ mettaṁ kāyakammaṁ nāma.  Gihīnaṁ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṁ gāmaṁ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṁ pattapaṭiggahaṇaṁ āsanapaññāpanaṁ anugamananti evamādikaṁ mettaṁ kāyakammaṁ nāma.  
 Bhikkhūnaṁ mettacittena ācārapaññattisikkhāpadaṁ, kammaṭṭhānakathanaṁ dhammadesanā tepiṭakampi Buddhavacanaṁ mettaṁ vacīkammaṁ nāma.  Gihīnañca, “cetiyavandanatthāya gacchāma, bodhivandanatthāya gacchāma, dhammassavanaṁ karissāma, padīpamālāpupphapūjaṁ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṁ dassāma, ajja saṅghassa (CS:pg.2.293) cattāro paccaye dassāma, saṅghaṁ nimantetvā khādanīyādīni saṁvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṁ upaṭṭhapetha, saṅghaṁ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetvā chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṁ karothā”ti-ādikathanakāle mettaṁ vacīkammaṁ nāma.
 Bhikkhūnaṁ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṁ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā, “imasmiṁ vihāre bhikkhū sukhī hontu, averā abyāpajjhā”ti cintanaṁ mettaṁ manokammaṁ nāma.  Gihīnaṁ “Ayyā sukhī hontu, averā abyāpajjhā”ti cintanaṁ mettaṁ manokammaṁ nāma.
 Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca.  Tattha navakānaṁ cīvarakammādīsu sahāyabhāvūpagamanaṁ sammukhā mettaṁ kāyakammaṁ nāma.  Therānaṁ pana pādadhovanavandanabījanadānādibhedampi sabbaṁ sāmīcikammaṁ sammukhā mettaṁ kāyakammaṁ nāma.  Ubhayehipi dunnikkhittānaṁ dārubhaṇḍādīnaṁ tesu avamaññaṁ akatvā (MA.48./II,396.) attanā dunnikkhittānaṁ viya paṭisāmanaṁ parammukhā mettaṁ kāyakammaṁ nāma.  Devatthero Tissattheroti evaṁ paggayha vacanaṁ sammukhā mettaṁ vacīkammaṁ nāma.  Vihāre asantaṁ pana paripucchantassa, kuhiṁ amhākaṁ Devatthero, amhākaṁ Tissatthero kadā nu kho āgamissatīti evaṁ mamāyanavacanaṁ parammukhā mettaṁ vacīkammaṁ nāma.  Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā suppasannena mukhena olokanaṁ sammukhā mettaṁ manokammaṁ nāma.  Devatthero, Tissatthero arogo hotu appābādhoti samannāharaṇaṁ parammukhā mettaṁ manokammaṁ nāma.  
 Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā.  Dhammikāti kuhanādibhedaṁ micchājīvaṁ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā.  Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṁ pattassa antogataṁ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi.  Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṁ puggalapaṭivibhattañca.  Tattha, “Ettakaṁ dassāmi, ettakaṁ na dassāmī”ti evaṁ cittena vibhajanaṁ āmisapaṭivibhattaṁ nāma.  “Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī”ti evaṁ cittena vibhajanaṁ pana puggalapaṭivibhattaṁ nāma.  Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṁ bhuñjati, ayaṁ appaṭivibhattabhogī nāma.  
 Sīlavantehi (CS:pg.2.294) sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṁ lakkhaṇaṁ, yaṁ yaṁ paṇītaṁ labbhati, taṁ taṁ neva lābhena lābhaṁ jigīsanāmukhena gihīnaṁ deti, na attanā paribhuñjati; paṭiggaṇhantova saṅghena sādhāraṇaṁ hotūti gahetvā gaṇḍiṁ paharitvā paribhuñjitabbaṁ saṅghasantakaṁ viya passati.  Idaṁ pana sāraṇīyadhammaṁ ko pūreti, ko na pūretīti?  Dussīlo tāva na pūreti.  Na hi tassa santakaṁ sīlavantā gaṇhanti.  Parisuddhasīlo pana vattaṁ akhaṇḍento pūreti.  
 Tatridaṁ vattaṁ-- yo hi odissakaṁ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṁ vā deti, so dātabbaṁ deti, (MA.48./II,397.) sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṁ nāma hoti.  Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati, tena pana odissakaṁ dentena gilānagilānupaṭṭhāka-āgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṁ ajānantassa dātabbaṁ.  Etesaṁ datvā avasesaṁ therāsanato paṭṭhāya thokaṁ thokaṁ adatvā yo yattakaṁ gaṇhāti, tassa tattakaṁ dātabbaṁ.  Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṁ yaṁ paṇītaṁ, taṁ taṁ datvā sesaṁ paribhuñjitabbaṁ, “sīlavantehī”ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.  
 Ayaṁ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, no asikkhitāya parisāya.  Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti, aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti, na atirekaṁ.  Ayañca pana sāraṇīyadhammo evaṁ punappunaṁ piṇḍāya caritvā laddhaṁ laddhaṁ dentassāpi dvādasahi vassehi pūrati, na tato oraṁ.  Sace hi dvādasamepi vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṁ pattaṁ āsanasālāyaṁ ṭhapetvā nahāyituṁ gacchati, Saṅghatthero ca kasseso pattoti?  Sāraṇīyadhammapūrakassāti vutte-- “āharatha nan”ti sabbaṁ piṇḍapātaṁ vicāretvā bhuñjitvā ca rittapattaṁ ṭhapeti.  Atha so bhikkhu rittapattaṁ disvā, “mayhaṁ asesetvāva paribhuñjiṁsū”ti domanassaṁ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo (CS:pg.2.295) hoti, titthiyaparivāsasadiso hesa.  Sakiṁ khaṇḍe jāte puna pūretabbova.  Yo pana, “lābhā vata me, suladdhaṁ vata me, yassa me pattagataṁ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī”ti somanassaṁ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.  
 Evaṁ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā, na macchariyaṁ hoti, so manussānaṁ piyo hoti, sulabhapaccayo; pattagatamassa dīyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṁ labhati, bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṁ āpajjanti.  
 Tatrimāni vatthūni-- leṇagirivāsī Tissatthero kira mahāgirigāmaṁ upanissāya vasati.  Paññāsa mahātherā (MA.48./II,398.) nāgadīpaṁ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṁsu.  Thero pavisanto te disvā pucchi-- “Laddhaṁ, bhante”ti?  Vicarimhā, āvusoti.  So aladdhabhāvaṁ ñatvā āha-- “Yāvāhaṁ, bhante, āgacchāmi, tāva idheva hothā”ti.  Mayaṁ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti.  Nevāsikā nāma, bhante, paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāvaṁ jānantīti.  Therā āgamiṁsu.  Thero gāmaṁ pāvisi.  Dhurageheyeva mahā-upāsikā khīrabhattaṁ sajjetvā theraṁ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṁ sampattasseva pattaṁ pūretvā adāsi.  So taṁ ādāya therānaṁ santikaṁ gantvā, “gaṇhatha, bhante”ti saṅghattheramāha.  Thero, “Amhehi ettakehi kiñci na laddhaṁ, ayaṁ sīghameva gahetvā āgato, kiṁ nu kho”ti sesānaṁ mukhaṁ olokesi.  Thero olokanākāreneva ñatvā-- “dhammena samena laddhapiṇḍapāto, nikkukkuccā gaṇhatha bhante”ti-ādito paṭṭhāya sabbesaṁ yāvadatthaṁ datvā attanāpi yāvadatthaṁ bhuñji.
 Atha naṁ bhattakiccāvasāne therā pucchiṁsu-- “Kadā, āvuso, lokuttaradhammaṁ paṭivijjhī”ti?  Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti.  Jhānalābhīsi, āvusoti?  Etampi me, bhante, natthīti.  Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti?  Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me dhammassa pūritakālato (CS:pg.2.296) paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṁ hoti, pattagataṁ na khīyatīti.  Sādhu sādhu, sappurisa, anucchavikamidaṁ tuyhanti.  Idaṁ tāva pattagataṁ na khīyatīti ettha vatthu.  
 Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṁ gantvā, “imasmiṁ ṭhāne kiṁ varabhaṇḍan”ti pucchati.  Dve sāṭakā, bhanteti.  Ete mayhaṁ pāpuṇissantīti.  Taṁ sutvā amacco rañño ārocesi-- “eko daharo evaṁ vadatī”ti.  “Daharassevaṁ cittaṁ, mahātherānaṁ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantī”ti vatvā, “mahātherānaṁ dassāmī”ti ṭhapesi.  Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṁ nārohanti, aññeva ārohanti.  Daharassa dānakāle pana hatthaṁ āruḷhā. (MA.48./II,399.) So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṁ oloketvā daharaṁ nisīdāpetvā dānaṁ datvā saṅghaṁ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā, “kadā, bhante, imaṁ dhammaṁ paṭivijjhitthā”ti āha.  So pariyāyenapi asantaṁ avadanto, “natthi mayhaṁ, mahārāja, lokuttaradhammo”ti āha.  Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti?  Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṁ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṁ pāpuṇātīti.  Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṁ tumhākanti vanditvā pakkāmi.  Idaṁ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṁ pāpuṇātīti ettha vatthu.
 Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṁsu.  Therī paccūsakāle, “Ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā”ti daharabhikkhuniyo āha.  Tā gantvā sabbesaṁ gatabhāvaṁ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṁ.  Sā sutvā, “mā tumhe tesaṁ gatabhāvaṁ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṁ karothā”ti vatvā bhikkhācāravelāya pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi.  Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṁ piṇḍapātaṁ datvā, “Ayye, aññattha mā gacchatha, niccaṁ idheva ethā”ti āha.  Theriyā pana kaniṭṭhabhātā (CS:pg.2.297) Nāgatthero nāma atthi.  So, “mahantaṁ bhayaṁ, na sakkā idha yāpetuṁ, paratīraṁ gamissāmāti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṁ disvā gamissāmī”ti bhātaragāmaṁ āgato.  Therī, “therā āgatā”ti sutvā tesaṁ santikaṁ gantvā, kiṁ ayyāti pucchi.  So taṁ pavattiṁ ācikkhi.  Sā, “Ajja ekadivasaṁ vihāreyeva vasitvā sveva gamissathā”ti āha.  Therā vihāraṁ agamaṁsu.  
 Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṁ upasaṅkamitvā, “Imaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjathā”ti āha.  Thero, “vaṭṭissati therī”ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi.  Dhammiko tātā (MA.48./II,400.) piṇḍapāto kukkuccaṁ akatvā paribhuñjathāti.  Vaṭṭissati therīti.  Sā pattaṁ gahetvā ākāse khipi, patto ākāse aṭṭhāsi.  Thero, “sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva, therīti vatvā bhayaṁ nāma sabbakālaṁ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṁsaṁ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika bhikkhunībhattaṁ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṁ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo”ti maggaṁ āruhi.  
 Rukkhadevatāpi, “sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṁ paribhuñjissati, na naṁ nivattessāmi, sace pana na paribhuñjissati, nivattessāmī”ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṁ disvā rukkhā oruyha pattaṁ, bhante, dethāti pattaṁ gahetvā theraṁ rukkhamūlaṁyeva ānetvā āsanaṁ paññāpetvā piṇḍapātaṁ datvā katabhattakiccaṁ paṭiññaṁ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo, dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi.  Idaṁ devatā ussukkaṁ āpajjantīti ettha vatthu, tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.
 Akhaṇḍānīti-ādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṁ bhinnaṁ hoti, tassa sīlaṁ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṁ nāma.  Yassa pana vemajjhe bhinnaṁ, tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṁ nāma hoti.  Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṁ vā kucchiyaṁ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṁ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṁ nāma hoti.  Yassa pana antarantarā bhinnāni, tassa (CS:pg.2.298) antarantarā visabhāgabinducitrā gāvī viya kammāsaṁ nāma hoti.  Yassa pana sabbena sabbaṁ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti.  Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni.  Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni.  Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā, “idaṁ nāma tvaṁ āpannapubbo”ti kenaci parāmaṭṭhuṁ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni.  Upacārasamādhiṁ vā appanāsamādhiṁ vā saṁvattayantīti samādhisaṁvattanikānīti vuccanti. (MA.48./II,401.) Sīlasāmaññagato viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṁ samānabhāvūpagatasīlo viharati Sotāpannādīnañhi sīlaṁ samuddantarepi devalokepi vasantānaṁ aññesaṁ sotāpannādīnaṁ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṁ, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Yāyaṁ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi.  Ariyāti niddosa.  Niyyātīti niyyānikā.  Takkarassāti yo tathākārī hoti.  Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṁ.  Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṁ upagato hutvā viharati.  Agganti jeṭṭhakaṁ.  Sabbagopānasiyo saṅgaṇhātīti saṅgāhikaṁ.  Sabbagopānasīnaṁ saṅghāṭaṁ karotīti saṅghāṭanikaṁ.  Saṅghāṭaniyanti attho.  Yadidaṁ kūṭanti yametaṁ kūṭāgārakaṇṇikāsaṅkhātaṁ kūṭaṁ nāma.  Pañcabhūmikādipāsādā hi kūṭabaddhāva tiṭṭhanti.  Yasmiṁ patite mattikaṁ ādiṁ katvā sabbe patanti.  Tasmā evamāha.  Evameva khoti yathā kūṭaṁ kūṭāgārassa, evaṁ imesampi sāraṇīyadhammānaṁ yā ayaṁ ariyā diṭṭhi, sā aggā ca saṅgāhikā ca saṅghāṭaniyā cāti daṭṭhabbā.  
 493. Kathañca, bhikkhave, yāyaṁ diṭṭhīti ettha, bhikkhave, yāyaṁ sotāpattimaggadiṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti vuttā, sā kathaṁ kena kāraṇena niyyātīti attho.  Pariyuṭṭhitacittova hotīti ettāvatāpi pariyuṭṭhitacittoyeva nāma hotīti attho.  Esa nayo sabbattha.  Suppaṇihitaṁ me mānasanti mayhaṁ cittaṁ suṭṭhu ṭhapitaṁ.  Saccānaṁ bodhāyāti catunnaṁ saccānaṁ bodhatthāya.  Ariyanti-ādīsu taṁ ñāṇaṁ yasmā ariyānaṁ hoti, na puthujjanānaṁ, tasmā ariyanti vuttaṁ.  Yesaṁ pana lokuttaradhammopi atthi, tesaṁyeva hoti, na (CS:pg.2.299) aññesaṁ, tasmā lokuttaranti vuttaṁ.  Puthujjanānaṁ pana abhāvato asādhāraṇaṁ puthujjanehīti vuttaṁ.  Esa nayo sabbavāresu.  
 494. Labhāmi paccattaṁ samathanti attano citte samathaṁ labhāmīti attho.  Nibbutiyampi eseva nayo.  Ettha ca samathoti ekaggatā.  Nibbutīti kilesavūpasamo.  
 495. Tathārūpāya diṭṭhiyāti evarūpāya sotāpattimaggadiṭṭhiyā.  
 496. Dhammatāyāti sabhāvena.  Dhammatā esāti (MA.48./II,402.)sabhāvo esa.  Vuṭṭhānaṁ paññāyatīti saṅghakammavasena vā desanāya vā vuṭṭhānaṁ dissati.  Ariyasāvako hi āpattiṁ āpajjanto garukāpattīsu kuṭikārasadisaṁ, lahukāpattīsu sahaseyyādisadisaṁ acittakāpattiṁyeva āpajjati, tampi asañcicca, no sañcicca, āpannaṁ na paṭicchādeti.  Tasmā atha kho naṁ khippamevāti-ādimāha.  Daharoti taruṇo.  Kumāroti na mahallako.  Mandoti cakkhusotādīnaṁ mandatāya mando.  Uttānaseyyakoti atidaharatāya uttānaseyyako, dakkhiṇena vā vāmena vā passena sayituṁ na sakkotīti attho.  Aṅgāraṁ akkamitvāti ito cito ca pasāritena hatthena vā pādena vā phusitvā.  Evaṁ phusantānaṁ pana manussānaṁ na sīghaṁ hattho jhāyati, tathā hi ekacce hatthena aṅgāraṁ gahetvā parivattamānā dūrampi gacchanti.  Daharassa pana hatthapādā sukhumālā honti, so phuṭṭhamatteneva dayhamāno cirīti saddaṁ karonto khippaṁ paṭisaṁharati, tasmā idha daharova dassito.  Mahallako ca dayhantopi adhivāseti, ayaṁ pana adhivāsetuṁ na sakkoti.  Tasmāpi daharova dassito.  Desetīti āpattipaṭiggāhake sabhāgapuggale sati ekaṁ divasaṁ vā rattiṁ vā anadhivāsetvā rattiṁ caturaṅgepi tame sabhāgabhikkhuno vasanaṭṭhānaṁ gantvā desetiyeva.
 497. Uccāvacānīti uccanīcāni.  Kiṁ karaṇīyānīti kiṁ karomīti evaṁ vatvā kattabbakammāni.  Tattha uccakammaṁ nāma cīvarassa karaṇaṁ rajanaṁ cetiye sudhākammaṁ uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi.  Avacakammaṁ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṁ, atha vā cetiye (CS:pg.2.300) sudhākammādi uccakammaṁ nāma.  Tattheva kasāvapacana-udakānayanakucchakaraṇa niyyāsabandhanādi avacakammaṁ nāma.  Ussukkaṁ āpanno hotīti ussukkabhāvaṁ kattabbataṁ paṭipanno hoti.  Tibbāpekkho hotīti bahalapatthano hoti. (MA.48./II,403.) Thambañca ālumpatīti tiṇañca ālumpamānā khādati.  Vacchakañca apacinātīti vacchakañca apaloketi.  Taruṇavacchā hi gāvī araññe ekato āgataṁ vacchakaṁ ekasmiṁ ṭhāne nipannaṁ pahāya dūraṁ na gacchati, vacchakassa āsannaṭṭhāne caramānā tiṇaṁ ālumpitvā gīvaṁ ukkhipitvā ekantaṁ vacchakameva ca viloketi, evameva sotāpanno uccāvacāni kiṁ karaṇīyāni karonto tanninno hoti, asithilapūrako tibbacchando bahalapatthano hutvāva karoti.  
 Tatridaṁ vatthu-- mahācetiye kira sudhākamme kariyamāne eko ariyasāvako ekena hatthena sudhābhājanaṁ, ekena kucchaṁ gahetvā sudhākammaṁ karissāmīti cetiyaṅgaṇaṁ āruḷho.  Eko kāyadaḷhibahulo bhikkhu gantvā therassa santike aṭṭhāsi.  Thero aññasmiṁ sati papañco hotīti tasmā ṭhānā aññaṁ ṭhānaṁ gato.  Sopi bhikkhu tattheva agamāsi.  Thero puna aññaṁ ṭhānanti evaṁ katipayaṭṭhāne āgataṁ,-- “sappurisa mahantaṁ cetiyaṅgaṇaṁ kiṁ aññasmiṁ ṭhāne okāsaṁ na labhathā”ti āha.  Na itaro pakkāmīti.  
 498. Balatāya samannāgatoti balena samannāgato.  Aṭṭhiṁ katvāti atthikabhāvaṁ katvā, atthiko hutvāti attho.  Manasikatvāti manasmiṁ karitvā.  Sabbacetasā samannāharitvāti appamattakampi vikkhepaṁ akaronto sakalacittena samannāharitvā.  Ohitasototi ṭhapitasoto.  Ariyasāvakā hi piyadhammassavanā honti, dhammassavanaggaṁ gantvā niddāyamānā vā yena kenaci saddhiṁ sallapamānā vā vikkhittacittā vā na nisīdanti, atha kho amataṁ paribhuñjantā viya atittāva honti dhammassavane, atha aruṇaṁ uggacchati.  Tasmā evamāha.  
 500. Dhammatā (CS:pg.2.301) susamanniṭṭhā hotīti sabhāvo suṭṭhu samannesito hoti.  Sotāpattiphalasacchikiriyāyāti karaṇavacanaṁ (MA.48./II,404.) sotāpattiphalasacchikatañāṇenāti attho.  Evaṁ sattaṅgasamannāgatoti evaṁ imehi sattahi mahāpaccavekkhaṇañāṇehi samannāgato.  Ayaṁ tāva ācariyānaṁ samānakathā.  Lokuttaramaggo hi bahucittakkhaṇiko nāma natthi.  
 Vitaṇḍavādī pana ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi, “evaṁ bhāveyya satta vassānī”ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā honti.  Kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantīti vadati.  So suttaṁ āharāti vattabbo, addhā aññaṁ suttaṁ apassanto, “idamassa paṭhamaṁ ñāṇaṁ adhigataṁ hoti, idamassa dutiyaṁ ñāṇaṁ …pe… idamassa sattamaṁ ñāṇaṁ adhigataṁ hotī”ti imameva āharitvā dassessati.  Tato vattabbo kiṁ panidaṁ suttaṁ neyyatthaṁ nītatthanti.  Tato vakkhati-- “nītatthatthaṁ, yathāsuttaṁ tatheva attho”ti.  So vattabbo-- “dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāyāti ettha ko attho”ti?  Addhā sotāpattiphalasacchikiriyāyatthoti vakkhati.  Tato pucchitabbo, “maggasamaṅgī phalaṁ sacchikaroti, phalasamaṅgī”ti.  Jānanto, “phalasamaṅgī sacchikarotī”ti vakkhati.  Tato vattabbo,-- “evaṁ sattaṅgasamannāgato kho, bhikkhave, ariyasāvako sotāpattiphalasamannāgato hotīti idha maggaṁ abhāvetvā maṇḍūko viya uppatitvā ariyasāvako phalameva gaṇhissati.  Mā suttaṁ me laddhanti yaṁ vā taṁ vā avaca.  Pañhaṁ vissajjentena nāma ācariyasantike vasitvā Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā attharasaṁ viditvā vattabbaṁ hotī”ti.  “Imāni satta ñāṇāni ariyasāvakassa paccavekkhaṇañāṇāneva, lokuttaramaggo bahucittakkhaṇiko nāma natthi, ekacittakkhaṇikoyevā”ti saññāpetabbo.  Sace sañjānāti sañjānātu.  No ce sañjānāti, “gaccha pātova vihāraṁ pavisitvā yāguṁ pivāhī”ti uyyojetabbo.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Kosambiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.49./II,405.)
 (M.49.)9.Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā 

 501. Evaṁ (CS:pg.2.302) me sutanti Brahmanimantanikasuttaṁ.  Tattha pāpakaṁ diṭṭhigatanti lāmakā sassatadiṭṭhi.  Idaṁ niccanti idaṁ saha kāyena brahmaṭṭhānaṁ aniccaṁ “niccan”ti vadati.  Dhuvādīni tasseva vevacanāni.  Tattha dhuvanti thiraṁ.  Sassatanti sadā vijjamānaṁ.  Kevalanti akhaṇḍaṁ sakalaṁ.  Acavanadhammanti acavanasabhāvaṁ.  Idañhi na jāyatīti-ādīsu imasmiṁ ṭhāne koci jāyanako vā jīyanako vā mīyanako vā cavanako vā upapajjanako vā natthīti sandhāya vadati.  Ito ca panaññanti ito saha kāyakā brahmaṭṭhānā uttari aññaṁ nissaraṇaṁ nāma natthīti evamassa thāmagatā sassatadiṭṭhi uppannā hoti.  Evaṁvādī pana so upari tisso jhānabhūmiyo cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti sabbaṁ paṭibāhati.  Avijjāgatoti avijjāya gato samannāgato aññāṇī andhībhūto.  Yatra hi nāmāti yo nāma.  
 502. Atha kho, bhikkhave, Māro pāpimāti māro kathaṁ Bhagavantaṁ addasa?  So kira attano bhavane nisīditvā kālena kālaṁ satthāraṁ āvajjeti-- “Ajja samaṇo Gotamo katarasmiṁ gāme vā nigame vā vasatī”ti.  Imasmiṁ pana kāle āvajjanto, “ukkaṭṭhaṁ nissāya subhagavane viharatī”ti ñatvā, “kattha nu kho gato”ti olokento brahmalokaṁ gacchantaṁ disvā, “samaṇo Gotamo brahmalokaṁ gacchati, yāva tattha dhammakathaṁ kathetvā brahmagaṇaṁ mama visayā nātikkameti, tāva gantvā dhammadesanāyaṁ vichandaṁ karissāmī”ti satthu padānupadiko gantvā brahmagaṇassa antare adissamānena kāyena aṭṭhāsi.  So, “Satthārā bakabrahmā apasādito”ti ñatvā brahmuno upatthambho hutvā aṭṭhāsi.  Tena vuttaṁ -- “Atha kho, bhikkhave, Māro pāpimā”ti.  
 Brahmapārisajjaṁ anvāvisitvāti ekassa brahmapārisajjassa sarīraṁ pavisitvā.  Mahābrahmānaṁ pana brahmapurohitānaṁ vā anvāvisituṁ na sakkoti.  Metamāsadoti (MA.49./II,406.) mā etaṁ apasādayittha.  Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako.  Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto.  Aññadatthūti ekaṁsavacane (CS:pg.2.303) nipāto.  Dassanavasena daso, sabbaṁ passatīti dīpeti.  Vasavattīti sabbajanaṁ vase vatteti.  Issaroti loke issaro.  Kattā nimmātāti lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavīHimavantasinerucakkavāḷamahāsamuddacandimasūriyā ca iminā nimmitāti dīpeti.  
 Seṭṭho sajitāti ayaṁ lokassa uttamo ca sajitā ca.  “Tvaṁ khattiyo nāma hohi, tvaṁ brāhmaṇo nāma, vesso nāma, suddo nāma, gahaṭṭho nāma, pabbajito nāma, antamaso oṭṭho hohi, goṇo hohī”ti evaṁ sattānaṁ visajjetā ayanti dasseti.  Vasī pitā bhūtabhabyānanti ayaṁ ciṇṇavasitāya vasī, ayaṁ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti vadati.  Tattha aṇḍajajalābujā sattā anto-aṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā.  Saṁsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā.  Opapātikā paṭhama-iriyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā.  Te sabbepi etassa puttāti saññāya, “pitā bhūtabhabyānan”ti āha.  
 Pathavīgarahakāti yathā tvaṁ etarahi, “aniccā dukkhā anattā”ti pathaviṁ garahasi jigucchasi, evaṁ tepi pathavīgarahakā ahesuṁ, na kevalaṁ tvaṁyevāti dīpeti.  Āpagarahakāti-ādīsupi eseva nayo.  Hīne kāye patiṭṭhitāti catūsu apāyesu nibbattā.  Pathavīpasaṁsakāti yathā tvaṁ garahasi, evaṁ agarahitvā, “niccā dhuvā sassatā acchejjā abhejjā akkhayā”ti evaṁ pathavīpasaṁsakā pathaviyā vaṇṇavādino ahesunti vadati.  Pathavābhinandinoti taṇhādiṭṭhivasena pathaviyā abhinandino.  Sesesupi eseva nayo.  Paṇīte kāye patiṭṭhitāti brahmaloke nibbattā.  Taṁ tāhanti tena kāraṇena taṁ ahaṁ.  Iṅghāti codanatthe nipāto.  Upātivattitthoti atikkamittha.  “Upātivattito”tipi pāṭho, ayamevattho.  Daṇḍena paṭippaṇāmeyyāti catuhatthena muggaradaṇḍena pothetvā palāpeyya.  Narakapapāteti sataporise mahāsobbhe.  Virādheyyāti (MA.49./II,407.) hatthena gahaṇayutte vā pādena patiṭṭhānayutte vā ṭhāne gahaṇapatiṭṭhānāni kātuṁ na sakkuṇeyya.  Nanu tvaṁ bhikkhu passasīti bhikkhu nanu tvaṁ imaṁ brahmaparisaṁ sannipatitaṁ obhāsamānaṁ virocamānaṁ jotayamānaṁ passasīti brahmuno ovāde ṭhitānaṁ (CS:pg.2.304) iddhānubhāvaṁ dasseti.  Iti kho maṁ, bhikkhave, Māro pāpimā brahmaparisaṁ upanesīti, bhikkhave Māro pāpimā nanu tvaṁ bhikkhu passasi brahmaparisaṁ yasena ca siriyā ca obhāsamānaṁ virocamānaṁ jotayamānaṁ, yadi tvampi mahābrahmuno vacanaṁ anatikkamitvā yadeva te brahmā vadati, taṁ kareyyāsi, tvampi evamevaṁ yasena ca siriyā ca viroceyyāsīti evaṁ vadanto maṁ brahmaparisaṁ upanesi upasaṁhari.  Mā tvaṁ maññitthoti mā tvaṁ maññi.  Māro tvamasi pāpimāti pāpima tvaṁ mahājanassa māraṇato māro nāma, pāpakaṁ lāmakaṁ mahājanassa ayasaṁ karaṇato pāpimā nāmāti jānāmi.  
 503. Kasiṇaṁ āyunti sakalaṁ āyuṁ.  Te kho evaṁ jāneyyunti te evaṁ mahantena tapokammena samannāgatā, tvaṁ pana purimadivase jāto, kiṁ jānissasi, yassa te ajjāpi mukhe khīragandho vāyatīti ghaṭṭento vadati.  Pathaviṁ ajjhosissasīti pathaviṁ ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvā taṇhāmānadiṭṭhīhi gaṇhissasi.  Opasāyiko me bhavissasīti mayhaṁ samīpasayo bhavissasi, maṁ gacchantaṁ anugacchissasi, ṭhitaṁ upatiṭṭhissasi, nisinnaṁ upanisīdissasi, nipannaṁ upanipajjissasīti attho.  Vatthusāyikoti mama vatthusmiṁ sayanako.  Yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyoti mayā attano ruciyā yaṁ icchāmi, taṁ kattabbo, bāhitvā ca pana jajjharikāgumbatopi nīcataro lakuṇḍaṭakataro kātabbo bhavissasīti attho.  
 Iminā esa Bhagavantaṁ upalāpeti vā apasādeti vā.  Upalāpeti nāma sace kho tvaṁ, bhikkhu, taṇhādīhi pathaviṁ ajjhosissasi, opasāyiko me bhavissasi, mayi gacchante gamissasi, tiṭṭhante ṭhassasi, nisinne nisīdissasi, nipanne nipajjissasi, ahaṁ taṁ sesajanaṁ paṭibāhitvā vissāsikaṁ abbhantarikaṁ (MA.49./II,408.) karissāmīti evaṁ tāva upalāpeti nāma.  Sesapadehi pana apasādeti nāma.  Ayañhettha adhippāyo-- sace tvaṁ pathaviṁ ajjhosissasi, vatthusāyiko me bhavissasi, mama gamanādīni āgametvā gamissasi vā ṭhassasi vā nisīdissasi vā nipajjissasi vā, mama vatthusmiṁ mayhaṁ ārakkhaṁ gaṇhissasi, ahaṁ pana taṁ yathākāmaṁ karissāmi bāhitvā (CS:pg.2.305) ca jajjharikāgumbatopi lakuṇḍakataranti evaṁ apasādeti nāma.  Ayaṁ pana brahmā mānanissito, tasmā idha apasādanāva adhippetā.  Āpādīsupi eseva nayo.  
 Apica te ahaṁ brahmeti idāni Bhagavā, “ayaṁ brahmā mānanissito ‘ahaṁ jānāmī’ti maññati, attano yasena sammatto sarīraṁ phusitumpi samatthaṁ kiñci na passati, thokaṁ niggahetuṁ vaṭṭatī”ti cintetvā imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha gatiñca pajānāmīti nipphattiñca pajānāmi.  Jutiñcāti ānubhāvañca pajānāmi.  Evaṁ mahesakkhoti evaṁ mahāyaso mahāparivāro.  
 Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā vicaranti.  Disā bhanti virocanāti disāsu virocamānā obhāsanti, disā vā tehi virocamānā obhāsanti.  Tāva sahassadhā lokoti tattakena pamāṇena sahassadhā loko, iminā cakkavāḷena saddhiṁ cakkavāḷasahassanti attho.  Ettha te vattate vasoti ettha cakkavāḷasahasse tuyhaṁ vaso vattati.  Paroparañca jānāsīti ettha cakkavāḷasahasse paropare uccanīce hīnappaṇīte satte jānāsi.  Atho rāgavirāginanti na kevalaṁ, “ayaṁ iddho ayaṁ pakatimanusso”ti paroparaṁ, “ayaṁ pana sarāgo ayaṁ vītarāgo”ti evaṁ rāgavirāginampi janaṁ jānāsi.  Itthaṁbhāvaññathābhāvanti itthaṁbhāvoti idaṁ cakkavāḷaṁ.  Aññathābhāvoti ito sesaṁ ekūnasahassaṁ.  Sattānaṁ āgatiṁ gatinti ettha cakkavāḷasahasse paṭisandhivasena sattānaṁ āgatiṁ, cutivasena gatiṁ ca jānāsi.  Tuyhaṁ pana atimahantohamasmīti saññā hoti, sahassibrahmā nāma tvaṁ, aññesaṁ pana tayā uttari dvisahassānaṁ tisahassānaṁ catusahassānaṁ pañcasahassānaṁ dasasahassānaṁ satasahassānañca brahmānaṁ pamāṇaṁ natthi, catuhatthāya (MA.49./II,409.) pilotikāya paṭappamāṇaṁ kātuṁ vāyamanto viya mahantosmīti saññaṁ karosīti niggaṇhāti.  
 504. Idhūpapannoti idha paṭhamajjhānabhūmiyaṁ upapanno.  Tena taṁ tvaṁ na jānāsīti tena kāraṇena taṁ kāyaṁ tvaṁ na jānāsi.  Neva te samasamoti (CS:pg.2.306) jānitabbaṭṭhānaṁ patvāpi tayā samasamo na homi.  Abhiññāyāti aññāya.  Kuto nīceyyanti tayā nīcatarabhāvo pana mayhaṁ kuto.  
 Heṭṭhūpapattiko kiresa brahmā anuppanne Buddhuppāde isipabbajjaṁ pabbajitvā kasiṇaparikammaṁ katvā samāpattiyo nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṁ katvā catutthajjhānabhūmiyaṁ vehapphalabrahmaloke pañcakappasatikaṁ āyuṁ gahetvā nibbatti.  Tattha yāvatāyukaṁ ṭhatvā heṭṭūpapattikaṁ katvā tatiyajjhānaṁ paṇītaṁ bhāvetvā subhakiṇhabrahmaloke catusaṭṭhikappaṁ āyuṁ gahetvā nibbatti.  Tattha dutiyajjhānaṁ bhāvetvā ābhassaresu aṭṭhakappaṁ āyuṁ gahetvā nibbatti.  Tattha paṭhamajjhānaṁ bhāvetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṁ kappāyuko hutvā nibbatti, so paṭhamakāle attanā katakammañca nibbattaṭṭhānañca aññāsi, kāle pana gacchante ubhayaṁ pamussitvā sassatadiṭṭhiṁ uppādesi.  Tena naṁ Bhagavā, “tena taṁ tvaṁ na jānāsi …pe… kuto nīceyyan”ti āha.  
 Atha brahmā cintesi-- “samaṇo Gotamo mayhaṁ āyuñca nibbattaṭṭhānañca pubbekatakammañca jānāti, handa naṁ pubbe katakammaṁ pucchāmī”ti satthāraṁ attano pubbekatakammaṁ pucchi.  Satthā kathesi.  
      Pubbe kiresa kulaghare nibbattitvā kāmesu ādīnavaṁ disvā, “jātijarābyādhimaraṇassa antaṁ karissāmī”ti nikkhamma isipabbajjaṁ pabbajitvā samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānalābhī hutvā gaṅgātīre paṇṇasālaṁ kāretvā jhānaratiyā vītināmeti.  Tadā ca kālena kālaṁ satthavāhā pañcahi sakaṭasatehi marukantāraṁ paṭipajjanti.  Marukantāre pana divā na sakkā gantuṁ, rattiṁ gamanaṁ hoti.  Atha purimasakaṭassa aggayuge yuttabalibaddā gacchantā nivattitvā (MA.49./II,410.) āgatamaggābhimukhāva ahesuṁ.  Itarasakaṭāni tatheva nivattitvā aruṇe uggate nivattitabhāvaṁ jāniṁsu.  Tesañca tadā kantāraṁ atikkamanadivaso ahosi.  Sabbaṁ dārudakaṁ parikkhīṇaṁ, tasmā, “natthi dāni amhākaṁ jīvitan”ti cintetvā goṇe cakkesu bandhitvā manussā sakaṭapacchāyāyaṁ pavisitvā nipajjiṁsu (CS:pg.2.307) Tāpasopi kālasseva paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre nisinno gaṅgaṁ olokayamāno addasa gaṅgaṁ mahatā udakoghena vuyhamānaṁ pavattitamaṇikkhandhaṁ viya āgacchantiṁ.  Disvā cintesi-- “Atthi nu kho imasmiṁ loke evarūpassa madhurodakassa alābhena kilissamānā sattā”ti.  So evaṁ āvajjanto marukantāre taṁ satthaṁ disvā, “ime sattā mā nassantū”ti, “ito mahā udakakkhandho chijjitvā marukantāre satthābhimukho gacchatū”ti abhiññācittena adhiṭṭhāsi.  Sahacittuppādena mātikāruḷhaṁ viya udakaṁ tattha agamāsi.  Manussā udakasaddena vuṭṭhāya udakaṁ disvā hatthatuṭṭhā nhāyitvā pivitvā goṇepi pāyetvā sotthinā icchitaṭṭhānaṁ agamaṁsu.  Satthā taṁ brahmuno pubbakammaṁ dassento-- 
 	“Yaṁ tvaṁ apāyesi bahū manusse, 
 	Pipāsite ghammani samparete.  
 	Taṁ te purāṇaṁ vatasīlavattaṁ, 
 	Suttappabuddhova anussarāmī”ti.  (jā.1.7.71) -- 
 Imaṁ gāthamāha.  
 Aparasmiṁ samaye tāpaso gaṅgātīre paṇṇasālaṁ māpetvā āraññakaṁ gāmaṁ nissāya vasati.  Tena ca samayena corā taṁ gāmaṁ paharitvā hatthasāraṁ gahetvā gāviyo ca karamare ca gahetvā gacchanti.  Gāvopi sunakhāpi manussāpi mahāviravaṁ viravanti.  Tāpaso taṁ saddaṁ sutvā “Kiṁ nu kho etan”ti āvajjanto, “manussānaṁ bhayaṁ uppannan”ti ñatvā, “mayi passante ime sattā mā nassantū”ti (MA.49./II,411.) abhiññāpādakajjhānaṁ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññācittena corānaṁ paṭipathe caturaṅginisenaṁ māpesi kammasajjaṁ āgacchantiṁ.  Corā disvā, “rājā”ti te maññamānā vilopaṁ chaḍḍetvā pakkamiṁsu.  Tāpaso “yaṁ yassa santakaṁ, taṁ tasseva hotū”ti adhiṭṭhāsi, taṁ tatheva ahosi.  Mahājano sotthibhāvaṁ pāpuṇi.  Satthā idampi tassa pubbakammaṁ dassento-- 
 	“Yaṁ (CS:pg.2.308) eṇikūlasmiṁ janaṁ gahītaṁ, 
 	Amocayī gayhaka nīyamānaṁ.  
 	Taṁ te purāṇaṁ vatasīlavattaṁ, 
 	Suttappabuddhova anussarāmī”ti.  (jā.1.7.72) -- 
 Imaṁ gāthamāha.  Ettha eṇikūlasminti gaṅgātīre.  
 Puna ekasmiṁ samaye uparigaṅgāvāsikaṁ kulaṁ heṭṭhāgaṅgāvāsikena kulena saddhiṁ mittasanthavaṁ katvā nāvāsaṅghāṭaṁ bandhitvā bahuṁ khādanīyabhojanīyañceva gandhamālādīni ca āropetvā gaṅgāsotena āgacchati.  Manussā khādamānā bhuñjamānā naccantā gāyantā devavimānena gacchantā viya balavasomanassā ahesuṁ.  Gaṅgeyyako nāgo disvā kupito, “Ime mayi saññampi na karonti, idāni ne samuddameva pāpessāmī”ti mahantaṁ attabhāvaṁ māpetvā udakaṁ dvidhā bhinditvā uṭṭhāya phaṇaṁ katvā sussūkāraṁ karonto aṭṭhāsi.  Mahājano disvā bhīto vissaramakāsi.  Tāpaso paṇṇasālāya nisinno sutvā, “ime gāyantā naccantā somanassajātā āgacchanti, idāni pana bhayaravaṁ raviṁsu, kiṁ nu kho”ti āvajjanto nāgarājaṁ disvā, “mayi passante ime sattā mā nassantū”ti abhiññāpādakajjhānaṁ samāpajjitvā attabhāvaṁ vijahitvā supaṇṇavaṇṇaṁ māpetvā nāgarājassa dassesi.  Nāgarājā bhīto phaṇaṁ saṁharitvā udakaṁ paviṭṭho.  Mahājano sotthibhāvaṁ pāpuṇi.  Satthā idampi tassa pubbakammaṁ dassento-- 
 	“Gaṅgāya sotasmiṁ gahītanāvaṁ, 
 	Luddena nāgena manussakappa.
 	Amocayittha balasā pasayha, 
 	Taṁ te purāṇaṁ vatasīlavattaṁ.  
 	Suttappabuddhova anussarāmī”ti.  (jā.1.7.73) -- 
 Imaṁ gāthamāha.  
 (MA.49./II,412.) Aparasmiṁ samaye esa isipabbajjaṁ pabbajitvā kesavo nāma tāpaso ahosi.  Tena samayena amhākaṁ bodhisatto kappo nāma māṇavo (CS:pg.2.309) kesavassa baddhacaro antevāsiko hutvā ācariyassa kiṁkārapaṭissāvī manāpacārī buddhisampanno atthacaro ahosi.  Kesavo taṁ vinā vattituṁ nāsakkhi, taṁ nissāyeva jīvikaṁ kappesi.  Satthā idampi tassa pubbakammaṁ dassento-- 
 	“Kappo ca te baddhacaro ahosi, 
 	Sambuddhimantaṁ vatinaṁ amaññi.  
 	Taṁ te purāṇaṁ vatasīlavattaṁ, 
 	Suttappabuddhova anussarāmī”ti.  (jā.1.7.74) -- 
 Imaṁ gāthamāha.  
 Evaṁ brahmuno nānattabhāvesu katakammaṁ Satthā pakāsesi.  Satthari kathenteyeva brahmā sallakkhesi, dīpasahasse ujjalite rūpāni viya sabbakammānissa pākaṭāni ahesuṁ.  So pasannacitto imaṁ gāthamāha -- 
 	“Addhā pajānāsi mametamāyuṁ, 
 	Aññampi jānāsi tathā hi Buddho.  
 	Tathā hi tāyaṁ jalitānubhāvo, 
 	Obhāsayaṁ tiṭṭhati brahmalokan”ti.  (jā.1.7.75).  
 Athassa Bhagavā uttari asamasamataṁ pakāsento pathaviṁ kho ahaṁ brahmeti-ādimāha.  Tattha pathaviyā pathavattena ananubhūtanti pathaviyā pathavisabhāvena ananubhūtaṁ appattaṁ.  Kiṁ pana tanti?  Nibbānaṁ.  Tañhi sabbasmā saṅkhatā nissaṭattā pathavisabhāvena appattaṁ nāma.  Tadabhiññāyāti taṁ nibbānaṁ jānitvā sacchikatvā.  Pathaviṁ nāpahosinti pathaviṁ taṇhādiṭṭhimānagāhehi na gaṇhiṁ.  Āpādīsupi eseva nayo.  Vitthāro pana mūlapariyāye vuttanayeneva veditabbo.  
 Sace kho te, mārisa, sabbassa sabbattenāti idameva brahmā attano vāditāya sabbanti akkharaṁ niddisitvā akkhare dosaṁ gaṇhanto āha.  Satthā pana sakkāyaṁ sandhāya “sabban”ti vadati, brahmā sabbasabbaṁ sandhāya. (MA.49./II,413.) Tvaṁ “sabban”ti vadasi, “sabbassa sabbattena ananubhūtan”ti vadasi, yadi sabbaṁ ananubhūtaṁ natthi, athassa ananubhūtaṁ atthi.  Mā heva te rittakameva ahosi (CS:pg.2.310) tucchakameva ahosīti tuyhaṁ vacanaṁ rittakaṁ mā hotu, tucchakaṁ mā hotūti satthāraṁ musāvādena niggaṇhāti.  
 Satthā pana etasmā brahmunā sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena vādītaro, tasmā ahaṁ sabbañca vakkhāmi, ananubhūtañca vakkhāmi, suṇāhi meti tassa vādamaddanatthaṁ kāraṇaṁ āharanto viññāṇanti-ādimāha.  Tattha viññāṇanti vijānitabbaṁ.  Anidassananti cakkhuviññāṇassa āpāthaṁ anupagamanato anidassanaṁ nāma, padadvayenapi nibbānameva vuttaṁ.  Anantanti tayidaṁ uppādavaya-antarahitattā anantaṁ nāma.  Vuttampi hetaṁ-- 
 	“Antavantāni bhūtāni, asambhūtaṁ anantakaṁ; 
 	Bhūte antāni dissanti, bhūte antā pakāsitā”ti.  
 Sabbatopabhanti sabbaso pabhāsampannaṁ.  Nibbānato hi añño dhammo sapabhataro vā jotivantataro vā parisuddhataro vā paṇḍarataro vā natthi.  Sabbato vā tathā pabhūtameva, na katthaci natthīti sabbatopabhaṁ.  Puratthimadisādīsu hi asukadisāya nāma nibbānaṁ natthīti na vattabbaṁ.  Atha vā pabhanti titthassa nāmaṁ, sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṁ.  Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṁ tadeva titthaṁ, atitthaṁ nāma natthi.  Evamevaṁ aṭṭhatiṁsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṁ otaritukāmā honti, taṁ tadeva titthaṁ.  Nibbānassa atitthaṁ nāma kammaṭṭhānaṁ natthi.  Tena vuttaṁ sabbatopabhanti.  Taṁ pathaviyā pathavattenāti taṁ nibbānaṁ pathaviyā pathavīsabhāvena tato paresaṁ āpādīnaṁ āpādisabhāvena ca ananubhūtaṁ.  Iti yaṁ tumhādisānaṁ visayabhūtaṁ sabbatebhūmakadhammajātaṁ tassa sabbattena taṁ viññāṇaṁ anidassanaṁ anantaṁ sabbatopataṁ ananubhūtanti vādaṁ patiṭṭhapesi.  
(MA.49./II,414.) Tato brahmā gahitagahitaṁ satthārā vissajjāpito kiñci gahetabbaṁ adisvā laḷitakaṁ kātukāmo handa carahi te, mārisa, antaradhāyāmīti āha.  Tattha antaradhāyāmīti adissamānakapāṭihāriyaṁ karomīti āha.  Sace visahasīti yadi sakkosi mayhaṁ antaradhāyituṁ, antaradhāyasi (CS:pg.2.311) pāṭihāriyaṁ karohīti.  Nevassu me sakkoti antaradhāyitunti mayhaṁ antaradhāyituṁ neva sakkoti.  Kiṁ panesa kātukāmo ahosīti?  Mūlapaṭisandhiṁ gantukāmo ahosi.  Brahmānañhi mūlapaṭisandhika-attabhāvo sukhumo, aññesaṁ anāpātho, abhisaṅkhatakāyeneva tiṭṭhanti.  Satthā tassa mūlapaṭisandhiṁ gantuṁ na adāsi.  Mūlapaṭisandhiṁ vā agantvāpi yena tamena attānaṁ antaradhāpetvā adissamānako bhaveyya, Satthā taṁ tamaṁ vinodesi, tasmā antaradhāyituṁ nāsakkhi.  So asakkonto vimāne nilīyati, kapparukkhe nilīyati, ukkuṭiko nisīdati.  Brahmagaṇo keḷimakāsi -- “esa kho bako brahmā vimāne nilīyati, kapparukkhe nilīyati, ukkuṭiko nisīdati, brahme tvaṁ antarahitomhī”ti saññaṁ uppādesi nāmāti.  So brahmagaṇena uppaṇḍito maṅku ahosi.  
 Evaṁ vutte ahaṁ, bhikkhaveti, bhikkhave, etena brahmunā, “handa carahi te, mārisa, antaradhāyāmī”ti evaṁ vutte taṁ antaradhāyituṁ asakkontaṁ disvā ahaṁ etadavocaṁ.  Imaṁ gāthamabhāsinti kasmā Bhagavā gāthamabhāsīti?  Samaṇassa Gotamassa imasmiṁ ṭhāne atthibhāvo vā natthibhāvo vā kathaṁ sakkā jānitunti evaṁ brahmagaṇassa vacanokāso mā hotūti antarahitova gāthamabhāsi.  
 Tattha bhavevāhaṁ bhayaṁ disvāti ahaṁ bhave bhayaṁ disvāyeva.  Bhavañca vibhavesinanti imañca kāmabhavāditividhampi sattabhavaṁ vibhavesinaṁ vibhavaṁ gavesamānaṁ pariyesamānampi punappunaṁ bhaveyeva disvā.  Bhavaṁ nābhivadinti taṇhādiṭṭhivasena kiñci bhavaṁ na abhivadiṁ, na gavesinti attho.  Nandiñca na upādiyinti bhavataṇhaṁ na upagañchiṁ, na aggahesinti attho. (MA.49./II,415.) Iti cattāri saccāni pakāsento Satthā dhammaṁ desesi.  Desanāpariyosāne desanānusārena vipassanāgabbhaṁ gāhāpetvā dasamattāni brahmasahassāni maggaphalāmatapānaṁ piviṁsu.  
 Acchariyabbhutacittajātāti acchariyajātā abbhutajātā tuṭṭhijātā ca ahesuṁ.  Samūlaṁ bhavaṁ udabbahīti bodhimaṇḍe attano tāya tāya desanāya aññesampi bahūnaṁ devamanussānaṁ samūlakaṁ bhavaṁ udabbahi, uddhari uppāṭesīti attho.  
 505. Tasmiṁ (CS:pg.2.312) pana samaye Māro pāpimā kodhābhibhūto hutvā, “mayi vicaranteyeva samaṇena Gotamena dhammakathaṁ kathetvā dasamattāni brahmasahassāni mama vasaṁ ativattitānī”ti kodhābhibhūtatāya aññatarassa brahmapārisajjassa sarīre adhimucci, taṁ dassetuṁ atha kho, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha sace tvaṁ evaṁ anubuddhoti sace tvaṁ evaṁ attanāva cattāri saccāni anubuddho.  Mā sāvake upanesīti gihisāvake vā pabbajitasāvake vā taṁ dhammaṁ mā upanayasi.  Hīne kāye patiṭṭhitāti catūsu apāyesu patiṭṭhitā.  Paṇīte kāye patiṭṭhitāti brahmaloke patiṭṭhitā.  Idaṁ ke sandhāya vadati?  Bāhirapabbajjaṁ pabbajite tāpasaparibbājake.  Anuppanne hi Buddhuppāde kulaputtā tāpasapabbajjaṁ pabbajitvā kassaci kiñci avicāretvā ekacarā hutvā samāpattiyo nibbattetvā brahmaloke uppajjiṁsu, te sandhāya evamāha.  Anakkhātaṁ kusalañhi mārisāti paresaṁ anakkhātaṁ anovadanaṁ dhammakathāya akathanaṁ kusalaṁ etaṁ seyyo.  Mā paraṁ ovadāhīti kālena manussalokaṁ, kālena devalokaṁ, kālena brahmalokaṁ, kālena nāgalokaṁ āhiṇḍanto mā vicari, ekasmiṁ ṭhāne nisinno jhānamaggaphalasukhena vītināmehīti.  Anālapanatāyāti anullapanatāya.  Brahmuno ca abhinimantanatāyāti bakabrahmuno ca idañhi, mārisa, niccanti-ādinā nayena saha kāyakena brahmaṭṭhānena nimantanavacanena.  Tasmāti tena kāraṇena.  Imassa veyyākaraṇassa brahmanimantanikaṁtveva adhivacanaṁ saṅkhā samaññā paññatti jātā.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

(MA.50./II,416.)

 (M.50.)10.Māratajjanīyasuttavaṇṇanā 

 506. Evaṁ me sutanti Māratajjanīyasuttaṁ.  Tattha koṭṭhamanupaviṭṭhoti kucchiṁ pavisitvā antānaṁ anto anupaviṭṭho, pakkāsayaṭṭhāne nisinno.  Garugaro viyāti garukagaruko viya thaddho pāsāṇapuñjasadiso.  Māsācitaṁ (CS:pg.2.313) maññeti māsabhattaṁ bhuttassa kucchi viya māsapūritapasibbako viya tintamāso viya cāti attho.  Vihāraṁ pavisitvāti sace āhāradosena esa garubhāvo, abbhokāse caṅkamituṁ na sappāyanti caṅkamā orohitvā paṇṇasālaṁ pavisitvā pakatipaññatte āsane nisīdi.  Paccattaṁ yoniso manasākāsīti, “Kiṁ nu kho etan”ti āvajjamāno attanoyeva upāyena manasi akāsi.  Sace pana thero attano sīlaṁ āvajjetvā, “yaṁ hiyyo vā pare vā parasuve vā paribhuttaṁ avipakkamatthi, añño vā koci visabhāgadoso, sabbaṁ jīratu phāsukaṁ hotū”ti hatthena kucchiṁ parāmasissa, Māro pāpimā vilīyitvā agamissa.  Thero pana tathā akatvā yoniso manasi akāsi.  Mā Tathāgataṁ vihesesīti yathā hi puttesu vihesitesu mātāpitaro vihesitāva honti, saddhivihārika-antevāsikesu vihesitesu ācariyupajjhāyā vihesitāva, janapade vihesite rājā vihesitova hoti, evaṁ Tathāgatasāvake vihesite Tathāgato vihesitova hoti.  Tenāha-- “mā Tathāgataṁ vihesesī”ti.  
 Paccaggaḷe aṭṭhāsīti pati-aggaḷeva aṭṭhāsi.  Aggaḷaṁ vuccati kavāṭaṁ, mukhena uggantvā paṇṇasālato nikkhamitvā bahipaṇṇasālāya kavāṭaṁ nissāya aṭṭhāsīti attho.  
 507. Bhūtapubbāhaṁ pāpimāti kasmā idaṁ desanaṁ ārabhi?  Thero kira cintesi-- “Ākāsaṭṭhakadevatānaṁ tāva manussagandho yojanasate ṭhitānaṁ ābādhaṁ karoti.  Vuttañhetaṁ-- ‘yojanasataṁ kho rājañña manussagandho deve ubbādhatī’ti (dī.ni.2.415).  Ayaṁ pana māro nāgariko paricokkho mahesakkho ānubhāvasampanno devarājā samāno mama kucchiyaṁ pavisitvā antānaṁ anto pakkāsayokāse nisinno ativiya paduṭṭho bhavissati.  Evarūpaṁ nāma jegucchaṁ (MA.50./II,417.) paṭikūlaṁ okāsaṁ pavisitvā nisīdituṁ sakkontassa kimaññaṁ akaraṇīyaṁ bhavissati, kiṁ aññaṁ lajjissati, tvaṁ mama ñātikoti pana vutte mudubhāvaṁ anāpajjamāno nāma natthi, handassa (CS:pg.2.314) ñātikoṭiṁ paṭivijjhitvā mudukeneva naṁ upāyena vissajjessāmī”ti cintetvā imaṁ desanamārabhi.  
 So me tvaṁ bhāgineyyo hosīti so tvaṁ tasmiṁ kāle mayhaṁ bhāgineyyo hosi.  Idaṁ paveṇivasena vuttaṁ.  Devalokasmiṁ pana mārassa pitu vaṁso pitāmahassa vaṁso rajjaṁ karonto nāma natthi, puññavasena devaloke devarājā hutvā nibbatto, yāvatāyukaṁ ṭhatvā cavati.  Añño eko attanā katena kammena tasmiṁ ṭhāne adhipati hutvā nibbattati.  Iti ayaṁ māropi tadā tato cavitvā puna kusalaṁ katvā imasmiṁ kāle tasmiṁ adhipatiṭṭhāne nibbattoti veditabbo.  
 Vidhuroti vigatadhuro, aññehi saddhiṁ asadisoti attho.  Appakasirenāti appadukkhena.  Pasupālakāti ajeḷakapālakā.  Pathāvinoti maggapaṭipannā.  Kāye upacinitvāti samantato citakaṁ bandhitvā.  Aggiṁ datvā pakkamiṁsūti ettakena sarīraṁ pariyādānaṁ gamissatīti citakassa pamāṇaṁ sallakkhetvā catūsu disāsu aggiṁ datvā pakkamiṁsu.  Citako padīpasikhā viya pajjali, therassa udakaleṇaṁ pavisitvā nisinnakālo viya ahosi.  Cīvarāni papphoṭetvāti samāpattito vuṭṭhāya vigatadhūme kiṁsukavaṇṇe aṅgāre maddamāno cīvarāni vidhunitvā.  Sarīre panassa usumamattampi nāhosi, cīvaresu aṁsumattampi najjhāyi, samāpattiphalaṁ nāmetaṁ.  
 508. Akkosathāti dasahi akkosavatthūhi akkosatha.  Paribhāsathāti vācāya paribhāsatha.  Rosethāti ghaṭṭetha.  Vihesethāti dukkhāpetha.  Sabbametaṁ vācāya ghaṭṭanasseva adhivacanaṁ.  Yathā taṁ dūsī māroti yathā etesaṁ dūsī māro.  Labhetha otāranti labhetha chiddaṁ, kilesuppattiyā ārammaṇaṁ paccayaṁ labheyyāti attho.  Muṇḍakāti-ādīsu muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca (MA.50./II,418.) samaṇāti vattuṁ vaṭṭeyya, ime pana hīḷentā muṇḍakā samaṇakāti āhaṁsu.  Ibbhāti gahapatikā.  Kiṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho.  Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti.  Pādānaṁ (CS:pg.2.315) apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo.  Tesaṁ kira ayaṁ laddhi-- “brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādato”ti.  
 Jhāyinosmā jhāyinosmāti jhāyino mayaṁ jhāyino mayanti.  Madhurakajātāti ālasiyajātā.  Jhāyantīti cintayanti.  Pajjhāyantīti-ādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni.  Mūsikaṁ maggayamānoti sāyaṁ gocaratthāya susirarukkhato nikkhantaṁ rukkhasākhāya mūsikaṁ pariyesanto.  So kira upasantūpasanto viya niccalova tiṭṭhati, sampattakāle mūsikaṁ sahasā gaṇhāti.  Kotthūti siṅgālo, soṇotipi vadanti.  Sandhisamalasaṅkaṭireti sandhimhi ca samale ca saṅkaṭire ca.  Tattha sandhi nāma gharasandhi.  Samalo nāma gūthaniddhamanapanāḷi.  Saṅkaṭiraṁ nāma saṅkāraṭṭhānaṁ.  Vahacchinnoti kantārato nikkhanto chinnavaho.  Sandhisamalasaṅkaṭireti sandhimhi vā samale vā saṅkaṭire vā.  Sopi hi baddhagatto viya niccalo jhāyati.  
 Nirayaṁ upapajjantīti sace māro manussānaṁ sarīre adhimuccitvā evaṁ kareyya, manussānaṁ akusalaṁ na bhaveyya, mārasseva bhaveyya.  Sarīre pana anadhimuccitvā visabhāgavatthuṁ vippaṭisārārammaṇaṁ dasseti, tadā kira so bhikkhū khippaṁ gahetvā macche ajjhottharante viya, jālaṁ gahetvā macche gaṇhante viya, lepayaṭṭhiṁ oḍḍetvā sakuṇe bandhante viya, sunakhehi saddhiṁ araññe migavaṁ carante viya, mātugāme gahetvā āpānabhūmiyaṁ nisinne viya, naccante viya, gāyante viya, bhikkhunīnaṁ rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu visabhāgamanusse nisinne viya, ṭhite viya ca katvā dassesi.  Manussā araññagatāpi vanagatāpi vihāragatāpi vippaṭisārārammaṇaṁ passitvā āgantvā aññesaṁ kathenti-- (MA.50./II,419.) “samaṇā evarūpaṁ assamaṇakaṁ ananucchavikaṁ karonti, etesaṁ dinne kuto kusalaṁ, mā etesaṁ kiñci adatthā”ti.  Evaṁ te manussā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne sīlavante akkosantā apuññaṁ pasavitvā apāyapūrakā ahesuṁ.  Tena vuttaṁ “nirayaṁ upapajjantī”ti.  
 509. Anvāviṭṭhāti (CS:pg.2.316) āvaṭṭitā.  Pharitvā vihariṁsūti na kevalaṁ pharitvā vihariṁsu.  Kakusandhassa pana Bhagavato ovāde ṭhatvā ime cattāro brahmavihāre nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṁ vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhahiṁsu.  
 510. Āgatiṁ vā gatiṁ vāti paṭisandhivasena āgamanaṭṭhānaṁ vā, cutivasena gamanaṭṭhānaṁ vā na jānāmi.  Siyā cittassa aññathattanti somanassavasena aññathattaṁ bhaveyya.  Saggaṁ lokaṁ upapajjantīti idhāpi purimanayeneva attho veditabbo.  Yathā hi pubbe vippaṭisārakaraṁ ārammaṇaṁ dasseti, evamidhāpi pasādakaraṁ.  So kira tadā manussānaṁ dassanaṭṭhāne bhikkhū ākāse gacchante viya, ṭhite viya pallaṅkena nisinne viya, ākāse sūcikammaṁ karonte viya, potthakaṁ vācente viya, ākāse cīvaraṁ pasāretvā kāyaṁ utuṁ gaṇhāpente viya, navapabbajite ākāsena carante viya, taruṇasāmaṇere ākāse ṭhatvā pupphāni ocinante viya katvā dassesi.  Manussā araññagatāpi vanagatāpi vihāragatāpi pabbajitānaṁ taṁ paṭipattiṁ disvā āgantvā aññesaṁ kathenti-- “bhikkhūsu antamaso sāmaṇerāpi evaṁmahiddhiko mahānubhāvā, etesaṁ dinnaṁ mahapphalaṁ nāma hoti, etesaṁ detha sakkarothā”ti.  Tato manussā bhikkhusaṅghaṁ catūhi paccayehi sakkarontā bahuṁ puññaṁ katvā saggapathapūrakā ahesuṁ.  Tena vuttaṁ “saggaṁ lokaṁ upapajjantī”ti.  
 511. Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassino kāye viharathāti Bhagavā Sakalajambudīpaṁ āhiṇḍanto antamaso dvinnampi tiṇṇampi bhikkhūnaṁ vasanaṭṭhānaṁ gantvā-- 
 “Asubhasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṁ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṁ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.  
 Āhāre paṭikūlasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṁ viharato rasataṇhāya cittaṁ patilīyati patikuṭati (MA.50./II,420.) (CS:pg.2.317) pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.  
 Sabbaloke anabhiratisaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṁ viharato lokacitresu cittaṁ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.  
 Aniccasaññāparicitena bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṁ viharato lābhasakkārasiloke cittaṁ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhātī”ti (a.ni.7.49) evaṁ ānisaṁsaṁ dassetvā-- 
 Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassī kāye viharatha, āhāre paṭikūlasaññino sabbaloke anabhiratisaññino sabbasaṅkhāresu aniccānupassinoti.  Imāni cattāri kammaṭṭhānāni kathesi.  Tepi bhikkhū imesu catūsu kammaṭṭhānesu kammaṁ karontā vipassanaṁ vaḍḍhetvā sabbāsave khepetvā arahatte patiṭṭhahiṁsu, imānipi cattāri kammaṭṭhānāni rāgasantāni dosamohasantāni rāgapaṭighātāni dosamohapaṭighātāni cāti.  
 512. Sakkharaṁ gahetvāti antomuṭṭhiyaṁ tiṭṭhanapamāṇaṁ pāsāṇaṁ gahetvā.  Ayañhi brāhmaṇagahapatikehi bhikkhū akkosāpetvāpi, brāhmaṇagahapatikānaṁ vasena bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṁ uppādāpetvāpi, otāraṁ alabhanto idāni sahatthā upakkamitukāmo aññatarassa kumārassa sarīre adhimuccitvā evarūpaṁ pāsāṇaṁ aggahesi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ “sakkharaṁ gahetvā”ti.  
 Sīsaṁ vo bhindīti sīsaṁ bhindi, mahācammaṁ chijjitvā maṁsaṁ dvedhā ahosi.  Sakkharā panassa sīsakaṭāhaṁ abhinditvā aṭṭhiṁ āhacceva nivattā.  Nāgāpalokitaṁ apalokesīti pahārasaddaṁ sutvā yathā nāma hatthināgo (CS:pg.2.318) ito vā etto vā apaloketukāmo gīvaṁ (MA.50./II,421.) aparivattetvā sakalasarīreneva nivattitvā apaloketi.  Evaṁ sakalasarīreneva nivattitvā apalokesi.  Yathā hi mahājanassa aṭṭhīni koṭiyā koṭiṁ āhacca ṭhitāni, paccekabuddhānaṁ aṅkusalaggāni, na evaṁ Buddhānaṁ.  Buddhānaṁ pana saṅkhalikāni viya ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, tasmā pacchato apalokanakāle na sakkā hoti gīvaṁ parivattetuṁ.  Yathā pana hatthināgo pacchābhāgaṁ apaloketukāmo sakalasarīreneva parivattati, evaṁ parivattitabbaṁ hoti.  Tasmā Bhagavā yantena parivattitā suvaṇṇapaṭimā viya sakalasarīreneva nivattitvā apalokesi apaloketvā ṭhito pana, “na vāyaṁ dūsī māro mattamaññāsī”ti āha.  Tassattho, ayaṁ dūsī Māro pāpaṁ karonto neva pamāṇaṁ aññāsi, pamāṇātikkantamakāsīti.  
 Sahāpalokanāyāti kakusandhassa Bhagavato apalokaneneva saha taṅkhaṇaññeva.  Tamhā ca ṭhānā cavīti tamhā ca devaṭṭhānā cuto, mahānirayaṁ upapannoti attho.  Cavamāno hi na yattha katthaci ṭhito cavati, tasmā vasavattidevalokaṁ āgantvā cuto, “sahāpalokanāyā”ti ca vacanato na Bhagavato apalokitattā cutoti veditabbo, cutikāladassanamattameva hetaṁ.  Uḷāre pana mahāsāvake viraddhattā kudāriyā pahaṭaṁ viyassa āyu tattheva chijjitvā gatanti veditabbaṁ.  Tayo nāmadheyyā hontīti tīṇi nāmāni honti.  Chaphassāyatanikoti chasu phassāyatanesu pāṭiyekkāya vedanāya paccayo.  
 Saṅkusamāhatoti ayasūlehi samāhato.  Paccattavedaniyoti sayameva vedanājanako.  Saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyyāti ayasūlena saddhiṁ ayasūlaṁ hadayamajjhe samāgaccheyya.  Tasmiṁ kira niraye upapannānaṁ tigāvuto attabhāvo hoti, therassāpi tādiso ahosi.  Athassa hi nirayapālā tālakkhandhapamāṇāni ayasūlāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni sayameva gahetvā punappunaṁ nivattamānā,-- “iminā te ṭhānena cintetvā (MA.50./II,422.) pāpaṁ katan”ti pūvadoṇiyaṁ (CS:pg.2.319) pūvaṁ koṭṭento viya hadayamajjhaṁ koṭṭetvā, paṇṇāsa janā pādābhimukhā paṇṇāsa janā sīsābhimukhā koṭṭetvā gacchanti, evaṁ gacchantā pañcahi vassasatehi ubho ante patvā puna nivattamānā pañcahi vassasatehi hadayamajjhaṁ āgacchanti.  Taṁ sandhāya evaṁ vuttaṁ.  
 Vuṭṭhānimanti vipākavuṭṭhānavedanaṁ.  Sā kira mahāniraye vedanāto dukkhatarā hoti, yathā hi sinehapānasattāhato parihārasattāhaṁ dukkhataraṁ, evaṁ mahānirayadukkhato ussade vipākavuṭṭhānavedanā dukkhatarāti vadanti.  Seyyathāpi macchassāti purisasīsañhi vaṭṭaṁ hoti, sūlena paharantassa pahāro ṭhānaṁ na labhati parigalati, macchasīsaṁ āyataṁ puthulaṁ, pahāro ṭhānaṁ labhati avirajjhitvā kammakāraṇā sukarā hoti, tasmā evarūpaṁ sīsaṁ hoti.  
 513. Vidhuraṁ sāvakamāsajjāti vidhuraṁ sāvakaṁ ghaṭṭayitvā.  Paccattavedanāti sayameva pāṭiyekkavedanājanakā.  Īdiso nirayo āsīti imasmiṁ ṭhāne nirayo devadūtasuttena dīpetabbo.  Kaṇha-dukkhaṁ nigacchasīti kāḷaka-māra, dukkhaṁ vindissasi.  Majjhe sarassāti mahāsamuddassa majjhe udakaṁ vatthuṁ katvā nibbattavimānāni kappaṭṭhitikāni honti, tesaṁ veḷuriyassa viya vaṇṇo hoti, pabbatamatthake jalitanaḷaggikkhandho viya ca nesaṁ acciyo jotanti, pabhassarā pabhāsampannā honti, tesu vimānesu nīlabhedādivasena nānattavaṇṇā accharā naccanti.  Yo etamabhijānātīti yo etaṁ vimānavatthuṁ jānātīti attho.  Evamettha vimānapetavatthukeneva attho veditabbo.  Pādaṅguṭṭhena kampayīti idaṁ pāsādakampanasuttena dīpetabbaṁ.  Yo vejayantaṁ pāsādanti idaṁ cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisuttena dīpetabbaṁ.  Sakkaṁ so paripucchatīti idampi teneva dīpetabbaṁ.  Sudhammāyābhito sabhanti sudhammasabhāya samīpe, ayaṁ pana brahmaloke sudhammasabhāva, na tāvatiṁsabhavane.  Sudhammasabhāvirahito hi devaloko nāma natthi.  
 Brahmaloke pabhassaranti (MA.50./II,423.) brahmaloke Mahāmoggallānamahākassapādīhi sāvakehi saddhiṁ tassa tejodhātuṁ samāpajjitvā nisinnassa (CS:pg.2.320) Bhagavato obhāsaṁ.  Ekasmiñhi samaye Bhagavā brahmaloke sudhammāya devasabhāya sannipatitvā,-- “Atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁmahiddhiko.  Yo idha āgantuṁ sakkuṇeyyā”ti cintentasseva brahmagaṇassa cittamaññāya tattha gantvā brahmagaṇassa matthake nisinno tejodhātuṁ samāpajjitvā Mahāmoggallānādīnaṁ āgamanaṁ cintesi.  Tepi gantvā satthāraṁ vanditvā tejodhātuṁ samāpajjitvā paccekaṁ disāsu nisīdiṁsu, sakalabrahmaloko ekobhāso ahosi.  Satthā catusaccappakāsanaṁ dhammaṁ desesi, desanāpariyosāne anekāni brahmasahassāni maggaphalesu patiṭṭhahiṁsu.  Taṁ sandhāyimā gāthā vuttā, so panāyamattho aññatarabrahmasuttena dīpetabbo.  
 Vimokkhena aphassayīti jhānavimokkhena phusi.  Vananti Jambudīpaṁ.  Pubbavidehānanti pubbavidehānañca dīpaṁ.  Ye ca bhūmisayā narāti bhūmisayā narā nāma aparagoyānakā ca uttarakurukā ca.  Tepi sabbe phusīti vuttaṁ hoti.  Ayaṁ pana attho nandopanandadamanena dīpetabbo.  Vatthu Visuddhimagge iddhikathāya vitthāritaṁ.  Apuññaṁ pasavīti apuññaṁ paṭilabhi.  Āsaṁ mā akāsi bhikkhūsūti bhikkhū vihesemīti etaṁ āsaṁ mā akāsi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
 Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya 
 
 Māratajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Mūlapaṇṇāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.  

Namo tassa Bhagavato arahato sammāsambuddhassa.
(▼PTS：III,1.)

Majjhimanikāye
(Papañcasūdanī)
Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

(tatiyo bhāgo)
(CS:pg.3.1~309；PTS:III,1~454)

by Bhadantācariya BUDDHAGHOSA (5 A.D.)
 
 1.Gahapativaggo 
 
 (M.51.)1.Kandarakasuttavaṇṇanā 

 1. Evaṁ (CS:pg.3.1) me sutanti Kandarakasuttaṁ.  Tattha campāyanti evaṁnāmake nagare.  Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇī-ādīsu tesu tesu ṭhānesu campakarukkhāva ussannā ahesuṁ, tasmā campāti saṅkhamagamāsi.  Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi.  Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṁ mahantaṁ campakavanaṁ.  Tasmiṁ Bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati.  Taṁ sandhāya “gaggarāya pokkharaṇiyā tīre”ti vuttaṁ.  Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti adassitaparicchedena mahantena bhikkhusaṅghena saddhiṁ.  Pessoti tassa nāmaṁ.  Hatthārohaputtoti hatthācariyassa putto. (MA.51./III,2.) Kandarako ca paribbājakoti kandarakoti evaṁnāmo channaparibbājako.  Abhivādetvāti chabbaṇṇānaṁ ghanabuddharasmīnaṁ antaraṁ pavisitvā pasannalākhārase nimujjamāno viya, siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṁ dussavaraṁ pasāretvā sasīsaṁ pārupamāno viya, vaṇṇagandhasampannacampakapupphāni sirasā sampaṭicchanto viya, sinerupādaṁ upagacchanto puṇṇacando viya Bhagavato cakkalakkhaṇapaṭimaṇḍite alattakavaṇṇaphullapadumasassirike pāde vanditvāti attho.  Ekamantaṁ nisīdīti chanisajjadosavirahite ekasmiṁ okāse nisīdi.  
      Tuṇhībhū (CS:pg.3.2) taṁ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho.  Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṁ vā pādakukkuccaṁ vā natthi, sabbe Bhagavato ceva gāravena attano ca sikkhitasikkhatāya aññamaññaṁ vigatasallāpā antamaso ukkāsitasaddampi akarontā sunikhāta-indakhīlā viya nivātaṭṭhāne sannisinnaṁ mahāsamudda-udakaṁ viya kāyenapi niccalā manasāpi avikkhittā rattavalāhakā viya sinerukūṭaṁ Bhagavantaṁ parivāretvā nisīdiṁsu.  Paribbājakassa evaṁ sannisinnaṁ parisaṁ disvā mahantaṁ pītisomanassaṁ uppajji.  Uppannaṁ pana antohadayasmiṁyeva sannidahituṁ asakkonto piyasamudāhāraṁ samuṭṭhāpesi.  Tasmā acchariyaṁ bhoti-ādimāha.  
 Tattha andhassa pabbatārohanaṁ viya niccaṁ na hotīti acchariyaṁ.  Ayaṁ tāva saddanayo.  Ayaṁ pana (MA.51./III,3.) Aṭṭhakathānayo accharāyogganti acchariyaṁ.  Accharaṁ paharituṁ yuttanti attho.  Abhūtapubbaṁ bhūtanti abbhutaṁ.  Ubhayampetaṁ vimhayassevādhivacanaṁ.  Taṁ panetaṁ garaha-acchariyaṁ, pasaṁsā-acchariyanti duvidhaṁ hoti.  Tattha acchariyaṁ moggallāna abbhutaṁ moggallāna, yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti (cūḷava.383 a.ni.8.20), idaṁ garaha-acchariyaṁ nāma.  “Acchariyaṁ nandamāte abbhutaṁ nandamāte, yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasīti (a.ni.7.53) idaṁ pasaṁsā-acchariyaṁ nāma.  Idhāpi idameva adhippetaṁ” ayañhi taṁ pasaṁsanto evamāha.  
 Yāvañcidanti ettha idanti nipātamattaṁ.  Yāvāti pamāṇaparicchedo, yāva sammā paṭipādito, yattakena pamāṇena sammā paṭipādito, na sakkā tassa vaṇṇe vattuṁ, atha kho acchariyamevetaṁ abbhutamevetanti vuttaṁ hoti.  Etaparamaṁyevāti evaṁ sammā paṭipādito eso bhikkhusaṅgho tassāpi bhikkhusaṅghassa paramoti etaparamo, taṁ etaparamaṁ yathā ayaṁ paṭipādito, evaṁ paṭipāditaṁ katvā paṭipādesuṁ, na ito bhiyyoti attho.  Dutiyanaye evaṁ paṭipādessanti, na ito bhiyyoti yojetabbaṁ.  Tattha paṭipāditoti ābhisamācārikavattaṁ ādiṁ katvā sammā apaccanīkapaṭipattiyaṁ yojito.  Atha kasmā ayaṁ paribbājako (CS:pg.3.3) atītānāgate Buddhe dasseti, kimassa tiyaddhajānanañāṇaṁ atthīti.  Natthi, nayaggāhe pana (MA.51./III,4.) ṭhatvā “yenākārena ayaṁ bhikkhusaṅgho sannisinno danto vinīto upasanto, atītabuddhāpi etaparamaṁyeva katvā paṭipajjāpesuṁ, anāgatabuddhāpi paṭipajjāpessanti, natthi ito uttari paṭipādanā”ti maññamāno anubuddhiyā evamāha.  
 2. Evametaṁ kandarakāti pāṭi-ekko anusandhi.  Bhagavā kira taṁ sutvā “kandaraka tvaṁ bhikkhusaṅghaṁ upasantoti vadasi, imassa pana bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṁ tuyhaṁ apākaṭaṁ, na hi tvaṁ samatiṁsa pāramiyā pūretvā kusalamūlaṁ paripācetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhi, mayā pana pāramiyo pūretvā ñātatthacariyaṁ lokatthacariyaṁ Buddhatthacariyañca koṭiṁ pāpetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṁ paṭividdhaṁ, mayhaṁ etesaṁ upasantakāraṇaṁ pākaṭan”ti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Santi hi kandarakāti ayampi pāṭi-ekko anusandhi.  Bhagavato kira etadahosi-- “Ayaṁ paribbājako imaṁ bhikkhusaṅghaṁ upasantoti vadati, ayañca bhikkhusaṅgho kappetvā pakappetvā kuhakabhāvena iriyāpathaṁ saṇṭhapento cittena anupasanto na upasantākāraṁ dasseti.  Ettha pana bhikkhusaṅghe paṭipadaṁ pūrayamānāpi paṭipadaṁ pūretvā matthakaṁ patvā ṭhitabhikkhūpi atthi, tattha paṭipadaṁ pūretvā matthakaṁ pattā attanā paṭividdhaguṇeheva upasantā, paṭipadaṁ pūrayamānā uparimaggassa vipassanāya upasantā, ito muttā pana avasesā catūhi satipaṭṭhānehi upasantā.  Taṁ nesaṁ upasantakāraṇaṁ dassessāmī”ti “iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṁ bhikkhusaṅgho upasanto”ti dassetuṁ “santi hi kandarakā”ti-ādimāha.  
 Tattha arahanto khīṇāsavāti-ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ mūlapariyāyasuttavaṇṇanāyameva vuttaṁ.  Sekhapaṭipadampi tattheva vitthāritaṁ.  Santatasīlāti satatasīlā nirantarasīlā. (MA.51./III,5.) Santatavuttinoti tasseva vevacanaṁ, santatajīvikā vātipi attho.  Tasmiṁ santatasīle ṭhatvāva jīvikaṁ kappenti, na dussīlyaṁ maraṇaṁ pāpuṇantīti attho.  
 Nipakāti nepakkena samannāgatā paññavanto.  Nipakavuttinoti paññāya vuttino, paññāya ṭhatvā jīvikaṁ kappenti.  Yathā ekacco sāsane pabbajitvāpi (CS:pg.3.4) jīvitakāraṇā chasu agocaresu carati, vesiyāgocaro hoti, vidhavathullakumārikapaṇḍakapānāgārabhikkhunigocaro hoti.  Saṁsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṁsaggena (vibha.514), vejjakammaṁ karoti, dūtakammaṁ karoti, pahiṇakammaṁ karoti, gaṇḍaṁ phāleti, arumakkhanaṁ deti, uddhaṁvirecanaṁ deti, adhovirecanaṁ deti, natthutelaṁ pacati, pivanatelaṁ pacati, veḷudānaṁ, pattadānaṁ, pupphadānaṁ, phaladānaṁ, sinānadānaṁ, dantakaṭṭhadānaṁ, mukhodakadānaṁ, cuṇṇamattikadānaṁ deti, cāṭukamyaṁ karoti, muggasūpiyaṁ, pāribhaṭuṁ, jaṅghapesaniyaṁ karotīti ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṁ kappento anipakavutti nāma hoti, na paññāya ṭhatvā jīvikaṁ kappeti, tato kālakiriyaṁ katvā samaṇayakkho nāma hutvā “tassa saṅghāṭipi ādittā hoti sampajjalitā”ti vuttanayena mahādukkhaṁ anubhoti.  Evaṁvidhā ahutvā jīvitahetupi sikkhāpadaṁ anatikkamanto catupārisuddhisīle patiṭṭhāya yathābalaṁ Buddhavacanaṁ (MA.51./III,6.) uggaṇhitvā rathavinītapaṭipadaṁ, mahāgosiṅgapaṭipadaṁ, mahāsuññatapaṭipadaṁ, anaṅgaṇapaṭipadaṁ, dhammadāyādapaṭipadaṁ, nālakapaṭipadaṁ, tuvaṭṭakapaṭipadaṁ, candopamapaṭipadanti imāni ariyapaṭipadāni pūrento catupaccaya-santosa-bhāvanārāma-ariyavaṁsapaṭipattiyaṁ kāyasakkhino hutvā anīkā nikkhantahatthī viya yūthā vissaṭṭhasīho viya nipacchābandhamahānāvā viya ca gamanādīsu ekavihārino vipassanaṁ paṭṭhapetvā ajja-ajjeva arahattanti pavatta-ussāhā viharantīti attho.  
 Suppatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhapitacittā hutvā.  Sesā satipaṭṭhānakathā heṭṭhā vitthāritāva.  Idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā, ettakena bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṁ kathitaṁ hoti.  
 3. Yāva supaññattāti yāva suṭṭhapitā sudesitā.  Mayampi hi, bhanteti iminā esa attano kārakabhāvaṁ dasseti, bhikkhusaṅghañca ukkhipati.  Ayañhettha adhippāyo, mayampi hi, bhante, gihi …pe… suppatiṭṭhitacittā viharāma, bhikkhusaṅghassa pana ayameva kasi ca bījañca yuganaṅgalañca phālapācanañca, tasmā bhikkhusaṅgho sabbakālaṁ satipaṭṭhānaparāyaṇo, mayaṁ (CS:pg.3.5) pana kālena kālaṁ okāsaṁ labhitvā etaṁ manasikāraṁ karoma, mayampi kārakā, na sabbaso vissaṭṭhakammaṭṭhānāyevāti. (MA.51./III,7.) Manussagahaneti manussānaṁ ajjhāsayagahanena gahanatā, ajjhāsayassāpi nesaṁ kilesagahanena gahanatā veditabbā.  Kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo.  Tattha aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā, kerāṭiyaṭṭhena sāṭheyyatā veditabbā.  Sattānaṁ hitāhitaṁ jānātīti evaṁ gahanakasaṭakerāṭiyānaṁ manussānaṁ hitāhitapaṭipadaṁ yāva suṭṭhu Bhagavā jānāti.  Yadidaṁ pasavoti ettha sabbāpi catuppadajāti pasavoti adhippetā.  Pahomīti sakkomi.  Yāvatakena antarenāti yattakena khaṇena.  Campaṁ gatāgataṁ karissatīti assamaṇḍalato yāva campānagaradvārā gamanañca āgamanañca karissati.  Sāṭheyyānīti saṭhattāni.  Kūṭeyyānīti kūṭattāni.  Vaṅkeyyānīti vaṅkattāni.  Jimheyyānīti jimhattāni.  Pātukarissatīti pakāsessati dassessati.  Na hi sakkā tena tāni ettakena antarena dassetuṁ.  
 Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṁ ṭhānaṁ manussānaṁ sappaṭibhayaṁ, purato gantvā vañcetvā ṭhassāmīti na hoti, tasmiṁ ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccale katvā tiṭṭhati, ayaṁ saṭho nāma.  Yassa pana kismiñcideva ṭhāne avacchinditvā khandhagataṁ pātetukāmassa sato yaṁ ṭhānaṁ manussānaṁ sappaṭibhayaṁ, purato gantvā vañcetvā pātessāmīti na hoti, tattheva avacchinditvā pāteti, ayaṁ kūṭo nāma.  Yassa kismiñcideva ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṁ ārohitukāmassa (MA.51./III,8.) sato yaṁ ṭhānaṁ manussānaṁ sappaṭibhayaṁ, purato gantvā vañcetvā evaṁ karissāmīti na hoti, tattheva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṁ ārohati, ayaṁ vaṅko nāma.  Yassa pana kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggeneva gantukāmassa sato yaṁ ṭhānaṁ manussānaṁ sappaṭibhayaṁ, purato gantvā vañcetvā evaṁ karissāmīti na hoti, tattheva kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggaṁ gacchati, tathā laṇḍaṁ vā passāvaṁ vā vissajjetukāmassa sato idaṁ ṭhānaṁ susammaṭṭhaṁ ākiṇṇamanussaṁ ramaṇīyaṁ, imasmiṁ ṭhāne evarūpaṁ kātuṁ na yuttaṁ, purato gantvā paṭicchannaṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṁ jimho nāma.  Iti imaṁ catubbidhampi kiriyaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Sabbāni tāni sāṭheyyāni (CS:pg.3.6) kūṭeyyāni vaṅkeyyāni jimheyyāni pātukarissatīti evaṁ karontāpi te saṭhādayo tāni sāṭheyyādīni pātukaronti nāma.  
 Evaṁ pasūnaṁ uttānabhāvaṁ dassetvā idāni manussānaṁ gahanabhāvaṁ dassento amhākaṁ pana, bhanteti-ādimāha.  Tattha dāsāti antojātakā vā dhanakkītā vā karamarānītā vā sayaṁ vā dāsabyaṁ upagatā.  Pessāti pesanakārakā.  Kammakarāti bhattavetanabhatā.  Aññathāva kāyenāti aññenevākārena kāyena samudācaranti, aññenevākārena vācāya, aññena ca nesaṁ ākārena cittaṁ ṭhitaṁ hotīti dasseti.  Tattha ye sammukhā sāmike disvā paccuggamanaṁ karonti, hatthato bhaṇḍakaṁ gaṇhanti, (MA.51./III,9.) imaṁ vissajjetvā imaṁ gaṇhantā sesānipi āsana-paññāpana-tālavaṇṭabījana-pādadhovanādīni sabbāni kiccāni karonti, parammukhakāle pana telampi uttarantaṁ na olokenti, satagghanakepi sahassagghanakepi kamme parihāyante nivattitvā oloketumpi na icchanti, ime aññathā kāyena samudācaranti nāma.  Ye pana sammukhā “Amhākaṁ sāmi amhākaṁ ayyo”ti-ādīni vatvā pasaṁsanti, parammukhā avattabbaṁ nāma natthi, yaṁ icchanti, taṁ vadanti, ime aññathā vācāya samudācaranti nāma.  
 4. Cattārome pessapuggalāti ayampi pāṭi-ekko anusandhi.  Ayañhi pesso “yāvañcidaṁ, bhante, Bhagavā evaṁ manussagahaṇe evaṁ manussakasaṭe evaṁ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṁ hitāhitaṁ jānātī”ti āha.  Purime ca tayo puggalā ahitapaṭipadaṁ paṭipannā, upari catuttho hitapaṭipadaṁ, evamahaṁ sattānaṁ hitāhitaṁ jānāmīti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Heṭṭhā kandarakassa kathāya saddhiṁ yojetumpi vaṭṭati.  Tena vuttaṁ “yāvañcidaṁ bhotā Gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito”ti.  Athassa Bhagavā “purime tayo puggale pahāya upari catutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṁyeva paṭipādemī”ti dassentopi imaṁ desanaṁ ārabhi.  Santoti idaṁ saṁvijjamānāti padasseva vevacanaṁ.  “Santā honti samitā vūpasantā”ti (vibha.542) ettha hi niruddhā santāti vuttā.  “Santā ete vihārā ariyassa Vinaye vuccantī”ti ettha (ma.ni.1.82) nibbutā.  “Santo have sabbhi pavedayantī”ti ettha (jā.2.21.413) paṇḍitā.  Idha pana vijjamānā upalabbhamānāti attho.  
 Attantapādīsu (CS:pg.3.7) attānaṁ tapati dukkhāpetīti attantapo.  (MA.51./III,10.) Attano paritāpanānuyogaṁ attaparitāpanānuyogaṁ.  Paraṁ tapati dukkhāpetīti parantapo.  Paresaṁ paritāpanānuyogaṁ paraparitāpanānuyogaṁ.  Diṭṭheva dhammeti imasmiṁyeva attabhāve.  Nicchātoti chātaṁ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto.  Sabbakilesānaṁ nibbutattā nibbuto.  Anto tāpanakilesānaṁ abhāvā sītalo jātoti sītibhūto.  Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṁvedetīti sukhapaṭisaṁvedī.  Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā.  Cittaṁ ārādhetīti cittaṁ sampādeti, paripūreti gaṇhāti pasādetīti attho.  
 5. Dukkhapaṭikkūlanti dukkhassa paṭikūlaṁ, paccanīkasaṇṭhitaṁ dukkhaṁ apatthayamānanti attho.  
 6. Paṇḍitoti idha catūhi kāraṇehi paṇḍitoti na vattabbo, satipaṭṭhānesu pana kammaṁ karotīti paṇḍitoti vattuṁ vaṭṭati.  Mahāpaññoti idampi mahante atthe pariggaṇhātīti-ādinā mahāpaññalakkhaṇena na vattabbaṁ, satipaṭṭhānapariggāhikāya pana paññāya samannāgatattā mahāpaññoti vattuṁ vaṭṭati.  Mahatā atthena saṁyutto agamissāti mahatā atthena saṁyutto hutvā gato bhaveyya, sotāpattiphalaṁ pāpuṇeyyāti attho.  Kiṁ pana yesaṁ maggaphalānaṁ upanissayo atthi, Buddhānaṁ sammukhībhāve ṭhitepi tesaṁ antarāyo hotīti.  Āma hoti, na pana Buddhe paṭicca, atha kho kiriyaparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti.  Tattha kiriyaparihāniyā hoti nāma-- sace hi dhammasenāpati dhanañjānissa (MA.51./III,11.) brāhmaṇassa āsayaṁ ñatvā dhammaṁ adesayissā, so brāhmaṇo sotāpanno abhavissā, evaṁ tāva kiriyaparihāniyā hoti.  Pāpamittatāya hoti nāma-- sace hi ajātasattu Devadattassa vacanaṁ gahetvā pitughātakammaṁ nākarissā, sāmaññaphalasuttakathitadivaseva sotāpanno abhavissā, tassa vacanaṁ gahetvā pitughātakammassa katattā pana na hoti, evaṁ pāpamittatāya hoti.  Imassāpi upāsakassa kiriyaparihāni jātā, apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkanto.  Apica, bhikkhave, ettāvatāpi pesso hatthārohaputto mahatā atthena saṁyuttoti katarena mahantena atthena?  Dvīhi ānisaṁsehi.  So kira upāsako saṅghe ca pasādaṁ paṭilabhi, satipaṭṭhānapariggahaṇatthāya cassa abhinavo nayo udapādi.  Tena vuttaṁ “mahatā atthena saṁyutto”ti.  Kandarako pana saṅghe pasādameva (CS:pg.3.8) paṭilabhi.  Etassa Bhagavā kāloti etassa dhammakkhānassa, catunnaṁ vā puggalānaṁ vibhajanassa kālo.  
 8. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hanatīti orabbhiko.  Sūkarikādīsupi eseva nayo.  Luddoti dāruṇo kakkhaḷo.  Macchaghātakoti macchabandhakevaṭṭo.  Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako.  Kururakammantāti dāruṇakammantā.  
 (MA.51./III,12.) 9. Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto.  Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya.  Santhāgāranti yaññasālaṁ.  Kharājinaṁ nivāsetvāti sakhuraṁ ajinacammaṁ nivāsetvā.  Sappitelenāti sappinā ca telena ca.  Ṭhapetvā hi sappiṁ avaseso yo koci sneho telanti vuccati.  Kaṇḍūvamānoti nakhānaṁ chinnattā kaṇḍūvitabbakāle tena kaṇḍūvamāno.  Anantarahitāyāti asanthatāya.  Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya.  Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova.  Sace gāvī kabarā vā rattā vā, vacchopi tādiso vāti evaṁ sarūpavacchāya.  So evamāhāti so rājā evaṁ vadeti.  Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṁ atikkantā balavavacchā.  Vacchatarīsupi eseva nayo.  Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṁ attharaṇatthāya ca.  Sesaṁ heṭṭhā tattha tattha vitthāritattā uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kandarakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.52.)2.Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā 

 17. Evaṁ me sutanti Aṭṭhakanāgarasuttaṁ.  Tattha Beluvagāmaketi Vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṁ gocaragāmaṁ katvāti attho.  (MA.52./III,13.) Dasamoti so hi jātigottavasena ceva (CS:pg.3.9) sārappattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṁ jātaṁ.  Aṭṭhakanāgaroti aṭṭhakanagaravāsī.  Kukkuṭārāmoti kukkuṭaseṭṭhinā kārito ārāmo.  
 18. Tena Bhagavatā …pe… akkhātoti ettha ayaṁ saṅkhepattho, yo so Bhagavā samatiṁsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho, tena Bhagavatā, tesaṁ tesaṁ sattānaṁ āsayānusayaṁ jānatā, hatthatale ṭhapita-āmalakaṁ viya sabbaṁ ñeyyadhammaṁ passatā.  Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṁ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṁsacakkhunā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, arīnaṁ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā, sammā sāmañca saccānaṁ Buddhattā sammāsambuddhena.  Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṁ hatattā arahatā, sāmaṁ sabbadhammānaṁ Buddhattā sammāsambuddhenāti evaṁ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena.  Atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.  
 19. Abhisaṅkhatanti kataṁ uppāditaṁ.  Abhisañcetayitanti cetayitaṁ pakappitaṁ.  So tattha ṭhitoti so tasmiṁ samathavipassanādhamme ṭhito.  Dhammarāgena dhammanandiyāti padadvayehi samathavipassanāsu chandarāgo vutto.  Samathavipassanāsu hi (MA.52./III,14.) sabbena sabbaṁ chandarāgaṁ pariyādiyituṁ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti.  So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati, ayaṁ ācariyānaṁ samānakathā.  
 Vitaṇḍavādī panāha “teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī”ti so “suttaṁ āharā”ti vattabbo, addhā aññaṁ apassanto idameva āharissati, tato vattabbo “Kiṁ panidaṁ suttaṁ neyyatthaṁ nītatthan”ti, addhā nītatthanti vakkhati.  Tato vattabbo-- evaṁ sante anāgāmiphalatthikena (CS:pg.3.10) samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṁ paṭividdhaṁ bhavissati “mā suttaṁ me laddhan”ti yaṁ vā taṁ vā dīpehi.  Pañhaṁ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṁ paṭivijjhitvā kathetuṁ vaṭṭati, akusalena hi sagge, kusalena vā apāye paṭisandhi nāma natthi.  Vuttañhetaṁ Bhagavatā-- 
 “Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci Sugatiyo, atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo”ti-- 
 Evaṁ paññāpetabbo.  Sace sañjānāti sañjānātu, no ce sañjānāti, “gaccha pātova vihāraṁ pavisitvā yāguṁ pivāhī”ti uyyojetabbo.  
 Yathā ca pana imasmiṁ sutte, evaṁ mahāmālukyovādepi mahāsatipaṭṭhānepi kāyagatāsatisuttepi samathavipassanā kathitā.  Tattha imasmiṁ Sutte samathavasena gacchatopi vipassanāvasena gacchatopi samathadhurameva dhuraṁ, mahāmālukyovāde vipassanāva dhuraṁ, mahāsatipaṭṭhānaṁ pana (MA.52./III,15.) vipassanuttaraṁ nāma kathitaṁ, kāyagatāsatisuttaṁ samathuttaranti.  
 Ayaṁ kho gahapati …pe… ekadhammo akkhātoti ekadhammaṁ pucchitena ayampi ekadhammoti evaṁ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma jāto.  Mahāsakuludāyisuttasmiñhi ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātāni, idha ekādasapucchāvasena ekadhammoti āgatāni.  Amatuppattiyatthena vā sabbānipi ekadhammoti vattuṁ vaṭṭati.  
 21. Nidhimukhaṁ gavesantoti nidhiṁ pariyesanto.  Sakidevāti ekapayogena.  Kathaṁ pana ekapayogeneva ekādasannaṁ nidhīnaṁ adhigamo hotīti.  Idhekacco araññe nidhiṁ gavesamāno carati, tamenaṁ aññataro atthacarako disvā “Kiṁ bho carasī”ti pucchati.  So “jīvitavuttiṁ pariyesāmī”ti (CS:pg.3.11) āha.  Itaro “tena hi samma āgaccha, etaṁ pāsāṇaṁ pavattehī”ti āha.  So taṁ pavattetvā uparūpari ṭhapitā vā kucchiyā kucchiṁ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passeyya, evaṁ ekapayogena ekādasannaṁ nidhīnaṁ adhigamo hoti.  
 Ācariyadhanaṁ pariyesissantīti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṁ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantare vā gehato nīharitvā dhanaṁ denti.  Yesaṁ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti, tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Kimaṅgaṁ panāhanti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṁ pariyesanti; ahaṁ pana evaṁvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṁ amatuppattipaṭipadaṁ desentassa ācariyassa pūjaṁ kiṁ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. (MA.52./III,16.) Paccekadussayugena acchādesīti ekamekassa bhikkhuno ekekaṁ dussayugamadāsīti attho.  Samudācāravacanaṁ panettha evarūpaṁ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṁ.  Pañcasatavihāranti pañcasatagghanikaṁ paṇṇasālaṁ kāresīti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.53.)3.Sekhasuttavaṇṇanā 

 22. Evaṁ me sutanti Sekhasuttaṁ.  Tattha navaṁ santhāgāranti adhunā kāritaṁ santhāgāraṁ, ekā mahāsālāti attho.  Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā “ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthīsu abhiruhantu, ettakā assesu, ettakā rathesu tiṭṭhantū”ti evaṁ santhaṁ karonti, mariyādaṁ bandhanti, tasmā taṁ ṭhānaṁ santhāgāranti vuccati.  Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni karonti, tāva dve tīṇi divasāni te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṁ.  Tesaṁ rājūnaṁ saha atthānusāsanaṁ agārantipi santhāgāraṁ gaṇarājāno hi te (CS:pg.3.12) tasmā uppannakiccaṁ ekassa vasena na chijjati, sabbesaṁ chando laddhuṁ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti.  Tena vuttaṁ “saha atthānusāsanaṁ agārantipi santhāgāran”ti.  Yasmā panete tattha sannipatitvā “imasmiṁ kāle kasituṁ vaṭṭati, imasmiṁ kāle vapitun”ti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṁ (MA.53./III,17.) gharāvāsaṁ tattha santharantītipi santhāgāraṁ.  Acirakāritaṁ hotīti kaṭṭhakamma-silākamma-cittakammādivasena susajjitaṁ devavimānaṁ viya adhunā niṭṭhāpitaṁ.  Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṁ gaṇhanti, tasmā “devena vā”ti avatvā “samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā”ti vuttaṁ.  
 Yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsūti santhāgāraṁ niṭṭhitanti sutvā “gacchāma, naṁ passissāmā”ti gantvā dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya sabbaṁ oloketvā “idaṁ santhāgāraṁ devavimānasadisaṁ ativiya manoramaṁ sassirikaṁ kena paṭhamaṁ paribhuttaṁ amhākaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya assā”ti cintetvā “Amhākaṁ ñātiseṭṭhassa paṭhamaṁ diyyamānepi satthunova anucchavikaṁ, dakkhiṇeyyavasena diyyamānepi satthunova anucchavikaṁ, tasmā paṭhamaṁ satthāraṁ paribhuñjāpessāma, bhikkhusaṅghassa āgamanaṁ karissāma, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ āgatameva bhavissati, satthāraṁ tiyāmarattiṁ amhākaṁ dhammakathaṁ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhuttaṁ mayaṁ pacchā paribhuñjissāma evaṁ no dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī”ti sanniṭṭhānaṁ katvā upasaṅkamiṁsu.  
 Yena santhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁsūti taṁ divasaṁ kira santhāgāraṁ kiñcāpi rājakulānaṁ dassanatthāya devavimānaṁ viya susajjitaṁ hoti supaṭijaggitaṁ, Buddhārahaṁ pana katvā appaññattaṁ.  Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṁ vā no vā, tasmā Bhagavato (MA.53./III,18.) manaṁ jānitvāva paññāpessāmāti cintetvā te Bhagavantaṁ upasaṅkamiṁsu.  Idāni pana manaṁ labhitvā paññāpetukāmā yena santhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁsu.  
 Sabbasanthariṁ santhāgāraṁ santharitvāti yathā sabbameva santhataṁ hoti, evaṁ taṁ santharāpetvā.  Sabbapaṭhamaṁ tāva “gomayaṁ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī”ti (CS:pg.3.13) sudhāparikammakatampi bhūmiṁ allagomayena opuñchāpetvā parisukkhabhāvaṁ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṁ na paññāyati, evaṁ catujjātiyagandhehi limpāpetvā upari nānāvaṇṇe kaṭasārake santharitvā tesaṁ upari mahāpiṭṭhikakojavake ādiṁ katvā hatthattharaka-assattharaka-sīhattharaka-byagghattharakacandattharaka-sūriyattharaka-cittattharakādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbakayuttaṁ sabbokāsaṁ santharāpesuṁ.  Tena vuttaṁ “sabbasanthariṁ santhāgāraṁ santharitvā”ti.  
 Āsanāni paññāpetvāti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalatthambhaṁ nissāya mahārahaṁ Buddhāsanaṁ paññāpetvā tattha yaṁ yaṁ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṁ, taṁ taṁ paccattharitvā Bhagavato lohitakaṁ manuññadassanaṁ upadhānaṁ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittaṁ vitānaṁ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattadāmādīhi paccattharaṇehi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthaṭṭhāne pupphajālaṁ karitvā tiṁsahatthamattaṁ ṭhānaṁ paṭasāṇiyā (MA.53./III,19.) parikkhipāpetvā pacchimabhittiṁ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭha-apassayapīṭha-muṇḍapīṭhāni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā pācīnabhittiṁ nissāya attano attano mahāpiṭṭhikakojavake paññāpetvā haṁsalomādipūritāni upadhānāni ṭhapāpesuṁ “evaṁ akilamamānā sabbarattiṁ dhammaṁ suṇissāmā”ti.  Idaṁ sandhāya vuttaṁ “āsanāni paññāpetvā”ti.  
 Udakamaṇikanti mahākucchikaṁ udakacāṭiṁ.  Upaṭṭhapetvāti evaṁ Bhagavā ca bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthe vā dhovissanti pāde vā, mukhaṁ vā vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūrāpetvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhāpesuṁ.  Idaṁ sandhāya vuttaṁ “upaṭṭhapetvā”ti.  
 Telappadīpaṁ āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍāsu dīpikāsu yonakarūpakirātarūpakādīnaṁ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallakādīsu ca telappadīpaṁ jalayitvāti attho.  Yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsūti ettha pana te sakyarājāno na kevalaṁ santhāgārameva, atha kho yojanāvaṭṭe Kapilavatthusmiṁ nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje (CS:pg.3.14) ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṁ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṁ viya katvā “khīrapāyake dārake khīraṁ pāyetha, dahare kumāre lahuṁ lahuṁ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṁ mā karittha, ajja ekarattiṁ Satthā antogāme vasissati, Buddhā nāma appasaddakāmā hontī”ti bheriṁ carāpetvā sayaṁ daṇḍadīpikā ādāya yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsu.  
 (MA.53./III,20.) Atha kho Bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena navaṁ santhāgāraṁ tenupasaṅkamīti.  “Yassa dāni, bhante, Bhagavā kālaṁ maññatī”ti evaṁ kira kāle ārocite Bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṁ rattadupaṭṭaṁ kattariyā padumaṁ kantanto viya saṁvidhāya timaṇḍalaṁ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṁ parikkhipanto viya vijjullatāsassirikaṁ kāyabandhanaṁ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṁ pariyonaddhanto viya ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṁ khipamāno viya suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṁ paṭimuñcanto viya gacchantaṁ puṇṇacandaṁ rattavaṇṇavalāhakena paṭicchādayamāno viya kañcanapabbatamatthake supakkalākhārasaṁ parisiñcanto viya cittakūṭapabbatamatthakaṁ vijjullatāya parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharaṁ mahāpathaviṁ cāletvā gahitaṁ nigrodhapallavasamānavaṇṇaṁ rattavarapaṁsukūlaṁ pārupitvā gandhakuṭidvārato nikkhami kañcanaguhato sīho viya udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya ca.  Nikkhamitvā pana gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi.  
 Athassa kāyato meghamukhehi vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekamañjaripattapupphaphalaviṭape viya ārāmarukkhe kariṁsu.  Tāvadeva ca attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho Bhagavantaṁ parivāresi.  Te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṁ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṁsaṭṭhā (MA.53./III,21.) āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahī sīlasampannā samādhisampannā paññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannāti.  Tehi parivārito Bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha.  Sāriputtamoggallānādayo mahātherāpi naṁ meghavaṇṇaṁ paṁsukūlaṁ (CS:pg.3.15) pārupitvā maṇivammavammikā viya mahānāgā parivārayiṁsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā.  
 Iti Bhagavā sayaṁ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṁ Buddho bahussutabuddhehi parivārito, pattaparivāritaṁ viya kesaraṁ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṁsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṁsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavatti, marugaṇaparivārito viya Sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando, asamena Buddhavesena aparimāṇena Buddhavilāsena Kapilavatthugamanamaggaṁ paṭipajji.  
 Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṁ aggahesi.  Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato, vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṁ aggahesi.  Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvattehi moragīvavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṁ aggahesi.  Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṁ asītihatthaṭṭhānaṁ aggahesi.  Evaṁ samantā asītihatthamattaṁ ṭhānaṁ chabbaṇṇā Buddharasmiyo vijjotamānā (MA.53./III,22.) vipphandamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṁ pakkhandajālā viya cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjullatā viya vidhāviṁsu.  Sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭā nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuṭṭhitakiṁsukakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakiriṁsu.  
 Bhagavatopi asīti-anubyañjanabyāmappabhādvattiṁsavaralakkhaṇasamujjalaṁ sarīraṁ samuggatatārakaṁ viya gaganatalaṁ, vikasitamiva padumavanaṁ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṁ dvattiṁsūcandānaṁ dvattiṁsasūriyānaṁ dvattiṁsacakkavattīnaṁ dvattiṁsadevarājānaṁ dvattiṁsamahābrahmānaṁ (CS:pg.3.16) siriyā siriṁ abhibhavamānaṁ viya virocittha, yathā taṁ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhi supūritāhi samatiṁsapāramitāhi alaṅkataṁ.  Kappasatasahasādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnadānaṁ rakkhitasīlaṁ katakalyāṇakammaṁ ekasmiṁ attabhāve osaritvā vipākaṁ dātuṁ ṭhānaṁ alabhamānaṁ sambādhapattaṁ viya ahosi.  Nāvāsahassabhaṇḍaṁ ekanāvaṁ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṁ ekasakaṭaṁ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā nadīnaṁ oghassa sambhijja mukhadvāre ekato rāsībhūtakālo viya ca ahosi.  
 Imāya Buddhasiriyā obhāsamānassāpi ca Bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikasahassāni ukkhipiṁsu.  Tathā pacchato.  Vāmapasse dakkhiṇapasse.  Jātikusumacampakavanamallikarattuppalanīluppalamakulasinduvārapupphāni ceva (MA.53./III,23.) nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikameghavissaṭṭhodakavuṭṭhiyo viya vippakiriṁsu.  Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva Buddhadhammasaṅghaguṇappaṭisaṁyuttā thutighosā ca sabbadisā pūrayiṁsu.  Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṁ akkhīni amatapānaṁ viya labhiṁsu.  Imasmiṁ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassena gamanavaṇṇaṁ vattuṁ vaṭṭati.  Tatridaṁ mukhamattaṁ-- 
 	“Evaṁ sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṁ; 
 	Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako.  
 	Dakkhiṇaṁ paṭhamaṁ pādaṁ, uddharanto narāsabho; 
 	Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo.  
 	Gacchato Buddhaseṭṭhassa, heṭṭhā pādatalaṁ mudu; 
 	Samaṁ samphusate bhūmiṁ, rajasā nupalippati.  
 	Ninnaṭṭhānaṁ unnamati, gacchante lokanāyake; 
 	Unnatañca samaṁ hoti, pathavī ca acetanā.  
 	Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā; 
 	Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.  
 	Nātidūre (CS:pg.3.17) uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṁ; 
 	Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake.  
(MA.53./III,24.) Nātisīghaṁ pakkamati, sampannacaraṇo muni.  
 	Na cātisaṇikaṁ yāti, gacchamāno samāhito.  
 	Uddhaṁ adho ca tiriyaṁ, disañca vidisaṁ tathā; 
 	Na pekkhamāno so yāti, yugamattamhi pekkhati.  
 	Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino; 
 	Cāruṁ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake.  
 	Uḷurājāva sobhanto, catucārīva kesarī; 
 	Tosayanto bahū satte, puraṁ seṭṭhaṁ upāgamī”ti.  
 Vaṇṇakālo nāma kiresa, evaṁvidhesu kālesu Buddhassa sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṁ cuṇṇiyapadehi vā gāthābandhena vā yattakaṁ sakkoti, tattakaṁ vattabbaṁ.  Dukkathitanti na vattabbaṁ.  Appamāṇavaṇṇā hi Buddhā, tesaṁ Buddhāpi anavasesato vaṇṇaṁ vattuṁ asamatthā, pageva itarā pajāti.  Iminā sirivilāsena alaṅkatappaṭiyattaṁ sakyarājapuraṁ pavisitvā Bhagavā pasannacittena janena gandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjayamāno santhāgāraṁ pāvisi.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho Bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena evaṁ santhāgāraṁ tenupasaṅkamī”ti.  
 Bhagavantaṁyeva purakkhatvāti Bhagavantaṁ purato katvā.  Tattha Bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṁ katvā jātihiṅgulakena majjitvā (MA.53./III,25.) rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitarattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha.  Ayaṁ panettha porāṇānaṁ vaṇṇabhaṇanamaggo-- 
 	“Gantvāna maṇḍalamāḷaṁ, nāgavikkantacaraṇo; 
 	Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane.  
 	Tasmiṁ (CS:pg.3.18) nisinno naradammasārathi, 
 	Devātidevo satapuññalakkhaṇo.  
 	Buddhāsane majjhagato virocati, 
 	Suvaṇṇanekkhaṁ viya paṇḍukambale.  
 	Nekkhaṁ jambonadasseva, nikkhittaṁ paṇḍukambale; 
 	Virocati vītamalo, maṇiverocano yathā.  
 	Mahāsālova samphullo, nerurājāvalaṅkato; 
 	Suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā.  
 	Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī; 
 	Devānaṁ pāricchattova, sabbaphullo virocathā”ti.  
 Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāyāti ettha dhammī kathā nāma santhāgāra-anumodanappaṭisaṁyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā.  Tadā hi Bhagavā ākāsagaṅgaṁ otārento viya pathavojaṁ ākaḍḍhanto viya mahājambuṁ khandhe gahetvā cālento viya yojanikaṁ madhubhaṇḍaṁ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṁ pāyamāno viya Kapilavatthavānaṁ sakyānaṁ hitasukhāvahaṁ (MA.53./III,26.) pakiṇṇakakathaṁ kathesi.  “Āvāsadānaṁ nāmetaṁ mahārāja mahantaṁ, tumhākaṁ āvāso mayā paribhutto bhikkhusaṅghena paribhutto mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutto pana dhammaratanena paribhutto yevāti tīhi ratanehi paribhutto nāma hoti.  Āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṁ dinnameva hoti.  Bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vāpi ānisaṁso nāma paricchindituṁ na sakkā”ti nānānayavicittaṁ bahuṁ dhammakathaṁ kathetvā-- 
 	“Sītaṁ uṇhaṁ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca; 
 	Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.  
 	Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati; 
 	Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṁ.  
 	Vihāradānaṁ saṅghassa, aggaṁ Buddhena vaṇṇitaṁ; 
 	Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṁ atthamattano.  
 	Vihāre (CS:pg.3.19) kāraye ramme, vāsayettha bahussute; 
 	Tesaṁ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.  
 	Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā; 
 	Te tassa dhammaṁ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṁ.  
 	Yaṁ so dhammaṁ idhaññāya, parinibbāti anāsavo”ti. (cūḷava.295)--
 Evaṁ ayampi āvāse ānisaṁso, ayampi ānisaṁsoti bahudevarattiṁ atirekataraṁ diyaḍḍhayāmaṁ āvāsānisaṁsakathaṁ kathesi.  Tattha imā gāthāva saṅgahaṁ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṁ na ārohati. (MA.53./III,27.) Sandassesīti-ādīni vuttatthāneva.
 Āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesīti dhammakathaṁ kathāpetukāmo jānāpesi.  Atha kasmā Sāriputtamahāmoggallānamahākassapādīsu asītimahātheresu vijjamānesu Bhagavā Ānandattherassa bhāramakāsīti.  Parisajjhāsayavasena.  Āyasmā hi Ānando bahussutānaṁ aggo, pahosi parimaṇḍalehi padabyañjanehi madhuradhammakathaṁ kathetunti sākiyamaṇḍale pākaṭo paññāto.  Tassa sakyarājūhi vihāraṁ gantvāpi dhammakathā sutapubbā, orodhā pana nesaṁ na yathāruciyā vihāraṁ gantuṁ labhanti, tesaṁ etadahosi-- “Aho vata Bhagavā appaṁyeva dhammakathaṁ kathetvā amhākaṁ ñātiseṭṭhassa Ānandassa bhāraṁ kareyyā”ti.  Tesaṁ ajjhāsayavasena Bhagavā tasseva bhāramakāsi.
 Sekho pāṭipadoti paṭipannako sekhasamaṇo.  So tuyhaṁ paṭibhātu upaṭṭhātu, tassa paṭipadaṁ desehīti paṭipadāya puggalaṁ niyametvā dasseti.  Kasmā pana Bhagavā imaṁ paṭipadaṁ niyamesi?  Bahūhi kāraṇehi.  Ime tāva sakyā maṅgalasālāya maṅgalaṁ paccāsīsanti vaḍḍhiṁ icchanti, ayañca sekhapaṭipadā mayhaṁ sāsane maṅgalapaṭipadā vaḍḍhamānakapaṭipadātipi imaṁ paṭipadaṁ niyamesi.  Tassañca parisati sekhāva bahū nisinnā, te attanā paṭividdhaṭṭhāne kathīyamāne akilamantāva sallakkhessantītipi imaṁ paṭipadaṁ niyamesi.  Āyasmā ca Ānando sekhapaṭisambhidāpattova, so attanā paṭividdhe paccakkhaṭṭhāne kathento akilamanto viññāpetuṁ sakkhissatītipi imaṁ paṭipadaṁ niyamesi.  Sekhapaṭipadāya ca tissopi sikkhā osaṭā (CS:pg.3.20) tattha (MA.53./III,28.) adhisīlasikkhāya kathitāya sakalaṁ vinayapiṭakaṁ kathitameva hoti, adhicittasikkhāya kathitāya sakalaṁ suttantapiṭakaṁ kathitaṁ hoti, adhipaññāsikkhāya kathitāya sakalaṁ abhidhammapiṭakaṁ kathitaṁ hoti, Ānando ca bahussuto tipiṭakadharo, so pahoti tīhi piṭakehi tisso sikkhā kathetuṁ, evaṁ kathite sakyānaṁ maṅgalameva vaḍḍhiyeva bhavissatītipi imaṁ paṭipadaṁ niyamesi.  
 Piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati?  Bhagavato hi chabbassāni padhānaṁ padahantassa mahantaṁ kāyadukkhaṁ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji.  Akāraṇaṁ vā etaṁ.  Pahoti hi Bhagavā uppannaṁ vedanaṁ vikkhambhetvā ekampi dvepi sattāhe ekapallaṅkena nisīdituṁ.  Santhāgārasālaṁ pana catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi, tattha pādadhovanaṭṭhānato yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṁ nipphannaṁ.  Dhammāsanaṁ patto thokaṁ ṭhatvā nisīdi, ettake ṭhānaṁ.  Diyaḍḍhayāmaṁ dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā.  Idāni dakkhiṇena passena thokaṁ nipanne sayanaṁ nipphajjissatīti evaṁ catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi.  Upādinnakasarīrañca nāma “no āgilāyatī”ti na vattabbaṁ, tasmā ciraṁ nisajjāya sañjātaṁ appakampi āgilāyanaṁ gahetvā evamāha.  
 Saṅghāṭiṁ paññāpetvāti santhāgārassa kira ekapasse te rājāno paṭṭasāṇiṁ parikkhipāpetvā kappiyamañcakaṁ paññapetvā kappiyapaccattharaṇena attharitvā upari suvaṇṇa-tāraka-gandhamālā-dāmapaṭimaṇḍitaṁ vitānaṁ bandhitvā gandhatelappadīpaṁ āropayiṁsu “Appeva nāma Satthā dhammāsanato (MA.53./III,29.) vuṭṭhāya thokaṁ vissamanto idha nipajjeyya, evaṁ no imaṁ santhāgāraṁ Bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī”ti.  Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṁ paññapetvā nipajji.  Uṭṭhānasaññaṁ manasi karitvāti ettakaṁ kālaṁ atikkamitvā vuṭṭhahissāmīti vuṭṭhānasaññaṁ citte ṭhapetvā.  
 23. Mahānāmaṁ sakkaṁ āmantesīti so kira tasmiṁ kāle tassaṁ parisati jeṭṭhako pāmokkho, tasmiṁ saṅgahite sesaparisā saṅgahitāva (CS:pg.3.21) hotīti thero tameva āmantesi.  Sīlasampannoti sīlena sampanno, sampannasīlo paripuṇṇasīloti attho.  Saddhammehīti sundaradhammehi, sataṁ vā sappurisānaṁ dhammehi.  
 24. Kathañca mahānāmāti iminā ettakena ṭhānena sekhapaṭipadāya mātikaṁ ṭhapetvā paṭipāṭiyā vitthāretukāmo evamāha.  Tattha sīlasampannoti-ādīni “sampannasīlā, bhikkhave, viharathā”ti ākaṅkheyyasuttādīsu vuttanayeneva veditabbāni.  
 25. Kāyaduccaritenāti-ādīsu upayogatthe karaṇavacanaṁ, hiriyitabbāni kāyaduccaritādīni hiriyati jigucchatīti attho.  Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṁ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho.  Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo anosakkitamānaso.  Pahānāyāti pahānatthāya. (MA.53./III,30.) Upasampadāyāti paṭilābhatthāya.  Thāmavāti vīriyathāmena samannāgato.  Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo.  Anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo.  Paramenāti uttamena.  Satinepakkenāti satiyā ca nipakabhāvena ca.  Kasmā pana satibhājaniye paññā āgatāti?  Satiyā balavabhāvadīpanatthaṁ.  Paññāvippayuttā hi sati dubbalā hoti, sampayuttā balavatīti.  
 Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṁ cetiyaṅgaṇavattādi asīti mahāvattapaṭipattipūraṇaṁ.  Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṁ sakkaccaṁ uddisana-uddisāpana-dhammosāraṇa-dhammadesanā-upanisinnakathā-anumodaniyādivasena pavattitaṁ vacīkammaṁ.  Saritā anussaritāti tasmiṁ kāyena cirakate “kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti.  Tadubhayampi rūpaṁ, taṁsamuṭṭhāpikā cittacetasikā arūpaṁ.  Iti ime rūpārūpadhammā evaṁ uppajjitvā evaṁ niruddhā”ti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṁ samuṭṭhāpetīti attho.  Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā.  Tāya satiyā esa sakimpi saraṇena saritā, punappunaṁ saraṇena anussaritāti veditabbā.  
 Udayatthagāminiyāti (CS:pg.3.22) pañcannaṁ khandhānaṁ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṁ samatthāya.  Ariyāyāti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya.  Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgībhūto.  (MA.53./III,31.) Nibbedhikāyāti sāyeva nibbijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho.  Tattha maggapaññāya samucchedavasena anibbiddhapubbaṁ apadālitapubbaṁ lobhakkhandhaṁ dosakkhandhaṁ mohakkhandhaṁ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā.  Vipassanāpaññāya tadaṅgavasena nibbedhikāya maggapaññāya paṭilābhasaṁvattanato cāti vipassanā “nibbedhikā”ti vattuṁ vaṭṭati.  Sammā dukkhakkhayagāminiyāti idhāpi maggapaññā “sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhaṁ khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma.  Vipassanā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī.  Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhasaṁvattanato esā dukkhakkhayagāminī”ti veditabbā.  
 26. Abhicetasikānanti abhicittaṁ seṭṭhacittaṁ sitānaṁ nissitānaṁ.  Diṭṭhadhammasukhavihārānanti appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūnaṁ.  Nikāmalābhīti icchiticchitakkhaṇe samāpajjitā.  Akicchalābhīti nidukkhalābhī.  Akasiralābhīti vipulalābhī.  Paguṇabhāvena eko icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṁ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme pana akilamanto vikkhambhetuṁ na sakkoti, so attano anicchāya khippameva vuṭṭhāti, yathāparicchedavasena samāpattiṁ ṭhapetuṁ na sakkoti ayaṁ kicchalābhī kasiralābhī nāma.  Eko icchiticchitakkhaṇe ca samāpajjituṁ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme ca akilamanto vikkhambheti, so yathāparicchedavaseneva vuṭṭhātuṁ sakkoti, ayaṁ akicchalābhī akasiralābhī nāma.  
 (MA.53./III,32.) 27. Ayaṁ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipadoti mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado vipassanāgabbhāya vaḍḍhamānakapaṭipadāya samannāgatoti vuccatīti dasseti.  Apuccaṇḍatāyāti apūti-aṇḍatāya.  Bhabbo abhinibbhidāyāti vipassanādiñāṇappabhedāya bhabbo.  Sambodhāyāti ariyamaggāya.  Anuttarassa yogakkhemassāti arahattaṁ (CS:pg.3.23) anuttaro yogakkhemo nāma, tadabhigamāya bhabboti dasseti.  Yā panāyamettha atthadīpanatthaṁ upamā āhaṭā, sā Cetokhilasutte vuttanayeneva veditabbā.  Kevalañhi tattha-- “Tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṁ viya hi imassa bhikkhuno ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo”ti yaṁ evaṁ opammasaṁsandanaṁ āgataṁ, taṁ idha evaṁ sīlasampanno hotīti-ādivacanato-- “Tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṁ viya imassa bhikkhuno sīlasampannatādīhi pannarasehi dhammehi samaṅgibhāvo”ti.  Evaṁ yojetvā veditabbaṁ.  Sesaṁ sabbattha vuttasadisameva.  
 28. Imaṁyeva anuttaraṁ upekkhāsatipārisuddhinti imaṁ paṭhamādijjhānehi asadisaṁ uttamaṁ catutthajjhānikaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ.  Paṭhamābhinibbhidāti paṭhamo ñāṇabhedo.  Dutiyādīsupi eseva nayo.  Kukkuṭacchāpako pana ekavāraṁ mātukucchito ekavāraṁ aṇḍakosatoti dve vāre jāyati.  Ariyasāvako tīhi vijjāhi tāyo vāre jāyati.  Pubbenivāsacchādakaṁ tamaṁ (MA.53./III,33.) vinodetvā pubbenivāsañāṇena paṭhamaṁ jāyati, sattānaṁ cutipaṭisandhicchādakaṁ tamaṁ vinodetvā dibbacakkhuñāṇena dutiyaṁ jāyati, catusaccapaṭicchādakaṁ tamaṁ vinodetvā āsavakkhayañāṇena tatiyaṁ jāyati.  
 29. Idampissa hoti caraṇasminti idampi sīlaṁ assa bhikkhuno caraṇaṁ nāma hotīti attho.  Caraṇaṁ nāma bahu anekavidhaṁ, sīlādayo pannarasadhammā, tattha idampi ekaṁ caraṇanti attho.  Padattho pana carati tena agatapubbaṁ disaṁ gacchatīti caraṇaṁ.  Esa nayo sabbattha.  
 Idampissa hoti vijjāyāti idaṁ pubbenivāsañāṇaṁ tassa vijjā nāma hotīti attho.  Vijjā nāma bahu anekavidhā, vipassanañāṇādīni aṭṭha ñāṇāni, tattha idampi ñāṇaṁ ekā vijjātipi attho.  Padattho pana vinivijjhitvā etāya jānātīti vijjā.  Esa nayo sabbattha.  Vijjāsampanno itipīti tīhi vijjāhi vijjāsampanno itipi.  Caraṇasampanno itipīti pañcadasahi dhammehi caraṇasampanno itipi.  Tadubhayena pana vijjācaraṇasampanno itipīti.  
 30. Sanaṅkumārenāti (CS:pg.3.24) porāṇakakumārena, cirakālato paṭṭhāya kumāroti paññātena.  So kira manussapathe pañcacūḷakakumārakakāle jhānaṁ nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti, tassa so attabhāvo piyo ahosi manāpo, tasmā tādiseneva attabhāvena carati, tena naṁ sanaṅkumāroti sañjānanti.  (MA.53./III,34.) Janetasminti janitasmiṁ, pajāyāti attho.  Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṁ gottaṁ paṭisaranti “Ahaṁ Gotamo, ahaṁ Kassapo”ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho.  Anumatā Bhagavatāti mama pañhabyākaraṇena saddhiṁ saṁsanditvā desitāti Ambaṭṭhasutte Buddhena Bhagavatā-- “Ahampi, Ambaṭṭha, evaṁ vadāmi -- 
 	‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ, ye gottapaṭisārino; 
 	Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti”.  (dī.ni.1.277)-- 
 Evaṁ bhāsantena anuññātā anumoditā.  Sādhu sādhu Ānandāti, Bhagavā kira ādito paṭṭhāya niddaṁ anokkamantova imaṁ suttaṁ sutvā ānandena sekhapaṭipadāya kūṭaṁ gahitanti ñatvā uṭṭhāya pallaṅkaṁ ābhujitvā nisinno sādhukāraṁ adāsi.  Ettāvatā ca pana idaṁ suttaṁ jinabhāsitaṁ nāma jātaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Sekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.54.)4.Potaliyasuttavaṇṇanā 

 31. Evaṁ me sutanti Potaliyasuttaṁ.  Tattha Aṅguttarāpesūti Aṅgāyeva so janapado, mahiyā panassa uttarena yā āpo, tāsaṁ avidūrattā uttarāpotipi vuccati.  Kataramahiyā uttarena yā āpoti, mahāmahiyā.  Tatthāyaṁ āvibhāvakathā-- ayaṁ kira Jambudīpo (MA.54./III,35.) dasasahassayojanaparimāṇo.  Tattha ca catusahassayojanappamāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo samuddoti saṅkhaṁ gato (CS:pg.3.25) Tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti.  Tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ceva gambhīratāya ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinīdaho sīhapapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā.  Tesu anotattadaho sudassanakūṭaṁ citrakūṭaṁ kāḷakūṭaṁ gandhamādanakūṭaṁ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto.  
 Tattha sudassanakūṭaṁ sovaṇṇamayaṁ dviyojanasatubbedhaṁ antovaṅkaṁ kākamukhasaṇṭhānaṁ tameva saraṁ paṭicchādetvā ṭhitaṁ.  Citrakūṭaṁ sabbaratanamayaṁ.  Kāḷakūṭaṁ añjanamayaṁ.  Gandhamādanakūṭaṁ sānumayaṁ abbhantare muggavaṇṇaṁ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikagandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṁ nānappakāra-osadhasañchannaṁ, kāḷapakkha-uposathadivase ādittamiva aṅgāraṁ jalantaṁ tiṭṭhati.  Kelāsakūṭaṁ rajatamayaṁ.  Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni, tameva saraṁ paṭicchādetvā ṭhitāni. (MA.54./III,36.) Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo ca tesu sandanti.  Taṁ sabbampi udakaṁ anotattameva pavisati.  Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṁ karonti, ujuṁ gacchantā na karonti, tenevassa anotattanti saṅkhā udapādi.  
 Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmaludakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā ca iddhimanto ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo uyyānakīḷakaṁ kīḷanti.  
 Tassa catūsu passesu sīhamukhaṁ hatthimukhaṁ assamukhaṁ usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti.  Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti.  Hatthimukhādīhi hatthi-assa-usabhā.  Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṁ tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma (CS:pg.3.26) Pācīnahimavanteneva amanussapathaṁ gantvā mahāsamuddaṁ pavisati.  Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṁ katvā Pacchimahimavanteneva Uttarahimavanteneva ca amanussapathaṁ gantvā mahāsamuddaṁ pavisanti.  Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṁ tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā dakkhiṇena ujukaṁ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṁ paharitvā vuṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā ca hutvā ākāsena saṭṭhiyojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno.  Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṁ bhinditvā pāsāṇaṁ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gatā.  Tato ghanapathaviṁ bhinditvā umaṅgena saṭṭhiyojanāni gantvā viñjhuṁ nāma (MA.54./III,37.) tiracchānapabbataṁ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattanti.  Sā tikkhattuṁ anotattaṁ padakkhiṇaṁ katvā gataṭṭhāne āvaṭṭagaṅgāti vuccati.  Ujukaṁ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgāti, ākāsena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgāti, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇīti, kūlaṁ bhinditvā pāsāṇaṁ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati.  Viñjhuṁ nāma tiracchānapabbataṁ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne pana gaṅgā yamunā Aciravatī sarabhū mahīti pañcadhā saṅkhaṁ gatā.  Evametā pañca mahānadiyo Himavantato pabhavanti.  Tāsu yā ayaṁ pañcamī mahī nāma, sā idha mahāmahīti adhippetā.  Tassā uttarena yā āpo, tāsaṁ avidūrattā so janapado aṅguttarāpoti veditabbo.  Tasmiṁ aṅguttarāpesu janapade.  
 Āpaṇaṁ nāmāti tasmiṁ kira nigame vīsati āpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṁ.  Iti so āpaṇānaṁ ussannattā āpaṇantveva saṅkhaṁ gato.  Tassa ca nigamassa avidūre nadītīre ghanacchāyo ramaṇīyo bhūmibhāgo mahāvanasaṇḍo, tasmiṁ Bhagavā viharati.  Tenevettha vasanaṭṭhānaṁ na niyāmitanti veditabbaṁ.  Yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti (CS:pg.3.27) bhikkhusaṅghaṁ vasanaṭṭhānaṁ pesetvā ekakova upasaṅkami Potaliyaṁ gahapatiṁ sandhāya.  Potaliyopi kho gahapatīti Potaliyoti evaṁnāmako gahapati.  Sampannanivāsanapāvuraṇoti paripuṇṇanivāsanapāvuraṇo (MA.54./III,38.) ekaṁ dīghadasaṁ sāṭakaṁ nivattho ekaṁ pārutoti attho.  Chattupāhanāhīti chattaṁ gahetvā upāhanā āruyhāti attho.  Āsanānīti pallaṅkapīṭhapalālapīṭhakādīni.  Antamaso sākhābhaṅgampi hi āsananteva vuccati.  Gahapativādenāti gahapatīti iminā vacanena.  Samudācaratīti voharati.  
 Bhagavantaṁ etadavocāti tatiyaṁ gahapatīti vacanaṁ adhivāsetuṁ asakkonto Bhagavantametaṁ “tayidaṁ, bho, Gotamā”ti-ādivacanaṁ avoca.  Tattha nacchannanti na anucchavikaṁ.  Nappatirūpanti na sāruppaṁ.  Ākārāti-ādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni.  Dīghadasavatthadhāraṇa-kesamassunakhaṭhapanādīni hi sabbāneva gihibyañjanāni tassa gihibhāvaṁ pākaṭaṁ karontīti ākārā, gihisaṇṭhānena saṇṭhitattā liṅgā, gihibhāvassa sañjānananimittatāya nimittāti vuttā.  Yathā taṁ gahapatissāti yathā gahapatissa ākāraliṅganimittā bhaveyyuṁ, tatheva tuyhaṁ.  Tena tāhaṁ evaṁ samudācarāmīti dasseti.  Atha so yena kāraṇena gahapativādaṁ nādhivāseti, taṁ pakāsento “tathā hi pana me”ti-ādimāha.  
 Niyyātanti niyyātitaṁ.  Anovādī anupavādīti “tātā, kasatha, vapatha, vaṇippathaṁ payojethā”ti-ādinā hi nayena ovadanto ovādī nāma hoti.  “Tumhe na kasatha, na vapatha, na vaṇippathaṁ payojetha, kathaṁ jīvissatha, puttadāraṁ vā bharissathā”ti-ādinā nayena pana upavadanto upavādī nāma hoti.  Ahaṁ pana ubhayampi taṁ na karomi.  Tenāhaṁ tattha anovādī anupavādīti dasseti.  (MA.54./III,39.) Ghāsacchādanaparamo viharāmīti ghāsamattañceva acchādanamattañca paramaṁ katvā viharāmi, tato paraṁ natthi, na ca patthemīti dīpeti.  
 32.  Giddhilobho pahātabboti gedhabhūto lobho pahātabbo.  Anindārosanti anindābhūtaṁ aghaṭṭanaṁ.  Nindārosoti nindāghaṭṭanā.  Vohārasamucchedāyāti ettha vohāroti byavahāravohāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi.  Tattha-- 
 	“Yo (CS:pg.3.28) hi koci manussesu, vohāraṁ upajīvati; 
 	Evaṁ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo”ti.  (ma.ni.2.457)-- 
 Ayaṁ byavahāravohāro nāma.  “Saṅkhā samaññā paññatti vohāro”ti (dha.sa.1313-1315) ayaṁ paṇṇattivohāro nāma.  “Tathā tathā voharati aparāmasan”ti (ma.ni.3.332) ayaṁ vacanavohāro nāma.  “Aṭṭha ariyavohārā aṭṭha anariyavoharā”ti (a.ni.8.67) ayaṁ cetanāvohāro nāma, ayamidhādhippeto.  Yasmā vā pabbajitakālato paṭṭhāya gihīti cetanā natthi, samaṇoti cetanā hoti.  Gihīti vacanaṁ natthi, samaṇoti vacanaṁ hoti.  Gihīti paṇṇatti natthi, samaṇoti paṇṇatti hoti.  Gihīti byavahāro natthi, samaṇoti vā pabbajitoti vā byavahāro hoti.  Tasmā sabbepete labbhanti.  
 33.  Yesaṁ kho ahaṁ saṁyojanānaṁ hetu pāṇātipātīti ettha pāṇātipātova saṁyojanaṁ.  Pāṇātipātasseva hi hetu pāṇātipātapaccayā pāṇātipātī nāma hoti.  Pāṇātipātānaṁ pana bahutāya “yesaṁ kho ahan”ti vuttaṁ. (MA.54./III,40.) Tesāhaṁ saṁyojanānanti tesaṁ ahaṁ pāṇātipātabandhanānaṁ.  Pahānāya samucchedāya paṭipannoti iminā apāṇātipātasaṅkhātena kāyikasīlasaṁvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipanno.  Attāpi maṁ upavadeyyāti kunthakipillikampi nāma jīvitā avoropanakasāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṁ na sakkomi, kiṁ mayhaṁ pabbajjāyāti evaṁ attāpi maṁ upavadeyya.  Anuviccāpi maṁ viññū garaheyyunti evarūpe nāma sāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṁ na sakkoti, kiṁ etassa pabbajjāyāti evaṁ anuvicca tulayitvā pariyogāhetvā aññepi viññū paṇḍitā garaheyyuṁ.  Etadeva kho pana saṁyojanametaṁ nīvaraṇanti dasasu saṁyojanesu pañcasu ca nīvaraṇesu apariyāpannampi “aṭṭha nīvaraṇā”ti desanāvasenetaṁ vuttaṁ.  Vaṭṭabandhanaṭṭhena hi hitapaṭicchādanaṭṭhena ca saṁyojanantipi nīvaraṇantipi vuttaṁ.  Āsavāti pāṇātipātakāraṇā eko avijjāsavo uppajjati.  Vighātapariḷāhāti vighātā ca pariḷāhā ca.  Tattha (CS:pg.3.29) vighātaggahaṇena kilesadukkhañca vipākadukkhañca gahitaṁ, pariḷāhaggahaṇenapi kilesapariḷāho ca vipākapariḷāho ca gahito.  Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.  
 34-40. Ayaṁ pana viseso-- tesāhaṁ saṁyojanānaṁ pahānāyāti imasmiṁ pade iminā dinnādānasaṅkhātena kāyikasīlasaṁvarena, saccavācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṁvarena, apisuṇāvācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṁvarena, agiddhilobhasaṅkhātena mānasikasīlasaṁvarena, anindārosasaṅkhātena kāyikavācasikasīlasaṁvarena (MA.54./III,41.) akodhupāyāsasaṅkhātena mānasikasīlasaṁvarena, anatimānasaṅkhātena mānasikasīlasaṁvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipannoti evaṁ sabbavāresu yojanā kātabbā.  
 Attāpi maṁ upavadeyya anuviccāpi maṁ viññū garaheyyunti imesu pana padesu tiṇasalākampi nāma upādāya adinnaṁ aggahaṇasāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi viramituṁ na sakkomi, kiṁ mayhaṁ pabbajjāyāti evaṁ attāpi maṁ upavadeyya.  Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi oramituṁ na sakkoti, kiṁ imassa pabbajjāyāti evaṁ anuviccāpi maṁ viññū garaheyyuṁ?  Hasāpekkhatāyapi nāma davakamyatāya vā musāvādaṁ akaraṇasāsane pabbajitvā.  Sabbākārena pisuṇaṁ akaraṇasāsane nāma pabbajitvā.  Appamattakampi giddhilobhaṁ akaraṇasāsane nāma pabbajitvāpi.  Kakacena aṅgesu okkantiyamānesupi nāma paresaṁ nindārosaṁ akaraṇasāsane pabbajitvā.  Chinnakhāṇukaṇṭakādīsupi nāma kodhupāyāsaṁ akaraṇasāsane pabbajitvā.  Adhimānamattampi nāma mānaṁ akaraṇasāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṁ na sakkomi, kiṁ mayhaṁ pabbajjāyāti evaṁ attāpi maṁ upavadeyya.  Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṁ na sakkoti, kiṁ imassa pabbajjāyāti evaṁ anuviccāpi maṁ viññū garaheyyunti evaṁ sabbavāresu yojanā kātabbā.  
 Āsavāti imasmiṁ pana pade adinnādānakāraṇā (MA.54./III,42.) kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavoti tayo āsavā uppajjanti, tathā musāvādakāraṇā pisuṇāvācākāraṇā ca, giddhilobhakāraṇā diṭṭhāsavo avijjāsavo (CS:pg.3.30) ca, nindārosakāraṇā avijjāsavova, tathā kodhupāyāsakāraṇā, atimānakāraṇā bhavāsavo avijjāsavo cāti dveva āsavā uppajjantīti evaṁ āsavuppatti veditabbā.  
 Imesu pana aṭṭhasupi vāresu asammohatthaṁ puna ayaṁ saṅkhepavinicchayo-- purimesu tāva catūsu viramituṁ na sakkomīti vattabbaṁ, pacchimesu pajahituṁ na sakkomīti.  Pāṇātipātanindārosakodhupāyāsesu ca eko avijjāsavova hoti, adinnādānamusāvādapisuṇāvācāsu kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo, giddhilobhe diṭṭhāsavo avijjāsavo, atimāne bhavāsavo avijjāsavo, apāṇātipātaṁ dinnādānaṁ kāyikaṁ sīlaṁ, amusā apisuṇaṁ vācasikasīlaṁ, ṭhapetvā anindārosaṁ sesāni tīṇi mānasikasīlāni.  Yasmā pana kāyenapi ghaṭṭeti roseti vācāyapi, tasmā anindāroso dve ṭhānāni yāti, kāyikasīlampi hoti vācasikasīlampi.  Ettāvatā kiṁ kathitaṁ?  Pātimokkhasaṁvarasīlaṁ.  Pātimokkhasaṁvarasīle ṭhitassa ca bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānavasena gihivohārasamucchedo kathitoti veditabbo.  
 
 Kāmādīnavakathāvaṇṇanā 

 42. Vitthāradesanāyaṁ tamenaṁ dakkhoti padassa upasumbheyyāti iminā saddhiṁ sambandho veditabbo.  Idaṁ vuttaṁ hoti, tamenaṁ kukkuraṁ upasumbheyya, tassa samīpe khipeyyāti attho.  Aṭṭhikaṅkalanti uraṭṭhiṁ vā piṭṭhikaṇṭakaṁ vā sīsaṭṭhiṁ vā.  Tañhi nimmaṁsattā kaṅkalanti vuccati. (MA.54./III,43.) Sunikkantaṁ nikkantanti yathā sunikkantaṁ hoti, evaṁ nikkantaṁ nillikhitaṁ, yadettha allīnamaṁsaṁ atthi, taṁ sabbaṁ nillikhitvā aṭṭhimattameva katanti attho.  Tenevāha “nimmaṁsan”ti.  Lohitaṁ pana makkhitvā tiṭṭhati, tena vuttaṁ “lohitamakkhitan”ti.  
 Bahudukkhā bahupāyāsāti diṭṭhadhammikasamparāyikehi dukkhehi bahudukkhā, upāyāsasaṁkilesehi bahupāyāsa.  Yāyaṁ upekkhā nānattā nānattasitāti yā ayaṁ pañcakāmaguṇārammaṇavasena nānāsabhāvā, tāneva (CS:pg.3.31) ca ārammaṇāni nissitattā “nānattasitā”ti vuccati pañcakāmaguṇūpekkhā, taṁ abhinivajjetvā.  Ekattā ekattasitāti catutthajjhānupekkhā, sā hi divasampi ekasmiṁ ārammaṇe uppajjanato ekasabhāvā, tadeva ekaṁ ārammaṇaṁ nissitattā ekattasitā nāma.  Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhantīti yattha catutthajjhānupekkhāyaṁ yaṁ upekkhaṁ āgamma yaṁ paṭicca sabbena sabbaṁ aparisesā lokāmisasaṅkhātā pañcakāmaguṇāmisā nirujjhanti.  Pañcakāmaguṇāmisāti ca kāmaguṇārammaṇachandarāgā, gahaṇaṭṭhena teyeva ca upādānātipi vuttā.  Tamevūpekkhaṁ bhāvetīti taṁ lokāmisūpādānānaṁ paṭipakkhabhūtaṁ catutthajjhānupekkhameva vaḍḍheti.  
 (MA.54./III,44.) 43. Uḍḍīyeyyāti uppatitvā gaccheyya.  Anupatitvāti anubandhitvā.  Vitaccheyyunti mukhatuṇḍakena ḍaṁsantā taccheyyuṁ.  Vissajjeyyunti maṁsapesiṁ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyuṁ.  
 47. Yānaṁ vā poriseyyanti purisānucchavikaṁ yānaṁ.  Pavaramaṇikuṇḍalanti nānappakāraṁ uttamamaṇiñca kuṇḍalañca.  Sāni harantīti attano bhaṇḍakāni gaṇhanti.  
 48. Sampannaphalanti madhuraphalaṁ.  Upapannaphalanti phalūpapannaṁ bahuphalaṁ.  
 49. Anuttaranti uttamaṁ pabhassaraṁ nirupakkilesaṁ.  
 50. Ārakā ahaṁ, bhanteti pathavito nabhaṁ viya samuddassa orimatīrato paratīraṁ viya ca suvidūravidūre ahaṁ.  Anājānīyeti gihivohārasamucchedanassa kāraṇaṁ ajānanake.  Ājānīyabhojananti kāraṇaṁ jānantehi bhuñjitabbaṁ bhojanaṁ.  Anājānīyabhojananti kāraṇaṁ ajānantehi bhuñjitabbaṁ bhojanaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya Potaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (MA.55./III,45.)
 (M.55.)5.Jīvakasuttavaṇṇanā 

 51. Evaṁ (CS:pg.3.32) me sutanti Jīvakasuttaṁ.  Tattha jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti ettha jīvatīti jīvako.  Kumārena bhatoti komārabhacco.  Yathāha-- “Kiṁ etaṁ bhaṇe kākehi samparikiṇṇanti?  Dārako devāti.  Jīvati bhaṇeti?  Jīvati devāti.  Tena hi bhaṇe taṁ dārakaṁ amhākaṁ antepuraṁ netvā dhātīnaṁ detha posetunti.  Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṁ akaṁsu, kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṁ akaṁsū”ti (mahāva.328).  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārena pana jīvakavatthu khandhake āgatameva.  Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya Vinayaṭṭhakathāya vuttā.  
 Ayaṁ pana jīvako ekasmiṁ samaye Bhagavato dosābhisannaṁ kāyaṁ virecetvā sīveyyakaṁ dussayugaṁ datvā vatthānumodanapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi-- “mayā divasassa dvattikkhattuṁ Buddhupaṭṭhānaṁ gantabbaṁ, idañca veḷuvanaṁ atidūre, mayhaṁ uyyānaṁ ambavanaṁ āsannataraṁ, yaṁnūnāhamettha Bhagavato vihāraṁ kāreyyan”ti. (MA.55./III,46.) So tasmiṁ ambavane rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā Bhagavato anucchavikaṁ gandhakuṭiṁ kāretvā ambavanaṁ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā Buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ cīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṁ pātetvā vihāraṁ niyyātesi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ-- “jīvakassa komārabhaccassa ambavane”ti.  
 Ārabhantīti ghātenti.  Uddissakatanti uddisitvā kataṁ.  Paṭiccakammanti attānaṁ paṭicca kataṁ.  Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṁ adhivacanaṁ, taṁ paṭicca kammamettha atthīti maṁsaṁ “paṭiccakamman”ti vuttaṁ hoti yo evarūpaṁ maṁsaṁ paribhuñjati, sopi tassa kammassa dāyādo hoti, vadhakassa viya tassāpi pāṇaghātakammaṁ hotīti tesaṁ laddhi.  Dhammassa cānudhammaṁ byākarontīti Bhagavatā vuttakāraṇassa anukāraṇaṁ kathenti.  Ettha ca kāraṇaṁ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṁsaparibhogo, anukāraṇaṁ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṁ.  Yasmā pana Bhagavā uddissakataṁ na paribhuñjati, tasmā neva taṁ kāraṇaṁ hoti, na titthiyānaṁ tathā byākaraṇaṁ (CS:pg.3.33) anukāraṇaṁ.  Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṁ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbakāraṇaṁ koci appamattakopi kiṁ na (MA.55./III,47.) āgacchati Idaṁ vuttaṁ hoti-- “Kiṁ sabbākārenapi tumhākaṁ vāde gārayhaṁ kāraṇaṁ natthī”ti.  Abbhācikkhantīti abhibhavitvā ācikkhanti.  
 52. Ṭhānehīti kāraṇehi.  Diṭṭhādīsu diṭṭhaṁ nāma bhikkhūnaṁ atthāya migamacche vadhitvā gayhamānaṁ diṭṭhaṁ.  Sutaṁ nāma bhikkhūnaṁ atthāya migamacche vadhitvā gahitanti sutaṁ.  Parisaṅkitaṁ nāma diṭṭhaparisaṅkitaṁ sutaparisaṅkitaṁ tadubhayavimuttaparisaṅkitanti tividhaṁ hoti.  
 Tatrāyaṁ sabbasaṅgāhakavinicchayo-- idha bhikkhū passanti manusse jālavāgurādihatthe gāmato vā nikkhamante araññe vā vicarante.  Dutiyadivase ca nesaṁ taṁ gāmaṁ piṇḍāya paviṭṭhānaṁ samacchamaṁsaṁ piṇḍapātaṁ abhiharanti.  Te tena diṭṭhena parisaṅkanti “bhikkhūnaṁ nu kho atthāya katan”ti, idaṁ diṭṭhaparisaṅkitaṁ nāma, etaṁ gahetuṁ na vaṭṭati.  Yaṁ evaṁ aparisaṅkitaṁ, taṁ vaṭṭati.  Sace pana te manussā “kasmā, bhante, na gaṇhathā”ti pucchitvā tamatthaṁ sutvā “nayidaṁ, bhante, bhikkhūnaṁ atthāya kataṁ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṁ atthāya vā katan”ti vadanti, kappati.  
 Na heva kho bhikkhū passanti, apica suṇanti “manussā kira jālavāgurādihatthā gāmato vā nikkhamanti araññe vā vicarantī”ti.  Dutiyadivase ca nesaṁ taṁ gāmaṁ piṇḍāya paviṭṭhānaṁ samacchamaṁsaṁ piṇḍapātaṁ abhiharanti.  Te tena sutena parisaṅkanti “bhikkhūnaṁ nu kho atthāya katan”ti, idaṁ sutaparisaṅkitaṁ nāma, etaṁ gahetuṁ na vaṭṭati.  Yaṁ evaṁ aparisaṅkitaṁ, taṁ vaṭṭati.  Sace pana te manussā “kasmā, bhante, na gaṇhathā”ti pucchitvā tamatthaṁ sutvā “nayidaṁ, bhante, bhikkhūnaṁ atthāya kataṁ, (MA.55./III,48.) amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṁ atthāya vā katan”ti vadanti, kappati. Na heva kho pana passanti na suṇanti, apica tesaṁ gāmaṁ piṇḍāya paviṭṭhānaṁ pattaṁ gahetvā samacchamaṁsaṁ piṇḍapātaṁ abhisaṅkharitvā abhiharanti.  Te parisaṅkanti “bhikkhūnaṁ nu kho atthāya katan”ti, idaṁ tadubhayavimuttaparisaṅkitaṁ nāma.  Etampi gahetuṁ na vaṭṭati.  Yaṁ evaṁ aparisaṅkitaṁ, taṁ vaṭṭati (CS:pg.3.34) Sace pana te manussā “kasmā, bhante, na gaṇhathā”ti pucchitvā tamatthaṁ sutvā “nayidaṁ, bhante, bhikkhūnaṁ atthāya kataṁ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṁ atthāya vā kataṁ, pavattamaṁsaṁ vā kataṁ, kappiyameva labhitvā bhikkhūnaṁ atthāya sampāditan”ti vadanti, kappati.  
 Matānaṁ petakiccatthāya maṅgalādīnaṁ vā atthāya katepi eseva nayo.  Yaṁ yañhi bhikkhūnaṁyeva atthāya akataṁ, yattha ca nibbematikā honti, taṁ sabbaṁ kappati.  Sace pana ekasmiṁ vihāre bhikkhū uddissa kataṁ hoti, te ca attano atthāya katabhāvaṁ na jānanti, aññe jānanti.  Ye jānanti, tesaṁ na vaṭṭati, itaresaṁ vaṭṭati.  Aññe na jānanti, teyeva jānanti, tesaṁyeva na vaṭṭati, aññesaṁ vaṭṭati.  Tepi “Amhākaṁ atthāya kataṁ”ti jānanti aññepi “etesaṁ atthāya katan”ti jānanti, sabbesampi taṁ na vaṭṭati.  Sabbe na jānanti, sabbesaṁ vaṭṭati.  Pañcasu hi sahadhammikesu yassa kassaci vā atthāya uddissa kataṁ sabbesaṁ na kappati.  
 Sace pana koci ekaṁ bhikkhuṁ uddissa pāṇaṁ vadhitvā tassa pattaṁ pūretvā deti, so ce attano atthāya katabhāvaṁ jānaṁyeva gahetvā aññassa bhikkhuno deti, so tassa saddhāya paribhuñjati.  Kassāpattīti?  Dvinnampi anāpatti.  Yañhi (MA.55./III,49.) uddissa kataṁ, tassa abhuttatāya anāpatti, itarassa ajānanatāya.  Kappiyamaṁsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthi.  Uddissakatañca ajānitvā bhuttassa pacchā ñatvā āpattidesanākiccaṁ nāma natthi.  Akappiyamaṁsaṁ pana ajānitvā bhuttena pacchā ñatvāpi āpatti desetabbā.  Uddissakatañhi ñatvā bhuñjatova āpatti, akappiyamaṁsaṁ ajānitvā bhuttassāpi āpattiyeva.  Tasmā āpattibhīrukena rūpaṁ sallakkhentenāpi pucchitvāva maṁsaṁ paṭiggahetabbaṁ, paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvāva paribhuñjitabbaṁ.  Kasmā?  Duviññeyyattā.  Acchamaṁsañhi sūkaramaṁsasadisaṁ hoti, dīpimaṁsādīni ca migamaṁsasadisāni, tasmā pucchitvā gahaṇameva vaṭṭatīti vadanti.  
 Adiṭṭhanti bhikkhūnaṁ atthāya vadhitvā gayhamānaṁ adiṭṭhaṁ.  Asutanti bhikkhūnaṁ atthāya vadhitvā gahitanti asutaṁ.  Aparisaṅkitanti diṭṭhaparisaṅkitādivasena aparisaṅkitaṁ.  Paribhoganti vadāmīti imehi tīhi kāraṇehi parisuddhaṁ tikoṭiparisuddhaṁ nāma hoti, tassa paribhogo araññe jātasūpeyyasākaparibhogasadiso hoti, tathārūpaṁ paribhuñjantassa mettāvihārissa (CS:pg.3.35) bhikkhuno doso vā vajjaṁ vā natthi, tasmā taṁ paribhuñjitabbanti vadāmīti attho.  
 53. Idāni tādisassa paribhoge mettāvihārinopi anavajjataṁ dassetuṁ idha, jīvaka, bhikkhūti-ādimāha.  Tattha kiñcāpi aniyametvā bhikkhūti vuttaṁ, atha kho attānameva sandhāya etaṁ vuttanti veditabbaṁ.  Bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte, imasmiṁ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṁyeva sandhāya desanā katā.  (MA.55./III,50.) Paṇītena piṇḍapātenāti heṭṭhā Anaṅgaṇasutte yo koci mahaggho piṇḍapāto paṇītapiṇḍapātoti adhippeto, idha pana maṁsūpasecanova adhippeto.  Agathitoti taṇhāya agathito.  Amucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito.  Anajjhopannoti na adhi-opanno, sabbaṁ ālumpitvā ekappahāreneva gilitukāmo kāko viya na hotīti attho.  Ādīnavadassāvīti ekarattivāsena udarapaṭalaṁ pavisitvā navahi vaṇamukhehi nikkhamissatīti-ādinā nayena ādīnavaṁ passanto.  Nissaraṇapañño paribhuñjatīti idamatthamāhāraparibhogoti paññāya paricchinditvā paribhuñjati.  Attabyābādhāya vā cetetīti attadukkhāya vā citeti.  Sutametanti sutaṁ mayā etaṁ pubbe, etaṁ mayhaṁ savanamattamevāti dasseti.  Sace kho te, jīvaka, idaṁ sandhāya bhāsitanti, jīvaka, mahābrahmunā vikkhambhanappahānena byāpādādayo pahīnā, tena so mettāvihārī mayhaṁ samucchedappahānena, sace te idaṁ sandhāya bhāsitaṁ, evaṁ sante tava idaṁ vacanaṁ anujānāmīti attho.  So sampaṭicchi.  
 54. Athassa Bhagavā sesabrahmavihāravasenāpi uttari desanaṁ vaḍḍhento “idha, jīvaka, bhikkhū”ti-ādimāha.  Taṁ uttānatthameva.  
 (MA.55./III,51.) 55. Yo kho jīvakāti ayaṁ pāṭi-ekko anusandhi.  Imasmiñhi ṭhāne Bhagavā dvāraṁ thaketi, sattānuddayaṁ dasseti.  Sace hi kassaci evamassa “ekaṁ rasapiṇḍapātaṁ datvā kappasatasahassaṁ saggasampattiṁ paṭilabhanti, yaṁkiñci katvā paraṁ māretvāpi rasapiṇḍapātova dātabbo”ti, taṁ paṭisedhento “yo kho, jīvaka, Tathāgataṁ vā”ti-ādimāha.  
 Tattha (CS:pg.3.36) iminā paṭhamena ṭhānenāti iminā āṇattimatteneva tāva paṭhamena kāraṇena.  Galappavedhakenāti yottena gale bandhitvā kaḍḍhito galena pavedhentena.  Ārabhiyamānoti māriyamāno.  Akappiyena āsādetīti acchamaṁsaṁ sūkaramaṁsanti, dīpimaṁsaṁ vā migamaṁsanti khādāpetvā-- “tvaṁ kiṁ samaṇo nāma, akappiyamaṁsaṁ te khāditan”ti ghaṭṭeti.  Ye pana dubbhikkhādīsu vā byādhiniggahaṇatthaṁ vā “Acchamaṁsaṁ nāma sūkaramaṁsasadisaṁ, dīpimaṁsaṁ migamaṁsasadisan”ti jānantā “sūkaramaṁsaṁ idaṁ, migamaṁsaṁ idan”ti vatvā hitajjhāsayena khādāpenti, na te sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Tesañhi bahupuññameva hoti.  Esāhaṁ, bhante, Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ayaṁ āgataphalo viññātasāsano diṭṭhasacco ariyasāvako.  Imaṁ pana dhammadesanaṁ ogāhanto pasādaṁ uppādetvā dhammakathāya thutiṁ karonto evamāha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Jīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (MA.56./III,52.)
 (M.56.)6.Upālisuttavaṇṇanā

 56. Evaṁ me sutanti Upālisuttaṁ.  Tattha nāḷandāyanti nālandāti evaṁnāmake nagare taṁ nagaraṁ gocaragāmaṁ katvā.  Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane.  Taṁ kira tassa uyyānaṁ ahosi, so Bhagavato dhammadesanaṁ sutvā Bhagavati pasanno tasmiṁ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṁ Bhagavato vihāraṁ katvā niyyādesi, so vihāro jīvakambavanaṁ viya pāvārikambavananteva saṅkhaṁ gato.  Tasmiṁ pāvārikambavane viharatīti attho.  Dīghatapassīti dīghattā evaṁladdhanāmo.  Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātato paṭikkanto.  Sāsane viya kiṁ pana bāhirāyatane piṇḍapātoti vohāro atthīti, natthi.
 Paññapetīti dasseti ṭhapeti.  Daṇḍāni paññapetīti idaṁ nigaṇṭhasamayena pucchanto āha.  Kāyadaṇḍaṁ vacīdaṇḍaṁ manodaṇḍanti ettha purimadaṇḍadvayaṁ te acittakaṁ payyapenti.  Yathā kira vāte vāyante sākhā calati, udakaṁ (CS:pg.3.37) calati, na ca tattha cittaṁ atthi, evaṁ kāyadaṇḍopi acittakova hoti.  Yathā ca vāte vāyante tālapaṇṇādīni saddaṁ karonti, udakāni saddaṁ (MA.56./III,53.) karonti na ca tattha cittaṁ atthi, evaṁ vacīdaṇḍopi acittakova hotīti imaṁ daṇḍadvayaṁ acittakaṁ paññapenti.  Cittaṁ pana manodaṇḍanti paññapenti.  Athassa Bhagavā vacanaṁ patiṭṭhapetukāmo “Kiṁ pana tapassī”ti-ādimāha.  
 Tattha kathāvatthusminti ettha kathāyeva kathāvatthu.  Kathāyaṁ patiṭṭhapesīti attho.  Kasmā pana Bhagavā evamakāsi?  Passati hi Bhagavā “Ayaṁ imaṁ kathaṁ ādāya gantvā attano satthu mahānigaṇṭhassa ārocessati, tāsañca parisati, upāli gahapati nisinno, so imaṁ kathaṁ sutvā mama vādaṁ āropetuṁ āgamissati, tassāhaṁ dhammaṁ desessāmi, so tikkhattuṁ saraṇaṁ gamissati, athassa cattāri saccāni pakāsessāmi, so saccapakāsanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati, paresaṁ saṅgahatthameva hi mayā pāramiyo pūritā”ti.  Imamatthaṁ passanto evamakāsi.  
 57. Kammāni paññapesīti idaṁ nigaṇṭho Buddhasamayena pucchanto āha.  Kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammanti ettha kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanapattā aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā dvādasākusalacetanāti vīsaticetanā kāyakammaṁ nāma.  Kāyadvāre ādānādīni apatvā vacīdvāre vacanabhedaṁ pāpayamānā uppannā tāyeva vīsaticetanā vacīkammaṁ nāma.  Ubhayadvāre copanaṁ appatvā manodvāre uppannā ekūnatiṁsakusalākusalacetanā manokammaṁ nāma.  Apica saṅkhepato tividhaṁ kāyaduccaritaṁ kāyakammaṁ nāma, catubbidhaṁ vacīduccaritaṁ vacīkammaṁ nāma, tividhaṁ manoduccaritaṁ manokammaṁ nāma.  Imasmiñca Sutte kammaṁ dhuraṁ, (MA.56./III,54.) Anantarasutte-- “cattārimāni puṇṇa kammāni mayā sayaṁ abhiññā sacchikatvā paveditānī”ti (ma.ni.2.81) evamāgatepi cetanā dhuraṁ.  Yattha katthaci pavattā cetanā “kaṇhaṁ kaṇhavipākan”ti-ādibhedaṁ labhati.  Niddesavāre cassa “sabyābajjhaṁ kāyasaṅkhāraṁ abhisaṅkharotī”ti-ādinā nayena sā vuttāva.  Kāyadvāre pavattā pana idha kāyakammanti adhippetaṁ, vacīdvāre (CS:pg.3.38) pavattā vacīkammaṁ, manodvāre pavattā manokammaṁ.  Tena vuttaṁ-- “Imasmiṁ Sutte kammaṁ dhuraṁ, anantarasutte cetanā”ti.  Kammampi hi Bhagavā kammanti paññapeti yathā imasmiṁyeva sutte.  Cetanampi, yathāha-- “Cetanāhaṁ, bhikkhave, kammaṁ vadāmi, cetayitvā kammaṁ karotī”ti (a.ni.6.63).  Kasmā pana cetanā kammanti vuttā?  Cetanāmūlakattā kammassa.
 Ettha ca akusalaṁ patvā kāyakammaṁ vacīkammaṁ mahantanti vadanto na kilamati, kusalaṁ patvā manokammaṁ.  Tathā hi mātughātādīni cattāri kammāni kāyeneva upakkamitvā kāyeneva karoti, niraye kappaṭṭhikasaṅghabhedakammaṁ vacīdvārena karoti.  Evaṁ akusalaṁ patvā kāyakammaṁ vacīkammaṁ mahantanti vadanto na kilamati nāma.  Ekā pana jhānacetanā caturāsītikappasahassāni saggasampattiṁ āvahati, ekā maggacetanā sabbākusalaṁ samugghātetvā arahattaṁ gaṇhāpeti.  Evaṁ kusalaṁ patvā manokammaṁ mahantanti vadanto na kilamati nāma.  Imasmiṁ pana ṭhāne Bhagavā akusalaṁ patvā manokammaṁ mahāsāvajjaṁ vadamāno niyatamicchādiṭṭhiṁ sandhāya vadati.  Tenevāha-- “nāhaṁ, bhikkhave, aññaṁ ekadhammampi samanupassāmi, yaṁ evaṁ mahāsāvajjaṁ, yathayidaṁ, bhikkhave, micchādiṭṭhi.  Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, mahāsāvajjānī”ti (a.ni.1.310).  
 Idāni nigaṇṭhopi Tathāgatena (MA.56./III,55.) gatamaggaṁ paṭipajjanto kiñci atthanipphattiṁ apassantopi “Kiṁ panāvuso, Gotamā”ti-ādimāha.  
 58. Bālakiniyāti upālissa kira bālakaloṇakāragāmo nāma atthi, tato āyaṁ gahetvā manussā āgatā, so “etha bhaṇe, amhākaṁ satthāraṁ mahānigaṇṭhaṁ passissāmā”ti tāya parisāya parivuto tattha agamāsi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ “bālakiniyā parisāyā”ti, bālakagāmavāsiniyāti attho.  Upālipamukhāyāti upālijeṭṭhakāya.  Apica bālakiniyāti bālavatiyā bālussannāyātipi attho.  Upālipamukhāyāti upāligahapatiyeva tattha thokaṁ sappañño, so tassā pamukho jeṭṭhako.  Tenāpi vuttaṁ “upālipamukhāyā”ti.  Handāti vacasāyatthe nipāto.  Chavoti lāmako.  Oḷārikassāti mahantassa (CS:pg.3.39) Upanidhāyāti upanikkhipitvā.  Idaṁ vuttaṁ hoti, kāyadaṇḍassa santike nikkhipitvā “Ayaṁ nu kho mahanto, ayaṁ mahanto”ti evaṁ olokiyamāno chavo manodaṇḍo kiṁ sobhati, kuto sobhissati, na sobhati, upanikkhepamattampi nappahotīti dīpeti.  Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṁ dento, bhanteti nāṭaputtamālapati.  
 (MA.56./III,56.) 60. Na kho metaṁ, bhante, ruccatīti, bhante, etaṁ mayhaṁ na ruccati.  Māyāvīti māyākāro.  Āvaṭṭanimāyanti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṁ.  Āvaṭṭetīti āvaṭṭetvā parikkhipitvā gaṇhāti.  Gaccha tvaṁ gahapatīti kasmā mahānigaṇṭho gahapatiṁ yāvatatiyaṁ pahiṇatiyeva?  Dīghatapassī pana paṭibāhateva?  Mahānigaṇṭhena hi Bhagavatā saddhiṁ ekaṁ nagaraṁ upanissāya viharantenapi na Bhagavā diṭṭhapubbo.  Yo hi satthuvādapaṭiñño hoti, so taṁ paṭiññaṁ appahāya Buddhadassane abhabbo.  Tasmā esa Buddhadassanassa aladdhapubbattā dasabalassa dassanasampattiñca niyyānikakathābhāvañca ajānanto yāvatatiyaṁ pahiṇateva.  Dīghatapassī pana kālena kālaṁ Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā tiṭṭhatipi nisīdatipi pañhampi pucchati, so Tathāgatassa dassanasampattimpi niyyānikakathābhāvampi jānāti.  Athassa etadahosi-- “Ayaṁ gahapati paṇḍito, samaṇassa Gotamassa santike gantvā dassanepi pasīdeyya, niyyānikakathaṁ sutvāpi pasīdeyya.  Tato na puna amhākaṁ santikaṁ āgaccheyyā”ti.  Tasmā yāvatatiyaṁ paṭibāhateva.  
 Abhivādetvāti vanditvā.  Tathāgatañhi disvā pasannāpi appasannāpi yebhuyyena vandantiyeva, appakā na vandanti.  Kasmā?  Ati-ucce hi kule jāto agāraṁ ajjhāvasantopi vanditabboyevāti.  Ayaṁ pana gahapati pasannattāva vandi, dassaneyeva kira pasanno.  Āgamā nu khvidhāti āgamā nu kho idha.
 61. Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṁ dento, bhanteti, Bhagavantaṁ ālapati.  Sacce patiṭṭhāyāti thusarāsimhi ākoṭitakhāṇuko viya acalanto vacīsacce patiṭṭhahitvā. (MA.56./III,57.)  Siyā noti bhaveyya amhākaṁ.  
 62. Idhāti (CS:pg.3.40) imasmiṁ loke.  Assāti bhaveyya.  Sītodakapaṭikkhittoti nigaṇṭhā sattasaññāya sītodakaṁ paṭikkhipanti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Manosattā nāma devāti manamhi sattā laggā lagitā.  Manopaṭibaddhoti yasmā manamhi paṭibaddho hutvā kālaṅkaroti, tasmā manosattesu devesu upapajjatīti dasseti.  Tassa hi pittajararogo bhavissati.  Tenassa uṇhodakaṁ pivituṁ vā hatthapādādidhovanatthāya vā gattaparisiñcanatthāya vā upanetuṁ na vaṭṭati, rogo balavataro hoti.  Sītodakaṁ vaṭṭati, rogaṁ vūpasameti.  Ayaṁ pana uṇhodakameva paṭisevati, taṁ alabhamāno odanakañjikaṁ paṭisevati.  Cittena pana sītodakaṁ pātukāmo ca paribhuñjitukāmo ca hoti.  Tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati.  So kāyadaṇḍaṁ vacīdaṇḍaṁ rakkhāmīti sītodakaṁ pātukāmo vā paribhuñjitukāmo vā sītodakameva dethāti vattuṁ na visahati.  Tassa evaṁ rakkhitāpi kāyadaṇḍavacīdaṇḍā cutiṁ vā paṭisandhiṁ vā ākaḍḍhituṁ na sakkonti.  Manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi paṭisandhimpi ākaḍḍhatiyeva.  Iti naṁ Bhagavā dubbalakāyadaṇḍavacīdaṇḍā chavā lāmakā, manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesi.  
 Tassapi upāsakassa etadahosi.  “Mucchāvasena asaññibhūtānañhi sattāhampi assāsapassāsā nappavattanti, cittasantatipavattimatteneva pana te matāti na vuccanti.  Yadā nesaṁ cittaṁ nappavattati, tadā ‘matā ete nīharitvā te jhāpethā’ti vattabbataṁ āpajjanti.  Kāyadaṇḍo nirīho abyāpāro, (MA.56./III,58.) tathā vacīdaṇḍo.  Citteneva pana tesaṁ cutipi paṭisandhipi hoti Itipi manodaṇḍova mahanto.  Bhijjitvāpi cutipaṭisandhi-ākaḍḍhanato eseva mahanto.  Amhākaṁ pana mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā”ti sallakkhesi.  Bhagavato pana vicittāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo na tāva anujānāti.  
 Na kho te sandhiyatīti na kho te ghaṭiyati.  Purimena vā pacchimanti “kāyadaṇḍo mahanto”ti iminā purimena vacanena idāni “manodaṇḍo mahanto”ti idaṁ vacanaṁ.  Pacchimena vā purimanti tena vā pacchimena aduṁ purimavacanaṁ na ghaṭiyati.  
 63. Idānissa (CS:pg.3.41) Bhagavā aññānipi kāraṇāni āharanto “taṁ kiṁ maññasī”ti-ādimāha.  Tattha cātuyāmasaṁvarasaṁvutoti na pāṇamatipāteti, na pāṇamatipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti.  Na adinnaṁ ādiyati, na adinnaṁ ādiyāpeti, na adinnaṁ ādiyato samanuñño hoti.  Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti.  Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hotīti iminā catukoṭṭhāsena saṁvarena saṁvuto.  Ettha ca bhāvitanti pañcakāmaguṇā.  
 Sabbavārivāritoti vāritasabba-udako, paṭikkhittasabbasītodakoti attho.  So hi sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṁ valañjeti.  Atha vā sabbavārivāritoti sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo.  Sabbavāriyuttoti sabbena (MA.56./III,59.) pāpavāraṇena yutto.  Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo.  Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭo.  Khuddake pāṇe saṅghātaṁ āpādetīti khuddake pāṇe vadhaṁ āpādeti.  So kira ekindriyaṁ pāṇaṁ duvindriyaṁ pāṇanti paññapeti.  Sukkhadaṇḍaka-purāṇapaṇṇasakkhara-kathalānipi pāṇoteva paññapeti.  Tattha khuddakaṁ udakabindu khuddako pāṇo, mahantaṁ mahantoti saññī hoti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Kismiṁ paññapetīti kattha katarasmiṁ koṭṭhāse paññapeti.  Manodaṇḍasminti manodaṇḍakoṭṭhāse, bhanteti.  Ayaṁ pana upāsako bhaṇantova sayampi sallakkhesi-- “Amhākaṁ mahānigaṇṭho ‘asañcetanikaṁ kammaṁ appasāvajjaṁ, sañcetanikaṁ mahāsāvajjan’ti paññapetvā cetanaṁ manodaṇḍoti paññapeti, aniyyānikā etassa kathā, Bhagavatova niyyānikā”ti.  
 64. Iddhāti samiddha.Phītāti atisamiddhā sabbapāliphullā viya.  Ākiṇṇamanussāti janasamākulā.  Pāṇāti hatthi-assādayo tiracchānagatā ceva itthipurisadārakādayo manussajātikā ca.  Ekaṁ maṁsakhalanti ekaṁ maṁsarāsiṁ.  Puñjanti tasseva vevacanaṁ.  Iddhimāti ānubhāvasampanno.  Cetovasippattoti citte vasībhāvappatto.  (MA.56./III,60.) Bhasmaṁ karissāmīti chārikaṁ karissāmi.  Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandāti idampi bhaṇanto so gahapati-- “kāyapayogena paññāsampi manussā ekaṁ nāḷandaṁ ekaṁ maṁsakhalaṁ kātuṁ na sakkonti, iddhimā pana eko (CS:pg.3.42) ekeneva manopadosena bhasmaṁ kātuṁ samattho.  Amhākaṁ mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā, Bhagavatova kathā niyyānikā”ti sallakkhesi.  
 65. Araññaṁ araññabhūtanti agāmakaṁ araññameva hutvā araññaṁ jātaṁ.  Isīnaṁ manopadosenāti isīnaṁ atthāya katena manopadosena taṁ manopadosaṁ asahamānāhi devatāhi tāni raṭṭhāni vināsitāni.  Lokikā pana isayo manaṁ padosetvā vināsayiṁsūti maññanti.  Tasmā imasmiṁ lokavāde ṭhatvāva idaṁ vādāropanaṁ katanti veditabbaṁ.  
 Tattha daṇḍakīraññādīnaṁ evaṁ araññabhūtabhāvo jānitabbo-- sarabhaṅgabodhisattassa tāva parisāya ativepullataṁ gatāya kisavaccho nāma tāpaso mahāsattassa antevāsī vivekavāsaṁ patthayamāno gaṇaṁ pahāya godhāvarītīrato kaliṅgaraṭṭhe daṇḍakīrañño kumbhapuraṁ nāma nagaraṁ upanissāya rājuyyāne vivekamanubrūhayamāno viharati.  Tassa senāpati upaṭṭhāko hoti.  
 Tadā ca ekā gaṇikā rathaṁ abhiruhitvā pañcamātugāmasataparivārā nagaraṁ upasobhayamānā vicarati.  Mahājano tameva olokayamāno parivāretvā vicarati, nagaravīthiyo nappahonti.  Rājā vātapānaṁ vivaritvā ṭhito taṁ disvā kā esāti pucchi.  Tumhākaṁ nagarasobhinī (MA.56./III,61.) devāti.  So ussūyamāno-- “Kiṁ etāya sobhati, nagaraṁ sayaṁ sobhissatī”ti taṁ ṭhānantaraṁ acchindāpesi.  
 Sā tato paṭṭhāya kenaci saddhiṁ santhavaṁ katvā ṭhānantaraṁ pariyesamānā ekadivasaṁ rājuyyānaṁ pavisitvā caṅkamanakoṭiyaṁ ālambanaphalakaṁ nissāya pāsāṇaphalake nisinnaṁ tāpasaṁ disvā cintesi-- “Kiliṭṭho vatāyaṁ tāpaso anañjitamaṇḍito, dāṭhikāhi paruḷhāhi mukhaṁ pihitaṁ, massunā uraṁ pihitaṁ, ubho kacchā paruḷhā”ti.  Athassā domanassaṁ uppajji-- “Ahaṁ ekena kiccena vicarāmi, ayañca me kāḷakaṇṇī diṭṭho, udakaṁ āharatha, akkhīni dhovissāmī”ti udakadantakaṭṭhaṁ āharāpetvā dantakaṭṭhaṁ khāditvā tāpasassa sarīre piṇḍaṁ piṇḍaṁ kheḷaṁ pātetvā dantakaṭṭhaṁ jaṭāmatthake khipitvā mukhaṁ vikkhāletvā udakaṁ tāpasassa matthakasmiṁyeva siñcitvā (CS:pg.3.43) “yehi me akkhīhi kāḷakaṇṇī diṭṭho, tāni dhotāni kalipavāhito”ti nikkhantā.  
 Taṁdivasañca rājā satiṁ paṭilabhitvā-- “Bho kuhiṁ nagarasobhinī”ti pucchi.  Imasmiṁyeva nagare devāti.  Pakatiṭṭhānantaraṁ tassā dethāti ṭhānantaraṁ dāpesi.  Sā pubbe sukatakammaṁ nissāya laddhaṁ ṭhānantaraṁ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhanti saññamakāsi.  
 Tato katipāhassaccayena rājā purohitassa ṭhānantaraṁ gaṇhi.  So nagarasobhiniyā santikaṁ gantvā “bhagini kinti katvā ṭhānantaraṁ paṭilabhī”ti pucchi.  “Kiṁ brāhmaṇa aññaṁ kātabbaṁ atthi, (MA.56./III,62.) rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī kūṭajaṭilo eko atthi, tassa sarīre kheḷaṁ pātehi, evaṁ ṭhānantaraṁ labhissasī”ti āha.  So “evaṁ karissāmi bhaginī”ti tattha gantvā tāya kathitasadisameva sabbaṁ katvā nikkhami.  Rājāpi taṁdivasameva satiṁ paṭilabhitvā-- “kuhiṁ, bho, brāhmaṇo”ti pucchi.  Imasmiṁyeva nagare devāti.  “Amhehi anupadhāretvā kataṁ, tadevassa ṭhānantaraṁ dethā”ti dāpesi.  Sopi puññabalena labhitvā “tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhaṁ me”ti saññamakāsi.  
 Tato katipāhassaccayena rañño paccanto kupito.  Rājā paccantaṁ vūpasamessāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami.  Purohito gantvā rañño purato ṭhatvā “jayatu mahārājā”ti vatvā-- “tumhe, mahārāja, jayatthāya gacchathā”ti pucchi.  Āma brāhmaṇāti.  Evaṁ sante rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī eko kūṭajaṭilo vasati, tassa sarīre kheḷaṁ pātethāti.  Rājā tassa vacanaṁ gahetvā yathā gaṇikāya ca tena ca kataṁ, tatheva sabbaṁ katvā orodhepi āṇāpesi-- “etassa kūṭajaṭilassa sarīre kheḷaṁ pātethā”ti.  Tato orodhāpi orodhapālakāpi tatheva akaṁsu.  Atha rājā uyyānadvāre rakkhaṁ ṭhapāpetvā “raññā saddhiṁ nikkhamantā sabbe tāpasassa sarīre kheḷaṁ apātetvā nikkhamituṁ na labhantī”ti āṇāpesi.  Atha sabbo balakāyo ca Seniyo ca teneva niyāmena tāpasassa upari kheḷañca dantakaṭṭhāni ca mukhavikkhālita udakañca pāpayiṁsu, kheḷo ca dantakaṭṭhāni ca sakalasarīraṁ avatthariṁsu.  
 Senāpati (CS:pg.3.44) sabbapacchā suṇitvā “mayhaṁ kira satthāraṁ bhavantaṁ puññakkhettaṁ saggasopānaṁ evaṁ ghaṭṭayiṁsū”ti usumajātahadayo mukhena  (MA.56./III,63.) assasanto vegena rājuyyānaṁ āgantvā tathā byasanapattaṁ isiṁ disvā kacchaṁ bandhitvā dvīhi hatthehi dantakaṭṭhāni apaviyūhitvā ukkhipitvā nisīdāpetvā udakaṁ āharāpetvā nhāpetvā sabba-osadhehi ceva catujjātigandhehi ca sarīraṁ ubbaṭṭetvā sukhumasāṭakena puñchitvā purato añjaliṁ katvā ṭhito evamāha “Ayuttaṁ, bhante, manussehi kataṁ, etesaṁ kiṁ bhavissatī”ti.  Devatā senāpati tidhā bhinnā, ekaccā “rājānameva nāsessāmā”ti vadanti, ekaccā “saddhiṁ parisāya rājānan”ti, ekaccā “rañño vijitaṁ sabbaṁ nāsessāmā”ti.  Idaṁ vatvā pana tāpaso appamattakampi kopaṁ akatvā lokassa santi-upāyameva ācikkhanto āha “Aparādho nāma hoti, accayaṁ pana desetuṁ jānantassa pākatikameva hotī”ti.  
 Senāpati nayaṁ labhitvā rañño santikaṁ gantvā rājānaṁ vanditvā āha-- “tumhehi, mahārāja, nirāparādhe mahiddhike tāpase aparajjhantehi bhāriyaṁ kammaṁ kataṁ, devatā kira tidhā bhinnā evaṁ vadantī”ti sabbaṁ ārocetvā-- “khamāpite kira, mahārāja, pākatikaṁ hoti, raṭṭhaṁ mā nāsetha, tāpasaṁ khamāpethā”ti āha.  Rājā attani dosaṁ kataṁ disvāpi evaṁ vadati “na taṁ khamāpessāmī”ti.  Senāpati yāvatatiyaṁ yācitvā anicchantamāha-- “Ahaṁ, mahārāja, tāpasassa balaṁ jānāmi, na so abhūtavādī, nāpi kupito, sattānuddayena pana evamāha khamāpetha naṁ mahārājā”ti.  Na khamāpemīti.  Tena hi senāpatiṭṭhānaṁ aññassa detha, ahaṁ tumhākaṁ āṇāpavattiṭṭhāne na vasissāmīti.  Tvaṁ yenakāmaṁ gaccha, ahaṁ mayhaṁ senāpatiṁ labhissāmīti.  Tato senāpati tāpasassa santikaṁ āgantvā (MA.56./III,64.) vanditvā “Kathaṁ paṭipajjāmi, bhante”ti āha.  Senāpati ye te vacanaṁ suṇanti, sabbe saparikkhāre sadhane sadvipadacatuppade gahetvā sattadivasabbhantare bahi rajjasīmaṁ gaccha, devatā ativiya kupitā dhuvaṁ raṭṭhampi araṭṭhaṁ karissantīti.  Senāpati tathā akāsi.  
 Rājā gatamattoyeva amittamathanaṁ katvā janapadaṁ vūpasametvā āgamma jayakhandhāvāraṭṭhāne nisīditvā nagaraṁ paṭijaggāpetvā antonagaraṁ pāvisi.  Devatā (CS:pg.3.45) paṭhamaṁyeva udakavuṭṭhiṁ pātayiṁsu.  Mahājano attamano ahosi “kūṭajaṭilaṁ aparaddhakālato paṭṭhāya amhākaṁ rañño vaḍḍhiyeva, amitte nimmathesi, āgatadivaseyeva devo vuṭṭho”ti.  Devatā puna sumanapupphavuṭṭhiṁ pātayiṁsu, mahājano attamanataro ahosi.  Devatā puna māsakavuṭṭhiṁ pātayiṁsu.  Tato kahāpaṇavuṭṭhiṁ, tato kahāpaṇatthaṁ na nikkhameyyunti maññamānā hatthūpagapādūpagādikatabhaṇḍavuṭṭhiṁ pātesuṁ.  Mahājano sattabhūmikapāsāde ṭhitopi otaritvā ābharaṇāni piḷandhanto attamano ahosi.  “Arahati vata kūṭajaṭilake kheḷapātanaṁ, tassa upari kheḷapātitakālato paṭṭhāya amhākaṁ rañño vaḍḍhi jātā, amittamathanaṁ kataṁ, āgatadivaseyeva devo vassi, tato sumanavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi katabhaṇḍavuṭṭhīti catasso vuṭṭhiyo jātā”ti attamanavācaṁ nicchāretvā rañño katapāpe samanuñño jāto.  
 Tasmiṁ samaye devatā ekatodhāra-ubhatodhārādīni nānappakārāni āvudhāni mahājanassa upari (MA.56./III,65.) phalake maṁsaṁ koṭṭayamānā viya pātayiṁsu.  Tadanantaraṁ vītaccike vītadhūme kiṁsukapupphavaṇṇe aṅgāre, tadanantaraṁ kūṭāgārappamāṇe pāsāṇe, tadanantaraṁ antomuṭṭhiyaṁ asaṇṭhahanikaṁ sukhumavālikaṁ vassāpayamānā asītihatthubbedhaṁ thalaṁ akaṁsu.  Rañño vijitaṭṭhāne kisavacchatāpaso senāpati mātuposakarāmoti tayova manussabhūtā arogā ahesuṁ.  Sesānaṁ tasmiṁ kamme asamaṅgībhūtānaṁ tiracchānānaṁ pānīyaṭṭhāne pānīyaṁ nāhosi, tiṇaṭṭhāne tiṇaṁ.  Te yena pānīyaṁ yena tiṇanti gacchantā appatteyeva sattame divase bahirajjasīmaṁ pāpuṇiṁsu.  Tenāha sarabhaṅgabodhisatto-- 
 	“Kisañhi vacchaṁ avakiriya daṇḍakī, 
 	Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho.  
 	Kukkuḷanāme nirayamhi paccati, 
 	Tassa phuliṅgāni patanti kāye”ti.  (jā.2.17.70).  
 Evaṁ tāva daṇḍakīraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.  
 Kaliṅgaraṭṭhe (CS:pg.3.46) pana nāḷikiraraññe rajjaṁ kārayamāne himavati pañcasatatāpasā anitthigandhā ajinajaṭavākacīradharā vanamūlaphalabhakkhā hutvā ciraṁ vītināmetvā loṇambilasevanatthaṁ manussapathaṁ otaritvā anupubbena kaliṅgaraṭṭhe nāḷikirarañño nagaraṁ sampattā.  Te (MA.56./III,66.) jaṭājinavākacīrāni saṇṭhapetvā pabbajitānurūpaṁ upasamasiriṁ dassayamānā nagaraṁ bhikkhāya pavisiṁsu.  Manussā anuppanne Buddhuppāde tāpasapabbajite disvā pasannā nisajjaṭṭhānaṁ saṁvidhāya hatthato bhikkhābhājanaṁ gahetvā nisīdāpetvā bhikkhaṁ sampādetvā adaṁsu.  Tāpasā katabhattakiccā anumodanaṁ akaṁsu.  Manussā sutvā pasannacittā “kuhiṁ bhadantā gacchantī”ti pucchiṁsu.  Yathāphāsukaṭṭhānaṁ, āvusoti.  Bhante, alaṁ aññattha gamanena, rājuyyāne vasatha, mayaṁ bhuttapātarāsā āgantvā dhammakathaṁ sossāmāti.  Tāpasā adhivāsetvā uyyānaṁ agamaṁsu.  Nāgarā bhuttapātarāsā suddhavatthanivatthā “dhammakathaṁ sossāmā”ti saṅghā gaṇā gaṇībhūtā uyyānābhimukhā agamaṁsu.  Rājā uparipāsāde ṭhito te tathā gacchamāne disvā upaṭṭhākaṁ pucchi-- “Kiṁ ete bhaṇe nāgarā suddhavatthā suddhuttarāsaṅgā hutvā uyyānābhimukhā gacchanti, kimettha samajjaṁ vā nāṭakaṁ vā atthī”ti?  Natthi deva, ete tāpasānaṁ santike dhammaṁ sotukāmā gacchantīti.  Tena hi bhaṇe ahampi gacchissāmi, mayā saddhiṁ gacchantūti.  So gantvā tesaṁ ārocesi-- “rājāpi gantukāmo, rājānaṁ parivāretvāva gacchathā”ti.  Nāgarā pakatiyāpi attamanā taṁ sutvā-- “Amhākaṁ rājā assaddho appasanno dussīlo, tāpasā dhammikā, te āgamma rājāpi dhammiko bhavissatī”ti attamanatarā ahesuṁ.  
 Rājā nikkhamitvā tehi parivārito uyyānaṁ gantvā tāpasehi saddhiṁ paṭisanthāraṁ katvā ekamantaṁ nisīdi.  Tāpasā rājānaṁ disvā parikathāya kusalassekassa tāpasassa “rañño dhammaṁ kathehī”ti saññamadaṁsu, (MA.56./III,67.) so tāpaso parisaṁ oloketvā pañcasu veresu ādīnavaṁ pañcasu ca sīlesu ānisaṁsaṁ kathento-- 
 “Pāṇo (CS:pg.3.47) na hantabbo, adinnaṁ nādātabbaṁ, kāmesumicchācāro na caritabbo, musā na bhāsitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, pāṇātipāto nāma nirayasaṁvattaniko hoti tiracchānayonisaṁvattaniko pettivisayasaṁvattaniko, tathā adinnādānādīni.  Pāṇātipāto niraye paccitvā manussalokaṁ āgatassa vipākāvasesena appāyukasaṁvattaniko hoti, adinnādānaṁ appabhogasaṁvattanikaṁ, micchācāro bahusapattasaṁvattaniko, musāvādo abhūtabbhakkhānasaṁvattaniko, majjapānaṁ ummattakabhāvasaṁvattanikan”ti-- 
 Pañcasu veresu imaṁ ādīnavaṁ kathesi.  
 Rājā pakatiyāpi assaddho appasanno dussīlo, dussīlassa ca sīlakathā nāma dukkathā, kaṇṇe sūlappavesanaṁ viya hoti.  Tasmā so cintesi-- “Ahaṁ ‘ete paggaṇhissāmī’ti āgato, ime pana mayhaṁ āgatakālato paṭṭhāya maṁyeva ghaṭṭentā vijjhantā parisamajjhe kathenti, karissāmi nesaṁ kāttabban”ti.  So dhammakathāpariyosāne “Ācariyā sve mayhaṁ gehe bhikkhaṁ gaṇhathā”ti nimantetvā agamāsi.  So dutiyadivase mahante mahante koḷumbe āharāpetvā gūthassa pūrāpetvā kadalipattehi nesaṁ mukhāni bandhāpetvā tattha tattha ṭhapāpesi, puna bahalamadhukatelanāgabalapicchillādīnaṁ kūṭe pūretvā nisseṇimatthake ṭhapāpesi, tattheva ca mahāmalle baddhakacche hatthehi muggare gāhāpetvā ṭhapetvā āha “kūṭatāpasā ativiya maṁ viheṭhayiṁsu, tesaṁ pāsādato  (MA.56./III,68.) otaraṇakāle kūṭehi picchillaṁ sopānamatthake vissajjetvā sīse muggarehi pothetvā gale gahetvā sopāne khipathā”ti.  Sopānapādamūle pana caṇḍe kukkure bandhāpesi.  
 Tāpasāpi “sve rājagehe bhuñjissāmā”ti aññamaññaṁ ovadiṁsu -- “mārisā rājagehaṁ nāma sāsaṅkaṁ sappaṭibhayaṁ, pabbajitehi nāma chadvārārammaṇe saññatehi bhavitabbaṁ, diṭṭhadiṭṭhe ārammaṇe nimittaṁ na gahetabbaṁ, cakkhudvāre saṁvaro paccupaṭṭhapetabbo”ti.  
 Punadivase (CS:pg.3.48) bhikkhācāravelaṁ sallakkhetvā vākacīraṁ nivāsetvā ajinacammaṁ ekaṁsagataṁ katvā jaṭākalāpaṁ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṁ gahetvā paṭipāṭiyā rājanivesanaṁ abhiruḷhā.  Rājā āruḷhabhāvaṁ ñatvā gūthakoḷumbamukhato kadalipattaṁ nīharāpesi.  Duggandho tāpasānaṁ nāsapuṭaṁ paharitvā matthaluṅgapātanākārapatto ahosi.  Mahātāpaso rājānaṁ olokesi.  Rājā-- “ettha bhonto yāvadatthaṁ bhuñjantu ceva harantu ca, tumhākametaṁ anucchavikaṁ, hiyyo ahaṁ tumhe paggaṇhissāmīti āgato, tumhe pana maṁyeva ghaṭṭento vijjhantā parisamajjhe kathayittha tumhākamidaṁ anucchavikaṁ, bhuñjathā”ti mahātāpasassa uluṅkena gūthaṁ upanāmesi.  Mahātāpaso dhī dhīti vadanto paṭinivatti.  “Ettakeneva gacchissatha tumhe”ti sopāne kūṭehi picchillaṁ vissajjāpetvā mallānaṁ saññamadāsi.  Mallā muggarehi sīsāni pothetvā gīvāya gahetvā sopāne khipiṁsu, ekopi sopāne patiṭṭhātuṁ  (MA.56./III,69.) nāsakkhi pavaṭṭamānā sopānapādamūlaṁyeva pāpuṇiṁsu.  Sampatte sampatte caṇḍakukkurā paṭapaṭāti luñcamānā khādiṁsu.  Yopi nesaṁ uṭṭhahitvā palāyati, sopi āvāṭe patati, tatrāpi naṁ kukkurā anubandhitvā khādantiyeva.  Iti nesaṁ kukkurā aṭṭhisaṅkhalikameva avasesayiṁsu.  Evaṁ so rājā tapasampanne pañcasate tāpase ekadivaseneva jīvitā voropesi.  
 Athassa raṭṭhe devatā purimanayeneva puna navavuṭṭhiyo pātesuṁ.  Tassa rajjaṁ saṭṭhiyojanubbedhena vālikathalena avacchādiyittha.  Tenāha sarabhaṅgo bodhisatto-- 
 	“Yo saññate pabbajite avañcayi, 
 Dhammaṁ bhaṇante samaṇe adūsake.  
 Taṁ nāḷikeraṁ sunakhā parattha, 
 Saṅgamma khādanti viphandamānan”ti.  (jā.2.17.71).  
 Evaṁ kāliṅgāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.  
 Atīte pana bārāṇasinagare diṭṭhamaṅgalikā nāma cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino ekā dhītā ahosi dassanīyā pāsādikā.  Sā rūpabhogakulasampattisampannatāya bahūnaṁ patthanīyā ahosi.  Yo (CS:pg.3.49) panassā vāreyyatthāya pahiṇāti, taṁ taṁ disvānassa jātiyaṁ vā hatthapādādīsu vā yattha katthaci dosaṁ āropetvā “ko esa dujjāto dussaṇṭhito”ti-ādīni vatvā-- “nīharatha nan”ti nīharāpetvā “evarūpampi nāma addasaṁ, udakaṁ āharatha, akkhīni dhovissāmī”ti akkhīni dhovati.  Tassā diṭṭhaṁ diṭṭhaṁ vippakāraṁ pāpetvā nīharāpetīti (MA.56./III,70.) diṭṭhamaṅgalikā tveva saṅkhā udapādi, mūlanāmaṁ antaradhāyi.  
 Sā ekadivasaṁ gaṅgāya udakakīḷaṁ kīḷissāmīti titthaṁ sajjāpetvā pahūtaṁ khādanīyabhojanīyaṁ sakaṭesu pūrāpetvā bahūni gandhamālādīni ādāya paṭicchannayānaṁ āruyha ñātigaṇaparivutā gehamhā nikkhami.  Tena ca samayena mahāpuriso caṇḍālayoniyaṁ nibbatto bahinagare cammagehe vasati, mātaṅgotvevassa nāmaṁ ahosi.  So soḷasavassuddesiko hutvā kenacideva karaṇīyena antonagaraṁ pavisitukāmo ekaṁ nīlapilotikaṁ nivāsetvā ekaṁ hatthe bandhitvā ekena hatthena pacchiṁ, ekena ghaṇḍaṁ gahetvā “ussaratha ayyā, caṇḍālohan”ti jānāpanatthaṁ taṁ vādento nīcacittaṁ paccupaṭṭhapetvā diṭṭhadiṭṭhe manusse namassamāno nagaraṁ pavisitvā mahāpathaṁ paṭipajji.  
 Diṭṭhamaṅgalikā ghaṇḍasaddaṁ sutvā sāṇi-antarena olokentī dūratova taṁ āgacchantaṁ disvā “kimetan”ti pucchi.  Mātaṅgo ayyeti.  “Kiṁ vata, bho, akusalaṁ akaramha, kassāyaṁ nissando, vināso nu kho me paccupaṭṭhito, maṅgalakiccena nāma gacchamānā caṇḍālaṁ addasan”ti sarīraṁ kampetvā jigucchamānā kheḷaṁ pātetvā dhātiyo āha-- “vegena udakaṁ āharatha, caṇḍālo diṭṭho, akkhīni ceva nāma gahitamukhañca (MA.56./III,71.) dhovissāmī”ti dhovitvā rathaṁ nivattāpetvā sabbapaṭiyādānaṁ gehaṁ pesetvā pāsādaṁ abhiruhi.  Surāsoṇḍādayo ceva tassā upaṭṭhākamanussā ca “kuhiṁ, bho diṭṭhamaṅgalikā, imāyapi velāya nāgacchatī”ti pucchantā taṁ pavattiṁ sutvā-- “mahantaṁ vata, bho, surāmaṁsagandhamālādisakkāraṁ caṇḍālaṁ nissāya anubhavituṁ na labhimha, gaṇhatha caṇḍālan”ti gataṭṭhānaṁ gavesitvā nirāparādhaṁ mātaṅgapaṇḍitaṁ tajjitvā-- “Are mātaṅga taṁ nissāya idañcidañca sakkāraṁ anubhavituṁ na labhimhā”ti kesesu (CS:pg.3.50) gahetvā bhūmiyaṁ pātetvā jāṇukapparapāsāṇādīhi koṭṭetvā matoti saññāya pāde gahetvā kaḍḍhantā saṅkārakūṭe chaḍḍesuṁ.  
 Mahāpuriso saññaṁ paṭilabhitvā hatthapāde parāmasitvā-- “idaṁ dukkhaṁ kaṁ nissāya uppannan”ti cintento-- “na aññaṁ kañci, diṭṭhamaṅgalikaṁ nissāya uppannan”ti ñatvā “sacāhaṁ puriso, pādesu naṁ nipātessāmī”ti cintetvā vedhamāno diṭṭhamaṅgalikāya kuladvāraṁ gantvā-- “diṭṭhamaṅgalikaṁ labhanto vuṭṭhahissāmi, alabhantassa ettheva maraṇan”ti gehaṅgaṇe nipajji.  Tena ca samayena Jambudīpe ayaṁ dhammatā hoti-- yassa caṇḍālo kujjhitvā gabbhadvāre nipanno marati, ye ca tasmiṁ gabbhe vasanti, sabbe caṇḍālā honti.  Gehamajjhamhi mate sabbe gehavāsino, dvāramhi mate ubhato anantaragehavāsikā, aṅgaṇamhi mate ito satta ito sattāti cuddasagehavāsino sabbe caṇḍālā hontīti.  Bodhisatto pana aṅgaṇe nipajji.  
 Seṭṭhissa ārocesuṁ-- “mātaṅgo te sāmi gehaṅgaṇe patito” (MA.56./III,72.) ti gacchatha bhaṇe, kiṁ kāraṇāti vatvā ekamāsakaṁ datvā uṭṭhāpethāti.  Te gantvā “imaṁ kira māsakaṁ gahetvā uṭṭhahā”ti vadiṁsu.  So-- “nāhaṁ māsakatthāya nipanno, diṭṭhamaṅgalikāya svāhaṁ nipanno”ti āha.  Diṭṭhamaṅgalikāya ko dosoti?  Kiṁ tassā dosaṁ na passatha, niraparādho ahaṁ tassā manussehi byasanaṁ pāpito, taṁ labhantova vuṭṭhahissāmi, alabhanto na vuṭṭhahissāmīti.  
 Te gantvā seṭṭhissa ārocesuṁ.  Seṭṭhi dhītu dosaṁ ñatvā “gacchatha, ekaṁ kahāpaṇaṁ dethā”ti peseti.  So “na icchāmi kahāpaṇaṁ, tameva icchāmī”ti āha.  Taṁ sutvā seṭṭhi ca seṭṭhibhariyā ca-- “ekāyeva no piyadhītā, paveṇiyā ghaṭako añño dārakopi natthī”ti saṁvegappattā-- “gacchatha tātā, koci amhākaṁ asahanako etaṁ jīvitāpi voropeyya, etasmiñhi mate sabbe mayaṁ naṭṭhā homa, ārakkhamassa gaṇhathā”ti parivāretvā ārakkhaṁ saṁvidhāya yāguṁ pesayiṁsu, bhattaṁ dhanaṁ pesayiṁsu, evaṁ so sabbaṁ paṭikkhipi.  Evaṁ eko divaso gato; dve, tayo, cattāro, pañca divasā gatā.  
 Tato (CS:pg.3.51) sattasattagehavāsikā uṭṭhāya-- “na sakkoma mayaṁ tumhe nissāya caṇḍālā bhavituṁ, amhe mā nāsetha, tumhākaṁ dārikaṁ datvā etaṁ uṭṭhāpethā”ti āhaṁsu.  Te satampi sahassampi satasahassampi pahiṇiṁsu, so paṭikkhipateva.  Evaṁ cha divasā gatā.  Sattame divase ubhato cuddasagehavāsikā sannipatitvā-- “na mayaṁ caṇḍālā bhavituṁ sakkoma, tumhākaṁ akāmakānampi mayaṁ etassa dārikaṁ dassāmā”ti āhaṁsu.  
 Mātāpitaro sokasallasamappitā visaññī hutvā sayane nipatiṁsu.  Ubhato cuddasagehavāsino pāsādaṁ āruyha (MA.56./III,73.) supupphitakiṁsukasākhaṁ ucchindantā viya tassā sabbābharaṇāni omuñcitvā nakhehi sīmantaṁ katvā kese bandhitvā nīlasāṭakaṁ nivāsāpetvā hatthe nīlapilotikakhaṇḍaṁ veṭhetvā kaṇṇesu tipupaṭṭake piḷandhāpetvā tālapaṇṇapacchiṁ datvā pāsādato otārāpetvā dvīsu bāhāsu gahetvā-- “tava sāmikaṁ gahetvā yāhī”ti mahāpurisassa adaṁsu.  
 Nīluppalampi atibhāroti anukkhittapubbā sukhumāladārikā “uṭṭhāhi sāmi, gacchāmā”ti āha.  Bodhisatto nipannakova āha “nāhaṁ uṭṭhahāmī”ti.  Atha kinti vadāmīti.  “Uṭṭhehi ayya mātaṅgā”ti evaṁ maṁ vadāhīti.  Sā tathā avoca.  Na tuyhaṁ manussā uṭṭhānasamatthaṁ maṁ akaṁsu, bāhāya maṁ gahetvā uṭṭhāpehīti.  Sā tathā akāsi.  Bodhisatto uṭṭhahanto viya parivaṭṭetvā bhūmiyaṁ patitvā -- “nāsitaṁ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya paṭhamaṁ manussehi koṭṭāpetvā, idāni sayaṁ koṭṭetī”ti viravittha.  Sā kiṁ karomi ayyāti?  Dvīhi hatthehi gahetvā uṭṭhāpehīti.  Sā tathā uṭṭhāpetvā nisīdāpetvā gacchāma sāmīti.  Gacchā nāma araññe honti, mayaṁ manussā, atikoṭṭitomhi tuyhaṁ manussehi, na sakkomi padasā gantuṁ, piṭṭhiyā maṁ nehīti.  Sā onamitvā piṭṭhiṁ adāsi.  Bodhisatto abhiruhi.  Kuhiṁ nemi sāmīti?  Bahinagaraṁ nehīti.  Sā pācīnadvāraṁ gantvā -- “idha te sāmi vasanaṭṭhānan”ti pucchi.  Kataraṭṭhānaṁ etanti?  Pācīnadvāraṁ sāmīti.  Pācīnadvāre caṇḍālaputtā vasituṁ na labhantīti (MA.56./III,74.) attano vasanaṭṭhānaṁ anācikkhitvāva sabbadvārāni āhiṇḍāpesi.  Kasmā?  Bhavaggapattamassā (CS:pg.3.52) mānaṁ pātessāmīti.  Mahājano ukkuṭṭhimakāsi-- “ṭhapetvā tumhādisaṁ añño etissā mānaṁ bhedako natthī”ti.  
 Sā pacchimadvāraṁ patvā “idha te sāmi vasanaṭṭhānan”ti pucchi.  Kataraṭṭhānaṁ etanti?  Pacchimadvāraṁ sāmīti.  Iminā dvārena nikkhamitvā cammagehaṁ olokentī gacchāti.  Sā tattha gantvā āha “idaṁ cammagehaṁ tumhākaṁ vasanaṭṭhānaṁ sāmī”ti?  Āmāti piṭṭhito otaritvā cammagehaṁ pāvisi.  
 Tattha sattaṭṭhadivase vasanto sabbaññutagavesanadhīro ettakesu divasesu na ca jātisambhedamakāsi.  “Mahākulassa dhītā sace maṁ nissāya mahantaṁ yasaṁ na pāpuṇāti, na camhāhaṁ catuvīsatiyā Buddhānaṁ antevāsiko.  Etissā pādadhovana-udakena Sakalajambudīpe rājūnaṁ abhisekakiccaṁ karissāmī”ti cintetvā puna cintesi-- “Agāramajjhevasanto na sakkhissāmi, pabbajitvā pana sakkhissāmī”ti.  Cintetvā taṁ āmantesi-- “diṭṭhamaṅgalike mayaṁ pubbe ekacarā kammaṁ katvāpi akatvāpi sakkā jīvituṁ, idāni pana dārabharaṇaṁ paṭipannamha, kammaṁ akatvā na sakkā jīvituṁ, tvaṁ yāvāhaṁ āgacchāmi, tāva mā ukkaṇṭhitthā”ti araññaṁ pavisitvā susānādīsu nantakāni saṅkaḍḍhitvā nivāsanapārupanaṁ katvā samaṇapabbajjaṁ pabbajitvā ekacaro laddhakāyaviveko kasiṇaparikammaṁ katvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā “idāni sakkā diṭṭhamaṅgalikāya avassayena mayā bhavitun”ti bārāṇasi-abhimukho gantvā cīvaraṁ pārupitvā bhikkhaṁ caramāno diṭṭhamaṅgalikāya gehābhimukho (MA.56./III,75.) agamāsi.  
 Sā taṁ dvāre ṭhitaṁ disvā asañjānantī-- “Aticchatha, bhante, caṇḍālānaṁ vasanaṭṭhānametan”ti āha.  Bodhisatto tattheva aṭṭhāsi.  Sā punappunaṁ olokentī sañjānitvā hatthehi uraṁ paharitvā viravamānā pādamūle patitvā āha-- “yadi te sāmi edisaṁ cittaṁ atthi, kasmā maṁ mahatā yasā parihāpetvā anāthaṁ akāsī”ti.  Nānappakāraṁ paridevaṁ paridevitvā akkhīni puñchamānā uṭṭhāya bhikkhābhājanaṁ gahetvā antogehe nisīdāpetvā bhikkhaṁ adāsi.  Mahāpuriso bhattakiccaṁ katvā āha-- “diṭṭhamaṅgalike mā soci mā paridevi, ahaṁ tuyhaṁ pādadhovana-udakena Sakalajambudīpe rājūnaṁ abhisekakiccaṁ kāretuṁ samattho, tvaṁ pana (CS:pg.3.53) ekaṁ mama vacanaṁ karohi, nagaraṁ pavisitvā ‘na mayhaṁ sāmiko caṇḍālo, mahābrahmā mayhaṁ sāmiko’ti ugghosayamānā sakalanagaraṁ carāhī”ti.  
 Evaṁ vutte diṭṭhamaṅgalikā-- “pakatiyāpi ahaṁ sāmi mukhadoseneva byasanaṁ pattā, na sakkhissāmevaṁ vattun”ti āha.  Bodhisatto-- “Kiṁ pana tayā mayhaṁ agāre vasantassa alikavacanaṁ sutapubbaṁ, ahaṁ tadāpi alikaṁ na bhaṇāmi, idāni pabbajito kiṁ vakkhāmi, saccavādī puriso nāmāhan”ti vatvā-- “Ajja pakkhassa aṭṭhamī, tvaṁ ‘ito sattāhassaccayena uposathadivase mayhaṁ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṁ bhinditvā mama santikaṁ āgamissatī’ti sakalanagare ugghosehī”ti vatvā pakkāmi.  
 Sā saddahitvā haṭṭhatuṭṭhā sūrā hutvā sāyaṁpātaṁ nagaraṁ pavisitvā tathā ugghosesi.  Manussā pāṇinā pāṇiṁ paharantā-- “passatha, amhākaṁ diṭṭhamaṅgalikā caṇḍālaputtaṁ mahābrahmānaṁ karotī”ti hasantā keḷiṁ karonti.  Sā punadivasepi tatheva sāyaṁpātaṁ pavisitvā-- “idāni chāhaccayena, pañcāha-catūha-tīha-dvīha-ekāhaccayena mayhaṁ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṁ bhinditvā mama santikaṁ āgamissatī”ti ugghosesi.  
 Brāhmaṇā (MA.56./III,76.) cintayiṁsu-- “Ayaṁ diṭṭhamaṅgalikā atisūrā hutvā katheti, kadāci evaṁ siyā, etha mayaṁ diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhānaṁ paṭijaggāmā”ti cammagehassa bāhirabhāgaṁ samantā tacchāpetvā vālikaṁ okiriṁsu.  Sāpi uposathadivase pātova nagaraṁ pavisitvā “Ajja mayhaṁ sāmiko āgamissatī”ti ugghosesi.  Brāhmaṇā cintayiṁsu-- “Ayaṁ bho na dūraṁ apadissati, ajja kira mahābrahmā āgamissati, vasanaṭṭhānaṁ saṁvidahāmā”ti cammagehaṁ samajjāpetvā haritūpalittaṁ ahatavatthehi parikkhipitvā mahārahaṁ pallaṅkaṁ attharitvā upari celavitānaṁ bandhitvā gandhamāladāmāni osārayiṁsu.  Tesaṁ paṭijaggantānaṁyeva sūriyo atthaṁ gato.  
 Mahāpuriso cande uggatamatte abhiññāpādakajjhānaṁ samāpajjitvā vuṭṭhāya kāmāvacaracittena parikammaṁ katvā iddhicittena dvādasayojanikaṁ brahmattabhāvaṁ māpetvā vehāsaṁ abbhuggantvā candavimānassa anto pavisitvā (CS:pg.3.54) vanantato abbhussakkamānaṁ candaṁ bhinditvā candavimānaṁ ohāya purato hutvā “mahājano maṁ passatū”ti adhiṭṭhāsi.  Mahājano disvā-- “saccaṁ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya vacanaṁ, āgacchantaṁ mahābrahmānaṁ pūjessāmā”ti gandhamālaṁ ādāya diṭṭhamaṅgalikāya gharaṁ parivāretvā aṭṭhāsi.  Mahāpuriso matthakamatthakena sattavāre bārāṇasiṁ anuparigantvā mahājanena diṭṭhabhāvaṁ ñatvā dvādasayojanikaṁ attabhāvaṁ vijahitvā manussappamāṇameva māpetvā mahājanassa passantasseva cammagehaṁ pāvisi.  Mahājano disvā-- “otiṇṇo no mahābrahmā, sāṇiṁ āharathā”ti nivesanaṁ mahāsāṇiyā parikkhipitvā parivāretvā (MA.56./III,77.) ṭhito.  
 Mahāpurisopi sirisayanamajjhe nisīdi.  Diṭṭhamaṅgalikā samīpe aṭṭhāsi.  Atha naṁ pucchi “utusamayo te diṭṭhamaṅgalike”ti.  Āma ayyāti.  Mayā dinnaṁ puttaṁ gaṇhāhīti aṅguṭṭhakena nābhimaṇḍalaṁ phusi.  Tassā parāmasaneneva gabbho patiṭṭhāsi.  Mahāpuriso-- “ettāvatā te diṭṭhamaṅgalike pādadhovana-udakaṁ Sakalajambudīpe rājūnaṁ abhisekodakaṁ bhavissati, tvaṁ tiṭṭhā”ti vatvā brahmattabhāvaṁ māpetvā passantasseva mahājanassa nikkhamitvā vehāsaṁ abbhuggantvā caṇḍamaṇḍalameva paviṭṭho.  Sā tato paṭṭhāya brahmapajāpatī nāma jātā.  Pādadhovana-udakaṁ labhanto nāma natthi.  
 Brāhmaṇā-- “brahmapajāpatiṁ antonagare vasāpessāmā”ti suvaṇṇasivikāya āropetvā yāva sattamakoṭiyā aparisuddhajātikassa sivikaṁ gahetuṁ na adaṁsu.  Soḷasa jātimantabrāhmaṇā gaṇhiṁsu.  Sesā gandhapupphādīhi pūjetvā nagaraṁ pavisitvā-- “na sakkā, bho, ucchiṭṭhagehe brahmapajāpatiyā vasituṁ, vatthuṁ gahetvā gehaṁ karissāma, yāva pana taṁ karīyati, tāva maṇḍapeva vasatū”ti maṇḍape vasāpesuṁ.  Tato paṭṭhāya cakkhupathe ṭhatvā vanditukāmā kahāpaṇaṁ datvā vandituṁ labhanti, savanūpacāre vanditukāmā sataṁ datvā labhanti, āsanne pakatikathaṁ savanaṭṭhāne vanditukāmā pañcasatāni datvā labhanti, pādapiṭṭhiyaṁ sīsaṁ ṭhapetvā vanditukāmā sahassaṁ datvā labhanti, pādadhovana-udakaṁ patthayamānā dasasahassāni datvā labhanti.  Bahinagarato antonagare yāva maṇḍapā āgacchantiyā laddhadhanaṁyeva koṭisatamattaṁ ahosi.  
 Sakalajambudīpo (CS:pg.3.55) saṅkhubhi, tato sabbarājāno “brahmapajāpatiyā pādadhovanena (MA.56./III,78.) abhisekaṁ karissāmā”ti satasahassaṁ pesetvā labhiṁsu.  Maṇḍape vasantiyā eva gabbhavuṭṭhānaṁ ahosi.  Mahāpurisaṁ paṭicca laddhakumāro pāsādiko ahosi lakkhaṇasampanno.  Mahābrahmuno putto jātoti sakala Jambudīpo ekakolāhalo ahosi.  Kumārassa khīramaṇimūlaṁ hotūti tato tato āgatadhanaṁ koṭisahassaṁ ahosi.  Ettāvatā nivesanampi niṭṭhitaṁ.  Kumārassa nāmakaraṇaṁ karissāmāti nivesanaṁ sajjetvā kumāraṁ gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā maṇḍape jātattā maṇḍabyotveva nāmaṁ akaṁsu.  
 Kumāro sukhena saṁvaḍḍhamāno sippuggahaṇavayapattoti Sakalajambudīpe sippajānanakā tassa santike āgantvā sippaṁ sikkhāpenti.  Kumāro medhāvī paññavā sutaṁ sutaṁ mutaṁ āvuṇanto viya gaṇhāti, gahitagahitaṁ suvaṇṇaghaṭe pakkhittatelaṁ viya tiṭṭhati.  Yāvatā vācuggatā pariyatti atthi, tena anuggahitā nāma nāhosi.  Brāhmaṇā taṁ parivāretvā caranti, sopi brāhmaṇabhatto ahosi.  Gehe asītibrāhmaṇasahassāni niccabhattaṁ bhuñjanti.  Gehampissa sattadvārakoṭṭhakaṁ mahantaṁ ahosi.  Gehe maṅgaladivase Jambudīpavāsīhi pesitadhanaṁ koṭisahassamattaṁ ahosi.  
 Bodhisatto āvajjesi-- “pamatto nu kho kumāro appamatto”ti.  Athassa taṁ pavattiṁ ñatvā-- “brāhmaṇabhatto jāto, yattha dinnaṁ mahapphalaṁ hoti, taṁ na jānāti, gacchāmi naṁ damemī”ti cīvaraṁ pārupitvā bhikkhābhājanaṁ gahetvā-- “dvārakoṭṭhakā atisambādhā, na sakkā koṭṭhakena pavisitun”ti ākāsenāgantvā asītibrāhmaṇasahassānaṁ bhuñjanaṭṭhāne ākāsaṅgaṇe otari.  Maṇḍabyakumāropi (MA.56./III,79.)  suvaṇṇakaṭacchuṁ gāhāpetvā-- “idha sūpaṁ detha idha odanan”ti parivisāpento bodhisattaṁ disvā daṇḍakena ghaṭṭita-āsiviso viya kupitvā imaṁ gāthamāha-- 
 	“Kuto (CS:pg.3.56) nu āgacchasi dummavāsī, 
 Otallako paṁsupisācakova.  
 Saṅkāracoḷaṁ paṭimuñca kaṇṭhe, 
 Ko re tuvaṁ hosi adakkhiṇeyyo”ti.  (jā.1.15.1).  
 Atha naṁ mahāsatto akujjhitvāva ovadanto āha-- 
 	“Annaṁ tavedaṁ pakataṁ yasassi, 
 Taṁ khajjare bhuñjare piyyare ca.  
 Jānāsi maṁ tvaṁ paradattūpajīviṁ, 
 Uttiṭṭha piṇḍaṁ labhataṁ sapāko”ti.  (jā.1.15.2).  
 So nayidaṁ tumhādisānaṁ paṭiyattanti dassento āha-- 
 	“Annaṁ mamedaṁ pakataṁ brāhmaṇānaṁ, 
 Atthatthitaṁ saddahato mamedaṁ.  
 Apehi etto kimidhaṭṭhitosi, 
 Na mādisā tuyhaṁ dadanti jammā”ti.  (jā.1.15.3).  
 Atha bodhisatto “dānaṁ nāma saguṇassapi nigguṇassapi yassa kassaci dātabbaṁ, yathā hi ninnepi thalepi patiṭṭhāpitaṁ bījaṁ pathavīrasaṁ āporasañca āgamma sampajjati, (MA.56./III,80.) evaṁ nipphalaṁ nāma natthi, sukhette vapitabījaṁ viya guṇavante mahapphalaṁ hotī”ti dassetuṁ imaṁ gāthamāha-- 
 	“Thale ca ninne ca vapanti bījaṁ, 
 Anūpakhette phalamāsamānā.  
 Etāya saddhāya dadāhi dānaṁ, 
 Appeva ārādhaye dakkhiṇeyye”ti.  (jā.1.15.4).  
 Atha kumāro kodhābhibhūto-- “kenimassa muṇḍakassa paveso dinno”ti dvārarakkhādayo tajjetvā-- 
 	“Khettāni (CS:pg.3.57) mayhaṁ viditāni loke, 
 Yesāhaṁ bījāni patiṭṭhapemi.  
 Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā, 
 Tānīdha khettāni supesalānī”ti.  (jā.1.15.5) -- 
 Gāthaṁ vatvā “imaṁ jammaṁ veṇupadarena pothetvā gīvāyaṁ gahetvā sattapi dvārakoṭṭhake atikkamitvā bahi nīharathā”ti āha.  Atha naṁ mahāpuriso āha-- 
 	“Giriṁ nakhena khaṇasi, ayo dantebhi khādasi; 
 Jātavedaṁ padahasi, yo isiṁ paribhāsasī”ti.  (jā.1.15.9).  
 Evañca pana vatvā-- “sace myāyaṁ hatthe vā pāde vā gaṇhāpetvā dukkhaṁ uppādeyya, bahuṁ apuññaṁ pasaveyyā”ti sattānuddayatāya vehāsaṁ abbhuggantvā antaravīthiyaṁ otari.  Bhagavā sabbaññutaṁ patto tamatthaṁ pakāsento imaṁ gāthamāha-- 
 	“Idaṁ vatvāna mātaṅgo, isi saccaparakkamo; 
 Antalikkhasmiṁ pakkāmi, brāhmaṇānaṁ udikkhatan”ti.  (jā.1.15.10).  
 Tāvadeva nagararakkhikadevatānaṁ jeṭṭhakadevarājā maṇḍabyassa gīvaṁ parivattesi.  Tassa mukhaṁ parivattetitvā (MA.56./III,81.) pacchāmukhaṁ jātaṁ, akkhīni parivattāni, mukhena kheḷaṁ vamati, sarīraṁ thaddhaṁ sūle āropitaṁ viya ahosi.  Asītisahassā paricārakayakkhā asītibrāhmaṇasahassāni tatheva akaṁsu.  Vegena gantvā brahmapajāpatiyā ārocayiṁsu.  Sā taramānarūpā āgantvā taṁ vippakāraṁ disvā gāthamāha-- 
 	“Āvedhitaṁ piṭṭhito uttamaṅgaṁ, 
 Bāhuṁ pasāreti akammaneyyaṁ.  
 Setāni akkhīni yathā matassa, 
 Ko me imaṁ puttamakāsi evan”ti.  (jā.1.15.11).  
 Athassā (CS:pg.3.58) ārocesuṁ-- 
 	“Idhāgamā samaṇo dummavāsī, 
 Otallako paṁsupisācakova, 
 Saṅkāracoḷaṁ paṭimuñca kaṇṭhe, 
 So te imaṁ puttamakāsi evan”ti.  (jā.1.15.12).  
 Sā sutvāva aññāsi-- “mayhaṁ yasadāyako ayyo anukampāya puttassa pamattabhāvaṁ ñatvā āgato bhavissatī”ti.  Tato upaṭṭhāke pucchi-- 
 	“Katamaṁ disaṁ agamā bhūripañño, 
 Akkhātha me māṇavā etamatthaṁ.  
 Gantvāna taṁ paṭikaremu accayaṁ, 
 Appeva naṁ putta labhemu jīvitan”ti.  (jā.1.15.13).  
 Te āhaṁsu-- 
 	“Vehāyasaṁ agamā bhūripañño, 
 Pathaddhuno pannaraseva cando.  
  (MA.56./III,82.) Apicāpi so purimadisaṁ agacchi, 
 Saccappaṭiñño isi sādhurūpo”ti.  (jā.1.15.14).  
 Mahāpurisopi antaravīthiyaṁ otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya-- “mayhaṁ padavaḷañjaṁ hatthi-assādīnaṁ vasena mā antaradhāyittha, diṭṭhamaṅgalikāyeva naṁ passatu, mā aññe”ti adhiṭṭhahitvā piṇḍāya caritvā yāpanamattaṁ missakodanaṁ gahetvā paṭikkamanasālāyaṁ nisinno bhuñjitvā thokaṁ bhuttāvasesaṁ bhikkhābhājaneyeva ṭhapesi.  Diṭṭhamaṅgalikāpi pāsādā oruyha antaravīthiṁ paṭipajjamānā padavaḷañjaṁ disvā-- “idaṁ mayhaṁ yasadāyakassa ayyassa padan”ti padānusārenāgantvā vanditvā āha-- “tumhākaṁ, bhante, dāsena katāparādhaṁ mayhaṁ khamatha, na hi tumhe kodhavasikā nāma, detha me puttassa jīvitan”ti.  
 Evañca pana vatvā-- 
 	“Āvedhitaṁ (CS:pg.3.59) piṭṭhito uttamaṅgaṁ, 
 Bāhuṁ pasāreti akammaneyyaṁ.  
 Setāni akkhīni yathā matassa, 
 Ko me imaṁ puttamakāsi evan”ti.  (jā.1.15.15)-- 
 Gāthaṁ abhāsi.  Mahāpuriso āha-- “na mayaṁ evarūpaṁ karoma, pabbajitaṁ pana hiṁsante disvā pabbajitesu sagāravāhi bhūtayakkhadevatāhi kataṁ bhavissatī”ti.  
 Kevalaṁ, bhante, tumhākaṁ manopadoso mā hotu, devatāhi kataṁ hotu, sukhamāpayā  (MA.56./III,83.) bhante, devatā, apicāhaṁ, bhante, kathaṁ paṭipajjāmīti.  Tena hi osadhaṁ te kathessāmi, mama bhikkhābhājane bhuttāvasesaṁ bhattamatthi, tattha thokaṁ udakaṁ āsiñcitvā thokaṁ gahetvā tava puttassa mukhe pakkhipa, avasesaṁ udakacāṭiyaṁ āloḷetvā asītiyā brāhmaṇasahassānaṁ mukhe pakkhipāti.  Sā evaṁ karissāmīti bhattaṁ gahetvā mahāpurisaṁ vanditvā gantvā tathā akāsi.  
 Mukhe pakkhittamatte jeṭṭhakadevarājā-- “sāmimhi sayaṁ bhesajjaṁ karonte amhehi na sakkā kiñci kātun”ti kumāraṁ vissajjesi.  Sopi khipitvā kiñci dukkhaṁ appattapubbo viya pakativaṇṇo ahosi.  Atha naṁ mātā avoca-- “passa tāta tava kulupakānaṁ hirottapparahitānaṁ vippakāraṁ, samaṇā pana na evarūpā honti, samaṇe tāta bhojeyyāsī”ti.  Tato sesakaṁ udakacāṭiyaṁ āluḷāpetvā brāhmaṇānaṁ mukhe pakkhipāpesi.  Yakkhā tāvadeva vissajjetvā palāyiṁsu.  Brāhmaṇā khipitvā khipitvā uṭṭhahitvā kiṁ amhākaṁ mukhe pakkhittanti pucchiṁsu.  Mātaṅga-isissa ucchiṭṭhabhattanti.  Te “caṇḍālassa ucchiṭṭhakaṁ khādāpitamhā, abrāhmaṇā dānimhā jātā, idāni no brāhmaṇā ‘asuddhabrāhmaṇā ime’ti sambhogaṁ na dassantī”ti tato palāyitvā majjharaṭṭhaṁ gantvā majjharājassa nagare aggāsanikā brāhmaṇā nāma mayanti rājagehe bhuñjanti.  
 Tasmiṁ samaye bodhisatto pāpaniggahaṁ karonto mānajātike nimmadayanto vicarati.  Atheko “jātimantatāpaso nāma mayā sadiso (CS:pg.3.60) natthī”ti aññesu saññampi na karoti.  Bodhisatto taṁ gaṅgātīre vasamānaṁ disvā “mānaniggahamassa karissāmī”ti tattha (MA.56./III,84.) agamāsi Taṁ jātimantatāpaso pucchi-- “Kiṁ jacco bhavan”ti?  Caṇḍālo ahaṁ ācariyāti.  Apehi caṇḍāla apehi caṇḍāla, heṭṭhāgaṅgāya vasa, mā uparigaṅgāya udakaṁ ucchiṭṭhamakāsīti.  
 Bodhisatto “sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmī”ti heṭṭhāgaṅgāya vasanto “gaṅgāya udakaṁ paṭisotaṁ sandatū”ti adhiṭṭhāsi.  Jātimantatāpaso pātova gaṅgaṁ oruyha udakaṁ ācamati, jaṭā dhovati.  Bodhisatto dantakaṭṭhaṁ khādanto piṇḍaṁ piṇḍaṁ kheḷaṁ udake pāteti.  Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakampi tattheva pavāheti.  Yathā ce taṁ aññattha alaggitvā tāpasasseva jaṭāsu laggati, tathā adhiṭṭhāsi.  Kheḷampi dantakaṭṭhampi tāpasassa jaṭāsuyeva patiṭṭhāti.  
 Tāpaso caṇḍālassidaṁ kammaṁ bhavissatīti vippaṭisārī hutvā gantvā pucchi-- “idaṁ, bho caṇḍāla, gaṅgāya udakaṁ tayā paṭisotagāmikatan”ti?  Āma ācariya.  Tena hi tvaṁ heṭṭhāgaṅgāya mā vasa, uparigaṅgāya vasāti.  Sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmīti tattha vasanto iddhiṁ paṭippassambhesi, udakaṁ yathāgatikameva jātaṁ.  Puna tāpaso tadeva byasanaṁ pāpuṇi.  So puna gantvā bodhisattaṁ pucchi,-- “bho caṇḍāla, tvamidaṁ gaṅgāya udakaṁ kālena paṭisotagāmiṁ kālena anusotagāmiṁ karosī”ti?  Āma ācariya.  Caṇḍāla, “tvaṁ sukhavihārīnaṁ pabbajitānaṁ sukhena vasituṁ na desi, sattame te divase sattadhā muddhā phalatū”ti.  Sādhu acariya, ahaṁ pana sūriyassa uggantuṁ na dassāmīti.  
 Atha mahāsatto cintesi-- “etassa abhisāpo etasseva upari patissati, rakkhāmi nan”ti sattānuddayatāya punadivase iddhiyā sūriyassa uggantuṁ na adāsi.  Iddhimato  (MA.56./III,85.) iddhivisayo nāma acinteyyo, tato paṭṭhāya aruṇuggaṁ na paññāyati, rattindivaparicchedo natthi, kasivaṇijjādīni kammāni payojento nāma natthi.  
 Manussā-- “yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṁ bhūtadevaṭṭonāgasupaṇṇāvaṭṭo”ti upaddavappattā “Kiṁ nu kho kātabban”ti cintetvā “rājakulaṁ nāma mahāpaññaṁ, lokassa hitaṁ cintetuṁ sakkoti, tattha gacchāmā”ti rājakulaṁ gantvā (CS:pg.3.61) tamatthaṁ ārocesuṁ.  Rājā sutvā bhītopi abhītākāraṁ katvā-- “mā tātā bhāyatha, imaṁ kāraṇaṁ gaṅgātīravāsī jātimantatāpaso jānissati, taṁ pucchitvā nikkaṅkhā bhavissāmā”ti katipayeheva atthacarakehi manussehi saddhiṁ tāpasaṁ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṁ pucchi.  Tāpaso āha -- “Āma mahārāja, eko caṇḍālo atthi, so imaṁ gaṅgāya udakaṁ kālena anusotagāmiṁ kālena patisotagāmiṁ karoti, mayā tadatthaṁ kiñci kathitaṁ atthi, taṁ pucchatha, so jānissatī”ti.  
 Rājā mātaṅga-isissa santikaṁ gantvā-- “tumhe, bhante, aruṇassa uggantuṁ na dethā”ti pucchi.  Āma, mahārājāti.  Kiṁ kāraṇā bhanteti?  Jātimantatāpasakāraṇā, mahārāja, jātimantatāpasena āgantvā maṁ vanditvā khamāpitakāle dassāmi mahārājāti.  Rājā gantvā “etha ācariya, tāpasaṁ khamāpethā”ti āha.  Nāhaṁ, mahārāja, caṇḍālaṁ vandāmīti.  Mā ācariya, evaṁ karotha, janapadassa mukhaṁ passathāti.  So puna paṭikkhipiyeva.  Rājā bodhisattaṁ (MA.56./III,86.) upasaṅkamitvā “Ācariyo khamāpetuṁ na icchitī”ti āha.  Akhamāpite ahaṁ sūriyaṁ na muñcāmīti.  Rājā “Ayaṁ khamāpetuṁ na icchati, ayaṁ akhamāpite sūriyaṁ na muñcati, kiṁ amhākaṁ tena tāpasena, lokaṁ olokessāmā”ti “gacchatha, bho, tāpasasantikaṁ, taṁ hatthesu ca pādesu ca gahetvā mātaṅga-isissa pādamūle netvā nipajjāpetvā khamāpetha etassa janapadānuddayataṁ paṭiccā”ti āha.  Te rājapurisā gantvā taṁ tathā katvā ānetvā mātaṅga-isissa pādamūle nipajjāpetvā khamāpesuṁ.  
 Ahaṁ nāma khamitabbaṁ khamāmi, apica kho pana etassa kathā etasseva upari patissati.  Mayā sūriye vissajjite sūriyarasmi etassa matthake patissati, athassa sattadhā muddhā phalissati.  Tañca kho panesa byasanaṁ mā pāpuṇātu, etha tumhe etaṁ galappamāṇe udake otāretvā mahantaṁ mattikāpiṇḍamassa sīse ṭhapetha.  Athāhaṁ sūriyaṁ vissajjissāmi.  Sūriyarasmi mattikāpiṇḍe patitvā taṁ sattadhā bhindissati.  Athesa mattikāpiṇḍaṁ chaḍḍetvā nimujjitvā aññena titthena uttaratu, iti naṁ vadatha, evamassa sotthi bhavissatīti.  Te manussā “evaṁ karissāmā”ti tathā kāresuṁ.  Tassāpi tatheva sotthi jātā.  So tato paṭṭhāya-- “jāti (CS:pg.3.62) nāma akāraṇaṁ, pabbajitānaṁ abbhantare guṇova kāraṇan”ti jātigottamānaṁ pahāya nimmado ahosi.  
 Iti jātimantatāpase damite mahājano bodhisattassa thāmaṁ aññāsi, mahākolāhalaṁ jātaṁ.  Rājā attano nagaraṁ gamanatthāya bodhisattaṁ yāci.  Mahāsatto (MA.56./III,87.) paṭiññaṁ datvā tāni ca asītibrāhmaṇasahassāni damessāmi, paṭiññañca mocessāmīti majjharājassa nagaraṁ agamāsi.  Brāhmaṇā bodhisattaṁ disvāva-- bho, “Ayaṁ so, bho mahācoro, āgato, idāneva sabbe ete mayhaṁ ucchiṭṭhakaṁ khāditvā abrāhmaṇā jātāti amhe pākaṭe karissati, evaṁ no idhāpi āvāso na bhavissati, paṭikacceva māressāmā”ti rājānaṁ puna upasaṅkamitvā āhaṁsu-- “tumhe, mahārāja, etaṁ caṇḍālapabbajitaṁ mā sādhurūpoti maññittha, esa garukamantaṁ jānāti, pathaviṁ gahetvā ākāsaṁ karoti, ākāsaṁ pathaviṁ, dūraṁ gahetvā santikaṁ karoti, santikaṁ dūraṁ, gaṅgaṁ nivattetvā uddhagāminiṁ karoti, icchanto pathaviṁ ukkhipitvā pātetuṁ maññe sakkoti.  Parassa vā cittaṁ nāma sabbakālaṁ na sakkā gahetuṁ, ayaṁ idha patiṭṭhaṁ labhanto tumhākaṁ rajjampi nāseyya, jīvitantarāyampi vaṁsupacchedampi kareyya, amhākaṁ vacanaṁ karotha, mahārāja, ajjeva imaṁ māretuṁ vaṭṭatī”ti.  
 Rājāno nāma parapattiyā honti, iti so bahūnaṁ kathāvasena niṭṭhaṁ gato.  Bodhisatto pana nagare piṇḍāya caritvā udakaphāsukaṭṭhāne missakodanaṁ bhuñjitvā rājuyyānaṁ gantvā nirāparādhatāya nirāsaṅko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi.  Atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarituṁ samatthañāṇassa (MA.56./III,88.) anāvajjanatāya muhuttamattake kāle sati nappahoti, rājā aññaṁ ajānāpetvā sayameva gantvā nirāvajjanatāya pamādena nisinnaṁ mahāpurisaṁ asinā paharitvā dve bhāge akāsi.  Imassa rañño vijite aṭṭhamaṁ lohakūṭavassaṁ, navamaṁ kalalavassaṁ vassi.  Iti imassāpi raṭṭhe nava vuṭṭhiyo patitā.  So ca rājā sapariso mahāniraye nibbatto.  Tenāha saṁkiccapaṇḍito-- 
 	“Upahacca (CS:pg.3.63) manaṁ majjho, mātaṅgasmiṁ yasassine; 
 Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṁ tadā ahūti”.  (jā.2.19.96)-- 
 Evaṁ majjhāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.  Mātaṅgassa pana isino vasena tadeva mātaṅgāraññanti vuttaṁ.  
 66. Pañhapaṭibhānānīti pañhabyākaraṇāni.  Paccanīkaṁ katabbanti paccanīkaṁ kātabbaṁ.  Amaññissanti vilomabhāgaṁ gaṇhanto viya ahosinti attho.  
 67. Anuviccakāranti anuvicāretvā cintetvā tulayitvā kātabbaṁ karohīti vuttaṁ hoti.  Sādhu hotīti sundaro hoti.  Tumhādisasmiñhi maṁ disvā maṁ saraṇaṁ gacchante nigaṇṭhaṁ disvā nigaṇṭhaṁ saraṇaṁ gacchante-- “Kiṁ ayaṁ upāli diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṁ gacchatī”ti?  Garahā uppajjissati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṁ sādhūti dasseti.  Paṭākaṁ parihareyyunti te kira evarūpaṁ sāvakaṁ (MA.56./III,89.)  labhitvā -- “Asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṁ saraṇaṁ gato sāvako jāto”ti paṭākaṁ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti.  Kasmā?  Evaṁ no mahantabhāvo āvi bhavissatīti ca, sace tassa-- “Kimahaṁ etesaṁ saraṇaṁ gato”ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so-- “Etesaṁ me saraṇagatabhāvaṁ bahū jānanti, dukkhaṁ idāni paṭinivattitun”ti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca.  “Tenāha paṭākaṁ parihareyyun”ti.  
 68. Opānabhūtanti paṭiyatta-udapāno viya ṭhitaṁ.  Kulanti tava nivesanaṁ.  Dātabbaṁ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā deti.  Idāni maṁ saraṇaṁ gatakāraṇamattenava mā imesaṁ deyyadhammaṁ, upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati.  Sutametaṁ, bhanteti kuto sutaṁ?  Nigaṇṭhānaṁ santikā, te kira kulagharesu evaṁ pakāsenti-- “Mayaṁ ‘yassa kassaci sampattassa dātabban’ti vadāma, samaṇo pana Gotamo ‘mayhameva dānaṁ dātabbaṁ …pe… na aññesaṁ sāvakānaṁ dinnaṁ mahapphalan’ti vadatī”ti.  Taṁ sandhāya ayaṁ gahapati “sutametan”ti āha.  
 69. Anupubbiṁ (CS:pg.3.64) kathanti dānānantaraṁ sīlaṁ, sīlānantaraṁ saggaṁ, saggānantaraṁ magganti evaṁ anupaṭipāṭikathaṁ. (MA.56./III,90.) Tattha dānakathanti idaṁ dānaṁ nāma sukhānaṁ nidānaṁ, sampattīnaṁ mūlaṁ, bhogānaṁ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṁ leṇaṁ gatiparāyaṇaṁ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṁ tāṇaṁ leṇaṁ gati parāyaṇaṁ natthi.  Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṁ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṁ, ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṁ.  Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṁ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṁ, tesaṁ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso.  Asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā.  Dānaṁ nāmebhaṁ mayhaṁ gatamaggo, mayheveso vaṁso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalite aggikkhandhe attānaṁ niyyādentena sampattayācakānaṁ cittaṁ gahitaṁ.  Dānañhi loke sakkasampattiṁ deti, mārasampattiṁ deti, brahmasampattiṁ deti, cakkavattisampattiṁ deti, sāvakapāramīñāṇaṁ, paccekabodhiñāṇaṁ, abhisambodhiñāṇaṁ detīti evamādiṁ dānaguṇapaṭisaṁyuttaṁ kathaṁ.  
 Yasmā pana dānaṁ dadanto sīlaṁ samādātuṁ sakkoti, tasmā tadanataraṁ sīlakathaṁ kathesi.  Sīlakathanti sīlaṁ nāmetaṁ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṁ tāṇaṁ (MA.56./III,91.) leṇaṁ gati parāyaṇaṁ, sīlaṁ nāmetaṁ mama vaṁso, ahaṁ saṅkhapālanāgarājakāle, bhūridattanāgarājakāle, campeyyanāgarājakāle, sīlavanāgarājakāle, mātuposakahatthirājakāle, chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṁ paripūresiṁ.  Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo, sīlasadisā patiṭṭhā, ārammaṇaṁ tāṇaṁ leṇaṁ gati parāyaṇaṁ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṁ pupphaṁ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi.  Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṁ sīlakusumapiḷandhanaṁ sīlagandhānulittaṁ (CS:pg.3.65) sadevakopi loko olokento tittiṁ na gacchatīti evamādiṁ sīlaguṇapaṭisaṁyuttaṁ kathaṁ.  
 Idaṁ pana sīlaṁ nissāya ayaṁ saggo labbhatīti dassetuṁ sīlānantaraṁ saggakathaṁ kathesi.  Saggakathanti ayaṁ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṁ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṁ dibbasampattiṁ anubhavanti, tāvatiṁsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādiṁ saggaguṇapaṭisaṁyuttaṁ kathaṁ.  Saggasampattiṁ kathayantānañhi Buddhānaṁ mukhaṁ nappahoti.  Vuttampi cetaṁ “Anekapariyāyena kho ahaṁ, bhikkhave, saggakathaṁ katheyyan”ti-ādi (ma.ni.3.255).  
 Evaṁ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṁ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṁ chindanto viya-- “Ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo”ti dassanatthaṁ-- “Appassādā kāmā vuttā mayā (MA.56./III,92.) bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo”ti-ādinā (pāci.417 ma.ni.1.235) nayena kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ kathesi.  Tattha ādīnavoti doso.  Okāroti avakāro lāmakabhāvo.  Saṁkilesoti tehi sattānaṁ saṁsāre saṁkilissanaṁ.  Yathāha “Kilissanti vata, bho, sattā”ti (ma.ni.2.351).  
 Evaṁ kāmādīnavena tajjitvā nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.  Kallacittanti arogacittaṁ.  Sāmukkaṁsikāti sāmaṁ ukkaṁsikā attanāyeva gahetvā uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho.  Kā panesāti, ariyasaccadesanā?  Tenevāha-- “dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggan”ti.  
 Virajaṁ vītamalanti rāgarajādīnaṁ abhāvā virajaṁ, rāgamalādīnaṁ vigatattā vītamalaṁ.  Dhammacakkhunti upari Brahmāyusutte tiṇṇaṁ maggānaṁ, Cūḷarāhulovāde āsavakkhayassetaṁ nāmaṁ.  Idha pana sotāpattimaggo adhippeto.  Tassa uppatti-ākāradassanatthaṁ “yaṁkiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti āha.  Tañhi nirodhaṁ ārammaṇaṁ katvā kiccavasena evaṁ sabbasaṅkhataṁ paṭivijjhantaṁ uppajjati.  
 Diṭṭho (CS:pg.3.66) ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo.  Esa nayo sesapadesupi. (MA.56./III,93.) Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho.  Vigatā kathaṁkathā assāti vigatakathaṁkatho.  Vesārajjappattoti vesārajjaṁ patto.  Kattha?  Satthu sāsane.  Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo.  
 70. Cittena sampaṭicchamāno abhinanditvā, vācāya pasaṁsamāno anumoditvā.  Āvarāmīti thakemi pidahāmi.  Anāvaṭanti na āvaritaṁ vivaṭaṁ ugghāṭitaṁ.  
 71. Assosi kho dīghatapassīti so kira tassa gatakālato paṭṭhāya-- “paṇḍito gahapati samaṇo ca Gotamo dassanasampanno niyyānikakatho, dassanepi tassa pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasīditvā saraṇaṁ gamissati, gato nu kho saraṇaṁ gahapati na tāva gato”ti ohitasotova hutvā vicarati.  Tasmā paṭhamaṁyeva assosi.  
 72. Tena hi sammāti balavasokena abhibhūto “ettheva tiṭṭhā”ti vacanaṁ sutvāpi atthaṁ asallakkhento dovārikena saddhiṁ sallapatiyeva.  
 Majjhimāya dvārasālāyānti yassa gharassa satta dvārakoṭṭhakā, tassa sabba-abbhantarato vā sabbabāhirato vā paṭṭhāya catutthadvārakoṭṭhako, yassa pañca, tassa tatiyo, yassa tayo, tassa dutiyo dvārakoṭṭhako majjhimadvārasālā nāma.  Ekadvārakoṭṭhakassa pana gharassa majjhaṭṭhāne maṅgalatthambhaṁ nissāya majjhimadvārasālā.  Tassa pana gehassa satta dvārakoṭṭhakā, pañcātipi vuttaṁ.  
 73. Agganti-ādīni sabbāni aññamaññavevacanāni.  Yaṁ sudanti ettha yanti yaṁ nāṭaputtaṁ.  Sudanti nipātamattaṁ.  Pariggahetvāti teneva uttarāsaṅgena udare parikkhipanto gahetvā. (MA.56./III,94.) Nisīdāpetīti saṇikaṁ ācariya, saṇikaṁ ācariyāti mahantaṁ telaghaṭaṁ ṭhapento viya nisīdāpeti.  Dattosīti kiṁ jaḷosi jātoti attho.  Paṭimukkoti sīse parikkhipitvā (CS:pg.3.67) gahito.  Aṇḍahārakoti-ādiṁ duṭṭhullavacanampi samānaṁ upaṭṭhākassa aññathābhāvena uppannabalavasokatāya idaṁ nāma bhaṇāmīti asallakkhetvāva bhaṇati.  
 74. Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanīti nigaṇṭho māyameva sandhāya vadati, upāsako attanā paṭividdhaṁ sotāpattimaggaṁ.  Tena hīti nipātamattametaṁ, bhante, upamaṁ te karissāmicceva attho.  Kāraṇavacanaṁ vā, yena kāraṇena tumhākaṁ sāsanaṁ aniyyānikaṁ, mama satthu niyyānikaṁ, tena kāraṇena upamaṁ te karissāmīti vuttaṁ hoti.  
 75. Upavijaññāti vijāyanakālaṁ upagatā.  Makkaṭacchāpakanti makkaṭapotakaṁ.  Kiṇitvā ānehīti mūlaṁ datvāva āhara.  Āpaṇesu hi saviññāṇakampi aviññāṇakampi makkaṭādikīḷanabhaṇḍakaṁ vikkiṇanti.  Taṁ sandhāyetaṁ āha.  Rajitanti bahalabahalaṁ pītāvalepanaraṅgajātaṁ gahetvā rajitvā dinnaṁ imaṁ icchāmīti attho.  Ākoṭitapaccākoṭitanti ākoṭitañceva parivattetvā punappunaṁ ākoṭitañca.  Ubhatobhāgavimaṭṭhanti maṇipāsāṇena (MA.56./III,95.) ubhosu passesu suṭṭhu vimaṭṭhaṁ ghaṭṭetvā uppāditacchaviṁ.  
 Raṅgakkhamo hi khoti saviññāṇakampi aviññāṇakampi raṅgaṁ pivati.  Tasmā evamāha.  No ākoṭṭanakkhamoti saviññāṇakassa tāva ākoṭṭanaphalake ṭhapetvā kucchiyaṁ ākoṭitassa kucchi bhijjati, karīsaṁ nikkhamati.  Sesī ākoṭitassa sīsaṁ bhijjati, mattaluṅgaṁ nikkhamati.  Aviññāṇako khaṇḍakhaṇḍitaṁ gacchati.  Tasmā evamāha.  No vimajjanakkhamoti saviññāṇako maṇipāsāṇena vimaddiyamāno nillomataṁ nicchavitañca āpajjati, aviññāṇakopi vacuṇṇakabhāvaṁ āpajjati.  Tasmā evamāha.  Raṅgakkhamo hi kho bālānanti bālānaṁ mandabuddhīnaṁ raṅgakkhamo, rāgamattaṁ janeti, piyo hoti.  Paṇḍitānaṁ pana nigaṇṭhavādo vā añño vā bhāratarāmasītāharaṇādi niratthakakathāmaggo appiyova hoti.  No anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamoti anuyogaṁ vā vīmaṁsaṁ vā na khamati, thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṁ viya kadaliyaṁ sāragavesanaṁ viya ca rittako tucchakova hoti.  Raṅgakkhamo ceva paṇḍitānanti (CS:pg.3.68) catusaccakathā hi paṇḍitānaṁ piyā hoti, vassasatampi suṇanto tittiṁ na gacchati.  Tasmā evamāha.  Buddhavacanaṁ pana yathā yathāpi ogāhissati mahāsamuddo viya gambhīrameva hotīti “anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā”ti āha. (MA.56./III,96.) Suṇohi yassāhaṁ sāvakoti tassa guṇe suṇāhīti Bhagavato vaṇṇe vattuṁ āraddho.  
 76. Dhīrassāti dhīraṁ vuccati paṇḍiccaṁ, yā paññā pajānanā …pe… sammādiṭṭhi, tena samannāgatassa dhātu-āyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānakusalassa paṇḍitassāhaṁ sāvako, so mayhaṁ satthāti evaṁ sabbapadesu sambandho veditabbo.  Pabhinnakhīlassāti bhinnapañcacetokhilassa.  Sabbaputhujjane vijiniṁsu vijinanti vijinissanti vāti vijayā.  Ke te, maccumārakilesamāradevaputtamārāti?  Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo.  Bhagavā, tassa vijitavijayassa.  Anīghassāti kilesadukkhenapi vipākadukkhenapi niddukkhassa.  Susamacittassāti Devadattadhanapālaka-Aṅgulimālarāhulatherādīsupi devamanussesu suṭṭhu samacittassa.  Vuddhasīlassāti vaḍḍhitācārassa.  Sādhupaññassāti sundarapaññassa  .Vesamantarassāti rāgādivisamaṁ taritvā vitaritvā ṭhitassa.  Vimalassāti vigatarāgādimalassa.
 Tusitassāti tuṭṭhacittassa.  Vantalokāmisassāti vantakāmaguṇassa.  Muditassāti muditāvihāravasena muditassa, punaruttameva vā etaṁ.  Pasādavasena hi ekampi guṇaṁ punappunaṁ vadatiyeva. (MA.56./III,97.) Katasamaṇassāti katasāmaññassa, samaṇadhammassa matthakaṁ pattassāti attho.  Manujassāti lokavohāravasena ekassa sattassa.  Narassāti punaruttaṁ.  Aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasa guṇā nappahonti.  
 Venayikassāti sattānaṁ vināyakassa.  Ruciradhammassāti sucidhammassa. Pabhāsakassāti obhāsakassa.  Vīrassāti vīriyasampannassa.  Nisabhassāti usabhavasabhanisabhesu sabbattha appaṭisamaṭṭhena nisabhassa.  Gambhīrassāti gambhīraguṇassa, guṇehi vā gambhīrassa.  Monapattassāti ñāṇapattassa.  Vedassāti vedo vuccati ñāṇaṁ, tena samannāgatassa.  Dhammaṭṭhassāti dhamme ṭhitassa.  Saṁvutattassāti pihitattassa.
 Nāgassāti (CS:pg.3.69) catūhi kāraṇehi nāgassa.Pantasenassāti pantasenāsanassa. Paṭimantakassāti paṭimantanapaññāya samannāgatassa.  Monassāti monaṁ vuccati ñāṇaṁ, tena samannāgatassa, dhutakilesassa vā.  Dantassāti nibbisevanassa.
 Isisattamassāti vipassi-ādayo cha isayo upādāya sattamassa. (MA.56./III,98.) Brahmapattassāti seṭṭhapattassa.  Nhātakassāti nhātakilesassa.  Padakassāti akkharādīni samodhānetvā gāthāpadakaraṇakusalassa.  Viditavedassāti viditañāṇassa.  Purindadassāti sabbapaṭhamaṁ dhammadānadāyakassa.  Sakkassāti samatthassa.  Pattipattassāti ye pattabbā guṇā, te pattassa.  Veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa.  Bhagavatā hi abyākataṁ nāma tanti padaṁ natthi sabbesaṁyeva attho kathito.  
 Vipassissāti vipassanakassa.  Anabhinatassāti anatassa.  No apanatassāti aduṭṭhassa.
 Ananugatantarassāti kilese ananugatacittassa.  Asitassāti abaddhassa.
 Bhūripaññassāti bhūri vuccati pathavī, tāya pathavīsamāya paññāya vipulāya mahantāya vitthatāya samannāgatassāti attho.  Mahāpaññassāti mahāpaññāya samannāgatassa.
 Anupalittassāti taṇhādiṭṭhikilesehi alittassa.  Āhuneyyassāti āhutiṁ paṭiggahetuṁ yuttassa.  Yakkhassāti ānubhāvadassanaṭṭhena ādissamānakaṭṭhena vā Bhagavā yakkho nāma.  Tenāha “yakkhassā”ti. (MA.56./III,99.) Mahatoti mahantassa.  Tassa sāvakohamasmīti tassa evaṁvividhaguṇassa satthussa ahaṁ sāvakoti.  Upāsakassa sobhāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā.  Iti paṭisambhidāvisaye ṭhatvā padasatena dasabalassa kilesappahānavaṇṇaṁ kathento “kassa taṁ gahapati sāvakaṁ dhāremā”ti pañhassa atthaṁ vissajjesi.  
 77. Kadā (CS:pg.3.70) saññūḷhāti kadā sampiṇḍitā.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Ayaṁ idāneva samaṇassa Gotamassa santikaṁ gantvā āgato, kadānena ete vaṇṇā sampiṇḍitā”ti.  Tasmā evamāha.  Vicittaṁ mālaṁ gantheyyāti sayampi dakkhatāya pupphānampi nānāvaṇṇatāya ekatovaṇṭikādibhedaṁ vicitramālaṁ gantheyya.  Evameva kho, bhanteti ettha nānāpupphānaṁ mahāpuppharāsi viya nānāvidhānaṁ vaṇṇānaṁ Bhagavato sinerumatto vaṇṇarāsi daṭṭhabbo.  Chekamālākāro viya upāli gahapati.  Mālākārassa vicitramālāganthanaṁ viya gahapatino Tathāgatassa vicitravaṇṇaganthanaṁ.  
 Uṇhaṁ lohitaṁ mukhato uggañchīti tassa hi Bhagavato sakkāraṁ asahamānassa etadahosi-- “Anatthiko dāni ayaṁ gahapati amhehi, sve paṭṭhāya paṇṇāsa saṭṭhi jane gahetvā etassa gharaṁ pavisitvā bhuñjituṁ na labhissāmi, bhinnā me bhattakumbhī”ti.  Athassa upaṭṭhākavipariṇāmena balavasoko uppajji.  Ime hi sattā attano attanova cintayanti.  Tassa tasmiṁ soke uppanne abbhantaraṁ uṇhaṁ ahosi, lohitaṁ vilīyittha, taṁ mahāvātena samuddharitaṁ kuṭe pakkhittarajanaṁ viya pattamattaṁ mukhato uggañchi.  Nidhānagatalohitaṁ vamitvā pana appakā sattā jīvituṁ sakkonti.  Nigaṇṭho tattheva jāṇunā patito, atha naṁ pāṭaṅkiyā (MA.56./III,100.) bahinagaraṁ nīharitvā mañcakasivikāya gahetvā pāvaṁ agamaṁsu, so na cirasseva pāvāyaṁ kālamakāsi.  Imasmiṁ pana Sutte ugghāṭitaññūpuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.57.)7.Kukkuravatikasuttavaṇṇanā

 78. Evaṁ me sutanti Kukkuravatikasuttaṁ.  Tattha koliyesūti evaṁnāmake janapade.  So hi ekopi kolanagare patiṭṭhitānaṁ koliyānaṁ rājakumārānaṁ nivāsaṭṭhānattā evaṁ vuccati.  Tasmiṁ koliyesu janapade.  Haliddavasananti tassa kira nigamassa māpitakāle pītakavatthanivatthā (CS:pg.3.71) manussā nakkhattaṁ kīḷiṁsu.  Te nakkhattakīḷāvasāne nigamassa nāmaṁ āropentā haliddavasananti nāmaṁ akaṁsu.  Taṁ gocaragāmaṁ katvā viharatīti attho.  Vihāro panettha kiñcāpi na niyāmito, tathāpi Buddhānaṁ anucchavike senāsaneyeva vihāsīti veditabbo.  Govatikoti samādinnagovato, sīse siṅgāni ṭhapetvā naṅguṭṭhaṁ bandhitvā gāvīhi saddhiṁ tiṇāni khādanto viya carati.  Aceloti naggo niccelo.  Seniyoti tassa nāmaṁ.  
 Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato, sabbaṁ sunakhakiriyaṁ karoti.  Ubhopete sahapaṁsukīḷikā sahāyakā. Kukkurova palikujjitvāti sunakho nāma sāmikassa santike nisīdanto dvīhi pādehi bhūmiyaṁ vilekhitvā kukkurakūjitaṁ (MA.57./III,101.) kūjanto nisīdati, ayampi “kukkurakiriyaṁ karissāmī”ti Bhagavatā saddhiṁ sammoditvā dvīhi hatthehi bhūmiyaṁ vilekhitvā sīsaṁ vidhunanto ‘bhū bhū’ti katvā hatthapāde samiñjitvā sunakho viya nisīdi.  Chamānikkhittanti bhūmiyaṁ ṭhapitaṁ.  Samattaṁ samādinnanti paripuṇṇaṁ katvā gahitaṁ.  Kā gatīti kā nipphatti.  Ko abhisamparāyoti abhisamparāyamhi kattha nibbatti.  Alanti tassa appiyaṁ bhavissatīti yāvatatiyaṁ paṭibāhati.  Kukkuravatanti kukkuravatasamādānaṁ.  
 79. Bhāvetīti vaḍḍheti.  Paripuṇṇanti anūnaṁ.  Abbokiṇṇanti nirantaraṁ.  Kukkurasīlanti kukkurācāraṁ.  Kukkuracittanti “Ajja paṭṭhāya kukkurehi kātabbaṁ karissāmī”ti evaṁ uppannacittaṁ.  Kukkurākappanti kukkurānaṁ gamanākāro atthi, tiṭṭhanākāro atthi, nisīdanākāro atthi, sayanākāro atthi, uccārapassāvakaraṇākāro atthi, aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro atthi, ayaṁ kukkurākappo nāma, taṁ bhāvetīti attho Imināhaṁ sīlenāti-ādīsu ahaṁ iminā ācārena vā vatasamādānena vā dukkaratapacaraṇena vā methunaviratibrahmacariyena vāti attho.  Devoti sakkasuyāmādīsu aññataro. (MA.57./III,102.) Devaññataroti tesaṁ dutiyatatiyaṭṭhānādīsu aññataradevo.  Micchādiṭṭhīti adevalokagāmimaggameva devalokagāmimaggoti gahetvā uppannatāya sā assa (CS:pg.3.72) micchādiṭṭhi nāma hoti.  Aññataraṁ gatiṁ vadāmīti tassa hi nirayato vā tiracchānayonito vā aññā gati natthi, tasmā evamāha.  Sampajjamānanti diṭṭhiyā asammissaṁ hutvā nipajjamānaṁ.  
 Nāhaṁ, bhante, etaṁ rodāmi, yaṁ maṁ Bhagavā evamāhāti yaṁ maṁ, bhante, Bhagavā evamāha, ahametaṁ Bhagavato byākaraṇaṁ na rodāmi na paridevāmi, na anutthunāmīti attho.  Evaṁ sakammakavasenettha attho veditabbo, na assumuñcanamattena.  
 	“Mataṁ vā amma rodanti, yo vā jīvaṁ na dissati; 
 	Jīvantaṁ amma passantī, kasmā maṁ amma rodasī”ti.  (saṁ.ni.1.239)-- 
 Ayañcettha payogo.  Apica me idaṁ, bhanteti apica kho me idaṁ, bhante, kukkuravataṁ dīgharattaṁ samādinnaṁ, tasmiṁ sampajjantepi vuddhi natthi, vipajjantepi.  Iti “ettakaṁ kālaṁ mayā katakammaṁ moghaṁ jātan”ti attano vipattiṁ paccavekkhamāno rodāmi, bhanteti.  
 80. Govatanti-ādīni kukkuravatādīsu vuttanayeneva veditabbāni.  Gavākappanti go-ākappaṁ.  Sesaṁ kukkurākappe vuttasadisameva.  Yathā pana tattha aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro, evamidha aññe gāvo disvā kaṇṇe ukkhipitvā gamanākāro veditabbo.  Sesaṁ tādisameva.  
 (MA.57./III,103.) 81. Cattārimāni puṇṇa kammānīti kasmā imaṁ desanaṁ ārabhi?  Ayañhi desanā ekaccakammakiriyavasena āgatā, imasmiñca kammacatukke kathite imesaṁ kiriyā pākaṭā bhavissatīti imaṁ desanaṁ ārabhi.  Apica imaṁ kammacatukkameva desiyamānaṁ ime sañjānissanti tato eko saraṇaṁ gamissati, eko pabbajitvā arahattaṁ pāpuṇissatīti ayameva etesaṁ sappāyāti ñatvāpi imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Tattha kaṇhanti kāḷakaṁ dasa-akusalakammapathakammaṁ.  Kaṇhavipākanti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṁ.  Sukkanti paṇḍaraṁ dasakusalakammapathakammaṁ.  Sukkavipākanti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṁ.  Kaṇhasukkanti vomissakakammaṁ.  Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṁ.  Missakakammañhi katvā (CS:pg.3.73) akusalena tiracchānayoniyaṁ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṁ vediyati.  Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṁ vediyati.  Akaṇhaṁ asukkanti kammakkhayakaraṁ catumaggacetanākammaṁ adhippetaṁ.  Tañhi yadi kaṇhaṁ bhaveyya, kaṇhavipākaṁ dadeyya.  Yadi sukkaṁ bhaveyya, sukkavipākaṁ dadeyya.  Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā “akaṇhaṁ asukkan”ti vuttaṁ.  Ayaṁ tāva uddese attho.  
 Niddese pana sabyābajjhanti sadukkhaṁ.  Kāyasaṅkhārādīsu kāyadvāre gahaṇādivasena copanappattā (MA.57./III,104.) dvādasa akusalacetanā sabyābajjhakāyasaṅkhāro nāma.  Vacīdvāre hanusañcopanavasena vacībhedapavattikā tāyeva dvādasa vacīsaṅkhāro nāma.  Ubhayacopanaṁ appattā raho cintayantassa manodvāre pavattā manosaṅkhāro nāma.  Iti tīsupi dvāresu kāyaduccaritādibhedā akusalacetanāva saṅkhārāti veditabbā.  Imasmiñhi Sutte cetanā dhuraṁ, Upālisutte kammaṁ.  Abhisaṅkharitvāti saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṁ katvāti attho.  Sabyābajjhaṁ lokanti sadukkhaṁ lokaṁ upapajjanti.  Sabyābajjhā phassā phusantīti sadukkhā vipākaphassā phusanti.  Ekantadukkhanti nirantaradukkhaṁ.  Bhūtāti hetvatthe nissakkavacanaṁ, bhūtakammato bhūtassa sattassa uppatti hoti.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yathābhūtaṁ kammaṁ sattā karonti, tathābhūtena kammena kammasabhāgavasena tesaṁ upapatti hoti.  Tenevāha “yaṁ karoti tena upapajjatī”ti.  Ettha ca tenāti kammena viya vuttā, upapatti ca nāma vipākena hoti.  Yasmā pana vipākassa kammaṁ hetu, tasmā tena mūlahetubhūtena kammena nibbattatīti ayamettha attho.  Phassā phusantīti yena kammavipākena nibbatto, taṁkammavipākaphassā phusanti.  Kammadāyādāti kammadāyajjā kammameva nesaṁ dāyajjaṁ santakanti vadāmi.  
 Abyābajjhanti niddukkhaṁ (MA.57./III,105.) Imasmiṁ vāre kāyadvāre pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā kāyasaṅkhāro nāma.  Tāyeva vacīdvāre pavattā vacīsaṅkhāro nāma.  Manodvāre pavattā tāyeva aṭṭha, tisso ca heṭṭhimajhānacetanā abyābajjhamanosaṅkhāro nāma.  Jhānacetanā tāva hotu, kāmāvacarā kinti abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātāti.  Kasiṇasajjanakāle (CS:pg.3.74) ca kasiṇāsevanakāle ca labbhanti.  Kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitā, catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā.  Iti tīsupi dvāresu kāyasucaritādibhedā kusalacetanāva saṅkhārāti veditabbo.  Tatiyavāro ubhayamissakavasena veditabbā.  
 Seyyathāpi manussāti-ādīsu manussānaṁ tāva kālena sukhaṁ kālena dukkhaṁ pākaṭameva, devesu pana bhummadevatānaṁ, vinipātikesu vemānikapetānaṁ kālena sukhaṁ kālena dukkhaṁ hotīti veditabbaṁ.  Hatthi-ādīsu tiracchānesupi labbhatiyeva.  
 Tatrāti tesu tīsu kammesu.  Tassa pahānāya yā cetanāti tassa pahānatthāya maggacetanā.  Kammaṁ patvāva maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi.  Idaṁ pana kammacatukkaṁ patvā dvādasa akusalacetanā kaṇhā nāma, tebhūmakakusalacetanā sukkā nāma, maggacetanā akaṇhā asukkāti āgatā.  
 82. “Labheyyāhaṁ, bhante”ti idaṁ so “ciraṁ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya ca na koci attho nipphādito, handāhaṁ attānaṁ yoge yojemī”ti cintetvā āha. (MA.57./III,106.) Atha Bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yaṁ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṁ ṭhito-- “Ahaṁ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṁ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṁ, svāhaṁ, bhante, saṅghaṁ cattāro māse parivāsaṁ yācāmī”ti-ādinā (mahāva.86) nayena samādiyitvā parivasati, taṁ sandhāya “yo kho, seniya, aññatitthiyapubbo”ti-ādimāha.  
 Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṁ.  Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṁ labhati.  Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṁ Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya Vinayaṭṭhakathāya Pabbajjakhandhakavaṇṇanāyaṁ (mahāva.aṭṭha.86) vuttanayeneva veditabbo (CS:pg.3.75) Apica metthāti apica me ettha.  Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṁ viditaṁ.  Ayaṁ puggalo parivāsāraho, ayaṁ na parivāsārahoti idaṁ mayhaṁ pākaṭanti dasseti.  
 Tato Seniyo cintesi-- “Aho acchariyaṁ Buddhasāsanaṁ, yattha evaṁ ghaṁsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṁ chaḍḍentī”ti.  Tato suṭṭhutaraṁ pabbajjāya sañjātussāho sace, bhanteti-ādimāha.  Atha Bhagavā tassa tibbacchandataṁ viditvā na Seniyo parivāsaṁ arahatīti aññataraṁ bhikkhuṁ āmantesi-- “Gaccha tvaṁ, bhikkhu, seniyaṁ nhāpetvā pabbājetvā ānehī”ti.  So tathā katvā taṁ pabbājetvā Bhagavato santikaṁ ānayi.  Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi.  Tena vuttaṁ-- “Alattha kho acelo Seniyo Bhagavato santike pabbajjaṁ alattha upasampadan”ti.  
(MA.57./III,107.) Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva.  Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ca cittena ca vūpakaṭṭho.  Appamattoti kammaṭṭhāne satiṁ avijahanto.  Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī.  Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭha-attabhāvo.  Yassatthāyāti yassa atthāya.  Kulaputtāti ācārakulaputtā.  Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva.  Tadanuttaranti taṁ anuttaraṁ.  Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyapariyosānabhūtaṁ arahattaphalaṁ.  Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti.  Diṭṭheva dhammeti imasmiṁyeva attabhāve.  Sayaṁ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṁ katvā, aparappaccayaṁ ñatvāti attho.  Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi.  Evaṁ viharantova khīṇā jāti …pe… abbhaññāsi.  
 Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṁ dassetvā arahattanikūṭeneva desanaṁ niṭṭhāpetuṁ “Aññataro kho panāyasmā Seniyo arahataṁ ahosī”ti vuttaṁ.  Tattha aññataroti eko.  Arahatanti arahantānaṁ, Bhagavato sāvakānaṁ arahantānaṁ abbhantaro ahosīti ayamevattha adhippāyo.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kukkuravatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.58./III,108.)
 (M.58.)8.Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā 

 83. Evaṁ (CS:pg.3.76) me sutanti Abhayasuttaṁ.  Tattha abhayoti tassa nāmaṁ.  Rājakumāroti Bimbisārassa orasaputto.  Vādaṁ āropehīti dosaṁ āropehi.  Nerayikoti niraye nibbattako.  Kappaṭṭhoti kappaṭṭhitiko.  Atekicchoti Buddhasahassenāpi tikicchituṁ na sakkā.  Uggilitunti dve ante mocetvā kathetuṁ asakkonto uggilituṁ bahi nīharituṁ na sakkhiti.  Ogilitunti pucchāya dosaṁ datvā hāretuṁ asakkonto ogilituṁ anto pavesetuṁ na sakkhiti.  
 Evaṁ, bhanteti nigaṇṭho kira cintesi-- “Samaṇo Gotamo mayhaṁ sāvake bhinditvā gaṇhāti, handāhaṁ ekaṁ pañhaṁ abhisaṅkharomi, yaṁ puṭṭho samaṇo Gotamo ukkuṭiko hutvā nisinno uṭṭhātuṁ na sakkhissatī”ti.  So abhayassa gehā nīhaṭabhatto siniddhabhojanaṁ bhuñjanto bahū pañhe abhisaṅkharitvā-- “ettha samaṇo Gotamo imaṁ nāma dosaṁ dassessati, ettha imaṁ nāmā”ti sabbe pahāya cātumāsamatthake imaṁ pañhaṁ addasa.  Athassa etadahosi -- “imassa pañhassa pucchāya vā vissajjane vā na sakkā doso dātuṁ, ovaṭṭikasāro ayaṁ, ko nu kho imaṁ gahetvā samaṇassa Gotamassa vādaṁ āropessatī”ti.  Tato “Abhayo rājakumāro paṇḍito, so sakkhissatīti taṁ uggaṇhāpemī”ti niṭṭhaṁ gantvā uggaṇhāpesi.  So vādajjhāsayatāya tassa vacanaṁ sampaṭicchanto “evaṁ, bhante,”ti āha.  
 (MA.58./III,109.) 84. Akālo kho ajjāti ayaṁ pañho catūhi māsehi abhisaṅkhato, tattha idaṁ gahetvā idaṁ vissajjiyamāne divasabhāgo nappahossatīti maññanto evaṁ cintesi.  So dānīti sve dāni.  Attacatutthoti kasmā bahūhi saddhiṁ na nimantesi?  Evaṁ kirassa ahosi-- “bahūsu nisinnesu thokaṁ datvā vadantassa aññaṁ suttaṁ aññaṁ kāraṇaṁ aññaṁ tathārūpaṁ vatthuṁ āharitvā dassessati, evaṁ sante kalaho vā kolāhalameva vā bhavissati.  Athāpi ekakaṁyeva nimantessāmi, evampi me garahā uppajjissati ‘yāvamaccharī vāyaṁ abhayo, Bhagavantaṁ divase divase bhikkhūnaṁ satenapi sahassenapi saddhiṁ carantaṁ disvāpi ekakaṁyeva (CS:pg.3.77) nimantesī’”ti.  “Evaṁ pana doso na bhavissatī”ti aparehi tīhi saddhiṁ attacatutthaṁ nimantesi.  
 85. Na khvettha, rājakumāra, ekaṁsenāti na kho, rājakumāra, ettha pañhe ekaṁsena vissajjanaṁ hoti.  Evarūpañhi vācaṁ Tathāgato bhāseyyāpi na bhāseyyāpi.  Bhāsitapaccayena atthaṁ passanto bhāseyya, apassanto na bhāseyyāti attho.  Iti Bhagavā mahānigaṇṭhena catūhi māsehi abhisaṅkhataṁ pañhaṁ asanipātena pabbatakūṭaṁ viya ekavacaneneva saṁcuṇṇesi.  Anassuṁ nigaṇṭhāti naṭṭhā nigaṇṭhā.  
 86. Aṅke nisinno hotīti ūrūsu nisinno hoti.  Lesavādino hi vādaṁ paṭṭhapentā kiñcideva phalaṁ vā pupphaṁ vā potthakaṁ vā gahetvā nisīdanti.  Te attano jaye sati paraṁ ajjhottharanti, parassa jaye sati phalaṁ khādantā viya (MA.58./III,110.) pupphaṁ ghāyantā viya potthakaṁ vācentā viya vikkhepaṁ dassenti.  Ayaṁ pana cintesi-- “sammāsambuddho esa osaṭasaṅgāmo paravādamaddano.  Sace me jayo bhavissati, iccetaṁ kusalaṁ.  No ce bhavissati, dārakaṁ vijjhitvā rodāpessāmi.  Tato passatha, bho, ayaṁ dārako rodati, uṭṭhahatha tāva, pacchāpi jānissāmā”ti tasmā dārakaṁ gahetvā nisīdi.  Bhagavā pana rājakumārato sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, “imamevassa dārakaṁ upamaṁ katvā vādaṁ bhindissāmī”ti cintetvā “taṁ kiṁ maññasi rājakumārā”ti-ādimāha.  
 Tattha mukhe āhareyyāti mukhe ṭhapeyya.  Āhareyyassāhanti apaneyyaṁ assa ahaṁ.  Ādikenevāti paṭhamapayogeneva.  Abhūtanti abhūtatthaṁ.  Atacchanti na tacchaṁ.  Anatthasaṁhitanti na atthasaṁhitaṁ na vaḍḍhinissitaṁ.  Appiyā amanāpāti neva piyā na manāpa.Iminā nayeneva sabbattha attho daṭṭhabbo.  
 Tattha appiyapakkhe paṭhamavācā acoraṁyeva coroti, adāsaṁyeva dāsoti, aduppayuttaṁyeva duppayuttoti pavattā.  Na taṁ Tathāgato bhāsati.  Dutiyavācā coraṁyeva coro ayanti-ādivasena pavattā.  Tampi (CS:pg.3.78) Tathāgato na bhāsati.  Tatiyavācā “idāni akatapuññatāya duggato dubbaṇṇo appesakkho idha ṭhatvāpi puna puññaṁ na karosi, dutiyacittavāre kathaṁ catūhi apāyehi na muccissasī”ti evaṁ mahājanassa (MA.58./III,111.) atthapurekkhārena dhammapurekkhārena anusāsanīpurekkhārena ca vattabbavācā.  Tatra kālaññū Tathāgatoti tasmiṁ tatiyabyākaraṇe tassā vācāya byākaraṇatthāya Tathāgato kālaññū hoti, mahājanassa ādānakālaṁ gahaṇakālaṁ jānitvāva byākarotīti attho.  
 Piyapakkhe paṭhamavācā aṭṭhāniyakathā nāma.  Sā evaṁ veditabbā -- evaṁ kira gāmavāsimahallakaṁ nagaraṁ āgantvā pānāgāre pivantaṁ vañcetukāmā sambahulā dhuttā pītaṭṭhāne ṭhatvā tena saddhiṁ suraṁ pivantā “imassa nivāsanapāvuraṇampi hatthe bhaṇḍakampi sabbaṁ gaṇhissāmā”ti cintetvā katikaṁ akaṁsu-- “ekekaṁ attapaccakkhakathaṁ kathema, yo ‘abhūtan’ti kathesi, kathitaṁ vā na saddahati, taṁ dāsaṁ katvā gaṇhissāmā”ti.  Tampi mahallakaṁ pucchiṁsu “tumhākampi tāta ruccatī”ti.  Evaṁ hotu tātāti.  
 Eko dhutto āha-- mayhaṁ, bho mātu, mayi kucchigate kapiṭṭhaphaladohalo ahosi.  Sā aññaṁ kapiṭṭhahārakaṁ alabbhamānā maṁyeva pesesi.  Ahaṁ gantvā rukkhaṁ abhiruhituṁ asakkonto attanāva attānaṁ pāde gahetvā muggaraṁ viya rukkhassa upari khipiṁ; atha sākhato sākhaṁ vicaranto phalāni gahetvā otarituṁ asakkonto gharaṁ gantvā nisseṇiṁ āharitvā oruyha mātu santikaṁ gantvā phalāni mātuyā adāsiṁ; tāni pana mahantāni honti cāṭippamāṇāni.  Tato me mātarā ekāsane nisinnāya samasaṭṭhiphalāni (MA.58./III,112.) khāditāni.  Mayā ekucchaṅgena ānītaphalesu sesakāni kulasantake gāme khuddakamahallakānaṁ ahesuṁ.  Amhākaṁ gharaṁ soḷasahatthaṁ, sesaparikkhārabhaṇḍakaṁ apanetvā kapiṭṭhaphaleheva yāva chadanaṁ pūritaṁ.  Tato atirekāni gahetvā gehadvāre rāsiṁ akaṁsu.  So asītihatthubbedho pabbato viya ahosi.  Kiṁ īdisaṁ, bho sakkā, saddahitunti?  
 Gāmikamahallako (CS:pg.3.79) tuṇhī nisīditvā sabbesaṁ kathāpariyosāne pucchito āha-- “evaṁ bhavissati tātā, mahantaṁ raṭṭhaṁ, raṭṭhamahantatāya sakkā saddahitun”ti.  Yathā ca tena, evaṁ sesehipi tathārūpāsu nikkāraṇakathāsu kathitāsu āha-- mayhampi tātā suṇātha, na tumhākaṁyeva kulāni, amhākampi kulaṁ mahākulaṁ, amhākaṁ pana avasesakhettehi kappāsakhettaṁ mahantataraṁ Tassa anekakarīsasatassa kappāsakhettassa majjhe eko kappāsarukkho mahā asītihatthubbedho ahosi.  Tassa pañca sākhā, tāsu avasesasākhā phalaṁ na gaṇhiṁsu, pācīnasākhāya ekameva mahācāṭimattaṁ phalaṁ ahosi.  Tassa cha aṁsiyo, chasu aṁsīsu cha kappāsapiṇḍiyo pupphitā.  Ahaṁ massuṁ kāretvā nhātavilitto khettaṁ gantvā tā kappāsapiṇḍiyo pupphitā disvā ṭhitakova hatthaṁ pasāretvā gaṇhiṁ.  Tā kappāsapiṇḍiyo thāmasampannā cha dāsā ahesuṁ.  Te sabbe maṁ ekakaṁ ohāya palātā.  Ettake addhāne te na passāmi, ajja diṭṭhā, tumhe te cha janā.  Tvaṁ nando nāma, tvaṁ puṇṇo nāma, tvaṁ vaḍḍhamāno nāma, tvaṁ citto nāma tvaṁ maṅgalo nāma, tvaṁ poṭṭhiyo nāmāti vatvā uṭṭhāya nisinnakeyeva cūḷāsu (MA.58./III,113.) gahetvā aṭṭhāsi.  Te “na mayaṁ dāsā”tipi vattuṁ nāsakkhiṁsu.  Atha ne kaḍḍhanto vinicchayaṁ netvā lakkhaṇaṁ āropetvā yāvajīvaṁ dāse katvā paribhuñji.  Evarūpiṁ kathaṁ Tathāgato na bhāsati.  
 Dutiyavācā āmisahetucāṭukamyatādivasena nānappakārā paresaṁ thomanavācā ceva, corakathaṁ rājakathanti ādinayappavattā tiracchānakathā ca.  Tampi Tathāgato na bhāsati.  Tatiyavācā ariyasaccasannissitakathā, yaṁ vassasatampi suṇantā paṇḍitā neva tittiṁ gacchanti.  Iti Tathāgato neva sabbampi appiyavācaṁ bhāsati na piyavācaṁ.  Tatiyaṁ tatiyameva pana bhāsitabbakālaṁ anatikkamitvā bhāsati.  Tattha tatiyaṁ appiyavācaṁ sandhāya heṭṭhā daharakumāra-upamā āgatāti veditabbaṁ.  
 87. Udāhu ṭhānasovetanti udāhu ṭhānuppattikañāṇena taṅkhaṇaṁyeva taṁ Tathāgatassa upaṭṭhātīti pucchati.  Saññātoti ñāto paññāto pākaṭo.  Dhammadhātūti dhammasabhāvo.  Sabbaññutaññāṇassetaṁ adhivacanaṁ (CS:pg.3.80) Taṁ Bhagavatā suppaṭividdhaṁ, hatthagataṁ Bhagavato.  Tasmā so yaṁ yaṁ icchati, taṁ taṁ sabbaṁ ṭhānasova paṭibhātīti.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Ayaṁ pana dhammadesanā neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.59./III,114.)
 (M.59.)9.Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā 

 88. Evaṁ me sutanti Bahuvedanīyasuttaṁ.  Tattha Pañcakaṅgo thapatīti pañcakaṅgoti tassa nāmaṁ.    Vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā aṅgehi samannāgatattā so Pañcaṅgoti paññāto.  Thapatīti vaḍḍhakījeṭṭhako.  Udāyīti Paṇḍita-Udāyitthero.
 89. Pariyāyanti kāraṇaṁ.  Dvepānandāti dvepi, Ānanda.  Pariyāyenāti kāraṇena.  Ettha ca kāyikacetasikavasena dve veditabbā.  Sukhādivasena tisso, indriyavasena sukhindriyādikā pañca, dvāravasena cakkhusamphassajādikā cha, upavicāravasena “cakkhunā rūpaṁ disvā somanassaṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicaratī”ti-ādikā aṭṭhārasa, cha gehassitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehassitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni domanassāni, cha gehassitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṁ chattiṁsa, tā atīte chattiṁsa, anāgate chattiṁsa, paccuppanne chattiṁsāti evaṁ aṭṭhavedanāsataṁ veditabbaṁ.
 90. Pañca kho ime, Ānanda, kāmaguṇāti ayaṁ pāṭi-ekko anusandhi.  Na kevalampi dve ādiṁ katvā vedanā Bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā.  Taṁ dassento (MA.59./III,115.) pañcakaṅgassa thapatino vādaṁ upatthambhetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.
 Abhikkantataranti sundarataraṁ.  Paṇītataranti atappakataraṁ.  Ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā.  Cha gehassitāni sukhanti vuttāni.  Nirodho avedayitasukhavasena (CS:pg.3.81) sukhaṁ nāma jāto.  Pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṁ vedayitasukhaṁ nāma.  Nirodho avedayitasukhaṁ nāma.  Iti vedayitasukhaṁ vā hotu avedayitasukhaṁ vā, taṁ niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṁ.
 91. Yattha yatthāti yasmiṁ yasmiṁ ṭhāne.  Sukhaṁ upalabbhatīti vedayitasukhaṁ vā avedayitasukhaṁ vā upalabbhati.  Taṁ taṁ Tathāgato sukhasmiṁ paññapetīti taṁ sabbaṁ Tathāgato niddukkhabhāvaṁ sukhasmiṁyeva paññapetīti.  Idha Bhagavā nirodhasamāpattiṁ sīsaṁ katvā neyyapuggalavasena arahattanikūṭeneva desanaṁ niṭṭhāpesīti.

Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.60.)10.Apaṇṇakasuttavaṇṇanā 

 92. Evaṁ me sutanti Apaṇṇakasuttaṁ.  Tattha cārikanti aturitacārikaṁ.
 93. Atthi pana vo gahapatayoti kasmā āha?  So kira gāmo aṭavidvāre niviṭṭho.  Nānāvidhā samaṇabrāhmaṇā divasaṁ (MA.60./III,116.) maggaṁ gantvā sāyaṁ taṁ gāmaṁ vāsatthāya upenti, tesaṁ te manussā mañcapīṭhāni pattharitvā pāde dhovitvā pāde makkhetvā kappiyapānakāni datvā punadivase nimantetvā dānaṁ denti.  Te pasannacittā tehi saddhiṁ sammantayamānā evaṁ vadanti “Atthi pana vo gahapatayo kiñci dassanaṁ gahitan”ti?  Natthi, bhanteti.  “Gahapatayo vinā dassanena loko na niyyāti, ekaṁ dassanaṁ ruccitvā khamāpetvā gahetuṁ vaṭṭati, ‘sassato loko’ti dassanaṁ gaṇhathā”ti vatvā pakkantā.  Aparadivase aññe āgatā.  Tepi tatheva pucchiṁsu.  Te tesaṁ “Āma, bhante, purimesu divasesu tumhādisā samaṇabrāhmaṇā āgantvā ‘sassato loko’ti amhe idaṁ dassanaṁ gāhāpetvā gatā”ti ārocesuṁ.  “Te bālā kiṁ jānanti?  ‘Ucchijjati ayaṁ loko’ti ucchedadassanaṁ gaṇhathā”ti evaṁ tepi ucchedadassanaṁ gaṇhāpetvā pakkantā.  Etenupāyena aññe ekaccasassataṁ, aññe antānantaṁ (CS:pg.3.82) aññe amarāvikkhepanti evaṁ dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uggaṇhāpesuṁ.  Te pana ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṁ nāsakkhiṁsu.  Sabbapacchā Bhagavā agamāsi.  So tesaṁ hitatthāya pucchanto “Atthi pana vo gahapatayo”ti-ādimāha.  Tattha ākāravatīti kāraṇavatī sahetukā.  Apaṇṇakoti aviraddho advejjhagāmī ekaṁsagāhiko.
 94. Natthi dinnanti-ādi dasavatthukā micchādiṭṭhi heṭṭhā Sāleyyakasutte vitthāritā.  Tathā tabbipaccanīkabhūtā sammādiṭṭhi.  
 95. Nekkhamme ānisaṁsanti yo nesaṁ akusalato nikkhantabhāve ānisaṁso, yo ca vodānapakkho visuddhipakkho, taṁ na passantīti attho.  (MA.60./III,117.) Asaddhammasaññattīti abhūtadhammasaññāpanā Attānukkaṁsetīti ṭhapetvā maṁ ko añño attano dassanaṁ pare gaṇhāpetuṁ sakkotīti attānaṁ ukkhipati.  Paraṁ vambhetīti ettakesu janesu ekopi attano dassanaṁ pare gaṇhāpetuṁ na sakkotīti evaṁ paraṁ heṭṭhā khipati.  Pubbeva kho panāti pubbe micchādassanaṁ gaṇhantasseva susīlyaṁ pahīnaṁ hoti, dussīlabhāvo paccupaṭṭhito.  Evamassimeti evaṁ assa ime micchādiṭṭhi-ādayo satta.  Aparāparaṁ uppajjanavasena pana teyeva micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā uppajjanti nāma.
 Tatrāti tāsu tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ laddhīsu.  Kaliggahoti parājayaggāho.  Dussamatto samādinnoti duggahito dupparāmaṭṭho.  Ekaṁsaṁ pharitvā tiṭṭhatīti ekantaṁ ekakoṭṭhāsaṁ sakavādameva pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati, “sace kho natthi paro loko”ti evaṁ santeyeva sotthibhāvāvaho hoti.  Riñcatīti vajjeti.
 96. Saddhammasaññattīti bhūtadhammasaññāpanā.
 Kaṭaggahoti jayaggāho.  Susamatto samādinnoti suggahito suparāmaṭṭho.  (MA.60./III,118.) Ubhayaṁsaṁ pharitvā tiṭṭhatīti ubhayantaṁ ubhayakoṭṭhāsaṁ sakavādaṁ paravādañca pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati “sace kho atthi paro loko”ti evaṁ santepi “sace kho natthi paro loko”ti evaṁ santepi sotthibhāvāvaho hoti.  Paratopi ekaṁsa-ubhayaṁsesu imināva nayena attho veditabbo.
 97. Karototi (CS:pg.3.83) sahatthā karontassa.  Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṁ hatthādīni chindantassa.  Pacatoti daṇḍena pīḷentassa vā tajjentassa vā.  Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṁ sayaṁ karontassapi parehi kārentassapi.  Kilamatoti āhārūpaccheda-bandhanāgārappavesanādīhi sayaṁ kilamantassāpi parehi kilamāpentassāpi.  Phandato phandāpayatoti paraṁ phandantaṁ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato.  Pāṇamatipātayatoti pāṇaṁ hanantassapi hanāpentassapi.  Evaṁ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo.
 Sandhinti gharasandhiṁ.  Nillopanti mahāvilopaṁ.  Ekāgārikanti ekameva gharaṁ parivāretvā vilumpanaṁ. (MA.60./III,119.) Paripanthe tiṭṭhatoti āgatāgatānaṁ acchindanatthaṁ magge tiṭṭhato.  Karoto na karīyati pāpanti yaṁkiñci pāpaṁ karomīti saññāya karotopi pāpaṁ na karīyati, natthi pāpaṁ.  Sattā pana karomāti evaṁsaññino hontīti attho.  Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā.  Ekaṁ maṁsakhalanti ekaṁ maṁsarāsiṁ.  Puñjanti tasseva vevacanaṁ.  Tatonidānanti ekamaṁsakhalakaraṇanidānaṁ.  Dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya hanantoti-ādi vuttaṁ.  Uttaratīre saddhā honti pasannā Buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantoti-ādi vuttaṁ.
 Tattha yajantoti mahāyāgaṁ karonto.  Damenāti indriyadamena uposathakammena.  Saṁyamenāti sīlasaṁyamena.  Saccavajjenāti saccavacanena.  Āgamoti āgamanaṁ, pavattīti attho.  Sabbathāpi pāpapuññānaṁ kiriyameva paṭikkhipanti.  Sukkapakkhopi vuttanayeneva veditabbo.  Sesamettha purimavāre vuttasadisameva.
 100. Natthi hetu natthi paccayoti ettha paccayo hetuvevacanaṁ.  Ubhayenāpi vijjamānakameva kāyaduccaritādisaṁkilesapaccayaṁ kāyasucaritādivisuddhipaccayaṁ paṭikkhipanti. (MA.60./III,120.) Natthi balaṁ, natthi vīriyaṁ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamoti sattānaṁ saṁkilesituṁ vā visujjhituṁ vā (CS:pg.3.84) balaṁ vā vīriyaṁ vā purisena kātabbo nāma purisathāmo vā purisaparakkamo vā natthi.  
 Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese nidassenti.  Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo dvindriyo pāṇoti ādivasena vadanti.  Sabbe bhūtāti aṇḍakoSāvatthikosesu bhūte sandhāya vadanti.  Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti.  Tesu hete viruhanabhāvena jīvasaññino.  Avasā abalā avīriyāti tesaṁ attano vaso vā balaṁ vā vīriyaṁ vā natthi.  Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā.  Saṅgatīti channaṁ abhijātīnaṁ tattha tattha gamanaṁ.  Bhāvoti sabhāvoyeva.  Evaṁ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṁ pattā.  Yena hi yathā bhavitabbaṁ, so tatheva bhavati.  Yena no bhavitabbaṁ, so na bhavatīti dassenti.  Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṁvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti.  
 Tattha cha abhijātiyo (MA.60./III,121.) nāma kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti.  Tattha sākuṇiko sūkariko luddo macchaghātako coro coraghātako, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṁ kaṇhābhijāti nāma.  Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti.  Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti.  “Bhikkhū ca kaṇṭakavuttino”ti ayañhi nesaṁ pāḷiyeva.  Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṁ nāma eke pabbajitāti vadanti.  “Samaṇakaṇṭakavuttikā”tipi hi nesaṁ pāḷi.  Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti.  Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā.  Gihī acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti.  Iti attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti.  Nando, vaccho, saṅkicco, ayaṁ sukkābhijātīti vadanti.  Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā.  Ājīvake pana paramasukkābhijātīti vadanti.  Te kira sabbehi paṇḍaratarā.  
 Tattha (CS:pg.3.85) sabbe sattā paṭhamaṁ sākuṇikādayova honti, tato visujjhamānā sakyasamaṇā honti, tato visujjhamānā nigaṇṭhā, tato ājīvakasāvakā, tato nandādayo, tato ājīvakāti ayametesaṁ laddhi.  Sukkapakkho vuttapaccanīkena veditabbo.  Sesamidhāpi purimavāre vuttasadisameva.  
 Imāsu pana tīsu diṭṭhīsu natthikadiṭṭhi vipākaṁ paṭibāhati, akiriyadiṭṭhi kammaṁ paṭibāhati, ahetukadiṭṭhi ubhayampi paṭibāhati.  Tattha kammaṁ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṁ paṭibāhantenāpi kammaṁ paṭibāhitaṁ.  (MA.60./III,122.) Iti sabbepete atthato ubhayapaṭibāhakā natthikavādā ceva ahetukavādā akiriyavādā ca honti.  Ye pana tesaṁ laddhiṁ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṁsanti, tesaṁ-- “natthi dinnaṁ natthi yiṭṭhaṁ, karoto na kariyati pāpaṁ, natthi hetu natthi paccayo”ti tasmiṁ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati cittaṁ ekaggaṁ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu.  Sattame Buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisa.
 Tattha koci ekaṁ dassanaṁ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṁ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṁ saggampi gantuṁ, pageva mokkhaṁ.  Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako.  Kiṁ panesa ekasmiṁyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti?  Ekasmiññeva niyato, āsevanavasena pana bhavantarepi taṁ taṁ diṭṭhiṁ rocetiyeva.  Evarūpassa hi yebhuyyena bhavato vuṭṭhānaṁ nāma natthi.  
 	Tasmā akalyāṇajanaṁ, āsīvisamivoragaṁ; 
 	Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇoti.  
 103. Natthi sabbaso āruppāti arūpabrahmaloko nāma sabbākārena natthi.  Manomayāti jhānacittamayā.  Saññāmayāti arūpajjhānasaññāya saññāmayā.  Rūpānaṁyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotīti ayaṁ lābhī vā hoti takkī vā.  Lābhī nāma rūpāvacarajjhānalābhī.  Tassa rūpāvacare kaṅkhā natthi, arūpāvacaraloke atthi (CS:pg.3.86) So-- “Ahaṁ āruppā atthīti vadantānampi (MA.60./III,123.) natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi.  Catutthajjhānaṁ padaṭṭhānaṁ katvā arūpāvacarajjhānaṁ nibbattessāmi.  Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi, sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi.  Evaṁ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī”ti tathā paṭipajjati.  Takkī pana appaṭiladdhajjhāno, tassāpi rūpajjhāne kaṅkhā natthi, arūpaloke pana atthi.  So-- “Ahaṁ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi.  Kasiṇaparikammaṁ katvā catutthajjhānaṁ nibbattetvā taṁ padaṭṭhānaṁ katvā arūpāvacarajjhānaṁ nibbattessāmi.  Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi.  Sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi.  Evaṁ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī”ti tathā paṭipajjati.  
 104. Bhavanirodhoti nibbānaṁ.  Sārāgāya santiketi rāgavasena vaṭṭe rajjanassa santike.  Saṁyogāyāti taṇhāvasena saṁyojanatthāya.  Abhinandanāyāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandanāya.  Paṭipanno hotīti ayampi lābhī vā hoti takkī vā.  Lābhī nāma aṭṭhasamāpattilābhī.  Tassa āruppe kaṅkhā natthi, nibbāne atthi.  So-- “Ahaṁ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṁ na jānāmi.  Samāpattiṁ pādakaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhessāmi.  Sace nirodho bhavissati, arahattaṁ patvā parinibbāyissāmi.  No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī”ti evaṁ paṭipajjati.  Takkī pana ekasamāpattiyāpi na lābhī, āruppe panassa kaṅkhā natthi, bhavanirodhe atthi.  So-- “Ahaṁ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṁ na jānāmi, kasiṇaparikammaṁ katvā aṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā samāpattipadaṭṭhānaṁ vipassanaṁ vaḍḍhessāmi.  Sace nirodho bhavissati, arahattaṁ patvā parinibbāyissāmi.  No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī”ti evaṁ paṭipajjati. (MA.60./III,124.) Etthāha “Atthi dinnanti-ādīni tāva apaṇṇakāni bhavantu, natthi dinnanti-ādīni pana kathaṁ apaṇṇakānī”ti.  Gahaṇavasena.  Tāni hi apaṇṇakaṁ apaṇṇakanti evaṁ gahitattā apaṇṇakāni nāma jātāni.  
 105. Cattārometi (CS:pg.3.87) ayaṁ pāṭi-ekko anusandhi.  Natthikavādo, ahetukavādo akiriyavādo, āruppā natthi nirodho natthīti evaṁvādino ca dveti ime pañca puggalā heṭṭhā tayo puggalāva honti.  Atthikavādādayo pañca eko catutthapuggalova hoti.  Etamatthaṁ dassetuṁ Bhagavā imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha sabbaṁ atthato uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Apaṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
 
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 2.Bhikkhuvaggo 
 
 (M.61.)1.Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā 

 107. Evaṁ (CS:pg.3.88) me sutanti Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṁ.  Tattha ambalaṭṭhikāyaṁ viharatīti veḷuvanavihārassa paccante padhānagharasaṅkhepe vivekakāmānaṁ vasanatthāya kate ambalaṭṭhikāti evaṁnāmake pāsāde pavivekaṁ brūhayanto viharati.  Kaṇṭako nāma jātakālato paṭṭhāya tikhiṇova hoti, evamevaṁ ayampi āyasmā sattavassikasāmaṇerakāleyeva pavivekaṁ brūhayamāno tattha vihāsi.  Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhāya.  Āsananti pakatipaññattamevettha āsanaṁ atthi, taṁ papphoṭetvā ṭhapesi. (MA.61./III,125.) Udakādhāneti udakabhājane.  “Udakaṭṭhāne”tipi pāṭho.  
 Āyasmantaṁ Rāhulaṁ āmantesīti ovādadānatthaṁ āmantesi.  Bhagavatā hi Rāhulattherassa sambahulā dhammadesanā katā.  Sāmaṇerapañhaṁ therasseva vuttaṁ.  Tathā Rāhulasaṁyuttaṁ Mahārāhulovādasuttaṁ Cūḷarāhulovādasuttamidaṁ Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttanti.  
 Ayañhi āyasmā sattavassikakāle Bhagavantaṁ cīvarakaṇṇe gahetvā “dāyajjaṁ me samaṇa dehī”ti dāyajjaṁ yācamāno Bhagavatā Dhammasenāpatisāriputtattherassa niyyādetvā pabbājito.  Atha Bhagavā daharakumārā nāma yuttāyuttaṁ kathaṁ kathenti, ovādamassa demīti Rāhulakumāraṁ āmantetvā “sāmaṇerena nāma, Rāhula, tiracchānakathaṁ kathetuṁ na vaṭṭati, tvaṁ kathayamāno evarūpaṁ kathaṁ katheyyāsī”ti sabbabuddhehi avijahitaṁ dasapucchaṁ pañcapaṇṇāsavissajjanaṁ-- “Eko pañho eko uddeso ekaṁ veyyākaraṇaṁ dve pañhā …pe… dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇāti.  Ekaṁ nāma kiṁ?  Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā …pe… dasa nāma kiṁ?  Dasahaṅgehi samannāgato arahāti vuccatī”ti (khu.pa.4.10) imaṁ sāmaṇerapañhaṁ kathesi.  Puna cintesi “daharakumārā nāma piyamusāvādā honti, (MA.61./III,126.) adiṭṭhameva diṭṭhaṁ amhehi, diṭṭhameva na diṭṭhaṁ amhehīti vadanti ovādamassa demī”ti akkhīhi oloketvāpi sukhasañjānanatthaṁ paṭhamameva catasso udakādhānūpamāyo (CS:pg.3.89) tato dve hatthi-upamāyo ekaṁ ādāsūpamañca dassetvā imaṁ suttaṁ kathesi.  Catūsu pana paccayesu taṇhāvivaṭṭanaṁ pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṁ kalyāṇamittupanissayassa mahantabhāvañca dassetvā Rāhulasuttaṁ (su.ni.rāhulasutta) kathesi.  Āgatāgataṭṭhāne bhavesu chandarāgo na kattabboti dassetuṁ Rāhulasaṁyuttaṁ (saṁ.ni.2.188ādayo) kathesi.  “Ahaṁ sobhāmi, mama vaṇṇāyatanaṁ pasannan”ti attabhāvaṁ nissāya gehassitachandarāgo na kattabboti Mahārāhulovādasuttaṁ kathesi.  
 Tattha Rāhulasuttaṁ imasmiṁ nāma kāle vuttanti na vattabbaṁ.  Tañhi abhiṇhovādavasena vuttaṁ.  Rāhulasaṁyuttaṁ sattavassikakālato paṭṭhāya yāva avassikabhikkhukālā vuttaṁ.  Mahārāhulovādasuttaṁ aṭṭhārasa vassasāmaṇerakāle vuttaṁ.  Cūḷarāhulovādasuttaṁ avassikabhikkhukāle vuttaṁ.  Kumārakapañhañca idañca Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṁ sattavassikasāmaṇerakāle vuttaṁ.  Tesu Rāhulasuttaṁ abhiṇhovādatthaṁ, Rāhulasaṁyuttaṁ, therassa vipassanāgabbhagahaṇatthaṁ, Mahārāhulovādaṁ gehassitachandarāgavinodanatthaṁ, Cūḷarāhulovādaṁ therassa pañcadasa-vimuttiparipācanīya-dhammaparipākakāle arahattagāhāpanatthaṁ vuttaṁ. (MA.61./III,127.) Idañca pana sandhāya Rāhulatthero bhikkhusaṅghamajjhe Tathāgatassa guṇaṁ kathento idamāha-- 
 	“Kikīva bījaṁ rakkheyya, cāmarī vālamuttamaṁ; 
 	Nipako sīlasampanno, mamaṁ rakkhi Tathāgato”ti.  (apa.1.2.83).  
 Sāmaṇerapañhaṁ ayuttavacanapahānatthaṁ, idaṁ Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṁ sampajānamusāvādassa akaraṇatthaṁ vuttaṁ.  
 Tattha passasi noti passasi nu.  Parittanti thokaṁ.  Sāmaññanti samaṇadhammo.  Nikkujjitvāti adhomukhaṁ katvā.  Ukkujjitvāti uttānaṁ katvā.  
 108. Seyyathāpi, Rāhula, rañño nāgoti ayaṁ upamā sampajānamusāvāde saṁvararahitassa opammadassanatthaṁ vuttā.  Tattha īsādantoti rathīsāsadisadanto (CS:pg.3.90) Uruḷhavāti abhivaḍḍhito ārohasampanno.  Abhijātoti sujāto jātisampanno.  Saṅgāmāvacaroti saṅgāmaṁ otiṇṇapubbo.  Kammaṁ karotīti āgatāgate pavaṭṭento ghāteti.  Puratthimakāyādīsu pana puratthimakāyena tāva paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayo pāteti, tathā pacchimakāyena.  Sīsena kammaṁ nāma niyametvā etaṁ padesaṁ maddissāmīti nivattitvā oloketi, ettakena satampi sahassampi dvedhā bhijjati.  Kaṇṇehi kammaṁ nāma āgatāgate sare kaṇṇehi paharitvā pātanaṁ.  Dantehi kammaṁ nāma paṭihatthi-assahatthāroha-assārohapadādīnaṁ vijjhanaṁ.  Naṅguṭṭhena (MA.61./III,128.) kammaṁ nāma naṅguṭṭhe bandhāya dīghāsilaṭṭhiyā vā ayamusalena vā chedanabhedanaṁ.  Rakkhateva soṇḍanti soṇḍaṁ pana mukhe pakkhipitvā rakkhati.  
 Tatthāti tasmiṁ tassa hatthino karaṇe.  Apariccattanti anissaṭṭhaṁ, paresaṁ jayaṁ amhākañca parājayaṁ passīti maññati.  Soṇḍāyapi kammaṁ karotīti ayamuggaraṁ vā khadiramusalaṁ vā gahetvā samantā aṭṭhārasahatthaṭṭhānaṁ maddati.  Pariccattanti vissaṭṭhaṁ, idāni hatthiyodhādīsu na kutoci bhāyati, amhākaṁ jayaṁ paresañca parājayaṁ passīti maññati.  Nāhaṁ tassa kiñci pāpanti tassa dukkaṭādi-āpattivītikkame vā mātughātakādikammesu vā kiñci pāpaṁ akattabbaṁ nāma natthi.  Tasmā tiha teti yasmā sampajānamusāvādino akattabbaṁ pāpaṁ nāma natthi, tasmā tayā hasāyapi davakamyatāyapi musā na bhaṇissāmīti sikkhitabbaṁ.  Paccavekkhaṇatthoti olokanattho, yaṁ mukhe vajjaṁ hoti, tassa dassanatthoti vuttaṁ hoti.  Paccavekkhitvā paccavekkhitvāti oloketvā oloketvā.  
 109. Sasakkaṁ na karaṇīyanti ekaṁseneva na kātabbaṁ.  Paṭisaṁhareyyāsīti nivatteyyāsi mā kareyyāsi.  Anupadajjeyyāsīti anupadeyyāsi upatthambheyyāsi punappunaṁ kareyyāsi.  Ahorattānusikkhīti rattiñca divañca sikkhamāno.  
(MA.61./III,129.) 111. Aṭṭīyitabbanti aṭṭena pīḷitena bhavitabbaṁ.  Harāyitabbanti lajjitabbaṁ.  Jigucchitabbanti gūthaṁ disvā viya jigucchā uppādetabbā.  Manokammassa pana adesanāvatthukattā idha desetabbanti na vuttaṁ.  Kittake pana ṭhāne kāyakammavacīkammāni (CS:pg.3.91) sodhetabbāni, kittake manokammanti.  Kāyakammavacīkammāni tāva ekasmiṁ purebhatteyeva sodhetabbāni.  Bhattakiccaṁ katvā divāṭṭhāne nisinnena hi paccavekkhitabbaṁ “Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva imasmiṁ ṭhāne nisajjā atthi nu kho me imasmiṁ antare paresaṁ appiyaṁ kāyakammaṁ vā vacīkammaṁ vā”ti.  Sace atthīti jānāti, desanāyuttaṁ desetabbaṁ, āvikaraṇayuttaṁ āvikātabbaṁ.  Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṁ.  Manokammaṁ pana etasmiṁ piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne sodhetabbaṁ.  Kathaṁ?  “Atthi nu kho me ajja piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne rūpādīsu chando vā rāgo vā paṭighaṁ vā”ti?  Sace atthi, “puna na evaṁ karissāmī”ti citteneva adhiṭṭhātabbaṁ.  Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṁ.  
 112. Samaṇā vā brāhmaṇā vāti Buddhā vā paccekabuddhā vā Tathāgatasāvakā vā.  Tasmātihāti yasmā atītepi evaṁ parisodhesuṁ, anāgatepi parisodhessanti, etarahipi parisodhenti, tasmā tumhehipi tesaṁ anusikkhantehi evaṁ sikkhitabbanti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Imaṁ pana desanaṁ Bhagavā yāva bhavaggā ussitassa ratanarāsino yojaniyamaṇikkhandhena kūṭaṁ gaṇhanto viya neyyapuggalavasena pariniṭṭhāpesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.62./III,130.)
 (M.62.)2.Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā 

 113. Evaṁ me sutanti Mahārāhulovādasuttaṁ.  Tattha piṭṭhito piṭṭhito anubandhīti dassanaṁ avijahitvā gamanaṁ abbocchinnaṁ katvā pacchato pacchato iriyāpathānubandhanena anubandhi.  Tadā hi Bhagavā pade padaṁ nikkhipanto vilāsitagamanena purato purato gacchati, Rāhulatthero dasabalassa padānupadiko hutvā pacchato pacchato.  
 Tattha Bhagavā supupphitasālavanamajjhagato subhūmi-otaraṇatthāya nikkhantamattavaravāraṇo viya virocittha, Rāhulabhaddo ca varavāraṇassa pacchato (CS:pg.3.92) nikkhantagajapotako viya.  Bhagavā sāyanhasamaye maṇiguhato nikkhamitvā gocaraṁ paṭipanno kesarasīho viya, Rāhulabhaddo ca sīhamigarājānaṁ anubandhanto nikkhantasīhapotako viya.  Bhagavā maṇipabbatasassirikavanasaṇḍato dāṭhabalo mahābyaggho viya, Rāhulabhaddo ca byaggharājānaṁ anubandhabyagghapotako viya.  Bhagavā simbalidāyato nikkhantasupaṇṇarājā viya, Rāhulabhaddo ca supaṇṇarājassa pacchato nikkhantasupaṇṇapotako viya.  Bhagavā cittakūṭapabbatato gaganatalaṁ pakkhandasuvaṇṇahaṁsarājā viya, Rāhulabhaddo ca haṁsādhipatiṁ anupakkhandahaṁsapotako viya.  Bhagavā (MA.62./III,131.) mahāsaraṁ ajjhogāḷhā suvaṇṇamahānāvā viya, Rāhulabhaddo ca suvaṇṇanāvaṁ pacchā anubandhanāvāpotako viya.  Bhagavā cakkaratanānubhāvena gaganatale sampayātacakkavattirājā viya, Rāhulabhaddo ca rājānaṁ anusampayātapariṇāyakaratanaṁ viya.  Bhagavā vigatavalāhakaṁ nabhaṁ paṭipannatārakarājā viya, Rāhulabhaddo ca tārakādhipatino anumaggapaṭipannā parisuddha-osadhitārakā viya.  
 Bhagavāpi mahāsammatapaveṇiyaṁ okkākarājavaṁse jāto, Rāhulabhaddopi.  Bhagavāpi saṅkhe pakkhittakhīrasadiso suparisuddhajātikhattiyakule jāto, Rāhulabhaddopi.  Bhagavāpi rajjaṁ pahāya pabbajito, Rāhulabhaddopi.  Bhagavatopi sarīraṁ dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṁ devanagaresu samussitaratanatoraṇaṁ viya sabbapāliphullo pāricchattako viya ca atimanoharaṇaṁ, Rāhulabhaddassāpi.  Iti dvepi abhinīhārasampannā, dvepi rājapabbajitā, dvepi khattiyasukhumālā, dvepi suvaṇṇavaṇṇā, dvepi lakkhaṇasampannā ekamaggaṁ paṭipannā paṭipāṭiyā gacchantānaṁ dvinnaṁ candamaṇḍalānaṁ dvinnaṁ sūriyamaṇḍalānaṁ dvinnaṁ sakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmādīnaṁ siriyā siriṁ abhibhavamānā viya virociṁsu.  
 Tatrāyasmā Rāhulo Bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā Tathāgataṁ ālokesi.  So Bhagavato Buddhavesavilāsaṁ disvā “sobhati Bhagavā dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya, vijjulatāparikkhitto (MA.62./III,132.) kanakapabbato viya, yantasuttasamākaḍḍhitaratanavicittaṁ suvaṇṇa-agghikaṁ viya, rattapaṁsukūlacīvarapaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya, pavāḷalatāpaṭimaṇḍitaṁ suvaṇṇa-agghikaṁ viya (CS:pg.3.93) cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitaṁ suvaṇṇacetiyaṁ viya, lākhārasānulitto kanakayūpo viya, rattavalāhakantarato taṅkhaṇabbhuggatapuṇṇacando viya, aho samatiṁsapāramitānubhāvasajjitassa attabhāvassa sirīsampattī”ti cintesi.  Tato attānampi oloketvā-- “Ahampi sobhāmi.  Sace Bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṁ akarissā, mayhaṁ pariṇāyakaṭṭhānantaraṁ adassa.  Evaṁ sante ativiya Jambudīpatalaṁ asobhissā”ti attabhāvaṁ nissāya gehassitaṁ chandarāgaṁ uppādesi.  
 Bhagavāpi purato gacchantova cintesi-- “paripuṇṇacchavimaṁsalohito dāni Rāhulassa attabhāvo.  Rajanīyesu rūpārammaṇādīsu hi cittassa pakkhandanakālo jāto, kiṁ bahulatāya nu kho Rāhulo vītināmetī”ti.  Atha sahāvajjaneneva pasanna-udake macchaṁ viya, parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṁ viya ca tassa taṁ cittuppādaṁ addasa.  Disvāva-- “Ayaṁ Rāhulo mayhaṁ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ahaṁ sobhāmi, mayhaṁ vaṇṇāyatanaṁ pasannan’ti attabhāvaṁ nissāya gehassitachandarāgaṁ uppādeti, atitthe pakkhando uppathaṁ paṭipanno agocare carati, disāmūḷha-addhiko viya agantabbaṁ disaṁ gacchati.  Ayaṁ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṁ passituṁ na dassati, paratthampi, ubhayatthampi.  Tato nirayepi paṭisandhiṁ gaṇhāpessati, tiracchānayoniyampi, pettivisayepi, asurakāyepi, sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṁsāravaṭṭe paripātessati.  Ayañhi-- 
(MA.62./III,133.) Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano.  
 	Bhayamantarato jātaṁ, taṁ jano nāvabujjhati.  
 	Luddho atthaṁ na jānāti, luddho dhammaṁ na passati; 
 	Andhatamaṁ tadā hoti, yaṁ lobho sahate naraṁ.  (itivu.88)-- 
 Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṁ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti, vegenassā vivaraṁ pidahituṁ vaṭṭati, evamevaṁ ayampi na ajjhupekkhitabbo.  Yāvassa ayaṁ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti, tāvadeva naṁ niggaṇhissāmī”ti ajjhāsayamakāsi.  Evarūpesu pana ṭhānesu Buddhānaṁ nāgavilokanaṁ (CS:pg.3.94) nāma hoti.  Tasmā yantena parivattitasuvaṇṇapaṭimā viya sakalakāyeneva parivattetvā ṭhito Rāhulabhaddaṁ āmantesi.  Taṁ sandhāya “Atha kho Bhagavā apaloketvā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Tattha yaṁkiñci rūpanti-ādīni sabbākārena Visuddhimagge khandhaniddese vitthāritāni.  Netaṁ mamāti-ādīni mahāhatthipadopame vuttāni.  Rūpameva nu kho Bhagavāti kasmā pucchati?  Tassa kira-- “sabbaṁ rūpaṁ netaṁ mama, nesohamasmi na meso attā”ti sutvā-- “Bhagavā sabbaṁ rūpaṁ vipassanāpaññāya evaṁ daṭṭhabbanti vadati, vedanādīsu nu kho kathaṁ paṭipajjitabban”ti nayo udapādi.  Tasmā tasmiṁ naye ṭhito pucchati.  Nayakusalo hesa āyasmā Rāhulo, idaṁ na kattabbanti (MA.62./III,134.) vutte idampi na kattabbaṁ idampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati.  Idaṁ kattabbanti vuttepi eseva nayo.  
 Sikkhākāmo hi ayaṁ āyasmā, pātova gandhakuṭipariveṇe patthamattaṁ vālikaṁ okirati-- “Ajja sammāsambuddhassa santikā mayhaṁ upajjhāyassa santikā ettakaṁ ovādaṁ ettakaṁ paribhāsaṁ labhāmī”ti.  Sammāsambuddhopi naṁ etadagge ṭhapento-- “Etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ sikkhākāmānaṁ yadidaṁ Rāhulo”ti (a.ni.1.209) sikkhāyameva aggaṁ katvā ṭhapesi.  Sopi āyasmā bhikkhusaṅghamajjhe tameva sīhanādaṁ nadi-- 
 	“Sabbametaṁ abhiññāya, dhammarājā pitā mama; 
 	Sammukhā bhikkhusaṅghassa, etadagge ṭhapesi maṁ.  
 	Sikkhākāmānahaṁ aggo, dhammarājena thomito; 
 	Saddhāpabbajitānañca, sahāyo pavaro mama.  
 	Dhammarājā pitā mayhaṁ, dhammārakkho ca pettiyo; 
 	Sāriputto upajjhāyo, sabbaṁ me jinasāsanan”ti.  
 Athassa Bhagavā yasmā na kevalaṁ rūpameva, vedanādayopi evaṁ daṭṭhabbā, tasmā rūpampi Rāhulāti-ādimāha.  Ko najjāti ko nu ajja.  Therassa kira etadahosi “Sammāsambuddho mayhaṁ attabhāvanissitaṁ chandarāgaṁ ñatvā ‘samaṇena nāma evarūpo vitakko na vitakkitabbo’ti neva pariyāyena kathaṁ kathesi, gaccha bhikkhu rāhulaṁ vadehi (CS:pg.3.95) ‘mā puna evarūpaṁ vitakkaṁ vitakkesī’ti na dūtaṁ pesesi.  Maṁ sammukkhe ṭhatvāyeva pana sabhaṇḍakaṁ coraṁ cūḷāya gaṇhanto viya sammukhā Sugatovādaṁ adāsi.  Sugatovādo ca nāma asaṅkheyyehipi kappehi dullabho.  Evarūpassa Buddhassa sammukhā ovādaṁ labhitvā ko (MA.62./III,135.) nu viññū paṇḍitajātiko ajja gāmaṁ piṇḍāya pavisissatī”ti.  Athesa āyasmā āhārakiccaṁ pahāya yasmiṁ nisinnaṭṭhāne ṭhitena ovādo laddho, tatova paṭinivattetvā aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi.  Bhagavāpi taṁ āyasmantaṁ nivattamānaṁ disvā na evamāha-- “Mā nivatta tāva, Rāhula, bhikkhācārakālo te”ti.  Kasmā?  Evaṁ kirassa ahosi -- “Ajja tāva kāyagatāsati-amatabhojanaṁ bhuñjatū”ti.  
 Addasā kho āyasmā Sāriputtoti Bhagavati gate pacchā gacchanto addasa.  Etassa kirāyasmato ekakassa viharato aññaṁ vattaṁ, Bhagavatā saddhiṁ viharato aññaṁ.  Yadā hi dve aggasāvakā ekākino vasanti, tadā pātova senāsanaṁ sammajjitvā sarīrapaṭijagganaṁ katvā samāpattiṁ appetvā sannisinnā attano cittaruciyā bhikkhācāraṁ gacchanti.  Bhagavatā saddhiṁ viharantā pana therā evaṁ na karonti.  Tadā hi Bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṁ bhikkhācāraṁ gacchati.  Tasmiṁ gate thero attano senāsanā nikkhamitvā-- “bahūnaṁ vasanaṭṭhāne nāma sabbeva pāsādikaṁ kātuṁ sakkonti vā, na vā sakkontī”ti tattha tattha gantvā asammaṭṭhaṁ ṭhānaṁ sammajjati.  Sace kacavaro achaḍḍito hoti, taṁ chaḍḍeti.  Pānīyaṭṭhapetabbaṭṭhānamhi pānīyakūṭe asati pānīyaghaṭaṁ ṭhapeti.  Gilānānaṁ santikaṁ gantvā, “Āvuso, tumhākaṁ kiṁ āharāmi, kiṁ vo icchitabban”ti?  Pucchati.  Avassikadaharānaṁ santikaṁ gantvā -- “Abhiramatha, āvuso, mā ukkaṇṭhittha, paṭipattisārakaṁ Buddhasāsanan”ti ovadati.  Evaṁ katvā sabbapacchā bhikkhācāraṁ gacchati. (MA.62./III,136.) Yathā hi cakkavatti kuhiñci gantukāmo senāya parivārito paṭhamaṁ nikkhamati, pariṇāyakaratanaṁ senaṅgāni saṁvidhāya pacchā nikkhamati, evaṁ saddhammacakkavatti Bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṁ nikkhamati, tassa Bhagavato pariṇāyakaratanabhūto dhammasenāpati imaṁ kiccaṁ katvā sabbapacchā nikkhamati.  So evaṁ nikkhanto tasmiṁ divase aññatarasmiṁ rukkhamūle nisinnaṁ Rāhulabhaddaṁ addasa.  Tena vuttaṁ “pacchā gacchanto addasā”ti.  
 Atha (CS:pg.3.96) kasmā ānāpānassatiyaṁ niyojesi?  Nisajjānucchavikattā.  Thero kira “etassa Bhagavatā rūpakammaṭṭhānaṁ kathitan”ti anāvajjitvāva yenākārena ayaṁ acalo anobaddho hutvā nisinno, idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṁ anucchavikanti cintetvā evamāha.  Tattha ānāpānassatinti assāsapassāse pariggahetvā tattha catukkapañcakajjhānaṁ nibbattetvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ gaṇhāhīti dasseti.  
 Mahapphalā hotīti kīvamahapphalā hoti?  Idha bhikkhu ānāpānassatiṁ anuyutto ekāsane nisinnova sabbāsave khepetvā arahattaṁ pāpuṇāti, tathā asakkonto maraṇakāle samasīsī hoti, tathā asakkonto devaloke nibbattitvā dhammakathikadevaputtassa dhammaṁ sutvā arahattaṁ pāpuṇāti, tato viraddho anuppanne Buddhuppāde paccekabodhiṁ sacchikaroti, taṁ asacchikaronto Buddhānaṁ sammukhībhāve Bāhiyattherādayo viya khippābhiñño hoti, evaṁ mahapphalā.  Mahānisaṁsāti tasseva vevacanaṁ.  Vuttampi cetaṁ--
 (MA.62./III,137.) “Ānāpānassatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā.
 	Anupubbaṁ paricitā, yathā Buddhena desitā.
 	Somaṁ lokaṁ pabhāseti, abbhā muttova candimā”ti.(theragā.548 paṭi.ma.1.1.60)--
 Imaṁ mahapphalataṁ sampassamāno thero saddhivihārikaṁ tattha niyojeti.  
 Iti Bhagavā rūpakammaṭṭhānaṁ, thero ānāpānassatinti ubhopi kammaṭṭhānaṁ ācikkhitvā gatā, Rāhulabhaddo vihāreyeva ohīno.  Bhagavā tassa ohīnabhāvaṁ jānantopi neva attanā khādanīyaṁ bhojanīyaṁ gahetvā agamāsi, na Ānandattherassa hatthe pesesi, na pasenadimahārāja-Anāthapiṇḍikādīnaṁ saññaṁ adāsi.  Saññāmattakañhi labhitvā te kājabhattaṁ abhihareyyuṁ.  Yathā ca Bhagavā, evaṁ Sāriputtattheropi na kiñci akāsi.  Rāhulatthero nirāhāro chinnabhatto ahosi.  Tassa panāyasmato-- “Bhagavā maṁ vihāre ohīnaṁ jānantopi attanā laddhapiṇḍapātaṁ nāpi sayaṁ gahetvā āgato, na aññassa hatthe pahiṇi (CS:pg.3.97) na manussānaṁ saññaṁ adāsi, upajjhāyopi me ohīnabhāvaṁ jānanto tatheva na kiñci akāsī”ti cittampi na uppannaṁ, kuto tappaccayā omānaṁ vā atimānaṁ vā janessati.  Bhagavatā pana ācikkhitakammaṭṭhānameva purebhattampi pacchābhattampi-- “itipi rūpaṁ aniccaṁ, itipi dukkhaṁ, itipi asubhaṁ, itipi anattā”ti aggiṁ abhimatthento viya nirantaraṁ manasikatvā sāyanhasamaye cintesi-- “Ahaṁ upajjhāyena ānāpānassatiṁ bhāvehīti (MA.62./III,138.) vutto tassa vacanaṁ na karissāmi.  Ācariyupajjhāyānañhi vacanaṁ akaronto dubbaco nāma hoti.  ‘Dubbaco Rāhulo, upajjhāyassapi vacanaṁ na karotī’ti ca garahuppattito kakkhaḷatarā pīḷā nāma natthī”ti bhāvanāvidhānaṁ pucchitukāmo Bhagavato santikaṁ agamāsi.  Taṁ dassetuṁ atha kho āyasmā Rāhuloti-ādi vuttaṁ.  
 114. Tattha paṭisallānāti ekībhāvato.  Yaṁkiñci Rāhulāti kasmā?  Bhagavā ānāpānassatiṁ puṭṭho rūpakammaṭṭhānaṁ kathetīti.  Rūpe chandarāgappahānatthaṁ.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Rāhulassa attabhāvaṁ nissāya chandarāgo uppanno, heṭṭhā cassa saṅkhepena rūpakammaṭṭhānaṁ kathitaṁ.  Idānissāpi dvicattālīsāya ākārehi attabhāvaṁ virājetvā visaṅkharitvā taṁnissitaṁ chandarāgaṁ anuppattidhammataṁ āpādessāmī”ti.  Atha ākāsadhātuṁ kasmā vitthāresīti?  Upādārūpadassanatthaṁ.  Heṭṭhā hi cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpaṁ.  Tasmā iminā mukhena taṁ dassetuṁ ākāsadhātuṁ vitthāresi.  Apica ajjhattikena ākāsena paricchinnarūpampi pākaṭaṁ hoti.  
 	Ākāsena paricchinnaṁ, rūpaṁ yāti vibhūtataṁ;
 	Tassevaṁ āvibhāvatthaṁ, taṁ pakāsesi nāyako.
(MA.62./III,139.) Ettha pana purimāsu tāva catūsu dhātūsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ mahāhatthipadopame vuttameva.
 118. Ākāsadhātuyaṁ ākāsagatanti ākāsabhāvaṁ gataṁ.  Upādinnanti-ādinnaṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ, sarīraṭṭhakanti attho.  Kaṇṇacchiddanti maṁsalohitādīhi asamphuṭṭhakaṇṇavivaraṁ.  Nāsacchiddādīsupi eseva nayo.  Yena (CS:pg.3.98) cāti yena chiddena.  Ajjhoharatīti anto paveseti, jivhābandhanato hi yāva udarapaṭalā manussānaṁ vidatthicaturaṅgulaṁ chiddaṭṭhānaṁ hoti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Yattha cāti yasmiṁ okāse.  Santiṭṭhatīti patiṭṭhāti.  Manussānañhi mahantaṁ paṭaparissāvanamattañca udarapaṭalaṁ nāma hoti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Adhobhāgaṁ nikkhamatīti yena heṭṭhā nikkhamati.  Dvattiṁsahatthamattaṁ ekavīsatiyā ṭhānesu vaṅkaṁ antaṁ nāma hoti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Yaṁ vā panaññampīti iminā sukhumasukhumaṁ cammamaṁsādi-antaragatañceva lomakūpabhāvena ca ṭhitaṁ ākāsaṁ dasseti.  Sesametthāpi pathavīdhātu-ādīsu vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 119. Idānissa tādibhāvalakkhaṇaṁ ācikkhanto pathavīsamanti-ādimāha.  Iṭṭhāniṭṭhesu hi arajjanto adussanto tādī nāma hoti.  Manāpāmanāpāti ettha aṭṭha lobhasahagatacittasampayuttā manāpā nāma, dve domanassacittasampayuttā amanāpā nāma.  Cittaṁ na pariyādāya ṭhassantīti ete phassā uppajjitvā tava cittaṁ antomuṭṭhigataṁ karonto viya pariyādāya gahetvā ṭhātuṁ na sakkhissanti “Ahaṁ sobhāmi, mayhaṁ vaṇṇāyatanaṁ pasannan”ti puna attabhāvaṁ nissāya chandarāgo nuppajjissati.  Gūthagatanti-ādīsu gūthameva gūthagataṁ.  Evaṁ sabbattha.  
 Na katthaci patiṭṭhitoti pathavīpabbatarukkhādīsu ekasmimpi na patiṭṭhito, yadi hi pathaviyaṁ patiṭṭhito bhaveyya, pathaviyā bhijjamānāya saheva bhijjeyya, pabbate patamāne saheva pateyya, rukkhe chijjamāne saheva chijjeyya.
 120. Mettaṁ Rāhulāti kasmā ārabhi?  Tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṁ.  Heṭṭhā hi tādibhāvalakkhaṇaṁ dassitaṁ, na ca sakkā ahaṁ tādī homīti akāraṇā bhavituṁ, napi “Ahaṁ uccākulappasuto bahussuto lābhī, maṁ rājarājamahāmattādayo bhajanti, ahaṁ tādī homī”ti imehi kāraṇehi koci tādī nāma hoti, mettādibhāvanāya pana hotīti tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.
 Tattha (CS:pg.3.99) bhāvayatoti upacāraṁ vā appanaṁ vā pāpentassa.  Yo byāpādoti yo satte kopo, so pahīyissati.  Vihesāti pāṇi-ādīhi sattānaṁ vihiṁsanaṁ.  Aratīti pantasenāsanesu ceva adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhitatā.  Paṭighoti yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakileso. (MA.62./III,141.) Asubhanti uddhumātakādīsu upacārappanaṁ.  Uddhumātakādīsu asubhabhāvanā ca nāmesā vitthārato Visuddhimagge kathitāva.  Rāgoti pañcakāmaguṇikarāgo.  Aniccasaññanti aniccānupassanāya sahajātasaññaṁ.  Vipassanā eva vā esā asaññāpi saññāsīsena saññāti vuttā.  Asmimānoti rūpādīsu asmīti māno.  
 121. Idāni therena pucchitaṁ pañhaṁ vitthārento ānāpānassatinti-ādimāha.  Tattha idaṁ kammaṭṭhānañca kammaṭṭhānabhāvanā ca pāḷi-attho ca saddhiṁ ānisaṁsakathāya sabbo sabbākārena Visuddhimagge anussatiniddese vitthāritoyeva.  Imaṁ desanaṁ Bhagavā neyyapuggalavaseneva pariniṭṭhāpesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Māhārāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.63.)3.Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā 

 122. Evaṁ me sutanti Mālukyasuttaṁ.  Tattha mālukyaputtassāti evaṁnāmakassa therassa.  Ṭhapitāni paṭikkhittānīti diṭṭhigatāni nāma na byākātabbānīti evaṁ ṭhapitāni ceva paṭikkhittāni ca.  Tathāgatoti satto.  Taṁ me na ruccatīti taṁ abyākaraṇaṁ mayhaṁ na ruccati. (MA.63./III,142.) Sikkhaṁ paccakkhāyāti sikkhaṁ paṭikkhipitvā.  
 125. Ko santo kaṁ paccācikkhasīti yācako vā hi yācitakaṁ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṁ.  Tvaṁ neva yācako na yācitako, so dāni tvaṁ ko santo kaṁ paccācikkhasīti attho.  
 126. Viddho (CS:pg.3.100) assāti parasenāya ṭhitena viddho bhaveyya.  Gāḷhapalepanenāti bahalalepanena.  Bhisakkanti vejjaṁ.  Sallakattanti sallakantanaṁ sallakantiyasuttavācakaṁ.  Akkassāti akkavāke gahetvā jiyaṁ karonti.  Tena vuttaṁ “akkassā”ti.  Saṇhassāti veṇuvilīvassa.  Maruvākhīrapaṇṇīnampi vākehiyeva karonti.  Tena vuttaṁ yadi vā maruvāya yadi vā khīrapaṇṇinoti.  Gacchanti pabbatagacchanadīgacchādīsu jātaṁ.  Ropimanti ropetvā vaḍḍhitaṁ saravanato saraṁ gahetvā kataṁ.  Sithilahanunoti evaṁnāmakassa pakkhino.  Bheravassāti kāḷasīhassa.  Semhārassāti makkaṭassa.  Evaṁ noti etāya diṭṭhiyā sati na hotīti attho.  
 127. Attheva jātīti etāya diṭṭhiyā sati brahmacariyavāsova natthi, jāti pana atthiyeva.  Tathā jarāmaraṇādīnīti dasseti.  Yesāhanti yesaṁ ahaṁ.  Nighātanti upaghātaṁ vināsaṁ.  Mama sāvakā hi etesu nibbinnā idheva nibbānaṁ pāpuṇantīti adhippāyo.  
(MA.62./III,143.) 128. Tasmātihāti yasmā abyākatametaṁ, catusaccameva mayā byākataṁ, tasmāti attho.  Na hetaṁ mālukyaputta atthasaṁhitanti etaṁ diṭṭhigataṁ vā etaṁ byākaraṇaṁ vā kāraṇanissitaṁ na hoti.  Na ādibrahmacariyakanti brahmacariyassa ādimattampi pubbabhāgasīlamattampi na hoti.  Na nibbidāyāti-ādīsu vaṭṭe nibbindanatthāya vā virajjhanatthāya vā vaṭṭanirodhāya vā rāgādivūpasamanatthāya vā abhiññeyye dhamme abhijānanatthāya vā catumaggasaṅkhātasambodhatthāya vā asaṅkhatanibbānasacchikiriyatthāya vā na hoti.  Etaṁ hīti etaṁ catusaccabyākaraṇaṁ.  Ādibrahmacariyakanti brahmacariyassa ādibhūtaṁ pubbapadaṭṭhānaṁ.  Sesaṁ vuttapaṭivipakkhanayena veditabbaṁ.  Imampi desanaṁ Bhagavā neyyapuggalavasena niṭṭhāpesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.64.)4.Mahāmālukyasuttavaṇṇanā 

 129. Evaṁ (CS:pg.3.101) me sutanti Mahāmālukyasuttaṁ.  Tattha orambhāgiyānīti heṭṭhā koṭṭhāsikāni kāmabhave nibbattisaṁvattanikāni.  Saṁyojanānīti bandhanāni. (MA.64./III,144.) Kassa kho nāmāti kassa devassa vā manussassa vā desitāni dhāresi, kiṁ tvameveko assosi, na añño kocīti?  Anusetīti appahīnatāya anuseti.  Anusayamāno saṁyojanaṁ nāma hoti.
 Ettha ca Bhagavatā saṁyojanaṁ pucchitaṁ, therenapi saṁyojanameva byākataṁ.  Evaṁ santepi tassa vāde Bhagavatā doso āropito.  So kasmāti ce?  Therassa tathāladdhikattā.  Ayañhi tassa laddhi “samudācārakkhaṇeyeva kilesehi saṁyutto nāma hoti, itarasmiṁ khaṇe asaṁyutto”ti.  Tenassa Bhagavatā doso āropito.  Athāyasmā Ānando cintesi--“Bhagavatā bhikkhusaṅghassa dhammaṁ desessāmīti attano dhammatāyeva ayaṁ dhammadesanā āraddhā, sā iminā apaṇḍitena bhikkhunā visaṁvāditā.  Handāhaṁ Bhagavantaṁ yācitvā bhikkhūnaṁ dhammaṁ desessāmī”ti.  So evamakāsi.  Taṁ dassetuṁ “evaṁ vutte āyasmā Ānando”ti-ādi vuttaṁ.  
 Tattha sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenāti sakkāyadiṭṭhiyā gahitena abhibhūtena.  Sakkāyadiṭṭhiparetenāti sakkāyadiṭṭhiyā anugatena.  Nissaraṇanti diṭṭhinissaraṇaṁ nāma nibbānaṁ, taṁ yathābhūtaṁ nappajānāti.  Appaṭivinītāti avinoditā anīhaṭā.  Orambhāgiyaṁ saṁyojananti heṭṭhābhāgiyasaṁyojanaṁ nāma hoti.  Sesapadesupi eseva nayo.  Sukkapakkho uttānatthoyeva.  “Sānusayā pahīyatī”ti vacanato panettha ekacce “aññaṁ saṁyojanaṁ añño anusayo”ti vadanti.  “Yathā hi sabyañjanaṁ bhattan”ti vutte bhattato aññaṁ byañjanaṁ hoti, evaṁ “sānusayā”ti vacanato pariyuṭṭhānasakkāyadiṭṭhito aññena anusayena bhavitabbanti tesaṁ laddhi.  Te “sasīsaṁ pārupitvā” (MA.64./III,145.) ti-ādīhi paṭikkhipitabbā.  Na hi sīsato añño puriso atthi.  Athāpi siyā-- “yadi tadeva saṁyojanaṁ so anusayo, evaṁ sante Bhagavatā therassa (CS:pg.3.102) taruṇūpamo upārambho du-āropito hotī”ti.  Na du-āropito, kasmā?  Evaṁladdhikattāti vitthāritametaṁ.  Tasmā soyeva kileso bandhanaṭṭhena saṁyojanaṁ, appahīnaṭṭhena anusayoti imamatthaṁ sandhāya Bhagavatā “sānusayā pahīyatī”ti evaṁ vuttanti veditabbaṁ.  
 132. Tacaṁ chetvāti-ādīsu idaṁ opammasaṁsandanaṁ -- tacacchedo viya hi samāpatti daṭṭhabbā, pheggucchedo viya vipassanā, sāracchedo viya maggo.  Paṭipadā pana lokiyalokuttaramissakāva vaṭṭati.  Evamete daṭṭhabbāti evarūpā puggalā evaṁ daṭṭhabbā.  
 133. Upadhivivekāti upadhivivekena.  Iminā pañcakāmaguṇaviveko kathito.  Akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāti iminā nīvaraṇappahānaṁ kathitaṁ.  Kāyaduṭṭhullānaṁ paṭippassaddhiyāti iminā kāyālasiyapaṭippassaddhi kathitā.  Vivicceva kāmehīti upadhivivekena kāmehi vinā hutvā.  Vivicca akusalehīti akusalānaṁ dhammānaṁ pahānena kāyaduṭṭhullānaṁ paṭippassaddhiyā ca akusalehi vinā hutvā.  Yadeva tattha hotīti yaṁ tattha antosamāpattikkhaṇeyeva samāpattisamuṭṭhitañca rūpādidhammajātaṁ hoti. (MA.64./III,146.) Te dhammeti te rūpagatanti-ādinā nayena vutte rūpādayo dhamme.  Aniccatoti na niccato.  Dukkhatoti na sukhato.  Rogatoti-ādīsu ābādhaṭṭhena rogato, antodosaṭṭhena gaṇḍato, anupaviddhaṭṭhena dukkhajananaṭṭhena ca sallato, dukkhaṭṭhena aghato, rogaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, nissattaṭṭhena suññato, na attaṭṭhena anattato.  Tattha aniccato, palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṁ kathitaṁ, dukkhatoti-ādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṁ, parato suññato anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṁ.  
 So tehi dhammehīti so tehi evaṁ tilakkhaṇaṁ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṁ pañcakkhandhadhammehi.  Cittaṁ paṭivāpetīti cittaṁ paṭisaṁharati moceti apaneti.  Upasaṁharatīti vipassanācittaṁ tāva savanavasena (CS:pg.3.103) thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca etaṁ santaṁ nibbānanti evaṁ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṁharati.  Maggacittaṁ nibbānaṁ ārammaṇakaraṇavaseneva etaṁ santametaṁ paṇītanti na evaṁ vadati, iminā pana ākārena taṁ paṭivijjhanto tattha cittaṁ upasaṁharatīti attho.  So tattha ṭhitoti tāya tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito.  Āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇātīti anukkamena cattāro magge bhāvetvā pāpuṇāti Teneva dhammarāgenāti samathavipassanādhamme chandarāgena.  Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṁ pariyādātuṁ sakkonto arahattaṁ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.  
 (MA.64./III,147.) Yadeva tattha hoti vedanāgatanti idha pana rūpaṁ na gahitaṁ.  Kasmā?  Samatikkantattā.  Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṁ samāpajjitvā rūpaṁ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṁ samāpannoti samathavasenapinena rūpaṁ atikkantaṁ, heṭṭhā rūpaṁ sammadeva sammasitvā taṁ atikkamma idāni arūpaṁ sammasatīti vipassanāvasenapinena rūpaṁ atikkantaṁ.  Arūpe pana sabbasopi rūpaṁ natthīti taṁ sandhāyapi idha rūpaṁ na gahitaṁ.  
 Atha kiñcarahīti kiṁ pucchāmīti pucchati?  Samathavasena gacchato cittekaggatā dhuraṁ hoti, so cetovimutto nāma.  Vipassanāvasena gacchato paññā dhuraṁ hoti, so paññāvimutto nāmāti ettha therassa kaṅkhā natthi.  Ayaṁ sabhāvadhammoyeva, samathavaseneva pana gacchantesu eko cetovimutto nāma hoti, eko paññāvimutto.  Vipassanāvasena gacchantesupi eko paññāvimutto nāma hoti, eko cetovimuttoti ettha kiṁ kāraṇanti pucchati.  
 Indriyavemattataṁ vadāmīti indriyanānattataṁ vadāmi.  Idaṁ vuttaṁ hoti, na tvaṁ, Ānanda, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṁ paṭivijjhi, tena te etaṁ apākaṭaṁ.  Ahaṁ pana paṭivijjhiṁ, tena me etaṁ pākaṭaṁ.  Ettha hi indriyanānattatā kāraṇaṁ.  Samathavaseneva hi gacchantesu ekassa bhikkhuno cittekaggatā dhuraṁ hoti, so cetovimutto nāma hoti.  Ekassa paññā dhuraṁ hoti, so paññāvimutto nāma hoti.  Vipassanāvaseneva ca gacchantesu ekassa paññā dhuraṁ hoti, so paññāvimutto (CS:pg.3.104) nāma hoti.  Ekassa cittekaggatā dhuraṁ hoti, so cetovimutto  (MA.64./III,148.) nāma hoti.  Dve aggasāvakā samathavipassanādhurena arahattaṁ pattā.  Tesu dhammasenāpati paññāvimutto jāto, Mahāmoggallānatthero cetovimutto.  Iti indriyavemattamettha kāraṇanti veditabbaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāmālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.65.)5.Bhaddālisuttavaṇṇanā 

 134. Evaṁ me sutanti Bhaddālisuttaṁ.  Tattha ekāsanabhojananti ekasmiṁ purebhatte asanabhojanaṁ, bhuñjitabbabhattanti attho.  Appābādhatanti-ādīni kakacopame vitthāritāni.  Na ussahāmīti na sakkomi.  Siyā kukkuccaṁ siyā vippaṭisāroti evaṁ bhuñjanto yāvajīvaṁ brahmacariyaṁ carituṁ sakkhissāmi nu kho, na nu khoti iti me vippaṭisārakukkuccaṁ bhaveyyāti attho.  Ekadesaṁ bhuñjitvāti porāṇakattherā kira patte bhattaṁ pakkhipitvā sappimhi dinne sappinā uṇhameva thokaṁ bhuñjitvā hatthe dhovitvā avasesaṁ bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne nisīditvā bhuñjanti.  Etaṁ sandhāya Satthā āha.  Bhaddāli, pana cintesi-- “sace sakiṁ pattaṁ pūretvā dinnaṁ bhattaṁ bhuñjitvā puna pattaṁ dhovitvā odanassa pūretvā (MA.65./III,149.) laddhaṁ bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne bhuñjeyya, iti evaṁ vaṭṭeyya, itarathā ko sakkotī”ti.  Tasmā evampi kho ahaṁ, bhante, na ussahāmīti āha.  Ayaṁ kira atīte anantarāya jātiyā kākayoniyaṁ nibbatti.  Kākā ca nāma mahāchātakā honti.  Tasmā Chātakatthero nāma ahosi.  Tassa pana viravantasseva Bhagavā taṁ madditvā ajjhottharitvā-- “yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṁ vā bhojanīyaṁ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā pācittiyan”ti (pāci.248) sikkhāpadaṁ paññapesi.  Tena vuttaṁ atha kho āyasmā, bhaddāli, …pe… anussāhaṁ pavedesīti.  
 Yathā (CS:pg.3.105) tanti yathā aññopi sikkhāya na paripūrakārī ekavihārepi vasanto satthu sammukhībhāvaṁ na dadeyya, tatheva na adāsīti attho.  Neva Bhagavato upaṭṭhānaṁ agamāsi, na dhammadesanaṭṭhānaṁ na vitakkamāḷakaṁ, na ekaṁ bhikkhācāramaggaṁ paṭipajji.  Yasmiṁ kule Bhagavā nisīdati, tassa dvārepi na aṭṭhāsi.  Sacassa vasanaṭṭhānaṁ Bhagavā gacchati, so puretarameva ñatvā aññattha gacchati.  Saddhāpabbajito kiresa kulaputto parisuddhasīlo.  Tenassa na añño vitakko ahosi,-- “mayā nāma udarakāraṇā Bhagavato sikkhāpadapaññāpanaṁ paṭibāhitaṁ, ananucchavikaṁ me katan”ti ayameva vitakko ahosi.  Tasmā ekavihāre vasantopi lajjāya satthu sammukhībhāvaṁ nādāsi.  
 135. Cīvarakammaṁ karontīti manussā Bhagavato cīvarasāṭakaṁ adaṁsu, taṁ gahetvā cīvaraṁ karonti.  Etaṁ dosakanti etaṁ okāsametaṁ aparādhaṁ, satthu sikkhāpadaṁ paññapentassa paṭibāhitakāraṇaṁ sādhukaṁ manasi karohīti attho.  (MA.65./III,150.) Dukkarataranti vassañhi vasitvā disāpakkante bhikkhū kuhiṁ vasitthāti pucchanti, tehi Jetavane vasimhāti vutte, “Āvuso, Bhagavā imasmiṁ antovasse kataraṁ jātakaṁ kathesi, kataraṁ suttantaṁ, kataraṁ sikkhāpadaṁ paññapesī”ti pucchitāro honti.  Tato “vikālabhojanasikkhāpadaṁ paññapesi, bhaddāli, nāma naṁ eko thero paṭibāhī”ti vakkhanti.  Taṁ sutvā bhikkhū-- “Bhagavatopi nāma sikkhāpadaṁ paññapentassa paṭibāhitaṁ ayuttaṁ akāraṇan”ti vadanti.  Evaṁ te ayaṁ doso mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṁ āpajjissatīti maññamānā evamāhaṁsu.  Apica aññepi bhikkhū pavāretvā satthu santikaṁ āgamissanti.  Atha tvaṁ “ethāvuso, mama satthāraṁ khamāpentassa sahāyā hothā”ti saṅghaṁ sannipātessasi.  Tattha āgantukā pucchissanti, “Āvuso, kiṁ imināpi bhikkhunā katan”ti.  Tato etamatthaṁ sutvā “Bhāriyaṁ kataṁ bhikkhunā, dasabalaṁ nāma paṭibāhissatīti ayuttametan”ti vakkhanti.  Evampi te ayaṁ aparādho mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṁ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṁsu.  Atha vā Bhagavā pavāretvā cārikaṁ pakkamissati, atha tvaṁ gatagataṭṭhāne Bhagavato khamāpanatthāya saṅghaṁ sannipātessasi.  Tatra disāvāsino (CS:pg.3.106) bhikkhū pucchissanti, “Āvuso, kiṁ iminā bhikkhunā katan”ti …pe… duppaṭikārataṁ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṁsu.  
 Etadavocāti appatirūpaṁ mayā kataṁ, Bhagavā pana mahantepi aguṇe alaggitvā mayhaṁ accayaṁ paṭiggaṇhissatīti maññamāno etaṁ “Accayo maṁ, bhante,”ti-ādivacanaṁ avoca. (MA.65./III,151.) Tattha accayoti aparādho.  Maṁ accagamāti maṁ atikkamma abhibhavitvā pavatto.  Paṭiggaṇhātūti khamatu.  Āyatiṁ saṁvarāyāti anāgate saṁvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya.  Tagghāti ekaṁsena.  Samayopi kho te, bhaddālīti, bhaddāli, tayā paṭivijjhitabbayuttakaṁ ekaṁ kāraṇaṁ atthi, tampi te na paṭividdhaṁ na sallakkhitanti dasseti.  
 136. Ubhatobhāgavimuttoti-ādīsu dhammānusārī, saddhānusārīti dve ekacittakkhaṇikā maggasamaṅgipuggalā.  Ete pana sattapi ariyapuggale Bhagavatāpi evaṁ āṇāpetuṁ na yuttaṁ, Bhagavatā āṇatte tesampi evaṁ kātuṁ na yuttaṁ.  Aṭṭhānaparikappavasena pana ariyapuggalānaṁ suvacabhāvadassanatthaṁ (MA.65./III,152.) Bhaddālittherassa ca dubbacabhāvadassanatthametaṁ vuttaṁ.  
 Api nu tvaṁ tasmiṁ samaye ubhatobhāgavimuttoti desanaṁ kasmā ārabhi?  Bhaddālissa niggahaṇatthaṁ.  Ayañhettha adhippāyo-- bhaddāli, ime satta ariyapuggalā loke dakkhiṇeyyā mama sāsane sāmino, mayi sikkhāpadaṁ paññapente paṭibāhitabbayutte kāraṇe sati etesaṁ paṭibāhituṁ yuttaṁ.  Tvaṁ pana mama sāsanato bāhirako, mayi sikkhāpadaṁ paññapente tuyhaṁ paṭibāhituṁ na yuttanti.  
 Ritto tucchoti anto ariyaguṇānaṁ abhāvena rittako tucchako, issaravacane kiñci na hoti.  Yathādhammaṁ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṁ hoti.  Taṁ te mayaṁ paṭiggaṇhāmāti taṁ tava aparādhaṁ mayaṁ khamāma.  Vuḍḍhi hesā, bhaddāli, ariyassa vinayeti esā, bhaddāli, ariyassa Vinaye Buddhassa Bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma.  Katamā?  Accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikaritvā āyatiṁ saṁvarāpajjanā.  Desanaṁ pana puggalādhiṭṭhānaṁ karonto “yo accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikaroti, āyatiṁ saṁvaraṁ āpajjatī”ti āha.  
 137. Satthāpi (CS:pg.3.107) upavadatīti “Asukavihāravāsī asukassa therassa saddhivihāriko asukassa antevāsiko itthannāmo nāma bhikkhu lokuttaradhammaṁ nibbattetuṁ araññaṁ paviṭṭho”ti sutvā-- “Kiṁ tassa araññavāsena, yo mayhaṁ pana sāsane sikkhāya aparipūrakārī”ti evaṁ upavadati, sesapadesupi eseva nayo, apicettha devatā na kevalaṁ upavadanti, bheravārammaṇaṁ dassetvā palāyanākārampi karonti.  Attanāpi attānanti sīlaṁ āvajjantassa saṁkiliṭṭhaṭṭhānaṁ pākaṭaṁ hoti, cittaṁ vidhāvati, na kammaṭṭhānaṁ allīyati.  So “Kiṁ mādisassa araññavāsenā”ti vippaṭisārī uṭṭhāya pakkamati.  Attāpi attānaṁ upavaditoti attanāpi attā upavadito, ayameva vā pāṭho.  Sukkapakkho vuttapaccanīkanayena veditabbo. (MA.65./III,153.) So vivicceva kāmehīti-ādi evaṁ sacchikarotīti dassanatthaṁ vuttaṁ.  
 140. Pasayha pasayha kāraṇaṁ karontīti appamattakepi dose niggahetvā punappunaṁ kārenti.  No tathāti mahantepi aparādhe yathā itaraṁ, evaṁ pasayha na kārenti.  So kira, “Āvuso, Bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṁ nāma hoti, ehi satthāraṁ khamāpehī”ti bhikkhusaṅghatopi, kañci bhikkhuṁ pesetvā attano santikaṁ pakkosāpetvā, “bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṁ nāma hotī”ti evaṁ satthusantikāpi anuggahaṁ paccāsīsati.  Tato “bhikkhusaṅghenāpi na samassāsito, satthārāpī”ti cintetvā evamāha.  
 Atha Bhagavā bhikkhusaṅghopi satthāpi ovaditabbayuttameva ovadati, na itaranti dassetuṁ idha, bhaddāli, ekaccoti-ādimāha.  Tattha aññenāññanti-ādīni Anumānasutte vitthāritāni.  Na sammā vattatīti sammā vattampi na vattati.  Na lomaṁ pātetīti anulomavatte na vattati, vilomameva gaṇhāti.  Na nitthāraṁ vattatīti nitthāraṇakavattamhi na vattati, āpattivuṭṭhānatthaṁ turitaturito chandajāto na hoti.  Tatrāti tasmiṁ tassa dubbacakaraṇe.  Abhiṇhāpattikoti nirantarāpattiko.  Āpattibahuloti sāpattikakālovassa bahu, suddho nirāpattikakālo appoti attho.  Na khippameva vūpasammatīti khippaṁ na vūpasammati, dīghasuttaṁ hoti.  Vinayadharā (CS:pg.3.108) pādadhovanakāle (MA.65./III,154.) āgataṁ “gacchāvuso, vattavelā”ti vadanti.  Puna kālaṁ maññitvā āgataṁ “gacchāvuso, tuyhaṁ vihāravelā, gacchāvuso, sāmaṇerādīnaṁ uddesadānavelā, amhākaṁ nhānavelā, therūpaṭṭhānavelā, mukhadhovanavelā”ti-ādīni vatvā divasabhāgepi rattibhāgepi āgataṁ uyyojentiyeva.  “Kāya velāya, bhante, okāso bhavissatī”ti vuttepi “gacchāvuso, tvaṁ imameva ṭhānaṁ jānāsi, asuko nāma Vinayadharatthero sinehapānaṁ pivati, asuko virecanaṁ kāreti, kasmā turitosī”ti-ādīni vatvā dīghasuttameva karonti.  
 141. Khippameva vūpasammatīti lahuṁ vūpasammati, na dīghasuttaṁ hoti.  Ussukkāpannā bhikkhū-- “Āvuso, ayaṁ subbaco bhikkhu, janapadavāsino nāma gāmantasenāsane vasanaṭṭhānanisajjanādīni na phāsukāni honti, bhikkhācāropi dukkho hoti, sīghamassa adhikaraṇaṁ vūpasamemā”ti sannipatitvā āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpenti.  
 142. Adhiccāpattikoti kadāci kadāci āpattiṁ āpajjati.  So kiñcāpi lajjī hoti pakatatto, dubbacattā panassa bhikkhū tatheva paṭipajjanti.  
 144. Saddhāmattakena vahati pemamattakenāti ācariyupajjhāyesu appamattikāya gehassitasaddhāya appamattakena gehassitapemena yāpeti.  Paṭisandhiggahaṇasadisā hi ayaṁ pabbajjā nāma, navapabbajito pabbajjāya guṇaṁ ajānanto ācariyupajjhāyesu pemamattena yāpeti, tasmā evarūpā saṅgaṇhitabbā.  Appamattakampi hi saṅgahaṁ labhitvā pabbajjāya ṭhitā abhiññāpattā mahāsamaṇā bhavissanti.  Ettakena kathāmaggena “ovaditabbayuttakaṁ ovadanti, na itaran”ti imameva Bhagavatā dassitaṁ.  
(MA.65./III,155.) 145. Aññāya saṇṭhahiṁsūti arahatte patiṭṭhahiṁsu.  Sattesu hāyamānesūti paṭipattiyā hāyamānāya sattā hāyanti nāma.  Saddhamme antaradhāyamāneti paṭipattisaddhamme antaradhāyamāne.  Paṭipattisaddhammopi hi paṭipattipūrakesu sattesu asati antaradhāyati nāma (CS:pg.3.109) Āsavaṭṭhānīyāti āsavā tiṭṭhanti etesūti āsavaṭṭhānīyā.  Yesu diṭṭhadhammikasamparāyikā parūpavādavippaṭisāravadhabandhanādayo ceva apāyadukkhavisesabhūtā ca āsavā tiṭṭhantiyeva.  Yasmā nesaṁ te kāraṇaṁ hontīti attho.  Te āsavaṭṭhānīyā vītikkamadhammā yāva na saṅghe pātubhavanti, na tāva Satthā sāvakānaṁ sikkhāpadaṁ paññapetīti ayamettha yojanā.  
 Evaṁ akālaṁ dassetvā puna kālaṁ dassetuṁ yato ca kho, bhaddālīti-ādimāha.  Tattha yatoti yadā, yasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti.  Sesaṁ vuttānusāreneva veditabbaṁ.  Ayaṁ vā ettha saṅkhepattho -- yasmiṁ kāle āsavaṭṭhānīyā dhammāti saṅkhaṁ gatā vītikkamadosā saṅghe pātubhavanti, tadā Satthā sāvakānaṁ sikkhāpadaṁ paññapeti.  Kasmā?  Tesaṁyeva āsavaṭṭhānīyadhammasaṅkhātānaṁ vītikkamadosānaṁ paṭighātāya.  
 Evaṁ āsavaṭṭhānīyānaṁ dhammānaṁ anuppattiṁ sikkhāpadapaññattiyā akālaṁ, uppattiñca kālanti vatvā idāni tesaṁ dhammānaṁ anuppattikālañca uppattikālañca dassetuṁ “na tāva, bhaddāli, idhekacce”ti-ādimāha.  Tattha mahattanti mahantabhāvaṁ.  Saṅgho hi yāva na theranavamajjhimānaṁ vasena mahattaṁ patto hoti, tāva senāsanāni pahonti, sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā (MA.65./III,156.) dhammā na uppajjanti.  Mahattaṁ patte pana te uppajjanti, atha Satthā sikkhāpadaṁ paññapeti.  Tattha mahattaṁ patte saṅghe paññattasikkhāpadāni -- 
 “Yo pana bhikkhu anupasampannena uttaridvirattatirattaṁ sahaseyyaṁ kappeyya pācittiyaṁ (pāci.51).  Yā pana bhikkhunī anuvassaṁ vuṭṭhāpeyya pācittiyaṁ (pāci.1171).  Yā pana bhikkhunī ekavassaṁ dve vuṭṭhāpeyya pācittiyan”ti (pāci.1175).  
 Iminā nayena veditabbāni.  
 Lābhagganti lābhassa aggaṁ.  Saṅgho hi yāva na lābhaggapatto hoti, na tāva lābhaṁ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti.  Patte pana uppajjanti, atha Satthā sikkhāpadaṁ paññapeti -- 
 “Yo (CS:pg.3.110) pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṁ vā bhojanīyaṁ vā dadeyya pācittiyan”ti (pāci.270).  
 Idañhi lābhaggapatte saṅghe sikkhāpadaṁ paññattaṁ.  
 Yasagganti yasassa aggaṁ.  Saṅgho hi yāva na yasaggapatto hoti, na tāva yasaṁ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti.  Patte pana uppajjanti, atha Satthā sikkhāpadaṁ paññapeti “surāmerayapāne pācittiyan”ti (pāci.327).  Idañhi yasaggapatte saṅghe sikkhāpadaṁ paññattaṁ.  
 Bāhusaccanti bahussutabhāvaṁ.  Saṅgho hi yāva na bāhusaccapatto hoti, na tāva āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti.  Bāhusaccapatte pana yasmā ekaṁ nikāyaṁ dve nikāye pañcapi nikāye uggahetvā ayoniso ummujjamānā (MA.65./III,157.) puggalā rasena rasaṁ saṁsandetvā uddhammaṁ ubbinayaṁ satthu sāsanaṁ dīpenti, atha Satthā -- “yo pana bhikkhu evaṁ vadeyya tathāhaṁ Bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi (pāci.418) …pe… samaṇuddesopi ce evaṁ vadeyyā”ti-ādinā (pāci.429) nayena sikkhāpadaṁ paññapeti.  
 Rattaññutaṁ pattoti ettha rattiyo jānantīti rattaññū.  Attano pabbajitadivasato paṭṭhāya bahū rattiyo jānanti, cirapabbajitāti vuttaṁ hoti.  Rattaññūnaṁ bhāvaṁ rattaññutaṁ.  Tatra rattaññutaṁ patte saṅghe upasenaṁ vaṅgantaputtaṁ ārabbha sikkhāpadaṁ paññattanti veditabbaṁ.  So hāyasmā ūnadasavasse bhikkhū upasampādente disvā ekavasso saddhivihārikaṁ upasampādesi.  Atha Bhagavā sikkhāpadaṁ paññapesi-- “na, bhikkhave, ūnadasavassena upasampādetabbo, yo upasampādeyya āpatti dukkaṭassā”ti (mahāva.75).  Evaṁ paññatte sikkhāpade puna bhikkhū “dasavassamhā dasavassamhā”ti bālā abyattā upasampādenti.  Atha Bhagavā aparampi sikkhāpadaṁ paññapesi-- “na, bhikkhave, bālena abyattena upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassa.  Anujānāmi, bhikkhave, byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetun”ti.  Iti rattaññutaṁ pattakāle dve sikkhāpadāni paññattāni.
(MA.65./III,158.) 146. Ājānīyasusūpamaṁ (CS:pg.3.111) dhammapariyāyaṁ desesinti taruṇājānīya-upamaṁ katvā dhammaṁ desayiṁ.  Tatrāti tasmiṁ asaraṇe.  Na kho, bhaddāli, eseva hetūti na esa sikkhāya aparipūrakārībhāvoyeva eko hetu.  
 147. Mukhādhāne kāraṇaṁ kāretīti khalīnabandhādīhi mukhaṭṭhapane sādhukaṁ gīvaṁ paggaṇhāpetuṁ kāraṇaṁ kāreti.  Visūkāyitānīti-ādīhi visevanācāraṁ kathesi.  Sabbāneva hetāni aññamaññavevacanāni.  Tasmiṁ ṭhāneti tasmiṁ visevanācāre.  Parinibbāyatīti nibbisevano hoti, taṁ visevanaṁ jahatīti attho.  Yugādhāneti yugaṭṭhapane yugassa sādhukaṁ gahaṇatthaṁ.  
 Anukkameti cattāropi pāde ekappahāreneva ukkhipane ca nikkhipane ca.  Parasenāya hi āvāṭe ṭhatvā asiṁ gahetvā āgacchantassa assassa pāde chindanti.  Tasmiṁ samaye esa ekappahāreneva cattāropi pāde ukkhipissatīti rajjubandhanavidhānena etaṁ kāraṇaṁ karonti.  Maṇḍaleti yathā asse nisinnoyeva bhūmiyaṁ patitaṁ āvudhaṁ gahetuṁ sakkoti, evaṁ karaṇatthaṁ maṇḍale kāraṇaṁ kāreti. (MA.65./III,159.) Khurakāseti aggaggakhurehi pathavīkamane.  Rattiṁ okkantakaraṇasmiñhi yathā padasaddo na suyyati, tadatthaṁ ekasmiṁ ṭhāne saññaṁ datvā aggaggakhurehiyeva gamanaṁ sikkhāpenti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Javeti sīghavāhane.  “Dhāve”tipi pāṭho.  Attano parājaye sati palāyanatthaṁ, paraṁ palāyantaṁ anubandhitvā gahaṇatthañca etaṁ kāraṇaṁ kāreti.  Davatteti davattāya, yuddhakālasmiñhi hatthīsu vā koñcanādaṁ karontesu assesu vā hasantesu rathesu vā nighosantesu yodhesu vā ukkuṭṭhiṁ karontesu tassa ravassa abhāyitvā parasenapavesanatthaṁ ayaṁ kāraṇā karīyati.  
 Rājaguṇeti raññā jānitabbaguṇe.  Kūṭakaṇṇarañño kira guḷavaṇṇo nāma asso ahosi.  Rājā pācīnadvārena nikkhamitvā cetiyapabbataṁ gamissāmīti (CS:pg.3.112) kalambanadītīraṁ sampatto.  Asso tīre ṭhatvā udakaṁ otarituṁ na icchati, rājā assācariyaṁ āmantetvā-- “Aho tayā asso sikkhāpito udakaṁ otarituṁ na icchatī”ti āha.  Ācariyo-- “susikkhāpito deva asso, evamassa hi cittaṁ ‘sacāhaṁ udakaṁ otarissāmi, vālaṁ temissati, vāle tinte rañño aṅge udakaṁ pāteyyā’ti evaṁ tumhākaṁ sarīre udakapātanabhayena na otarati, vālaṁ gaṇhāpethā” (MA.65./III,160.) ti āha.  Rājā tathā kāresi.  Asso vegena otaritvā pāraṁ gato.  Etadatthaṁ ayaṁ kāraṇā karīyati.  Rājavaṁseti assarājavaṁse.  Vaṁso ceso assarājānaṁ, tathārūpena pahārena chinnabhinnasarīrāpi assārohaṁ parasenāya apātetvā bahi nīharantiyeva.  Etadatthaṁ kāraṇaṁ kāretīti attho.  
 Uttame javeti javasampattiyaṁ, yathā uttamajavo hoti, evaṁ kāraṇaṁ kāretīti attho.  Uttame hayeti uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hoti, evaṁ kāraṇaṁ kāretīti attho.  Tattha pakatiyā uttamahayova uttamahayakāraṇaṁ arahati, na añño.  Uttamahayakāraṇāya eva ca hayo uttamajavaṁ paṭipajjati, na aññoti.  
 Tatridaṁ vatthu-- eko kira rājā ekaṁ sindhavapotakaṁ labhitvā sindhavabhāvaṁ ajānitvāva imaṁ sikkhāpehīti ācariyassa adāsi.  Ācariyopi tassa sindhavabhāvaṁ ajānanto taṁ māsakhādakaghoṭakānaṁ kāraṇāsu upaneti.  So attano ananucchavikattā kāraṇaṁ na paṭipajjati.  So taṁ dametuṁ asakkonto “kūṭasso ayaṁ mahārājā”ti vissajjāpesi.  
 Athekadivasaṁ eko assācariyapubbako daharo upajjhāyassa bhaṇḍakaṁ gahetvā gacchanto taṁ parikhāpiṭṭhe carantaṁ disvā-- “Anaggho, bhante, sindhavapotako”ti upajjhāyassa kathesi.  Sace rājā jāneyya, maṅgalassaṁ naṁ kareyyāti.  Thero āha-- “micchādiṭṭhiko, tāta, rājā appeva nāma Buddhasāsane pasīdeyya rañño kathehī”ti.  So gantvā,-- “mahārāja, anaggho sindhavapotako (MA.65./III,161.) atthī”ti kathesi.  Tayā diṭṭho (CS:pg.3.113) tātāti?  Āma, mahārājāti.  Kiṁ laddhuṁ vaṭṭatīti?  Tumhākaṁ bhuñjanakasuvaṇṇathāle tumhākaṁ bhuñjanakabhattaṁ tumhākaṁ pivanakaraso tumhākaṁ gandhā tumhākaṁ mālāti.  Rājā sabbaṁ dāpesi.  Daharo gāhāpetvā agamāsi.  
 Asso gandhaṁ ghāyitvāva “mayhaṁ guṇajānanaka-ācariyo atthi maññe”ti sīsaṁ ukkhipitvā olokento aṭṭhāsi.  Daharo gantvā “bhattaṁ bhuñjā”ti accharaṁ pahari.  Asso āgantvā suvaṇṇathāle bhattaṁ bhuñji, rasaṁ pivi.  Atha naṁ gandhehi vilimpitvā rājapiḷandhanaṁ piḷandhitvā “purato purato gacchā”ti accharaṁ pahari.  So daharassa purato purato gantvā maṅgalassaṭṭhāne aṭṭhāsi.  Daharo-- “Ayaṁ te, mahārāja, anaggho sindhavapotako, imināva naṁ niyāmena katipāhaṁ paṭijaggāpehī”ti vatvā nikkhami.  
 Atha katipāhassa accayena āgantvā assassa ānubhāvaṁ passissasi, mahārājāti.  Sādhu ācariya kuhiṁ ṭhatvā passāmāti?  Uyyānaṁ gaccha, mahārājāti.  Rājā assaṁ gāhāpetvā agamāsi.  Daharo accharaṁ paharitvā “etaṁ rukkhaṁ anupariyāhī”ti assassa saññaṁ adāsi.  Asso pakkhanditvā rukkhaṁ anuparigantvā āgato.  Rājā neva gacchantaṁ na āgacchantaṁ addasa.  Diṭṭho te, mahārājāti?  Na diṭṭho, tātāti.  Valañjakadaṇḍaṁ etaṁ rukkhaṁ nissāya ṭhapethāti vatvā accharaṁ pahari “valañjakadaṇḍaṁ gahetvā ehī”ti.  Asso pakkhanditvā mukhena gahetvā āgato.  Diṭṭhaṁ, mahārājāti.  Diṭṭhaṁ, tātāti.  
 Puna accharaṁ pahari “uyyānassa pākāramatthakena caritvā ehī”ti.  Asso tathā akāsi.  Diṭṭho, mahārājāti.  Na diṭṭho, tātāti.  Rattakambalaṁ āharāpetvā assassa pāde bandhāpetvā tatheva saññaṁ adāsi.  Asso ullaṅghitvā pākāramatthakena anupariyāyi.  Balavatā purisena (MA.65./III,162.) āviñchana-alātaggisikhā viya uyyānapākāramatthake paññāyittha.  Asso gantvā samīpe ṭhito.  Diṭṭhaṁ, mahārājāti.  Diṭṭhaṁ, tātāti.  Maṅgalapokkharaṇipākāramatthake anupariyāhīti saññaṁ adāsi.  
 Puna “pokkharaṇiṁ otaritvā padumapattesu cārikaṁ carāhī”ti saññaṁ adāsi.  Pokkharaṇiṁ otaritvā sabbapadumapatte caritvā agamāsi, ekaṁ pattampi (CS:pg.3.114) anakkantaṁ vā phālitaṁ vā chinditaṁ vā khaṇḍitaṁ vā nāhosi.  Diṭṭhaṁ, mahārājāti.  Diṭṭhaṁ, tātāti.  Accharaṁ paharitvā taṁ hatthatalaṁ upanāmesi.  Dhātūpatthaddho laṅghitvā hatthatale aṭṭhāsi.  Diṭṭhaṁ, mahārājāti?  Diṭṭhaṁ, tātāti.  Evaṁ uttamahayo eva uttamakāraṇāya uttamajavaṁ paṭipajjati.  
 Uttame sākhalyeti muduvācāya.  Muduvācāya hi, “tāta, tvaṁ mā cintayi, rañño maṅgalasso bhavissasi, rājabhojanādīni labhissasī”ti uttamahayakāraṇaṁ kāretabbo.  Tena vuttaṁ “uttame sākhalye”ti.  Rājabhoggoti rañño upabhogo.  Rañño aṅganteva saṅkhaṁ gacchatīti yattha katthaci gacchantena hatthaṁ viya pādaṁ viya anohāyeva gantabbaṁ hoti.  Tasmā aṅganti saṅkhaṁ gacchati, catūsu vā senaṅgesu ekaṁ aṅgaṁ hoti.  
 Asekhāya sammādiṭṭhiyāti arahattaphalasammādiṭṭhiyā.  Sammāsaṅkappādayopi taṁsampayuttāva.  Sammāñāṇaṁ pubbe vuttasammādiṭṭhiyeva.  Ṭhapetvā pana (MA.65./III,163.) aṭṭha phalaṅgāni sesā dhammā vimuttīti veditabbā.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Ayaṁ pana desanā ugghaṭitaññūpuggalassa vasena arahattanikūṭaṁ gahetvā niṭṭhāpitāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bhaddālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.66.)6.Laṭukikopamasuttavaṇṇanā 

 148. Evaṁ me sutanti Laṭukikopamasuttaṁ.  Tattha yena so vanasaṇḍoti ayampi Mahā-Udāyitthero Bhagavatā saddhiṁyeva piṇḍāya pavisitvā saddhiṁ paṭikkami.  Tasmā yena so Bhagavatā upasaṅkamanto vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti veditabbo.  Apahattāti apahārako.  Upahattāti upahārako.  Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito.  
 149. Yaṁ (CS:pg.3.115) Bhagavāti yasmiṁ samaye Bhagavā.  Iṅghāti āṇattiyaṁ nipāto.  Aññathattanti cittassa aññathattaṁ.  Tañca kho na Bhagavantaṁ paṭicca, evarūpaṁ pana paṇītabhojanaṁ alabhantā kathaṁ yāpessāmāti evaṁ paṇītabhojanaṁ paṭicca ahosīti veditabbaṁ.  Bhūtapubbanti iminā rattibhojanassa paṇītabhāvaṁ dasseti. (MA.66./III,164.) Sūpeyyanti sūpena upanetabbaṁ macchamaṁsakaḷīrādi.  Samaggā bhuñjissāmāti ekato bhuñjissāma.  Saṅkhatiyoti abhisaṅkhārikakhādanīyāni.  Sabbā tā rattinti sabbā tā saṅkhatiyo rattiṁyeva honti, divā pana appā parittā thokikā hontīti.  Manussā hi divā yāgukañjiyādīhi yāpetvāpi rattiṁ yathāsatti yathāpaṇītameva bhuñjanti.  
 Puna bhūtapubbanti iminā ratti vikālabhojane ādīnavaṁ dasseti.  Tattha andhakāratimisāyanti bahalandhakāre.  Māṇavehīti corehi.  Katakammehīti katacorakammehi.  Corā kira katakammā yaṁ nesaṁ devataṁ āyācitvā kammaṁ nipphannaṁ, tassa upahāratthāya manusse māretvā galalohitādīni gaṇhanti.  Te aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalā uppajjissanti, pabbajitaṁ pariyesanto nāma natthīti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Akatakammehīti aṭavito gāmaṁ āgamanakāle kammanipphannatthaṁ puretaraṁ balikammaṁ kātukāmehi.  Asaddhammena nimantetīti “ehi bhikkhu ajjekarattiṁ idheva bhuñjitvā idha vasitvā sampattiṁ anubhavitvā sve gamissasī”ti methunadhammena nimanteti.  
 Puna bhūtapubbanti iminā attanā diṭṭhakāraṇaṁ katheti. (MA.66./III,165.) Vijjantarikāyāti vijjuvijjotanakkhaṇe Vissaramakāsīti mahāsaddamakāsi.  Abhummeti bhū’ti vaḍḍhi, abhū’ti avaḍḍhi, vināso mayhanti attho.  Pisāco vata manti pisāco maṁ khādituṁ āgato vata.  Ātumārī mātumārīti ettha ātūti pitā, mātūti mātā.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yassa pitā vā mātā vā atthi, taṁ mātāpitaro amhākaṁ puttakoti yathā tathā vā uppādetvā yaṁkiñci khādanīyabhojanīyaṁ datvā ekasmiṁ ṭhāne sayāpenti.  So evaṁ rattiṁ piṇḍāya na carati.  Tuyhaṁ pana mātāpitaro matā maññe, tena evaṁ carasīti.  
 150. Evamevāti (CS:pg.3.116) evameva kiñci ānisaṁsaṁ apassantā nikkāraṇeneva.  Evamāhaṁsūti garahanto āha.  Tattha āhaṁsūti vadanti.  Kiṁ panimassāti imassa appamattakassa hetu kiṁ vattabbaṁ nāma, nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti.  Oramattakassāti parittamattakassa.  Adhisallikhatevāyanti ayaṁ samaṇo navanītaṁ pisanto viya padumanāḷasuttaṁ kakacena okkantanto viya atisallekhati, ativāyāmaṁ karoti.  Sikkhākāmāti Sāriputtamoggallānādayo viya sikkhākāmā, tesu ca appaccayaṁ upaṭṭhapenti.  Tesañhi evaṁ hoti (MA.66./III,166.) “sace ete ‘appamattakametaṁ, haratha Bhagavā’ti vadeyyuṁ, kiṁ Satthā na hareyya.  Evaṁ pana avatvā Bhagavantaṁ parivāretvā nisinnā ‘evaṁ Bhagavā, sādhu Bhagavā, paññapetha Bhagavā’ti atirekataraṁ ussāhaṁ paṭilabhantī”ti.  Tasmā tesu appaccayaṁ upaṭṭhapenti.  
 Tesanti tesaṁ ekaccānaṁ moghapurisānaṁ.  Tanti taṁ appamattakaṁ pahātabbaṁ.  Thūlo kaliṅgaroti gale baddhaṁ mahākaṭṭhaṁ viya hoti.  Laṭukikā sakuṇikāti cātakasakuṇikā.  Sā kira ravasataṁ ravitvā naccasataṁ naccitvā sakiṁ gocaraṁ gaṇhāti.  Ākāsato bhūmiyaṁ patiṭṭhitaṁ pana naṁ disvā vacchapālakādayo kīḷanatthaṁ pūtilatāya bandhanti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Āgametīti upeti.  Tañhi tassāti taṁ pūtilatābandhanaṁ tassā appasarīratāya ceva appathāmatāya ca balavabandhanaṁ nāma, mahantaṁ nāḷikerarajju viya ducchijjaṁ hoti.  Tesanti tesaṁ moghapurisānaṁ saddhāmandatāya ca paññāmandatāya ca balavaṁ bandhanaṁ nāma, dukkaṭavatthumattakampi mahantaṁ pārājikavatthu viya duppajahaṁ hoti.  
 151. Sukkapakkhe pahātabbassāti kiṁ imassa appamattakassa pahātabbassa hetu Bhagavatā vattabbaṁ atthi, yassa no Bhagavā pahānamāha.  Nanu evaṁ Bhagavato adhippāyaṁ ñatvāpi pahātabbamevāti attho.  Appossukkāti anussukkā. (MA.66./III,167.) Pannalomāti patitalomā, na tassa pahātabbabhayena uddhaggalomā.  Paradattavuttāti parehi dinnavuttino, parato laddhena yāpentāti attho.  Migabhūtena cetasā viharantīti apaccāsīsanapakkhe (CS:pg.3.117) ṭhitā hutvā viharanti.  Migo hi pahāraṁ labhitvā manussāvāsaṁ gantvā bhesajjaṁ vā vaṇatelaṁ vā labhissāmīti ajjhāsayaṁ akatvā pahāraṁ labhitvāva agāmakaṁ araññaṁ pavisitvā pahaṭaṭṭhānaṁ heṭṭhā katvā nipatitvā phāsubhūtakāle uṭṭhāya gacchati.  Evaṁ migā apaccāsīsanapakkhe ṭhitā.  Idaṁ sandhāya vuttaṁ “migabhūtena cetasā viharantī”ti.  Tañhi tassāti taṁ varattabandhanaṁ tassa hatthināgassa mahāsarīratāya ceva mahāthāmatāya ca dubbalabandhanaṁ nāma.  Pūtilatā viya suchijjaṁ hoti.  Tesaṁ tanti tesaṁ taṁ kulaputtānaṁ saddhāmahantatāya ca paññāmahantatāya ca mahantaṁ pārājikavatthupi dukkaṭavatthumattakaṁ viya suppajahaṁ hoti.  
 152. Daliddoti dāliddiyena samannāgato.  Assakoti nissako.  Anāḷhiyoti anaḍḍho.  Agārakanti khuddakagehaṁ.  Oluggavilugganti yassa gehayaṭṭhiyo piṭṭhivaṁsato muccitvā maṇḍale laggā, maṇḍalato muccitvā bhūmiyaṁ laggā.  Kākātidāyinti yattha kiñcideva bhuñjissāmāti anto nisinnakāle visuṁ dvārakiccaṁ nāma natthi, tato tato (MA.66./III,168.) kākā pavisitvā parivārenti.  Sūrakākā hi palāyanakāle ca yathāsammukhaṭṭhāneneva nikkhamitvā palāyanti.  Naparamarūpanti na puññavantānaṁ gehaṁ viya uttamarūpaṁ.  Khaṭopikāti vilīvamañcako.  Oluggaviluggāti oṇatuṇṇatā.  Dhaññasamavāpakanti dhaññañca samavāpakañca.  Tattha dhaññaṁ nāma kudrūsako.  Samavāpakanti lābubījakumbhaṇḍabījakādi bījajātaṁ.  Naparamarūpanti yathā puññavantānaṁ gandhasālibījādi parisuddhaṁ bījaṁ, na evarūpaṁ.  Jāyikāti kapaṇajāyā.  Naparamarūpāti pacchisīsā lambatthanī mahodarā pisācā viya bībhacchā.  Sāmaññanti samaṇabhāvo.  So vatassaṁ, yohanti so vatāhaṁ puriso nāma assaṁ, yo kesamassuṁ ohāretvā pabbajeyyanti.  
 So na sakkuṇeyyāti so evaṁ cintetvāpi gehaṁ gantvā-- “pabbajjā nāma lābhagarukā dukkarā durāsadā, sattapi aṭṭhapi gāme piṇḍāya caritvā yathādhoteneva pattena āgantabbampi hoti evaṁ yāpetuṁ asakkontassa (CS:pg.3.118) me puna āgatassa vasanaṭṭhānaṁ icchitabbaṁ, tiṇavallidabbasambhārā nāma dussamodhāniyā, kinti karomī”ti vīmaṁsati.  Athassa taṁ agārakaṁ vejayantapāsādo viya upaṭṭhāti.  Athassa khaṭopikaṁ oloketvā-- “mayi gate imaṁ visaṅkharitvā uddhanālātaṁ karissanti, puna aṭṭanipādavilīvādīni laddhabbāni honti, (MA.66./III,169.) kinti karissāmī”ti cinteti.  Athassa sā sirisayanaṁ viya upaṭṭhāti.  Tato dhaññakumbhiṁ oloketvā-- “mayi gate ayaṁ gharaṇī imaṁ dhaññaṁ tena tena saddhiṁ bhuñjissati.  Puna āgatena jīvitavutti nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī”ti cinteti.  Athassa sā aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya upaṭṭhāti.  Tato mātugāmaṁ oloketvā-- “mayi gate imaṁ hatthigopako vā assagopako vā yo koci palobhessati, puna āgatena bhattapācikā nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī”ti cinteti.  Athassa sā rūpinī devī viya upaṭṭhāti.  Idaṁ sandhāya “so na sakkuṇeyyā”ti-ādi vuttaṁ.  
 153. Nikkhagaṇānanti suvaṇṇanikkhasatānaṁ.  Cayoti santānato katasannicayo.  Dhaññagaṇānanti dhaññasakaṭasatānaṁ.  
 154. Cattārome, Udāyi, puggalāti idha kiṁ dasseti?  Heṭṭhā --“Te tañceva pajahanti, te tañceva nappajahantī”ti pajahanakā ca appajahanakā ca rāsivasena dassitā, na pāṭiyekkaṁ vibhattā.  Idāni yathā nāma dabbasambhāratthaṁ gato puriso paṭipāṭiyā rukkhe chinditvā puna nivattitvā vaṅkañca pahāya kamme upanetabbayuttakameva gaṇhāti, evameva appajahanake chaḍḍetvā abbohārike katvā pajahanakapuggalā cattāro hontīti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Upadhipahānāyāti khandhupadhikilesupadhi-abhisaṅkhārupadhikāmaguṇūpadhīti imesaṁ upadhīnaṁ pahānāya.  Upadhipaṭisaṁyuttāti upadhi-anudhāvanakā.  Sarasaṅkappāti ettha saranti dhāvantīti sarā. (MA.66./III,170.) Saṅkappentīti saṅkappa.Padadvayenapi vitakkāyeva vuttā.  Samudācarantīti abhibhavanti ajjhottharitvā vattanti.  Saṁyuttoti kilesehi saṁyutto.  Indriyavemattatāti indriyanānattatā (CS:pg.3.119) Kadāci karahacīti bahukālaṁ vītivattetvā.  Satisammosāti satisammosena.  Nipātoti ayokaṭāhamhi patanaṁ.  Ettāvatā “nappajahati, pajahati, khippaṁ pajahatī”ti tayo rāsayo dassitā.  Tesu cattāro janā nappajahanti nāma, cattāro pajahanti nāma, cattāro khippaṁ pajahanti nāma.  
 Tattha puthujjano sotāpanno sakadāgāmī anāgāmīti ime cattāro janā nappajahanti nāma.  Puthujjanādayo tāva mā pajahantu, anāgāmī kathaṁ na pajahatīti?  Sopi hi yāvadevassa bhavalobho atthi, tāva ahosukhaṁ ahosukhanti abhinandati.  Tasmā nappajahati nāma.  Eteyeva pana cattāro janā pajahanti nāma.  Sotāpannādayo tāva pajahantu, puthujjano kathaṁ pajahatīti?  Āraddhavipassako hi satisammosena sahasā kilese uppanne “mādisassa nāma bhikkhuno kileso uppanno”ti saṁvegaṁ katvā vīriyaṁ paggayha vipassanaṁ vaḍḍhetvā maggena kilese samugghāteti.  Iti so pajahati nāma.  Teyeva cattāro khippaṁ pajahanti nāma.  Tattha imasmiṁ sutte, mahāhatthipadopame (ma.ni.1.288ādayo), indriyabhāvaneti (ma.ni.3.453ādayo) imesu suttesu kiñcāpi tatiyavāro gahito, pañho pana dutiyavāreneva kathitoti veditabbo.  
 (MA.66./III,171.) Upadhi dukkhassa mūlanti ettha pañca khandhā upadhi nāma.  Taṁ dukkhassa mūlanti iti viditvā kilesupadhinā nirupadhi hoti, niggahaṇo nitaṇhoti attho.  Upadhisaṅkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto.  
 155. Evaṁ cattāro puggale vitthāretvā idāni ye pajahanti, te “ime nāma ettake kilese pajahanti”.  Ye nappajahanti, tepi “ime nāma ettake kilese nappajahantī”ti dassetuṁ pañca kho ime Udāyi kāmaguṇāti-ādimāha.  Tattha miḷhasukhanti asucisukhaṁ.  Anariyasukhanti anariyehi sevitasukhaṁ.  Bhāyitabbanti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi bhāyitabbaṁ.  Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantasukhaṁ.  Pavivekasukhanti gaṇatopi kilesatopi pavivittasukhaṁ.  Upasamasukhanti rāgādivūpasamatthāya sukhaṁ.  Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa nibbattanatthāya (CS:pg.3.120) sukhaṁ.  Na bhāyitabbanti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi na bhāyitabbaṁ, bhāvetabbamevetaṁ.
 156. Iñjitasmiṁ vadāmīti iñjanaṁ calanaṁ phandananti vadāmi.  Kiñca tattha iñjitasminti kiñca tattha iñjitaṁ.  Idaṁ tattha iñjitasminti ye ete aniruddhā vitakkavicārā, idaṁ tattha iñjitaṁ.  Dutiyatatiyajjhānesupi eseva nayo.  Aniñjitasmiṁ vadāmīti idaṁ catutthajjhānaṁ aniñjanaṁ acalanaṁ nipphandananti vadāmi.
 Analanti vadāmīti akattabba-ālayanti vadāmi, (MA.66./III,172.) taṇhālayo ettha na uppādetabboti dasseti.  Atha vā analaṁ apariyattaṁ, na ettāvatā alametanti sanniṭṭhānaṁ kātabbanti vadāmi.  Nevasaññānāsaññāyatanassāpīti evarūpāyapi santāya samāpattiyā pahānameva vadāmi.  Aṇuṁ vā thūlaṁ vāti khuddakaṁ vā mahantaṁ vā appasāvajjaṁ vā mahāsāvajjaṁ vā.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Desanā pana neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Laṭukikopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.67.)7.Cātumasuttavaṇṇanā 

 157. Evaṁ me sutanti Cātumasuttaṁ.  Tattha cātumāyanti evaṁnāmake gāme.  Pañcamattāni bhikkhusatānīti adhunā pabbajitānaṁ bhikkhūnaṁ pañca satāni.  Therā kira cintesuṁ-- “ime kulaputtā dasabalaṁ adisvāva pabbajitā, etesaṁ Bhagavantaṁ dassessāma, Bhagavato santike dhammaṁ sutvā attano attano yathā-upanissayena patiṭṭhahissantī”ti.  Tasmā te bhikkhū gahetvā āgatā.  Paṭisammodamānāti “kaccāvuso, khamanīyan”ti-ādiṁ paṭisanthārakathaṁ kurumānā.  Senāsanāni paññāpayamānāti attano attano ācariyupajjhāyānaṁ vasanaṭṭhānāni pucchitvā dvāravātapānāni (MA.67./III,173.) vivaritvā mañcapīṭhakaṭasārakādīni nīharitvā papphoṭetvā yathāṭṭhāne saṇṭhāpayamānā.  Pattacīvarāni paṭisāmayamānāti, bhante, idaṁ (CS:pg.3.121) me pattaṁ ṭhapetha, idaṁ cīvaraṁ, idaṁ thālakaṁ, idaṁ udakatumbaṁ, imaṁ kattarayaṭṭhinti evaṁ samaṇaparikkhāre saṅgopayamānā.  
 Uccāsaddā mahāsaddāti uddhaṁ uggatattā uccaṁ, patthaṭattā mahantaṁ avinibbhogasaddaṁ karontā.  Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭānaṁ macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā-- “idha aññaṁ ekaṁ macchaṁ dehi, ekaṁ macchaphālaṁ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṁ khuddako”ti evaṁ uccāsaddaṁ mahāsaddaṁ karonti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Macchagahaṇatthaṁ jāle pakkhittepi tasmiṁ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca “paviṭṭho na paviṭṭho, gahito na gahito”ti mahāsaddaṁ karonti.  Tampi sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Paṇāmemīti nīharāmi.  Na vo mama santike vatthabbanti tumhe mādisassa Buddhassa vasanaṭṭhānaṁ āgantvā evaṁ mahāsaddaṁ karotha, attano dhammatāya vasantā kiṁ nāma sāruppaṁ karissatha, tumhādisānaṁ mama santike vasanakiccaṁ natthīti dīpeti.  Tesu ekabhikkhupi “Bhagavā tumhe mahāsaddamattakena amhe paṇāmethā”ti vā aññaṁ vā kiñci vattuṁ nāsakkhi, sabbe Bhagavato vacanaṁ sampaṭicchantā “evaṁ, bhante,”ti vatvā nikkhamiṁsu.  Evaṁ pana tesaṁ ahosi “mayaṁ satthāraṁ passissāma, dhammakathaṁ sossāma, satthu santike (MA.67./III,174.) vasissāmāti āgatā.  Evarūpassa pana garuno satthu santikaṁ āgantvā mahāsaddaṁ karimhā, amhākameva dosoyaṁ, paṇāmitamhā, na no laddhaṁ Bhagavato santike vatthuṁ, na suvaṇṇavaṇṇasarīraṁ oloketuṁ, na madhurassarena dhammaṁ sotun”ti.  Te balavadomanassajātā hutvā pakkamiṁsu.  
 158. Tenupasaṅkamiṁsūti te kira sakyā āgamanasamayepi te bhikkhū tattheva nisinnā passiṁsu.  Atha nesaṁ etadahosi-- “Kiṁ nu kho ete bhikkhū pavisitvāva paṭinivattā, jānissāma taṁ kāraṇan”ti cintetvā yena te bhikkhū tenupasaṅkamiṁsu.  Handāti vavassaggatthe nipāto.  Kahaṁ pana tumheti tumhe idāneva āgantvā kahaṁ gacchatha, kiṁ tumhākaṁ koci upaddavo, udāhu dasabalassāti?  Tesaṁ pana bhikkhūnaṁ,-- “Āvuso, mayaṁ Bhagavantaṁ dassanāya āgatā, diṭṭho no Bhagavā, idāni attano vasanaṭṭhānaṁ gacchāmā”ti kiñcāpi evaṁ vacanaparihāro atthi, evarūpaṁ pana lesakappaṁ (CS:pg.3.122) akatvā yathābhūtameva ārocetvā Bhagavatā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho paṇāmitoti āhaṁsu.  Te pana rājāno sāsane dhuravahā, tasmā cintesuṁ-- “dvīhi aggasāvakehi saddhiṁ pañcasu bhikkhusatesu gacchantesu Bhagavato pādamūlaṁ vigacchissati, imesaṁ nivattanākāraṁ karissāmā”ti.  Evaṁ cintetvā tena hāyasmantoti-ādimāhaṁsu. (MA.67./III,175.) Tesupi bhikkhūsu “Mayaṁ mahāsaddamattakena paṇāmitā, na mayaṁ jīvituṁ asakkontā pabbajitā”ti ekabhikkhupi paṭippharito nāma nāhosi, sabbe pana samakaṁyeva, “evamāvuso,”ti sampaṭicchiṁsu.  
 159. Abhinandatūti bhikkhusaṅghassa āgamanaṁ icchanto abhinandatu.  Abhivadatūti etu bhikkhusaṅghoti evaṁ cittaṁ uppādento abhivadatu.  Anuggahitoti āmisānuggahena ca dhammānuggahena ca anuggahito.  Aññathattanti dasabalassa dassanaṁ na labhāmāti pasādaññathattaṁ bhaveyya.  Vipariṇāmoti pasādaññathattena vibbhamantānaṁ vipariṇāmaññathattaṁ bhaveyya.  Bījānaṁ taruṇānanti taruṇasassānaṁ.  Siyā aññathattanti udakavārakāle udakaṁ alabhantānaṁ milātabhāvena aññathattaṁ bhaveyya, sussitvā milātabhāvaṁ āpajjanena vipariṇāmo bhaveyya.  Vacchakassa pana khīrapipāsāya sussanaṁ aññathattaṁ nāma, sussitvā kālakiriyā vipariṇāmo nāma.  
 160. Pasādito Bhagavāti thero kira tattha nisinnova dibbacakkhunā brahmānaṁ āgataṁ addasa dibbāya sotadhātuyā ca āyācanasaddaṁ suṇi, cetopariyañāṇena Bhagavato pasannabhāvaṁ aññāsi.  Tasmā-- “kañci bhikkhuṁ pesetvā pakkosiyamānānaṁ gamanaṁ nāma na phāsukaṁ, yāva Satthā na peseti, tāvadeva gamissāmā”ti maññamāno evamāha.  Appossukkoti aññesu kiccesu anussukko hutvā.  Diṭṭhadhammasukhavihāranti phalasamāpattivihāraṁ anuyutto maññe Bhagavā viharitukāmo, so idāni yathāruciyā viharissatīti evaṁ me ahosīti vadati. (MA.67./III,176.) Mayampi dānīti mayaṁ paraṁ ovadamānā vihārato nikkaḍḍhitā, kiṁ amhākaṁ parovādena.  Idāni mayampi diṭṭhadhammasukhavihāreneva viharissāmāti dīpeti.  Thero imasmiṁ ṭhāne viraddho attano bhārabhāvaṁ na aññāsi.  Ayañhi bhikkhusaṅgho dvinnampi mahātherānaṁ bhāro, tena (CS:pg.3.123) naṁ paṭisedhento Bhagavā āgamehīti-ādimāha.  Mahāmoggallānatthero pana attano bhārabhāvaṁ aññāsi.  Tenassa Bhagavā sādhukāraṁ adāsi.  
 161. Cattārimāni, bhikkhaveti kasmā ārabhi?  Imasmiṁ sāsane cattāri bhayāni.  Yo tāni abhīto hoti, so imasmiṁ sāsane patiṭṭhātuṁ sakkoti.  Itaro pana na sakkotīti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha udakorohanteti udakaṁ orohante puggale.  Kumbhīlabhayanti suṁsumārabhayaṁ.  Susukābhayanti caṇḍamacchabhayaṁ.  
 162. Kodhupāyāsassetaṁ adhivacananti yathā hi bāhiraṁ udakaṁ otiṇṇo ūmīsu osīditvā marati, evaṁ imasmiṁ sāsane kodhupāyāse osīditvā vibbhamati.  Tasmā kodhupāyāso “ūmibhayan”ti vutto.  
 163. Odarikattassetaṁ adhivacananti yathā hi bāhiraṁ udakaṁ otiṇṇo kumbhīlena khādito marati, evaṁ imasmiṁ sāsane odarikattena khādito vibbhamati.  Tasmā odarikattaṁ “kumbhīlabhayan”ti vuttaṁ.  
 164. Arakkhiteneva kāyenāti sīsappacālakādikaraṇena arakkhitakāyo hutvā.  Arakkhitāya vācāyāti duṭṭhullabhāsanādivasena arakkhitavāco hutvā.  (MA.67./III,177.) Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāsatiṁ anupaṭṭhāpetvā.  Asaṁvutehīti apihitehi.  Pañcannetaṁ kāmaguṇānaṁ adhivacananti yathā hi bāhiraṁ udakaṁ otiṇṇo āvaṭṭe nimujjitvā marati, evaṁ imasmiṁ sāsane pabbajito pañcakāmaguṇāvaṭṭe nimujjitvā vibbhamati.  Tasmā pañca kāmaguṇā “āvaṭṭabhayan”ti vuttā.  
 165.  Anuddhaṁsetīti kilameti milāpeti.  Rāgānuddhaṁsenāti rāgānuddhaṁsitena.  Mātugāmassetaṁ adhivacananti yathā hi bāhiraṁ udakaṁ otiṇṇo caṇḍamacchaṁ āgamma laddhappahāro marati, evaṁ imasmiṁ sāsane mātugāmaṁ āgamma uppannakāmarāgo vibbhamati.  Tasmā mātugāmo “susukābhayan”ti vutto.  
 Imāni (CS:pg.3.124) pana cattāri bhayāni bhāyitvā yathā udakaṁ anorohantassa udakaṁ nissāya ānisaṁso natthi, udakapipāsāya pipāsito ca hoti rajojallena kiliṭṭhasarīro ca, evamevaṁ imāni cattāri bhayāni bhāyitvā sāsane apabbajantassāpi imaṁ sāsanaṁ nissāya ānisaṁso natthi, taṇhāpipāsāya pipāsito ca hoti kilesarajena saṁkiliṭṭhacitto ca.  Yathā pana imāni cattāri bhayāni abhāyitvā udakaṁ orohantassa vuttappakāro ānisaṁso hoti, evaṁ imāni abhāyitvā sāsane pabbajitassāpi vuttappakāro ānisaṁso hoti.  Thero panāha-- “Cattāri bhayāni bhāyitvā udakaṁ anotaranto sotaṁ chinditvā paratīraṁ pāpuṇituṁ na sakkoti, abhāyitvā otaranto sakkoti, evamevaṁ bhāyitvā sāsane apabbajantopi (MA.67./III,178.) taṇhāsotaṁ chinditvā nibbānapāraṁ daṭṭhuṁ na sakkoti, abhāyitvā pabbajanto pana sakkotī”ti.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Ayaṁ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhāpitāti.
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cātumasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.68.)8.Naḷakapānasuttavaṇṇanā 

 166. Evaṁ me sutanti Naḷakapānasuttaṁ.  Tattha naḷakapāneti evaṁnāmake gāme.  Pubbe kira amhākaṁ bodhisatto vānarayoniyaṁ nibbatto, mahākāyo kapirājā anekavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicarati.  Paññavā kho pana hoti mahāpuñño.  So parisaṁ evaṁ ovadati-- “imasmiṁ pabbatapāde tātā, visaphalāni nāma honti, amanussapariggahitā pokkharaṇiyo nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni ca pivatha, ettha vo maṁ paṭipucchitabbakiccaṁ natthi, akhāditapubbāni pana phalāni apītapubbāni ca pānīyāni maṁ apucchitvā mā khādittha mā pivitthā”ti.  
 Te (CS:pg.3.125) ekadivasaṁ caramānā aññaṁ pabbatapādaṁ gantvā gocaraṁ gahetvā pānīyaṁ olokentā ekaṁ amanussapariggahitaṁ pokkharaṇiṁ disvā sahasā apivitvā samantā parivāretvā mahāsattassa āgamanaṁ olokayamānā nisīdiṁsu.  Mahāsatto āgantvā-- “Kiṁ tātā pānīyaṁ na pivathā”ti āha. (MA.68./III,179.) Tumhākaṁ āgamanaṁ olokemāti.  Sādhu tātāti samantā padaṁ pariyesamāno otiṇṇapadaṁyeva addasa, na uttiṇṇapadaṁ, disvā saparissayāti aññāsi.  Tāvadeva ca tattha abhinibbatta-amanusso udakaṁ dvedhā katvā uṭṭhāsi setamukho nīlakucchi rattahatthapādo mahādāṭhiko vaṅkadāṭho virūpo bībhaccho udakarakkhaso.  So evamāha-- “kasmā pānīyaṁ na pivatha, madhuraṁ udakaṁ pivatha, kiṁ tumhe etassa vacanaṁ suṇāthā”ti?  Mahāsatto āha-- “Tvaṁ idha adhivattho amanusso”ti?  Āmāhanti.  Tvaṁ idha otiṇṇe labhasīti?  Āma labhāmi, tumhe pana sabbe khādissāmīti.  Na sakkhissasi, yakkhāti.  Pānīyaṁ pana pivissathāti?  Āma pivissāmāti.  Evaṁ sante ekopi vo na muccissatīti.  Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṁ gamissāmāti ekanaḷaṁ āharāpetvā koṭiyaṁ gahetvā dhami, sabbo ekacchiddo ahosi, tīre nisīditvāva pānīyaṁ pivi, sesavānarānaṁ pāṭiyekke naḷe āharāpetvā dhamitvā adāsi.  Sabbe yakkhassa passantasseva pānīyaṁ piviṁsu.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Disvā padamanuttiṇṇaṁ, disvāno’ taritaṁ padaṁ; 
 	Naḷena vāriṁ pissāma, neva maṁ tvaṁ vadhissasī”ti.  (jā.1.1.20).  
 Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṁ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti.  Iminā hi saddhiṁ imasmiṁ kappe cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma-- cande sasabimbaṁ (MA.68./III,180.) vaṭṭakajātakamhi saccakiriyaṭṭhāne aggissa gamanupacchedo, ghaṭikārakumbhakārassa mātāpitūnaṁ vasanaṭṭhāne devassa avassanaṁ, tassā pokkharaṇiyā tīre naḷānaṁ ekacchiddabhāvoti.  Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pītattā naḷakapānāti nāmaṁ labhi.  Aparabhāge taṁ pokkharaṇiṁ nissāya gāmo patiṭṭhāsi, tassāpi naḷakapānanteva nāmaṁ jātaṁ.  Taṁ sandhāya vuttaṁ “naḷakapāne”ti.  Palāsavaneti kiṁsukavane.  
 167. Taggha (CS:pg.3.126) mayaṁ, bhanteti ekaṁseneva mayaṁ, bhante, abhiratā.  Aññepi ye tumhākaṁ sāsane abhiramanti, te amhehi sadisāva hutvā abhiramantīti dīpenti.  
 Neva rājābhinītāti-ādīsu eko rañño aparādhaṁ katvā palāyati.  Rājā kuhiṁ, bho, asukoti?  Palāto devāti.  Palātaṭṭhānepi me na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyāti vadati.  Tassa kocideva suhado gantvā taṁ pavattiṁ ārocetvā tvaṁ sace jīvitumicchasi, pabbajāhīti.  So pabbajitvā jīvitaṁ rakkhamāno carati.  Ayaṁ rājābhinīto nāma.  
 Eko pana corānaṁ mūlaṁ chindanto carati.  Corā sutvā “purisānaṁ atthikabhāvaṁ na jānāti, jānāpessāma nan”ti vadanti.  So taṁ pavattiṁ sutvā palāyati.  Corā palātoti sutvā “palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā”ti vadanti.  So taṁ pavattiṁ sutvā pabbajati.  Ayaṁ corābhinīto nāma.  
 Eko pana bahuṁ iṇaṁ khāditvā tena iṇena aṭṭo pīḷito tamhā gāmā palāyati.  Iṇasāmikā sutvā “palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā”ti vadanti.  So taṁ pavattiṁ sutvā pabbajati.  Ayaṁ iṇaṭṭo nāma.  
(MA.68./III,181.) Rājabhayādīnaṁ pana aññatarena bhayena bhīto aṭṭo āturo hutvā nikkhamma pabbajito bhayaṭṭo nāma.  Dubbhikkhādīsu jīvituṁ asakkonto pabbajito ājīvikāpakato nāma, ājīvikāya pakato abhibhūtoti attho.  Imesu pana ekopi imehi kāraṇehi pabbajito nāma natthi, tasmā “neva rājābhinīto”ti-ādimāha.  
 Vivekanti vivicca vivitto hutvā.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yaṁ kāmehi ca akusaladhammehi ca vivittena paṭhamadutiyajjhānasaṅkhātaṁ pītisukhaṁ adhigantabbaṁ, sace taṁ vivicca kāmehi vivicca akusalehi dhammehi pītisukhaṁ nādhigacchati, aññaṁ vā upari dvinnaṁ jhānānaṁ catunnañca maggānaṁ vasena santataraṁ sukhaṁ nādhigacchati, tassa ime abhijjhādayo cittaṁ pariyādāya tiṭṭhantīti.  Tattha aratīti adhikusalesu dhammesu ukkaṇṭhitatā.  Tandīti ālasiyabhāvo.  Evaṁ yo pabbajitvā pabbajitakiccaṁ kātuṁ na sakkoti, tassa ime satta pāpadhammā uppajjitvā (CS:pg.3.127) cittaṁ pariyādiyantīti dassetvā idāni yassa te dhammā cittaṁ pariyādāya tiṭṭhanti, soyeva samaṇakiccampi kātuṁ na sakkotīti puna vivekaṁ Anuruddhā …pe… aññaṁ vā tato santataranti āha.  
 Evaṁ kaṇhapakkhaṁ dassetvā idāni teneva nayena sukkapakkhaṁ dassetuṁ puna vivekanti-ādimāha.  Tassattho vuttanayeneva veditabbo.  
 168. Saṅkhāyāti jānitvā.  (MA.68./III,182.) Ekanti ekaccaṁ.  Paṭisevatīti sevitabbayuttakaṁ sevati.  Sesapadesupi eseva nayo.  Upapattīsu byākarotīti sappaṭisandhike tāva byākarotu, appaṭisandhike kathaṁ byākarotīti.  Appaṭisandhikassa puna bhave paṭisandhi natthīti vadanto upapattīsu byākaroti nāma.  
 Janakuhanatthanti janavimhāpanatthaṁ.  Janalapanatthanti mahājanassa upalāpanatthaṁ.  Na iti maṁ jano jānātūti evaṁ maṁ mahājano jānissati, evaṁ me mahājanassa antare kittisaddo uggacchissatīti imināpi kāraṇena na byākarotīti attho.  Uḷāravedāti mahantatuṭṭhino.  
 169. So kho panassa āyasmāti so parinibbuto āyasmā imassa ṭhitassa āyasmato.  Evaṁsīloti-ādīsu lokiyalokuttaramissakāva sīlādayo veditabbo.  Evaṁdhammoti ettha pana samādhipakkhikā dhammā dhammāti adhippetā.  Phāsuvihāro hotīti tena bhikkhunā pūritapaṭipattiṁ pūrentassa arahattaphalaṁ sacchikatvā phalasamāpattivihārena phāsuvihāro hoti, arahattaṁ pattumasakkontassa paṭipattiṁ pūrayamānassa caratopi phāsuvihāroyeva nāma hoti.  Iminā nayena sabbavāresu attho veditabboti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Naḷakapānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.69./III,183.)
 
 (M.69.)9.Goliyānisuttavaṇṇanā 

 173. Evaṁ me sutanti Goliyānisuttaṁ.  Tattha padasamācāroti dubbalasamācāro oḷārikācāro, paccayesu sāpekkho Mahārakkhitatthero (CS:pg.3.128) viya.  Taṁ kira upaṭṭhākakule nisinnaṁ upaṭṭhāko āha “Asukattherassa me, bhante, cīvaraṁ dinnan”ti.  Sādhu te kataṁ taṁyeva takketvā viharantassa cīvaraṁ dentenāti.  Tumhākampi, bhante, dassāmīti.  Sādhu karissasi taṁyeva takkentassāti āha.  Ayampi evarūpo oḷārikācāro ahosi.  Sappatissenāti sajeṭṭhakena, na attānaṁ jeṭṭhakaṁ katvā viharitabbaṁ.  Serivihārenāti sacchandavihārena niraṅkusavihārena.  
 Nānūpakhajjāti na anupakhajja na anupavisitvā.  Tattha yo dvīsu mahātheresu ubhato nisinnesu te anāpucchitvāva cīvarena vā jāṇunā vā ghaṭṭento nisīdati, ayaṁ anupakhajja nisīdati nāma.  Evaṁ akatvā pana attano patta-āsanasantike ṭhatvā nisīdāvusoti vutte nisīditabbaṁ.  Sace na vadanti, nisīdāmi, bhanteti āpucchitvā nisīditabbaṁ āpucchitakālato paṭṭhāya nisīdāti vuttepi avuttepi nisīdituṁ vaṭṭatiyeva.  Na paṭibāhissāmīti ettha yo attano pattāsanaṁ atikkamitvā navakānaṁ pāpuṇanaṭṭhāne nisīdati, ayaṁ nave (MA.69./III,184.) bhikkhū āsanena paṭibāhati nāma.  Tasmiñhi tathā nisinne navā bhikkhū “Amhākaṁ nisīdituṁ na detī”ti ujjhāyantā tiṭṭhanti vā āsanaṁ vā pariyesantā āhiṇḍanti.  Tasmā attano pattāsaneyeva nisīditabbaṁ.  Evaṁ na paṭibāhati nāma.  
 Ābhisamācārikampi dhammanti abhisamācārikaṁ vattapaṭipattimattampi.  Nātikālenāti na atipāto pavisitabbaṁ, na atidivā paṭikkamitabbaṁ, bhikkhusaṅghena saddhiṁyeva pavisitabbañca nikkhamitabbañca.  Atipāto pavisitvā atidivā nikkhamantassa hi cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattādīni parihāyanti.  Kālasseva mukhaṁ dhovitvā makkaṭakasuttāni chindantena ussāvabindū nipātentena gāmaṁ pavisitvā yāguṁ pariyesitvā yāva bhikkhākālā antogāmeyeva nānappakāraṁ tiracchānakathaṁ kathentena nisīditvā bhattakiccaṁ katvā divā nikkhamma bhikkhūnaṁ pādadhovanavelāya vihāraṁ paccāgantabbaṁ hoti.  Na purebhattaṁ pacchābhattaṁ kulesu cārittaṁ āpajjitabbanti “yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṁ bhikkhuṁ anāpucchā purebhattaṁ vā pacchābhattaṁ vā kulesu cārittaṁ āpajjeyya, aññatra samayā pācittiyan”ti (pāci.299) imaṁ sikkhāpadaṁ rakkhantena tassa (CS:pg.3.129) vibhaṅge vuttaṁ purebhattañca pacchābhattañca cārittaṁ na āpajjitabbaṁ.  Uddhato hoti capaloti uddhaccapakatiko ceva hoti cīvaramaṇḍana-pattamaṇḍana-senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa kelāyanā maṇḍanāti evaṁ vuttena ca taruṇadārakāvacāpalyena samannāgato.
 (MA.69./III,185.)Paññavatā bhavitabbanti cīvarakammādīsu itikattabbesu upāyapaññāya samannāgatena bhavitabbaṁ.  Abhidhamme abhivinayeti Abhidhammapiṭake ceva Vinayapiṭake ca pāḷivasena ceva aṭṭhakathāvasena ca yogo karaṇīyo.  Sabbantimena hi paricchedena abhidhamme dukatikamātikāhi saddhiṁ dhammahadayavibhaṅgaṁ vinā na vaṭṭati.  Vinaye pana kammākammavinicchayena saddhiṁ suvinicchitāni dve pātimokkhāni vinā na vaṭṭati.  
 Āruppāti ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo vuttā honti.  Tā pana sabbena sabbaṁ asakkontena sattasupi yogo karaṇīyo, chasupi …pe… pañcasupi.  Sabbantimena paricchedena ekaṁ kasiṇe parikammakammaṭṭhānaṁ paguṇaṁ katvā ādāya vicaritabbaṁ, ettakaṁ vinā na vaṭṭati.  Uttarimanussadhammeti iminā sabbepi lokuttaradhamme dasseti.  Tasmā arahantena hutvā vihātabbaṁ, arahattaṁ anabhisambhuṇantena anāgāmiphale sakadāgāmiphale sotāpattiphale vā patiṭṭhātabbaṁ.  Sabbantimena pariyāyena ekaṁ vipassanāmukhaṁ yāva arahattā paguṇaṁ katvā ādāya vicaritabbaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Imaṁ pana desanaṁ āyasmā Sāriputto neyyapuggalassa vasena ābhisamācārikavattato paṭṭhāya anupubbena arahattaṁ pāpetvā niṭṭhāpesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Goliyānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.70./III,186.)
 
(M.70.)10.Kīṭāgirisuttavaṇṇanā 

 174. Evaṁ me sutanti Kīṭāgirisuttaṁ.  Tattha kāsīsūti evaṁnāmake janapade.  Etha tumhepi, bhikkhaveti etha tumhepi, bhikkhave, ime pañca ānisaṁse (CS:pg.3.130) sampassamānā aññatreva rattibhojanā bhuñjatha.  Iti Bhagavā rattiṁ vikālabhojanaṁ, divā vikālabhojananti imāni dve bhojanāni ekappahārena ajahāpetvā ekasmiṁ samaye divā vikālabhojanameva jahāpesi, puna kālaṁ atināmetvā rattiṁ vikālabhojanaṁ jahāpento evamāha.  Kasmā?  Imāni hi dve bhojanāni vattamānāni vaṭṭe āciṇṇāni samāciṇṇāni nadiṁ otiṇṇa-udakaṁ viya anupakkhandāni, nivātesu ca gharesu subhojanāni bhuñjitvā vaḍḍhitā sukhumālā kulaputtā dve bhojanāni ekappahārena pajahantā kilamanti.  Tasmā ekappahārena ajahāpetvā Bhaddālisutte divā vikālabhojanaṁ jahāpesi, idha rattiṁ vikālabhojanaṁ.  Jahāpento pana na tajjitvā vā niggaṇhitvā vā, tesaṁ pahānapaccayā pana appābādhatañca sañjānissathāti evaṁ ānisaṁsaṁ dassetvāva jahāpesi.  Kīṭāgirīti tassa nigamassa nāmaṁ.  
 175. Assajipunabbasukāti assaji ca punabbasuko ca chasu chabbaggiyesu dve gaṇācariyā.  Paṇḍuko lohitako mettiyo  (MA.70./III,187.) bhummajako assaji punabbasukoti ime cha janā chabbaggiyā nāma.  Tesu paṇḍukalohitakā attano parisaṁ gahetvā Sāvatthiyaṁ vasanti, mettiyabhummajakā Rājagahe, ime dve janā kīṭāgirismiṁ āvāsikā honti.  Āvāsikāti nibaddhavāsino, taṁnibandhā akataṁ senāsanaṁ karonti, jiṇṇaṁ paṭisaṅkharonti, kate issarā honti.  Kālikanti anāgate kāle pattabbaṁ ānisaṁsaṁ.  
 178. Mayā cetaṁ, bhikkhaveti idha kiṁ dasseti?  Bhikkhave, divasassa tayo vāre bhuñjitvā sukhavedanaṁyeva uppādento na imasmiṁ sāsane kiccakārī nāma hoti, ettakā pana vedanā sevitabbā, ettakā na sevitabbāti etamatthaṁ dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Evarūpaṁ sukhavedanaṁ pajahathāti idañca gehassitasomanassavasena vuttaṁ, upasampajja viharathāti idañca nekkhammasitasomanassavasena Ito paresupi dvīsu vāresu gehassitanekkhammasitānaṁyeva domanassānañca upekkhānañca vasena attho veditabbo.  
 181. Evaṁ sevitabbāsevitabbavedanaṁ dassetvā idāni yesaṁ appamādena kiccaṁ kattabbaṁ, yesañca na kattabbaṁ, te dassetuṁ nāhaṁ, bhikkhave (CS:pg.3.131) sabbesaṁyevāti-ādimāha.  Tattha kataṁ tesaṁ appamādenāti tesaṁ yaṁ appamādena kattabbaṁ, taṁ kataṁ.  Anulomikānīti paṭipatti-anulomāni kammaṭṭhānasappāyāni, yattha vasantena sakkā honti maggaphalāni pāpuṇituṁ.  (MA.70./III,188.)Indriyāni samannānayamānāti saddhādīni indriyāni samānaṁ kurumānā.  
 182. Sattime, bhikkhave, puggalāti idha kiṁ dasseti?  Yesaṁ appamādena karaṇīyaṁ natthi, te dve honti.  Yesaṁ atthi, te pañcāti evaṁ sabbepi ime satta puggalā hontīti imamatthaṁ dasseti.  
 Tattha ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto.  Arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato.  So catunnaṁ arūpasamāpattīnaṁ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṁ pattānaṁ catunnaṁ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṁ patta-anāgāmino ca vasena pañcavidho hoti.  Pāḷi panettha-- “katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto, idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī”ti (pu.pa.208) evaṁ abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.  
 Paññāvimuttoti paññāya vimutto.  So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṁ pattā cattāro cāti imesaṁ vasena pañcavidhova hoti.  Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā.  Yathāha-- “na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti.  Ayaṁ vuccati puggalo paññāvimutto”ti.  
(MA.70./III,189.) Phuṭṭhantaṁ sacchikarotīti kāyasakkhī.  Yo jhānaphassaṁ paṭhamaṁ phusati, pacchā nirodhaṁ nibbānaṁ sacchikaroti, so sotāpattiphalaṭṭhaṁ ādiṁ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hontīti veditabbo.  Tenevāha-- “idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti.  Ayaṁ vuccati puggalo kāyasakkhī”ti.  
 Diṭṭhantaṁ (CS:pg.3.132) pattoti diṭṭhippatto.  Tatridaṁ saṅkhepalakkhaṇaṁ-- dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṁ hoti diṭṭhaṁ viditaṁ sacchikataṁ phusitaṁ paññāyāti diṭṭhippatto.  Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti.  Tenevāha-- “idhekacco puggalo idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānāti …pe… ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti, Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā …pe… ayaṁ vuccati puggalo diṭṭhippatto”ti (pu.pa.208).  
 Saddhāvimuttoti saddhāya vimutto.  Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti.  Tenevāha-- “idhekacco puggalo idaṁ dukkhanti-- yathābhūtaṁ pajānāti …pe… ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ (MA.70./III,190.) pajānāti Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā …pe… no ca kho yathā diṭṭhippattassa.  Ayaṁ vuccati puggalo saddhāvimutto”ti (pu.pa.208).  Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṁ adandhaṁ tikhiṇaṁ sūraṁ hutvā vahati.  Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṁ chindantassa chinnaṭṭhānaṁ na maṭṭhaṁ hoti, asi na sīghaṁ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā.  Yathā pana nisita-asinā kadaliṁ chindantassa chinnaṭṭhānaṁ maṭṭhaṁ hoti, asi sīghaṁ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṁ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.  
 Dhammaṁ anussaratīti dhammānusārī.  Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṁ maggaṁ bhāvetīti attho.  Saddhānusārimhi ca eseva nayo.  Ubho panete sotāpattimaggaṭṭhāyeva.  Vuttampi cetaṁ-- “yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṁ adhimattaṁ hoti, paññāvāhiṁ paññāpubbaṅgamaṁ ariyamaggaṁ (MA.70./III,191.) bhāveti Ayaṁ vuccati puggalo dhammānusārī”ti (pu.pa.208).  Tathā-- “yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṁ adhimattaṁ hoti, saddhāvāhiṁ saddhāpubbaṅgamaṁ ariyamaggaṁ bhāveti.  Ayaṁ vuccati puggalo saddhānusārī”ti.  Ayamettha saṅkhepo.  Vitthārato (CS:pg.3.133) panesā ubhatobhāgavimuttādikathā Visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā.  Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā.  Yā panesā etesaṁ vibhāgadassanatthaṁ idha pāḷi āgatā, tattha yasmā rūpasamāpattiyā vinā arūpasamāpattiyo nāma natthi, tasmā āruppāti vuttepi aṭṭha vimokkhā vuttāva hontīti veditabbā.
 Kāyena phusitvāti sahajātanāmakāyena phusitvā.  Paññāya cassa disvāti paññāya ca etassa ariyasaccadhamme disvā.  Ekacce āsavāti paṭhamamaggādīhi pahātabbā ekadesa-āsavā.  Tathāgatappaveditāti Tathāgatena paveditā catusaccadhammā.  Paññāya vodiṭṭhā hontīti imasmiṁ ṭhāne sīlaṁ kathitaṁ, imasmiṁ samādhi, imasmiṁ vipassanā, imasmiṁ maggo, imasmiṁ phalanti evaṁ atthena atthe kāraṇena kāraṇe ciṇṇacaritattā maggapaññāya sudiṭṭhā honti.  Vocaritāti vicaritā.  Saddhā niviṭṭhā hotīti okappanasaddhā patiṭṭhitā hoti.  Mattaso nijjhānaṁ khamantīti mattāya olokanaṁ khamanti.  Saddhāmattanti saddhāyeva, itaraṁ tasseva (MA.70./III,192.) vevacanaṁ 
 Iti imesu appamādena karaṇīyesu puggalesu tayo paṭividdhamaggaphalā sekhā.  Tesu anulomasenāsanaṁ sevamānā kalyāṇamitte bhajamānā indriyāni samannānayamānā anupubbena arahattaṁ gaṇhanti.  Tasmā tesaṁ yathāṭhitova pāḷi-attho.  Avasāne pana dve sotāpattimaggasamaṅgino.  Tehi tassa maggassa anulomasenāsanaṁ sevitaṁ, kalyāṇamittā bhajitā, indriyāni samannānītāni.  Upari pana tiṇṇaṁ maggānaṁ atthāya sevamānā bhajamānā samannānayamānā anupubbena arahattaṁ pāpuṇissantīti ayamettha pāḷi-attho.  
 Vitaṇḍavādī pana imameva pāḷiṁ gahetvā-- “lokuttaramaggo na ekacittakkhaṇiko, bahucittakkhaṇiko”ti vadati.  So vattabbo -- “yadi aññena cittena senāsanaṁ paṭisevati, aññena kalyāṇamitte bhajati, aññena indriyāni samannāneti, aññaṁ maggacittanti sandhāya tvaṁ ‘na ekacittakkhaṇiko maggo, bahucittakkhaṇiko’ti vadasi, evaṁ sante senāsanaṁ sevamāno nīlobhāsaṁ pabbataṁ passati, vanaṁ passati, migapakkhīnaṁ (CS:pg.3.134) saddaṁ suṇāti, pupphaphalānaṁ gandhaṁ ghāyati, pānīyaṁ pivanto rasaṁ sāyati, nisīdanto nipajjanto phassaṁ phusati.  Evaṁ te pañcaviññāṇasamaṅgīpi lokuttaradhammasamaṅgīyeva bhavissati.  Sace panetaṁ sampaṭicchasi, satthārā saddhiṁ paṭivirujjhasi.  Satthārā hi pañcaviññāṇakāyā ekantaṁ abyākatāva vuttā, taṁsamaṅgissa kusalākusalaṁ paṭikkhittaṁ, lokuttaramaggo ca ekantakusalo.  Tasmā pajahetaṁ vādan”ti paññapetabbo.  Sace paññattiṁ na upagacchati, “gaccha pātova vihāraṁ pavisitvā yāguṁ pivāhī”ti uyyojetabbo.  
 (MA.70./III,193.)183. Nāhaṁ bhikkhave, ādikenevāti ahaṁ, bhikkhave, paṭhamameva maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṁ viya aññārādhanaṁ arahatte patiṭṭhānaṁ na vadāmi.  Anupubbasikkhāti karaṇatthe paccattavacanaṁ.  Parato padadvayepi eseva nayo.  Saddhājātoti okappaniyasaddhāya jātasaddho.  Upasaṅkamatīti garūnaṁ samīpaṁ gacchati.  Payirupāsatīti santike nisīdati.  Dhāretīti sādhukaṁ katvā dhāreti.  Chando jāyatīti kattukamyatākusalacchando jāyati.  Ussahatīti vīriyaṁ karoti.  Tuletīti aniccaṁ dukkhaṁ anattāti tulayati.  Tulayitvā padahatīti evaṁ tīraṇavipassanāya tulayanto maggapadhānaṁ padahati.  Pahitattoti pesitacitto.  Kāyena ceva paramasaccanti nāmakāyena nibbānasaccaṁ sacchikaroti.  Paññāya cāti nāmakāyasampayuttāya maggapaññāya paṭivijjhati passati.  
 Idāni yasmā te satthu āgamanaṁ sutvā paccuggamanamattampi na akaṁsu, tasmā tesaṁ cariyaṁ garahanto sāpi nāma, bhikkhave, saddhā nāhosīti-ādimāha.  Tattha kīvadūrevimeti kittakaṁ dūre ṭhāne.  Yojanasatampi yojanasahassampi apakkantāti vattuṁ vaṭṭati, na pana kiñci āha.  Catuppadaṁ veyyākaraṇanti catusaccabyākaraṇaṁ sandhāya vuttaṁ.  
 184. Yassuddiṭṭhassāti yassa uddiṭṭhassa.  (MA.70./III,194.) Yopi so, bhikkhave, satthāti bāhirakasatthāraṁ dasseti.  Evarūpīti evaṁjātikā.  Paṇopaṇaviyāti paṇaviyā ca opaṇaviyā ca Na upetīti na hoti.  Kayavikkayakāle viya agghavaḍḍhanahāpanaṁ na hotīti attho.  Ayaṁ goṇo (CS:pg.3.135) kiṁ agghati, vīsati agghatīti bhaṇanto paṇati nāma.  Na vīsati agghati, dasa agghatīti bhaṇanto opaṇati nāma.  Idaṁ paṭisedhento āha “paṇopaṇaviyā na upetī”ti.  Idāni taṁ paṇopaṇaviyaṁ dassetuṁ evañca no assa, atha naṁ kareyyāma, na ca no evamassa, na naṁ kareyyāmāti āha.  
 Kiṁ pana, bhikkhaveti, bhikkhave, yaṁ Tathāgato sabbaso āmisehi visaṁsaṭṭho viharati, evaṁ visaṁsaṭṭhassa satthuno evarūpā paṇopaṇaviyā kiṁ yujjissati?  Pariyogāhiya vattatoti pariyogāhitvā ukkhipitvā gahetvā vattantassa.  Ayamanudhammoti ayaṁ sabhāvo.  Jānāti Bhagavā, nāhaṁ jānāmīti Bhagavā ekāsanabhojane ānisaṁsaṁ jānāti, ahaṁ na jānāmīti mayi saddhāya divasassa tayo vāre bhojanaṁ pahāya ekāsanabhojanaṁ bhuñjati.  Ruḷahanīyanti rohanīyaṁ.  Ojavantanti sinehavantaṁ.  Kāmaṁ taco cāti iminā caturaṅgavīriyaṁ dasseti.  Ettha hi taco ekaṁ aṅgaṁ, nhāru ekaṁ, aṭṭhi ekaṁ, maṁsalohitaṁ ekanti evaṁ caturaṅgasamannāgataṁ vīriyaṁ adhiṭṭhahitvā arahattaṁ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṁ (MA.70./III,195.)paṭipajjatīti dasseti.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Desanaṁ pana Bhagavā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kīṭāgirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 3.Paribbājakavaggo 
 
 (M.71.)1.Tevijjavacchasuttavaṇṇanā 

 185. Evaṁ (CS:pg.3.136) me sutanti Tevijjavacchasuttaṁ.  Tattha ekapuṇḍarīketi puṇḍarīko vuccati setambarukkho, so tasmiṁ ārāme eko puṇḍarīko atthīti ekapuṇḍarīko.  Etadahosīti tattha pavisitukāmatāya ahosi.  Cirassaṁ kho, bhanteti pakatiyā āgatapubbataṁ upādāya.  Dhammassa cānudhammanti idha sabbaññutaññāṇaṁ dhammo nāma, mahājanassa byākaraṇaṁ anudhammo nāma.  Sesaṁ Jīvakasutte (ma.ni.2.51ādayo) vuttanayameva.  Na me teti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipati.  “Sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānātī”ti hi idaṁ anujānitabbaṁ siyā,-- “carato ca me …pe… paccupaṭṭhitan”ti idaṁ pana nānujānitabbaṁ.  Sabbaññutaññāṇena hi āvajjitvā pajānāti.  Tasmā ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipanto evamāha.  
 186. Āsavānaṁ khayāti ettha sakiṁ khīṇānaṁ āsavānaṁ puna khepetabbābhāvā yāvadevāti na vuttaṁ.  Pubbenivāsañāṇena cettha Bhagavā atītajānanaguṇaṁ dasseti, dibbacakkhuñāṇena (MA.71./III,196.) paccuppannajānanaguṇaṁ, āsavakkhayañāṇena lokuttaraguṇanti.  Iti imāhi tīhi vijjāhi sakalabuddhaguṇe saṁkhipitvā kathesi.  
 Gihisaṁyojananti gihibandhanaṁ gihiparikkhāresu nikantiṁ.  Natthi kho vacchāti gihisaṁyojanaṁ appahāya dukkhassantakaro nāma natthi.  Yepi hi santatimahāmatto uggaseno seṭṭhiputto vītasokadārakoti gihiliṅge ṭhitāva arahattaṁ pattā, tepi maggena sabbasaṅkhāresu nikantiṁ sukkhāpetvā pattā.  Taṁ patvā pana na tena liṅgena aṭṭhaṁsu, gihiliṅgaṁ nāmetaṁ hīnaṁ, uttamaguṇaṁ dhāretuṁ na sakkoti.  Tasmā tattha ṭhito arahattaṁ patvā taṁdivasameva pabbajati vā parinibbāti vā.  Bhūmadevatā pana tiṭṭhanti.  Kasmā?  Nilīyanokāsassa atthitāya.  Sesakāmabhave manussesu sotāpannādayo tayo tiṭṭhanti, kāmāvacaradevesu (CS:pg.3.137) sotāpannā sakadāgāmino ca, anāgāmikhīṇāsavā panettha na tiṭṭhanti.  Kasmā?  Tañhi ṭhānaṁ laḷitajanassa āvāso, natthi tattha tesaṁ pavivekārahaṁ paṭicchannaṭṭhānañca.  Iti tattha khīṇāsavo parinibbāti, anāgāmī cavitvā suddhāvāse nibbattati.  Kāmāvacaradevato upari pana cattāropi ariyā tiṭṭhanti.  
 Sopāsi kammavādīti sopi kammavādī ahosi, kiriyampi na paṭibāhittha.  Tañhi ekanavutikappamatthake attānaṁyeva gahetvā katheti.  Tadā kira mahāsatto pāsaṇḍapariggaṇhanatthaṁ pabbajito tassapi pāsaṇḍassa nipphalabhāvaṁ (MA.71./III,197.) jānitvā vīriyaṁ na hāpesi, kiriyavādī hutvā sagge nibbattati.  Tasmā evamāha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Tevijjavacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.72.)2.Aggivacchasuttavaṇṇanā 

 187. Evaṁ me sutanti Aggivacchasuttaṁ.  Tattha na kho ahanti paṭhamavāre nāhaṁ sassatadiṭṭhikoti vadati, dutiye nāhaṁ ucchedadiṭṭhikoti.  Evaṁ antānantikādivasena sabbavāresu paṭikkhepo veditabbo.  Hoti ca na ca hotīti ayaṁ panettha ekaccasassatavādo.  Neva hoti na na hotīti ayaṁ amarāvikkhepoti veditabbo.  
 189. Sadukkhanti kilesadukkhena ceva vipākadukkhena ca sadukkhaṁ.  Savighātanti tesaṁyeva dvinnaṁ vasena sa-upaghātakaṁ.  Sa-upāyāsanti tesaṁyeva vasena sa-upāyāsaṁ.  Sapariḷāhanti tesaṁyeva vasena sapariḷāhaṁ.  
 Kiñci diṭṭhigatanti kāci ekā diṭṭhipi ruccitvā khamāpetvā gahitā atthīti pucchati.  Apanītanti nīhaṭaṁ apaviddhaṁ.  Diṭṭhanti paññāya diṭṭhaṁ.  Tasmāti yasmā pañcannaṁ khandhānaṁ udayavayaṁ addasa, tasmā.  (MA.72./III,198.) Sabbamaññitānanti sabbesaṁ tiṇṇampi taṇhādiṭṭhimānamaññitānaṁ.  Mathitānanti tesaṁyeva vevacanaṁ.  Idāni tāni vibhajitvā dassento sabba-ahaṁkāra-mamaṁkāra-mānānusayānanti āha.  Ettha (CS:pg.3.138) hi ahaṁkāro diṭṭhi, mamaṁkāro taṇhā, mānānusayo māno.  Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kañci dhammaṁ anupādiyitvā vimutto.  
 190. Na upetīti na yujjati.  Ettha ca “na upapajjatī”ti idaṁ anujānitabbaṁ siyā.  Yasmā pana evaṁ vutte so paribbājako ucchedaṁ gaṇheyya, upapajjatīti pana sassatameva, upapajjati ca na ca upapajjatīti ekaccasassataṁ, neva upapajjati na na upapajjatīti amarāvikkhepaṁ, tasmā Bhagavā-- “Ayaṁ appatiṭṭho anālambo hotu, sukhapavesanaṭṭhānaṁ mā labhatū”ti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipi.  Alanti samatthaṁ pariyattaṁ Dhammoti paccayākāradhammo.  Aññatrayogenāti aññattha payogena.  Aññatrācariyakenāti paccayākāraṁ ajānantānaṁ aññesaṁ ācariyānaṁ santike vasantena.  
 191. Tena hi vacchāti yasmā tvaṁ sammohamāpādinti vadasi, tasmā taṁyevettha paṭipucchissāmi.  (MA.72./III,199.) Anāhāro nibbutoti appaccayo nibbuto.  
 192. Yena rūpenāti yena rūpena sattasaṅkhātaṁ Tathāgataṁ rūpīti paññāpeyya.  Gambhīroti guṇagambhīro.  Appameyyoti pamāṇaṁ gaṇhituṁ na sakkuṇeyyo.  Duppariyogāḷhoti du-ogāho dujjāno.  Seyyathāpi mahāsamuddoti yathā mahāsamuddo gambhīro appameyyo dujjāno, evameva khīṇāsavopi.  Taṁ ārabbha upapajjatīti-ādi sabbaṁ na yujjati.  Kathaṁ?  Yathā parinibbutaṁ aggiṁ ārabbha puratthimaṁ disaṁ gatoti-ādi sabbaṁ na yujjati, evaṁ.  
 Aniccatāti aniccatāya.  Sāre patiṭṭhitanti lokuttaradhammasāre patiṭṭhitaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Aggivacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.73.)3.Mahāvacchasuttavaṇṇanā 

 193. Evaṁ (CS:pg.3.139) me sutanti Mahāvacchasuttaṁ.  Tattha sahakathīti saddhiṁvādo, bahuṁ mayā tumhehi saddhiṁ kathitapubbanti kathaṁ sāreti mettiṁ ghaṭeti.  Purimāni hi dve suttāni etasseva kathitāni, saṁyuttake abyākatasaṁyuttaṁ (saṁ.ni.4.416ādayo) nāma etasseva kathitaṁ-- “Kiṁ nu kho, bho Gotama, sassato loko idameva saccaṁ moghamaññanti (MA.73./III,200.) abyākatametan”ti evaṁ ekuttaranikāyepi iminā saddhiṁ kathitaṁ atthiyeva.  Tasmā evamāha.  Sammāsambuddhopi tassa āgatāgatassa saṅgahaṁ katvā okāsamakāsiyeva.  Kasmā?  Ayañhi sassatadiṭṭhiko, sassatadiṭṭhikā ca sīghaṁ laddhiṁ na vissajjenti, vasātelamakkhitapilotikā viya cirena sujjhanti.  Passati ca Bhagavā-- “Ayaṁ paribbājako kāle gacchante gacchante laddhiṁ vissajjetvā mama santike pabbajitvā cha abhiññāyo sacchikatvā abhiññātasāvako bhavissatī”ti.  Tasmā tassa āgatāgatassa saṅgahaṁ katvā okāsamakāsiyeva.  Idaṁ panassa pacchimagamanaṁ.  So hi imasmiṁ Sutte taraṇaṁ vā hotu ataraṇaṁ vā, yaṭṭhiṁ otaritvā udake patamāno viya samaṇassa Gotamassa santikaṁ gantvā pabbajissāmīti sanniṭṭhānaṁ katvā āgato.  Tasmā dhammadesanaṁ yācanto sādhu me bhavaṁ Gotamoti-ādimāha.  Tassa Bhagavā mūlavasena saṁkhittadesanaṁ, kammapathavasena vitthāradesanaṁ desesi.  Mūlavasena cettha atisaṁkhittā desanā, kammapathavasena saṁkhittā vitthārasadisa.  Buddhānaṁ pana nippariyāyena vitthāradesanā nāma natthi.  Catuvīsatisamantapaṭṭhānampi hi sattapakaraṇe abhidhammapiṭake ca sabbaṁ saṁkhittameva.  Tasmā mūlavasenāpi kammapathavasenāpi saṁkhittameva desesīti veditabbo.  
 194. Tattha pāṇātipātā veramaṇī kusalanti-ādīsu paṭipāṭiyā sattadhammā kāmāvacarā, anabhijjhādayo tayo catubhūmikāpi vaṭṭanti.  
(MA.73./III,201.)Yato kho, vaccha, bhikkhunoti kiñcāpi aniyametvā vuttaṁ, yathā pana Jīvakasutte ca Caṅkīsutte ca, evaṁ imasmiṁ Sutte ca attānameva sandhāyetaṁ Bhagavatā vuttanti veditabbaṁ.  
 195. Atthi (CS:pg.3.140) panāti kiṁ pucchāmīti pucchati?  Ayaṁ kirassa laddhi-- “tasmiṁ tasmiṁ sāsane satthāva arahā hoti, sāvako pana arahattaṁ pattuṁ samattho natthi.  Samaṇo ca Gotamo ‘yato kho, vaccha, bhikkhuno’ti ekaṁ bhikkhuṁ kathento viya katheti, atthi nu kho samaṇassa Gotamassa sāvako arahattappatto”ti.  Etamatthaṁ pucchissāmīti pucchati.  Tattha tiṭṭhatūti bhavaṁ tāva Gotamo tiṭṭhatu, bhavañhi loke pākaṭo arahāti attho.  Tasmiṁ byākate uttari bhikkhunī-ādīnaṁ vasena pañhaṁ pucchi, Bhagavāpissa byākāsi.  
 196. Ārādhakoti sampādako paripūrako.  
 197. Sekhāya vijjāya pattabbanti heṭṭhimaphalattayaṁ pattabbaṁ.  Taṁ sabbaṁ mayā anuppattanti vadati.  Vitaṇḍavādī panāha -- “katame dhammā sekkhā?  Cattāro maggā apariyāpannā heṭṭhimāni ca tīṇi sāmaññaphalānī”ti (dha.sa.1023) vacanato arahattamaggopi anena pattoyeva.  Phalaṁ pana apattaṁ, tassa pattiyā uttari yogaṁ kathāpetīti.  So evaṁ saññāpetabbo-- 
 (MA.73./III,202.) “Yo ve kilesāni pahāya pañca, 
 	Paripuṇṇasekho aparihānadhammo.  
 	Cetovasippatto samāhitindriyo, 
 	Sa ve ṭhitattoti naro pavuccatī”ti.  (a.ni.4.5).  
 Anāgāmipuggalo hi ekantaparipuṇṇasekho.  Taṁ sandhāya “sekhāya vijjāya pattabban”ti āha.  Maggassa pana ekacittakkhaṇikattā tattha ṭhitassa pucchā nāma natthi.  Iminā suttena maggopi bahucittakkhaṇiko hotūti ce.  Etaṁ na Buddhavacanaṁ, vuttagāthāya ca attho virujjhati.  Tasmā anāgāmiphale ṭhatvā arahattamaggassa vipassanaṁ kathāpetīti veditabbo.  Yasmā panassa na kevalaṁ suddha-arahattasseva upanissayo, channampi abhiññānaṁ upanissayo atthi, tasmā Bhagavā-- “evamayaṁ samathe kammaṁ katvā pañca abhiññā nibbattessati vipassanāya kammaṁ katvā arahattaṁ pāpuṇissati.  Evaṁ chaḷabhiñño mahāsāvako bhavissatī”ti vipassanāmattaṁ akathetvā samathavipassanā ācikkhi.  
 198. Sati (CS:pg.3.141) sati-āyataneti sati satikāraṇe.  Kiñcettha kāraṇaṁ?  Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṁ vā avasāne pana arahattaṁ vā kāraṇaṁ arahattassa vipassanā vāti veditabbaṁ.  
 200. Pariciṇṇo me Bhagavāti satta hi sekhā Bhagavantaṁ paricaranti nāma, khīṇāsavena Bhagavā pariciṇṇo hoti.  Iti saṅkhepena arahattaṁ byākaronto thero evamāha.  Te pana bhikkhū tamatthaṁ na jāniṁsu, ajānantāva tassa vacanaṁ sampaṭicchitvā.  Bhagavato ārocesuṁ.  Devatāti tesaṁ guṇānaṁ lābhī devatā.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāvacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.74./III,203.)
 
 (M.74.)4.Dīghanakhasuttavaṇṇanā 

 201. Evaṁ me sutanti Dīghanakhasuttaṁ.  Tattha sūkarakhatāyanti sūkarakhatāti evaṁnāmake leṇe.  Kassapabuddhakāle kira taṁ leṇaṁ ekasmiṁ Buddhantare pathaviyā vaḍḍhamānāya antobhūmigataṁ jātaṁ.  Athekadivasaṁ eko sūkaro tassa chadanapariyantasamīpe paṁsuṁ khaṇi.  Deve vuṭṭe paṁsudhoto chadanapariyanto pākaṭo ahosi.  Eko vanacarako disvā-- “pubbe sīlavantehi paribhuttaleṇena bhavitabbaṁ, paṭijaggissāmi nan”ti samantato paṁsuṁ apanetvā leṇaṁ sodhetvā kuṭṭaparikkhepaṁ katvā dvāravātapānaṁ yojetvā supariniṭṭhita-sudhākammacittakammarajatapaṭṭasadisāya vālukāya santhatapariveṇaṁ leṇaṁ katvā mañcapīṭhaṁ paññāpetvā Bhagavato vasanatthāya adāsi.  Leṇaṁ gambhīraṁ ahosi otaritvā abhiruhitabbaṁ.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Dīghanakhoti tassa paribbājakassa nāmaṁ.  Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami?  So kira there aḍḍhamāsapabbajite cintesi-- “mayhaṁ mātulo aññaṁ pāsaṇḍaṁ gantvā na ciraṁ tiṭṭhati, idāni panassa samaṇassa Gotamassa santikaṁ gatassa aḍḍhamāso jāto.  Pavattimpissa na suṇāmi, ojavantaṁ (CS:pg.3.142) nu kho sāsanaṁ, jānissāmi nan”ti gantukāmo jāto.  Tasmā upasaṅkami.  Ekamantaṁ ṭhitoti tasmiṁ kira samaye thero Bhagavantaṁ bījayamāno ṭhito hoti, paribbājako mātule hirottappena (MA.74./III,204.) ṭhitakova pañhaṁ pucchi.  Tena vuttaṁ “ekamantaṁ ṭhito”ti.  
 Sabbaṁ me nakkhamatīti sabbā me upapattiyo nakkhamanti, paṭisandhiyo nakkhamantīti adhippāyena vadati.  Ettāvatānena “ucchedavādohamasmī”ti dīpitaṁ hoti.  Bhagavā panassa adhippāyaṁ muñcitvā akkhare tāva dosaṁ dassento yāpi kho teti-ādimāha.  Tattha esāpi te diṭṭhi nakkhamatīti esāpi te paṭhamaṁ ruccitvā khamāpetvā gahitadiṭṭhi nakkhamatīti.  Esā ce me, bho Gotama, diṭṭhi khameyyāti mayhañhi sabbaṁ nakkhamatīti diṭṭhi, tassa mayhaṁ yā esā sabbaṁ me nakkhamatīti diṭṭhi, esā me khameyya.  Yaṁ taṁ “sabbaṁ me nakkhamatī”ti vuttaṁ, tampissa tādisameva.  Yathā sabbagahaṇena gahitāpi ayaṁ diṭṭhi khamati, evamevaṁ tampi khameyya Evaṁ attano vāde āropitaṁ dosaṁ ñatvā taṁ pariharāmīti saññāya vadati, atthato panassa “esā diṭṭhi na me khamatī”ti āpajjati.  Yassa panesā na khamati na ruccati, tassāyaṁ tāya diṭṭhiyā sabbaṁ me na khamatīti diṭṭhi rucitaṁ.  Tena hi diṭṭhi-akkhamena arucitena bhavitabbanti sabbaṁ khamatīti ruccatīti āpajjati.  Na panesa taṁ sampaṭicchati, kevalaṁ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhāti.  Tenāha Bhagavā ato kho te, Aggivessana, …pe… aññañca diṭṭhiṁ upādiyantīti.  Tattha atoti pajahanakesu nissakkaṁ, ye pajahanti, tehi ye nappajahantīti vucciyanti, teva bahutarāti attho.  Bahū hi bahutarāti ettha hikāro nipātamattaṁ, bahū bahutarāti attho.  (MA.74./III,205.) Parato tanū hi tanutarāti padepi eseva nayo.  Ye evamāhaṁsūti ye evaṁ vadanti.  Tañceva diṭṭhiṁ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṁ upādiyantīti mūladassanaṁ nappajahanti, aparadassanaṁ upādiyanti.  
 Ettha ca sassataṁ gahetvā tampi appahāya ucchedaṁ vā ekaccasassataṁ vā gahetuṁ na sakkā, ucchedampi gahetvā taṁ appahāya sassataṁ vā ekaccasassataṁ vā na sakkā gahetuṁ, ekaccasassatampi gahetvā taṁ appahāya sassataṁ vā ucchedaṁ vā na sakkā gahetuṁ.  Mūlasassataṁ pana appahāya (CS:pg.3.143) aññaṁ sassatameva sakkā gahetuṁ.  Kathaṁ?  Ekasmiñhi samaye “rūpaṁ sassatan”ti gahetvā aparasmiṁ samaye “na suddharūpameva sassataṁ, vedanāpi sassatā, viññāṇampi sassatan”ti gaṇhāti.  Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo.  Yathā ca khandhesu, evaṁ āyatanesupi yojetabbaṁ.  Idaṁ sandhāya vuttaṁ-- “tañceva diṭṭhiṁ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṁ upādiyantī”ti.  
 Dutiyavāre atoti appajahanakesu nissakkaṁ, ye nappajahanti, tehi, ye pajahantīti vucciyanti, teva tanutarā appatarāti attho.  Tañceva diṭṭhiṁ pajahanti, aññañca diṭṭhiṁ na upādiyantīti tañca mūladassanaṁ pajahanti, aññañca dassanaṁ na gaṇhanti.  Kathaṁ?  Ekasmiñhi samaye “rūpaṁ sassatan”ti gahetvā aparasmiṁ samaye tattha ādīnavaṁ disvā “oḷārikametaṁ mayhaṁ dassanan”ti pajahati “na kevalañca rūpaṁ sassatanti dassanameva oḷārikaṁ, vedanāpi sassatā …pe… viññāṇampi sassatanti dassanaṁ oḷārikamevā”ti vissajjeti Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo.  Yathā ca khandhesu, evaṁ āyatanesupi yojetabbaṁ.  Evaṁ tañca mūladassanaṁ pajahanti, aññañca dassanaṁ na gaṇhanti.  
 (MA.74./III,206.) SantAggivessanāti kasmā ārabhi?  Ayaṁ ucchedaladdhiko attano laddhiṁ nigūhati, tassā pana laddhiyā vaṇṇe vuccamāne attano laddhiṁ pātukarissatīti tisso laddhiyo ekato dassetvā vibhajituṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Sārāgāya santiketi-ādīsu rāgavasena vaṭṭe rajjanassa āsannā taṇhādiṭṭhisaṁyojanena vaṭṭasaṁyojanassa santike.  Abhinandanāyāti taṇhādiṭṭhivaseneva gilitvā pariyādiyanassa gahaṇassa ca āsannāti attho.  Asārāgāya santiketi-ādīsu vaṭṭe arajjanassa āsannāti-ādinā nayena attho veditabbo.  
 Ettha ca sassatadassanaṁ appasāvajjaṁ dandhavirāgaṁ, ucchedadassanaṁ mahāsāvajjaṁ khippavirāgaṁ.  Kathaṁ?  Sassatavādī hi idhalokaṁ paralokañca atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṁ phalaṁ atthīti jānāti, kusalaṁ karoti, akusalaṁ karonto bhāyati, vaṭṭaṁ assādeti, abhinandati.  Buddhānaṁ (CS:pg.3.144) vā Buddhasāvakānaṁ vā sammukhībhūto sīghaṁ laddhiṁ jahituṁ na sakkoti.  Tasmā taṁ sassatadassanaṁ appasāvajjaṁ dandhavirāganti vuccati.  Ucchedavādī pana idhalokaparalokaṁ atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṁ phalaṁ atthīti jānāti, kusalaṁ na karoti, akusalaṁ karonto na bhāyati, vaṭṭaṁ na assādeti, nābhinandati, Buddhānaṁ vā Buddhasāvakānaṁ vā sammukhībhāve sīghaṁ dassanaṁ pajahati.  Pāramiyo pūretuṁ sakkonto Buddho hutvā, asakkonto abhinīhāraṁ katvā sāvako hutvā parinibbāyati.  Tasmā ucchedadassanaṁ mahāsāvajjaṁ khippavirāganti vuccati.  
 202. So pana paribbājako (MA.74./III,207.) etamatthaṁ asallakkhetvā-- “mayhaṁ dassanaṁ saṁvaṇṇeti pasaṁsati, addhā me sundaraṁ dassanan”ti sallakkhetvā ukkaṁseti me bhavanti-ādimāha.  
 Idāni yasmā ayaṁ paribbājako kañjiyeneva tittakālābu, ucchedadassaneneva pūrito, so yathā kañjiyaṁ appahāya na sakkā lābumhi telaphāṇitādīni pakkhipituṁ, pakkhittānipi na gaṇhāti, evamevaṁ taṁ laddhiṁ appahāya abhabbo maggaphalānaṁ lābhāya, tasmā laddhiṁ jahāpanatthaṁ tatrAggivessanāti-ādi āraddhaṁ.  Viggahoti kalaho.  Evametāsaṁ diṭṭhīnaṁ pahānaṁ hotīti evaṁ viggahādi-ādīnavaṁ disvā tāsaṁ diṭṭhīnaṁ pahānaṁ hoti.  So hi paribbājako “Kiṁ me iminā viggahādinā”ti taṁ ucchedadassanaṁ pajahati.  
 205. Athassa Bhagavā vamitakañjiye lābumhi sappiphāṇitādīni pakkhipanto viya hadaye amatosadhaṁ pūressāmīti vipassanaṁ ācikkhanto ayaṁ kho pana, Aggivessana, kāyoti-ādimāha.  Tassattho Vammikasutte vutto.  Aniccatoti-ādīnipi heṭṭhā vitthāritāneva.  Yo kāyasmiṁ kāyachandoti yā kāyasmiṁ taṇhā.  Snehoti taṇhāsnehova.  Kāyanvayatāti kāyānugamanabhāvo, kāyaṁ anugacchanakakilesoti attho.  
 Evaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ dassetvā idāni arūpakammaṭṭhānaṁ dassento tisso khoti-ādimāha.  Puna tāsaṁyeva vedanānaṁ asammissabhāvaṁ dassento yasmiṁ, Aggivessana, samayeti-ādimāha.  Tatrāyaṁ (MA.74./III,208.) saṅkhepattho (CS:pg.3.145) yasmiṁ samaye sukhādīsu ekaṁ vedanaṁ vedayati, tasmiṁ samaye aññā vedanā attano vāraṁ vā okāsaṁ vā olokayamānā nisinnā nāma natthi, atha kho anuppannāva honti bhinna-udakapupphuḷā viya ca antarahitā vā.  Sukhāpi khoti-ādi tāsaṁ vedanānaṁ cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṁ vuttaṁ.  
 Na kenaci saṁvadatīti tassataṁ gahetvā “sassatavādī ahan”ti ucchedavādināpi saddhiṁ na saṁvadati, tameva gahetvā “sassatavādī ahan”ti ekaccasassatavādinā saddhiṁ na vivadati.  Evaṁ tayopi vādā parivattetvā yojetabbā.  Yañca loke vuttanti yaṁ loke kathitaṁ voharitaṁ, tena voharati aparāmasanto kiñci dhammaṁ parāmāsaggāhena aggaṇhanto.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Yo hoti bhikkhu arahaṁ katāvī,
 	Khīṇāsavo antimadehadhārī.
 	Ahaṁ vadāmītipi so vadeyya,
 	Mamaṁ vadantītipi so vadeyya.
 	Loke samaññaṁ kusalo viditvā,
 	Vohāramattena so vohareyyā”ti. (saṁ.ni.1.25).
 Aparampi vuttaṁ-- “imā kho citta lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi Tathāgato voharati aparāmasan”ti (dī.ni.1.440).
 206. Abhiññāpahānamāhāti sassatādīsu tesaṁ tesaṁ dhammānaṁ sassataṁ abhiññāya jānitvā sassatassa pahānamāha, ucchedaṁ, ekaccasassataṁ abhiññāya ekaccasassatassa pahānaṁ vadati.  Rūpaṁ abhiññāya rūpassa pahānaṁ vadatīti-ādinā nayenettha attho veditabbo.  
 (MA.74./III,209.) Paṭisañcikkhatoti paccavekkhantassa.  Anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccīti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi aggahetvāva cittaṁ vimucci.  Ettāvatā cesa parassa vaḍḍhitaṁ bhattaṁ bhuñjitvā khudaṁ vinodento viya parassa (CS:pg.3.146) āraddhāya dhammadesanāya ñāṇaṁ pesetvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattañceva patto, sāvakapāramīñāṇassa ca matthakaṁ, soḷasa ca paññā paṭivijjhitvā ṭhito.  Dīghanakho pana sotāpattiphalaṁ patvā saraṇesu patiṭṭhito.  
 Bhagavā pana imaṁ desanaṁ sūriye dharamāneyeva niṭṭhāpetvā gijjhakūṭā oruyha veḷuvanaṁ gantvā sāvakasannipātamakāsi, caturaṅgasamannāgato sannipāto ahosi.  Tatrimāni aṅgāni-- māghanakkhattena yutto puṇṇama-uposathadivaso, kenaci anāmantitāni hutvā attanoyeva dhammatāya sannipatitāni aḍḍhatelasāni bhikkhusatāni, tesu ekopi puthujjano vā sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-sukkhavipassaka-arahantesu vā aññataro natthi, sabbe chaḷabhiññāva, ekopi cettha satthakena kese chinditvā pabbajito nāma natthi, sabbe ehibhikkhunoyevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Dīghanakhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.75.)5.Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā 

 207. Evaṁ me sutanti Māgaṇḍiyasuttaṁ.  Tattha agyāgāreti aggihomasālayaṁ.  Tiṇasanthāraketi dve māgaṇḍiyā mātulo ca bhāgineyyo ca.  Tesu mātulo pabbajitvā arahattaṁ patto, bhāgineyyopi (MA.75./III,210.) sa-upanissayo nacirasseva pabbajitvā arahattaṁ pāpuṇissati.  Athassa Bhagavā upanissayaṁ disvā ramaṇīyaṁ devagabbhasadisaṁ gandhakuṭiṁ pahāya tattha chārikatiṇakacavarādīhi uklāpe agyāgāre tiṇasanthārakaṁ paññāpetvā parasaṅgahakaraṇatthaṁ katipāhaṁ vasittha.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Tenupasaṅkamīti na kevalaṁ taṁdivasameva, yasmā pana taṁ agyāgāraṁ gāmūpacāre dārakadārikāhi okiṇṇaṁ avivittaṁ, tasmā Bhagavā niccakālampi divasabhāgaṁ tasmiṁ vanasaṇḍe vītināmetvā sāyaṁ vāsatthāya tattha upagacchati.  
 Addasā (CS:pg.3.147) kho …pe… tiṇasanthārakaṁ paññattanti Bhagavā aññesu divasesu tiṇasanthārakaṁ saṅgharitvā saññāṇaṁ katvā gacchati, taṁdivasaṁ pana paññapetvāva agamāsi.  Kasmā?  Tadā hi paccūsasamaye lokaṁ oloketvāva addasa-- “Ajja māgaṇḍiyo idhāgantvā imaṁ tiṇasanthārakaṁ disvā bhāradvājena saddhiṁ tiṇasanthārakaṁ ārabbha kathāsallāpaṁ karissati, athāhaṁ āgantvā dhammaṁ desessāmi, so dhammaṁ sutvā mama santike pabbajitvā arahattaṁ pāpuṇissati.  Paresaṁ saṅgahakaraṇatthameva hi mayā pāramiyo pūritā”ti tiṇasanthārakaṁ paññapetvāva agamāsi.  
 Samaṇaseyyānurūpaṁ maññeti imaṁ tiṇasanthārakaṁ “samaṇassa anucchavikā seyyā”ti maññāmi.  Na ca asaññatasamaṇassa nivutthaṭṭhānametaṁ.  Tathāhettha hatthena ākaḍḍhitaṭṭhānaṁ vā pādena ākaḍḍhitaṭṭhānaṁ vā sīsena pahaṭaṭṭhānaṁ vā na paññāyati, anākulo anākiṇṇo (MA.75./III,211.) abhinno chekena cittakārena tūlikāya paricchinditvā paññatto viya.  Saññatasamaṇassa vasitaṭṭhānaṁ, kassa bho vasitaṭṭhānanti pucchati.  Bhūnahunoti hatavaḍḍhino mariyādakārakassa.  Kasmā evamāha?  Chasu dvāresu vaḍḍhipaññāpanaladdhikattā.  Ayañhi tassa laddhi-- cakkhu brūhetabbaṁ vaḍḍhetabbaṁ, adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ, diṭṭhaṁ samatikkamitabbaṁ.  Sotaṁ brūhetabbaṁ vaḍḍhetabbaṁ, asutaṁ sotabbaṁ, sutaṁ samatikkamitabbaṁ.  Ghānaṁ brūhetabbaṁ vaḍḍhetabbaṁ, aghāyitaṁ ghāyitabbaṁ, ghāyitaṁ samatikkamitabbaṁ.  Jivhā brūhetabbā vaḍḍhetabbā, assāyitaṁ sāyitabbaṁ, sāyitaṁ samatikkamitabbaṁ.  Kāyo brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aphuṭṭhaṁ phusitabbaṁ, phuṭṭhaṁ samatikkamitabbaṁ.  Mano brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aviññātaṁ vijānitabbaṁ, viññātaṁ samatikkamitabbaṁ.  Evaṁ so chasu dvāresu vaḍḍhiṁ paññapeti.  Bhagavā pana-- 
 	“Cakkhunā saṁvaro sādhu, sādhu sotena saṁvaro; 
 	Ghānena saṁvaro sādhu, sādhu jivhāya saṁvaro.  
 	Kāyena saṁvaro sādhu, sādhu vācāya saṁvaro; 
 	Manasā saṁvaro sādhu, sādhu sabbattha saṁvaro.  
 	Sabbattha saṁvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī”ti.  (dha.pa.360-361)-- 
 Chasu (CS:pg.3.148) dvāresu saṁvaraṁ paññapeti.  Tasmā so “vaḍḍhihato samaṇo Gotamo mariyādakārako”ti maññamāno “bhūnahuno”ti āha.  
 Ariye ñāye dhamme kusaleti parisuddhe kāraṇadhamme anavajje.  Iminā kiṁ dasseti?  Evarūpassa nāma uggatassa paññātassa yasassino upari vācaṁ bhāsamānena vīmaṁsitvā upadhāretvā mukhe ārakkhaṁ ṭhapetvā bhāsitabbo  (MA.75./III,212.) hoti.  Tasmā mā sahasā abhāsi, mukhe ārakkhaṁ ṭhapehīti dasseti.  Evañhi no Sutte ocaratīti yasmā amhākaṁ Sutte evaṁ āgacchati, na mayaṁ mukhāruḷhicchāmattaṁ vadāma, Sutte ca nāma āgataṁ vadamānā kassa bhāyeyyāma, tasmā sammukhāpi naṁ vadeyyāmāti attho.  Appossukkoti mama rakkhanatthāya anussukko avāvaṭo hutvāti attho.  Vuttova naṁ vadeyyāti mayā vuttova hutvā apucchitova kathaṁ samuṭṭhāpetvā ambajambū-ādīni gahetvā viya apūrayamāno mayā kathitaniyāmena bhavaṁ bhāradvājo vadeyya, vadassūti attho.  
 208. Assosi khoti Satthā ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā māgaṇḍiyaṁ tattha āgataṁ addasa, dvinnaṁ janānaṁ bhāsamānānaṁ dibbasotena saddampi assosi.  Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattiyā vuṭṭhito.  Saṁviggoti pītisaṁvegena saṁviggo calito kampito.  Tassa kira etadahosi-- “neva māgaṇḍiyena samaṇassa Gotamassa ārocitaṁ, na mayā.  Amhe muñcitvā añño ettha tatiyopi natthi, suto bhavissati amhākaṁ saddo tikhiṇasotena purisenā”ti.  Athassa abbhantare pīti uppajjitvā navanavutilomakūpasahassāni uddhaggāni akāsi.  Tena vuttaṁ “saṁviggo lomahaṭṭhajāto”ti.  (MA.75./III,213.) Atha kho māgaṇḍiyo paribbājakoti paribbājakassa pabhinnamukhaṁ viya bījaṁ paripākagataṁ ñāṇaṁ, tasmā sannisīdituṁ asakkonto āhiṇḍamāno puna satthu santikaṁ āgantvā ekamantaṁ nisīdi.  Taṁ dassetuṁ “atha kho māgaṇḍiyo”ti-ādi vuttaṁ.  
 209. Satthā-- “evaṁ kira tvaṁ, māgaṇḍiya, maṁ avacā”ti avatvāva cakkhuṁ kho, māgaṇḍiyāti paribbājakassa dhammadesanaṁ ārabhi.  Tattha vasanaṭṭhānaṭṭhena (CS:pg.3.149) rūpaṁ cakkhussa ārāmoti cakkhu rūpārāmaṁ.  Rūpe ratanti rūparataṁ.  Rūpena cakkhu āmoditaṁ pamoditanti rūpasamuditaṁ.  Dantanti nibbisevanaṁ.  Guttanti gopitaṁ.  Rakkhitanti ṭhapitarakkhaṁ.  Saṁvutanti pihitaṁ.  Saṁvarāyāti pidhānatthāya.  
 210. Paricāritapubboti abhiramitapubbo.  Rūpapariḷāhanti rūpaṁ ārabbha uppajjanapariḷāhaṁ.  Imassa pana te, māgaṇḍiya, kimassa vacanīyanti imassa rūpaṁ pariggaṇhitvā arahattappattassa khīṇāsavassa tayā kiṁ vacanaṁ vattabbaṁ assa, vuḍḍhihato mariyādakārakoti idaṁ vattabbaṁ, na vattabbanti pucchati.  Na kiñci, bho Gotamāti, bho Gotama, kiñci vattabbaṁ natthi.  Sesadvāresupi eseva nayo.  
 211. Idāni yasmā tayā pañcakkhandhe pariggahetvā arahattappattassa khīṇāsavassa kiñci vattabbaṁ natthi, ahañca pañcakkhandhe pariggahetvā  (MA.75./III,214.) sabbaññutaṁ patto, tasmā ahampi te na kiñci vattabboti dassetuṁ ahaṁ kho panāti-ādimāha.  Tassa mayhaṁ māgaṇḍiyāti gihikāle attano sampattiṁ dassento āha.  Tattha vassikoti-ādīsu yattha sukhaṁ hoti vassakāle vasituṁ, ayaṁ vassiko.  Itaresupi eseva nayo.  Ayaṁ panettha vacanattho-- vassaṁ vāso vassaṁ, vassaṁ arahatīti vassiko.  Itaresupi eseva nayo.  
 Tattha vassiko pāsādo nāti-ucco hoti nātinīco, dvāravātapānānipissa nātitanūni nātibahūni, bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti.  Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravātapānāni tanukāni sukhumacchiddāni.  Uṇhapavesanatthāya bhittiniyūhāni nīharīyanti.  Bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhavīriyāni kambalādīni vaṭṭanti.  Khajjabhojjaṁ siniddhaṁ kaṭukasannissitañca.  Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti.  Dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajālāni bhavanti.  Bhūmattharaṇādīni dukūlamayāni vaṭṭanti, khajjabhojjāni madhurarasasītavīriyāni.  Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti.  Tesu tesu padesesu udakayantāni (CS:pg.3.150) karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti.  
 Bodhisattassa pana aṭṭhasatasuvaṇṇaghaṭe ca rajataghaṭe ca gandhodakassa pūretvā nīluppalagacchake katvā sayanaṁ parivāretvā ṭhapayiṁsu.  Mahantesu lohakaṭāhesu  (MA.75./III,215.) gandhakalalaṁ pūretvā nīluppalapadumapuṇḍarīkāni ropetvā utuggahaṇatthāya tattha tattha ṭhapesuṁ.  Sūriyarasmīhi pupphāni pupphanti.  Nānāvidhā bhamaragaṇā pāsādaṁ pavisitvā pupphesu rasaṁ gaṇhantā vicaranti.  Pāsādo atisugandho hoti.  Yamakabhittiyā antare lohanāḷiṁ ṭhapetvā navabhūmikapāsādassa upari ākāsaṅgaṇe ratanamaṇḍapamatthake sukhumacchiddakaṁ jālaṁ baddhaṁ ahosi.  Ekasmiṁ ṭhāne sukkhamahiṁsacammaṁ pasāreti.  Bodhisattassa udakakīḷanavelāya mahiṁsacamme pāsāṇaguḷe khipanti, meghathanitasaddo viya hoti.  Heṭṭhā yantaṁ parivattenti, udakaṁ abhiruhitvā jālamatthake patati, vassapatanasalilaṁ viya hoti.  Tadā bodhisatto nīlapaṭaṁ nivāseti, nīlapaṭaṁ pārupati, nīlapasādhanaṁ pasādheti.  Parivārāpissa cattālīsanāṭakasahassāni nīlavatthābharaṇāneva nīlavilepanāni hutvā mahāpurisaṁ parivāretvā ratanamaṇḍapaṁ gacchanti.  Divasabhāgaṁ udakakīḷaṁ kīḷanto sītalaṁ utusukhaṁ anubhoti.  
 Pāsādassa catūsu disāsu cattāro sarā honti.  Divākāle nānāvaṇṇasakuṇagaṇā pācīnasarato vuṭṭhāya viravamānā pāsādamatthakena pacchimasaraṁ gacchanti.  Pacchimasarato vuṭṭhāya pācīnasaraṁ, uttarasarato dakkhiṇasaraṁ, dakkhiṇasarato uttarasaraṁ gacchanti, antaravassasamayo viya hoti.  Hemantikapāsādo pana pañcabhūmiko ahosi, vassikapāsādo sattabhūmiko.  
 Nippurisehīti purisavirahitehi.  Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva  (MA.75./III,216.) Dovārikāpi itthiyova, nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova.  Rājā kira-- “tathārūpaṁ issariyasukhasampattiṁ anubhavamānassa purisaṁ disvā parisaṅkā uppajjati, sā me puttassa (CS:pg.3.151) mā ahosī”ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi.  Tāya ratiyā ramamānoti idaṁ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṁ sandhāya vuttaṁ.  
 212. Gahapati vā gahapatiputto vāti ettha yasmā khattiyānaṁ setacchattasmiṁyeva patthanā hoti, mahā ca nesaṁ papañco, brāhmaṇā mantehi atittā mante gavesantā vicaranti, gahapatino pana muddāgaṇanamattaṁ uggahitakālato paṭṭhāya sampattiṁyeva anubhavanti, tasmā khattiyabrāhmaṇe aggahetvā “gahapati vā gahapatiputto vā”ti āha.  Āvaṭṭeyyāti mānusakakāmahetu āvaṭṭo bhaveyyāti attho.  Abhikkantatarāti visiṭṭhatarā.  Paṇītatarāti atappakatarā.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Kusaggenudakamādāya, samudde udakaṁ mine; 
 	Evaṁ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike”ti.  (jā.2.21.389)-- 
 Samadhigayha tiṭṭhatīti dibbasukhaṁ gaṇhitvā tato visiṭṭhatarā hutvā tiṭṭhati.  
 Opammasaṁsandanaṁ panettha evaṁ veditabbaṁ-- gahapatissa pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtakālo viya bodhisattassa tīsu pāsādesu cattālīsasahassa-itthimajjhe modanakālo, tassa sucaritaṁ pūretvā sagge nibbattakālo viya bodhisattassa abhinikkhamanaṁ katvā bodhipallaṅke sabbaññutaṁ paṭividdhakālo  (MA.75./III,217.) tassa nandanavane sampattiṁ anubhavanakālo viya Tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, tassa mānusakānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ apatthanakālo viya Tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītināmentassa hīnajanasukhassa apatthanakāloti.  
 213. Sukhīti paṭhamaṁ dukkhito pacchā sukhito assa.  Serīti paṭhamaṁ vejjadutiyako pacchā serī ekako bhaveyya.  Sayaṁvasīti paṭhamaṁ vejjassa vase vattamāno vejjena nisīdāti vutte nisīdi, nipajjāti vutte nipajji, bhuñjāti vutte bhuñji, pivāti vutte pivi, pacchā sayaṁvasī jāto.  Yena kāmaṁ (CS:pg.3.152) gamoti paṭhamaṁ icchiticchitaṭṭhānaṁ gantuṁ nālattha, pacchā roge vūpasante vanadassana-giridassana-pabbatadassanādīsupi yenakāmaṁ gamo jāto, yattha yattheva gantuṁ icchati, tattha tattheva gaccheyya.  
 Etthāpi idaṁ opammasaṁsandanaṁ-- purisassa kuṭṭhikālo viya hi bodhisattassa agāramajjhe vasanakālo, aṅgārakapallaṁ viya ekaṁ kāmavatthu, dve kapallāni viya dve vatthūni, sakkassa pana devarañño aḍḍhateyyakoṭiyāni aṅgārakapallāni viya aḍḍhatiyanāṭakakoṭiyo, nakhehi vaṇamukhāni tacchetvā aṅgārakapalle paritāpanaṁ viya vatthupaṭisevanaṁ, bhesajjaṁ āgamma arogakālo viya kāmesu ādīnavaṁ nekkhamme ca ānisaṁsaṁ disvā nikkhamma Buddhabhūtakāle catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, aññaṁ kuṭṭhipurisaṁ disvā apatthanakālo viya tāya ratiyā vītināmentassa hīnajanaratiyā apatthanakāloti.  
 (MA.75./III,218.) 214. Upahatindriyoti kimirakuṭṭhena nāma upahatakāyappasādo.  Upahatindriyāti upahatapaññindriyā.  Te yathā so upahatakāyindriyo kuṭṭhī dukkhasamphassasmiṁyeva aggismiṁ sukhamiti viparītasaññaṁ paccalattha, evaṁ paññindriyassa upahatattā dukkhasamphassesveva kāmesu sukhamiti viparītasaññaṁ paccalatthuṁ.  
 215. Asucitarāni cevāti-ādīsu pakatiyāva tāni asucīni ca duggandhāni ca pūtīni ca, idāni pana asucitarāni ceva duggandhatarāni ca pūtitarāni ca honti.  Kācīti tassa hi paritāpentassa ca kaṇḍūvantassa ca pāṇakā anto pavisanti, duṭṭhalohitaduṭṭhapubbā paggharanti.  Evamassa kāci assādamattā hoti.  
 Ārogyaparamāti gāthāya ye keci dhanalābhā vā yasalābhā vā puttalābhā vā atthi, ārogyaṁ tesaṁ paramaṁ uttamaṁ, natthi tato uttaritaro lābhoti, ārogyaparamā lābhā.  Yaṁkiñci jhānasukhaṁ vā maggasukhaṁ vā phalasukhaṁ vā atthi, nibbānaṁ tattha paramaṁ, natthi tato uttaritaraṁ sukhanti nibbānaṁ paramaṁ sukhaṁ.  Aṭṭhaṅgiko maggānanti pubbabhāgamaggānaṁ pubbabhāgagamaneneva amatagāmīnaṁ aṭṭhaṅgiko khemo, natthi tato khemataro (CS:pg.3.153) añño maggo.  Atha vā khemaṁ amatagāminanti ettha khemantipi amatantipi nibbānasseva nāmaṁ.  Yāvatā puthusamaṇabrāhmaṇā parappavādā khemagāmino ca amatagāmino cāti laddhivasena gahitā, sabbesaṁ tesaṁ khema-amatagāmīnaṁ maggānaṁ aṭṭhaṅgiko paramo uttamoti ayamettha attho.  
 216. Ācariyapācariyānanti ācariyānañceva ācariyācariyānañca.  (MA.75./III,219.) Sametīti ekanāḷiyā mitaṁ viya ekatulāya tulitaṁ viya sadisaṁ hoti ninnānākaraṇaṁ.  Anomajjatīti pāṇiṁ heṭṭhā otārento majjati -- “idaṁ taṁ, bho Gotama, ārogyaṁ, idaṁ taṁ nibbānan”ti kālena sīsaṁ kālena uraṁ parimajjanto evamāha.  
 217. Chekanti sampannaṁ.  Sāhuḷicīrenāti kāḷakehi eḷakalomehi katathūlacīrena.  Saṅkāracoḷakenātipi vadanti.  Vācaṁ nicchāreyyāti kālena dasāya kālena ante kālena majjhe parimajjanto nicchāreyya, vadeyyāti attho.  Pubbakehesāti pubbakehi esa.  Vipassīpi hi Bhagavā …pe… Kassapopi Bhagavā catuparisamajjhe nisinno imaṁ gāthaṁ abhāsi, “atthanissitagāthā”ti mahājano uggaṇhi.  Satthari parinibbute aparabhāge paribbājakānaṁ antaraṁ paviṭṭhā.  Te potthakagataṁ katvā padadvayameva rakkhituṁ sakkhiṁsu.  Tenāha-- sā etarahi anupubbena puthujjanagāthāti.  
 218. Rogova bhūtoti rogabhūto.  Sesapadesupi eseva nayo.  Ariyaṁ cakkhunti parisuddhaṁ vipassanāñāṇañceva maggañāṇañca.  Pahotīti samattho.  Bhesajjaṁ kareyyāti uddhaṁvirecanaṁ adhovirecanaṁ añjanañcāti bhesajjaṁ kareyya.  
 219. Na cakkhūni uppādeyyāti yassa hi antarā pittasemhādipaliveṭhena  (MA.75./III,220.) cakkhupasādo upahato hoti, so chekaṁ vejjaṁ āgamma sappāyabhesajjaṁ sevanto cakkhūni uppādeti nāma.  Jaccandhassa pana (CS:pg.3.154) mātukucchiyaṁyeva vinaṭṭhāni, tasmā so na labhati.  Tena vuttaṁ “na cakkhūni uppādeyyā”ti.  
 220. Dutiyavāre jaccandhoti jātakālato paṭṭhāya pittādipaliveṭhena andho.  Amusminti tasmiṁ pubbe vutte.  Amittatopi daheyyāti amitto me ayanti evaṁ amittato ṭhapeyya.  Dutiyapadepi eseva nayo.  Iminā cittenāti vaṭṭe anugatacittena.  Tassa me upādānapaccayāti ekasandhi dvisaṅkhepo paccayākāro kathito, vaṭṭaṁ vibhāvitaṁ.  
 221. Dhammānudhammanti dhammassa anudhammaṁ anucchavikaṁ paṭipadaṁ.  Ime rogā gaṇḍā sallāti pañcakkhandhe dasseti.  Upādānanirodhāti vivaṭṭaṁ dassento āha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.76.)6.Sandakasuttavaṇṇanā 

 223. Evaṁ me sutanti Sandakasuttaṁ.  Tattha pilakkhaguhāyanti tassā guhāya dvāre pilakkharukkho ahosi, tasmā pilakkhaguhātveva saṅkhaṁ gatā.  Paṭisallānā vuṭṭhitoti vivekato vuṭṭhito.  Devakatasobbhoti vassodakeneva tinnaṭṭhāne jāto mahā-udakarahado.  Guhādassanāyāti ettha guhāti paṁsuguhā.  Sā unname  (MA.76./III,221.) udakamuttaṭṭhāne ahosi, ekato umaṅgaṁ katvā khāṇuke ca paṁsuñca nīharitvā anto thambhe ussāpetvā matthake padaracchannagehasaṅkhepena katā, tattha te paribbājakā vasanti.  Sā vassāne udakapuṇṇā tiṭṭhati, nidāghe tattha vasanti.  Taṁ sandhāya “guhādassanāyā”ti āha.  Vihāradassanatthañhi anamataggiyaṁ paccavekkhitvā1 samuddapabbatadassanatthaṁ vāpi gantuṁ vaṭṭatīti.  
 Unnādiniyāti (CS:pg.3.155) uccaṁ nadamānāya.  Evaṁ nadamānāya cassā uddhaṅgamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahāsaddoti uccāsaddamahāsaddo, tāya uccāsaddamahāsaddāya.  Tesaṁ paribbājakānaṁ pātova uṭṭhāya kattabbaṁ nāma cetiyavattaṁ vā bodhivattaṁ vā ācariyupajjhāyavattaṁ vā yonisomanasikāro vā natthi.  Tena te pātova uṭṭhāya bālātape nisinnā, sāyaṁ vā kathāya phāsukatthāya sannipatitā “imassa hattho sobhaṇo imassa pādo”ti evaṁ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha itthipurisadārakadārikāvaṇṇe vā aññaṁ vā kāmassādabhavassādādivatthuṁ ārabbha kathaṁ paṭṭhapetvā anupubbena rājakathādi-anekavidhaṁ tiracchānakathaṁ kathenti.  Sā hi aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṁ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā.  Tattha rājānaṁ ārabbha “mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṁmahānubhāvo”ti-ādinā nayena pavattā kathā rājakathā.  Esa nayo corakathādīsu.  
 Tesu “asuko rājā abhirūpo dassanīyo” (MA.76./III,222.) ti-ādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti.  “Sopi nāma evaṁ mahānubhāvo khayaṁ gato”ti evaṁ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati.  Coresupi “mūladevo evaṁmahānubhāvo, meghamālo evaṁmahānubhāvo”ti tesaṁ kammaṁ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā.  Yuddhepi bhāratayuddhādīsu “asukena asuko evaṁ mārito evaṁ viddho”ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā.  “Tepi nāma khayaṁ gatā”ti evaṁ pavattā pana sabbattha kathā kammaṭṭhānameva hoti.  Apica annādīsu “evaṁ vaṇṇavantaṁ gandhavantaṁ rasavantaṁ phassasampannaṁ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā”ti kāmassādavasena kathetuṁ na vaṭṭati, sātthakaṁ pana katvā-- “pubbe evaṁ vaṇṇādisampannaṁ annaṁ pānaṁ vatthaṁ sayanaṁ mālaṁ gandhaṁ sīlavantānaṁ adamha, cetiye pūjaṁ akarimhā”ti kathetuṁ vaṭṭati.  
 Ñātikathādīsupi “amhākaṁ ñātakā sūrā samatthā”ti vā “pubbe mayaṁ evaṁ vicitrehi yānehi carimhā”ti vā assādavasena vattuṁ na vaṭṭati, sātthakaṁ pana katvā “tepi no ñātakā khayaṁ gatā”ti vā “pubbe mayaṁ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā”ti vā kathetabbā.  Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā “asukagāmavāsino sūrā samatthā”ti vā evaṁ assādavasena na vaṭṭati, sātthakaṁ pana katvā saddhā pasannāti (CS:pg.3.156) vā khayavayaṁ gatāti vā vattuṁ vaṭṭati.  Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo.  Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṁ gatāti evameva vaṭṭati.  (MA.76./III,223) Sūrakathāpi nandimitto nāma yodho sūro ahosīti assādavaseneva na vaṭṭati, saddho pasanno ahosi khayaṁ gatoti evameva vaṭṭati.  Visikhākathāpi asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthāti assādavaseneva na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṁ gatā iccevaṁ vaṭṭati.  
 Kumbhaṭṭhānakathāti kumbhaṭṭhāna-udakatitthakathā vā vuccati kumbhadāsikathā vā.  Sāpi “pāsādikā naccituṁ gāyituṁ chekā”ti assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannāti-ādinā nayeneva vaṭṭati.  Pubbapetakathāti atītañātikathā.  Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo.  
 Nānattakathāti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā.  Lokakkhāyikāti ayaṁ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito, kākā setā aṭṭhīnaṁ setattā, bakā rattā lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.  
 Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro, sāgaradevena khaṇitattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā.  Iti bhavo, iti abhavoti yaṁ vā taṁ vā niratthakakāraṇaṁ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.  Ettha ca bhavoti sassataṁ, abhavoti ucchedaṁ.  Bhavoti vaḍḍhi, (MA.76./III,224.)abhavoti hāni.  Bhavoti kāmasukhaṁ, abhavoti attakilamatho.  Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṁ bāttiṁsatiracchānakathā nāma hoti.  Evarūpiṁ tiracchānakathaṁ kathentiyā nisinno hoti.  
 Tato sandako paribbājako te paribbājake oloketvā-- “ime paribbājakā ativiya aññamaññaṁ agāravā appatissā, mayañca samaṇassa (CS:pg.3.157) Gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno.  Sace pana imaṁ ṭhānaṁ samaṇo Gotamo Gotamasāvako vā gihi-upaṭṭhākopi vāssa āgaccheyya, ativiya lajjanīyaṁ bhavissati.  Parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī”ti ito cito ca vilokento theraṁ addasa.  Tena vuttaṁ addasā kho sandako paribbājako …pe… tuṇhī ahesunti.  
 Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi.  Yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṁ ṭhapesi.  Yathā nāma parisamajjhaṁ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṁ nivāsanaṁ saṇṭhapeti, pārupanaṁ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṁ puñchati, evamassā vajjapaṭicchādanatthaṁ “appasaddā bhonto”ti sikkhāpento yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṁ ṭhapesīti attho.  Appasaddakāmāti appasaddaṁ icchanti, ekakā nisīdanti, ekakā tiṭṭhanti, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpenti.  Appasaddavinītāti appasaddena niravena Buddhena vinītā.  (MA.76./III,225) Appasaddassa vaṇṇavādinoti yaṁ ṭhānaṁ appasaddaṁ nissaddaṁ.  Tassa vaṇṇavādino.  Upasaṅkamitabbaṁ maññeyyāti idhāgantabbaṁ maññeyya.  
 Kasmā panesa therassa upasaṅkamanaṁ paccāsīsatīti.  Attano vuddhiṁ patthayamāno.  Paribbājakā kira Buddhesu vā Buddhasāvakesu vā attano santikaṁ āgatesu-- “Ajja amhākaṁ santikaṁ samaṇo Gotamo āgato, Sāriputto āgato, na kho panete yassa vā tassa vā santikaṁ gacchanti, passatha amhākaṁ uttamabhāvan”ti attano upaṭṭhākānaṁ santike attānaṁ ukkhipanti ucce ṭhāne ṭhapenti.  Bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṁ vāyamanti.  Te kira Bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṁ vadanti-- “tumhākaṁ Satthā bhavaṁ Gotamopi Gotamassa sāvakāpi amhākaṁ santikaṁ āgacchanti, mayaṁ aññamaññaṁ samaggā.  Tumhe pana amhe akkhīhi passituṁ na icchatha, sāmīcikammaṁ na karotha, kiṁ vo amhehi aparaddhan”ti.  Appekacce manussā-- “Buddhāpi etesaṁ santikaṁ gacchanti, kiṁ amhākan”ti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti.  Tuṇhī ahesunti sandakaṁ parivāretvā nissaddā nisīdiṁsu.  
 224. Svāgataṁ bhoto Ānandassāti su-āgamanaṁ bhoto Ānandassa.  Bhavante hi no āgate Ānando hoti, gate sokoti (CS:pg.3.158) dīpeti.  Cirassaṁ khoti piyasamudācāravacanametaṁ.  Thero pana kālena kālaṁ paribbājakārāmaṁ cārikatthāya gacchatīti purimagamanaṁ gahetvā evamāha.  Evañca pana vatvā na mānatthaddho hutvā nisīdi, attano pana āsanā vuṭṭhāya taṁ āsanaṁ papphoṭetvā theraṁ āsanena nimantento nisīdatu bhavaṁ Ānando, idamāsanaṁ paññattanti āha.  
 (MA.76./III,226.) Antarākathā vippakatāti nisinnānaṁ vo ārambhato paṭṭhāya yāva mamāgamanaṁ etasmiṁ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṁ na gatāti pucchati.  
 Atha paribbājako “niratthakakathāva esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṁ purato vattabbataṁ arahatī”ti dīpento tiṭṭhatesā, bhoti-ādimāha.  Nesā bhototi sace bhavaṁ sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṁ panimāya attho natthi.  Bhoto pana āgamanaṁ labhitvā aññadeva sukāraṇaṁ kathaṁ sotukāmamhāti dīpeti.  Tato dhammadesanaṁ yācanto sādhu vata bhavantaṁ ye vāti-ādimāha.  Tattha ācariyaketi ācariyasamaye.  Anassāsikānīti assāsavirahitāni.  Sasakkanti ekaṁsatthe nipāto, viññū puriso ekaṁseneva na vaseyyāti attho.  Vasanto ca nārādheyyāti na sampādeyya, na paripūreyyāti vuttaṁ hoti.  Ñāyaṁ dhammaṁ kusalanti kāraṇabhūtaṁ anavajjaṭṭhena kusalaṁ dhammaṁ.  
 225. Idhāti imasmiṁ loke.  Natthi dinnanti-ādīni Sāleyyakasutte (ma.ni.1.440) vuttāni.  Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo.  Pathavī pathavīkāyanti ajjhattikā pathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṁ.  (MA.76./III,227.) Anupetīti anuyāti.  Anupagacchatīti tasseva vevacanaṁ, anugacchatītipi attho, ubhayenāpi upeti upagacchatīti dasseti.  Āpādīsupi eseva nayo.  Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṁ pakkhandanti.  Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho.  Yāvāḷāhanāti yāva susānā.  Padānīti ayaṁ evaṁ sīlavā ahosi, evaṁ dussīloti-ādinā nayena pavattāni (CS:pg.3.159) guṇapadāni.  Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṁ.  Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho.  
 Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi.  Āhutiyoti yaṁ paheṇakasakkārādibhedaṁ dinnadānaṁ, sabbaṁ taṁ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṁ phaladāyakaṁ hutvā gacchatīti attho.  Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- bālehi abuddhīhi paññattamidaṁ dānaṁ, na paṇḍitehi.  Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dasseti.  Atthikavādanti atthi dinnaṁ dinnaphalanti imaṁ atthikavādaṁyeva vadanti tesaṁ tucchaṁ vacanaṁ musāvilāpo.  (MA.76./III,228.) Bāle ca paṇḍite cāti bālā ca paṇḍitā ca.  
 Akatena me ettha katanti mayhaṁ akateneva samaṇakammena ettha etassa samaye kammaṁ kataṁ nāma hoti, avusiteneva brahmacariyena vusitaṁ nāma hoti.  Etthāti etasmiṁ samaṇadhamme.  Samasamāti ativiya samā, samena vā guṇena samā.  Sāmaññaṁ pattāti samānabhāvaṁ pattā.  
 226. Karatoti-ādīni Apaṇṇakasutte vuttāni.  Tathā natthi hetūti-ādīni.  
 228. Catutthabrahmacariyavāse akaṭāti akatā.  Akaṭavidhāti akatavidhānā, evaṁ karohīti kenaci kārāpitā na hontīti attho.  Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā.  Animmātāti animmāpitā.  Keci animmitabbāti padaṁ vadanti, taṁ neva pāḷiyaṁ, na Aṭṭhakathāyaṁ sandissati.  Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā, kassaci ajanakāti attho.  Etena pathavīkāyādīnaṁ rūpādijanakabhāvaṁ paṭikkhipati.  Pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā.  Īsikaṭṭhāyiṭṭhitāti muñje īsikā viya ṭhitā.  Tatrāyamadhippāyo-- yamidaṁ jāyatīti vuccati, taṁ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamatīti.  “Esikaṭṭhāyiṭṭhitā” (MA.76./III,229.) tipi pāṭho, sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṁ ṭhitāti attho.  Ubhayenapi tesaṁ vināsābhāvaṁ dīpeti.  Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti.  Na vipariṇāmentīti pakatiṁ na jahanti.  Na aññamaññaṁ byābādhentīti aññamaññaṁ na upahananti.  Nālanti na samatthā.  
 Pathavīkāyoti-ādīsu (CS:pg.3.160) pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā.  Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu.  Natthi hantā vāti hantuṁ vā ghātetuṁ vā sotuṁ vā sāvetuṁ vā jānituṁ vā jānāpetuṁ vā samattho nāma natthīti dīpeti.  Sattannaṁtveva kāyānanti yathā muggarāsi-ādīsu pahaṭaṁ satthaṁ muggarāsi-ādīnaṁ antarena pavisati, evaṁ sattannaṁ kāyānaṁ antarena chiddena vivarena satthaṁ pavisati.  Tattha “Ahaṁ imaṁ jīvitā voropemī”ti kevalaṁ saññāmattameva hotīti dasseti.  Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṁ (MA.76./III,230.) uttamayonīnaṁ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni.  Pañca ca kammuno satānīti pañca kammasatāni ca, kevalaṁ takkamattakena niratthakaṁ diṭṭhiṁ dīpeti.  Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānīti-ādīsupi eseva nayo.  Keci panāhu pañca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati.  Tīṇīti kāyakammādivasenāti.  Kamme ca aḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṁ upaḍḍhakammanti.  Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati.  Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṁ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṁ pana aññe dve ajānanto evamāha.  Chaḷābhijātiyo Apaṇṇakasutte vitthāritā.  
 Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṁsakabhūmi ujugatabhūmi sekkhabhūmi samaṇabhūmi jinabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati.  Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā.  Ayaṁ mandabhūmīti vadati.  Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṁ rodanti ceva viravanti (MA.76./III,231.) ca.  Sugatito āgatā taṁ anussaritvā anussaritvā hasanti.  Ayaṁ khiḍḍābhūmi nāma.  Mātāpitūnaṁ hatthaṁ vā pādaṁ vā mañcaṁ vā pīṭhaṁ vā gahetvā bhūmiyaṁ padanikkhipanaṁ vīmaṁsakabhūmi nāma.  Padasāva gantuṁ samatthakālo ujugatabhūmi nāma.  Sippānaṁ sikkhanakālo sekkhabhūmi nāma.  Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma.  Ācariyaṁ sevitvā jānanakālo jinabhūmi nāma.  Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṁ alābhiṁ samaṇaṁ pannabhūmīti vadati.  
 Ekūnapaññāsa (CS:pg.3.161) ājīvasateti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni.  Paribbājakasateti paribbājakapabbajjasatāni.  Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni.  Vīse indriyasateti vīsa indriyasatāni.  Tiṁse nirayasateti tiṁsa nirayasatāni.  Rajodhātuyoti raja-okiraṇaṭṭhānāni.  Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati.  Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabha-ajapasumigamahiṁse sandhāya vadati.  Asaññīgabbhāti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati.  Nigaṇṭhigabbhāti nigaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati.  Satta devāti bahū devā, so pana sattāti vadati.  (MA.76./III,232.) Mānusāpi anantā, so sattāti vadati.  Satta pisācāti pisācā mahantā, sattāti vadati.  
 Sarāti mahāsarā.  Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhapapātakuḷira-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati.  Pavuṭāti gaṇṭhikā.  Papātāti mahāpapātā.  Papātasatānīti khuddakapapātasatāni.  Supināti mahāsupinā.  Supinasatānīti khuddakasupinasatāni.  Mahākappinoti Mahākappānaṁ.  Ettha ekamhā sarā vassasate vassasate kusaggena ekaṁ udakabinduṁ nīharitvā nīharitvā sattakkhattuṁ tamhi sare nirudake kate eko Mahākappoti vadati.  Evarūpānaṁ Mahākappānaṁ caturāsītisatasahassāni khepetvā bālā ca paṇḍitā ca dukkhassantaṁ karontīti ayamassa laddhi.  Paṇḍitopi kira antarā sujjhituṁ na sakkoti, bālopi tato uddhaṁ na gacchati.  
 Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci.  Vatenāti tādisena vatena.  Tapenāti tapokammena.  Aparipakkaṁ paripāceti nāma yo “Ahaṁ paṇḍito”ti antarā visujjhati.  (MA.76./III,233.) Paripakkaṁ phussa phussa byantiṁ karoti nāma yo “Ahaṁ bālo”ti vuttaparimāṇaṁ kālaṁ atikkamitvā yāti.  Hevaṁ natthīti evaṁ natthi.  Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti.  Doṇamiteti doṇena mitaṁ viya.  Sukhadukkheti sukhadukkhaṁ.  Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto.  Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni.  Na saṁsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho.  Ukkaṁsāvakaṁseti ukkaṁsāvakaṁsā, hāpanavaḍḍhanānamevetaṁ vevacanaṁ.  Idāni tamatthaṁ upamāya sādhento (CS:pg.3.162) seyyathāpi nāmāti-ādimāha.  Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷaṁ.  Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṁ suttapamāṇena nibbeṭhiyamānaṁ gacchati, Sutte khīṇe tattha tiṭṭhati na gacchati.  Evamevaṁ vuttakālato uddhaṁ na gacchatīti dasseti.  
 229. Kimidanti kimidaṁ tava aññāṇaṁ, kiṁ sabbaññu nāma tvanti evaṁ puṭṭho samāno niyativāde pakkhipanto suññaṁ me agāranti-ādimāha.  
 230. Anussaviko hotīti anussavanissito hoti.  Anussavasaccoti savanaṁ saccato gahetvā ṭhito.  Piṭakasampadāyāti vaggapaṇṇāsakāya piṭakaganthasampattiyā.  
 232. Mandoti mandapañño.  Momūhoti atimūḷho.  Vācāvikkhepaṁ āpajjatīti vācāya vikkhepaṁ āpajjati.  Kīdisaṁ?  Amarāvikkhepaṁ, apariyantavikkhepanti attho.  (MA.76./III,234) Atha vā amarā nāma macchajāti.  Sā ummujjananimmujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṁ na sakkāti evameva ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṁ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati.  Taṁ amarāvikkhepaṁ.  
 Evantipi me noti-ādīsu idaṁ kusalanti puṭṭho “evantipi me no”ti vadati, tato kiṁ akusalanti vutte “tathātipi me no”ti vadati, kiṁ ubhayato aññathāti vutte “aññathātipi me no”ti vadati, tato tividhenāpi na hotīti te laddhīti vutte “notipi me no”ti vadati, tato kiṁ no noti te laddhīti vutte “no notipi me no”ti vikkhepamāpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.  Nibbijja pakkamatīti attanopi esa Satthā avassayo bhavituṁ na sakkoti, mayhaṁ kiṁ sakkhissatīti nibbinditvā pakkamati.  Purimesupi anassāsikesu eseva nayo.  
 234. Sannidhikārakaṁ kāme paribhuñjitunti yathā pubbe gihibhūto sannidhiṁ katvā vatthukāme paribhuñjati, evaṁ tilataṇḍulasappinavanītādīni sannidhiṁ katvā idāni paribhuñjituṁ abhabboti attho.  Nanu ca khīṇāsavassa vasanaṭṭhāne (CS:pg.3.163) tilataṇḍulādayo paññāyantīti.  No na paññāyanti, na panesa te attano atthāya ṭhapeti, aphāsukapabbajitādīnaṁ atthāya ṭhapeti.  (MA.76./III,235.) Anāgāmissa kathanti.  Tassāpi pañca kāmaguṇā sabbasova pahīnā, dhammena pana laddhaṁ vicāretvā paribhuñjati.  
 236. Puttamatāya puttāti so kira imaṁ dhammaṁ sutvā ājīvakā matā nāmāti saññī hutvā evamāha.  Ayañhettha attho-- ājīvakā matā nāma, tesaṁ mātā puttamatā hoti, iti ājīvakā puttamatāya puttā nāma honti.  Samaṇe Gotameti samaṇe Gotame brahmacariyavāso atthi, aññattha natthīti dīpeti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Sandakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.77.)7.Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā 

 237. Evaṁ me sutanti Mahāsakuludāyisuttaṁ.  Tattha moranivāpeti tasmiṁ ṭhāne morānaṁ abhayaṁ ghosetvā bhojanaṁ adaṁsu.  Tasmā taṁ ṭhānaṁ moranivāpoti saṅkhaṁ gataṁ.  Annabhāroti ekassa paribbājakassa nāmaṁ.  Tathā varadharoti.  Aññe cāti na kevalaṁ ime tayo, aññepi abhiññātā bahū paribbājakā.  Appasaddassa vaṇṇavādīti idha appasaddavinītoti avatvāva idaṁ vuttaṁ.  Kasmā?  Na hi Bhagavā aññena vinītoti.  
 238. Purimānīti hiyyodivasaṁ upādāya purimāni nāma honti, tato paraṁ purimatarāni.  Kutūhalasālāyanti kutūhalasālā nāma paccekasālā natthi, yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṁ kathaṁ pavattenti, sā bahūnaṁ -- “Ayaṁ kiṁ (MA.77./III,236.) vadati ayaṁ kiṁ vadatī”ti kutūhaluppattiṭṭhānato “kutūhalasālā”ti vuccati.  “Kotūhalasālā”tipi pāṭho.  Lābhāti ye evarūpe samaṇabrāhmaṇe daṭṭhuṁ pañhaṁ pucchituṁ (CS:pg.3.164) dhammakathaṁ vā nesaṁ sotuṁ labhanti, tesaṁ Aṅgamagadhānaṁ ime lābhāti attho.  
 Saṅghinoti-ādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṁ atthīti saṅghino.  Sveva gaṇo etesaṁ atthīti gaṇino.  Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā.  Ñātāti paññātā pākaṭā.  Yathābhuccaguṇehi ceva ayathābhūtaguṇehi ca samuggato yaso etesaṁ atthīti yasassino.  Pūraṇādīnañhi “Appiccho santuṭṭho, appicchatāya vatthampi na nivāsetī”ti-ādinā nayena yaso samuggato, Tathāgatassa “itipi so Bhagavā”ti-ādīhi yathābhūtaguṇehi.  Titthakarāti laddhikarā.  Sādhusammatāti ime sādhū sundarā sappurisāti evaṁ sammatā.  Bahujanassāti assutavato ceva andhabālaputhujjanassa vibhāvino ca paṇḍitajanassa.  Tattha titthiyā bālajanassa evaṁ sammatā, Tathāgato paṇḍitajanassa.  Iminā nayena pūraṇo Kassapo saṅghīti-ādīsu attho veditabbo.  Bhagavā pana yasmā aṭṭhatiṁsa ārammaṇāni vibhajanto bahūni nibbāna-otaraṇatitthāni akāsi, tasmā “titthakaro”ti vattuṁ vaṭṭati.  
 Kasmā panete sabbepi tattha osaṭāti?  Upaṭṭhākarakkhaṇatthañceva lābhasakkāratthañca.  Tesañhi evaṁ hoti-- “Amhākaṁ upaṭṭhākā samaṇaṁ Gotamaṁ saraṇaṁ gaccheyyuṁ, te ca rakkhissāma.  Samaṇassa ca Gotamassa upaṭṭhāke sakkāraṁ karonte disvā amhākampi upaṭṭhākā (MA.77./III,237.) amhākaṁ sakkāraṁ karissantī”ti.  Tasmā yattha yattha Bhagavā osarati, tattha tattha sabbe osaranti.  
 239. Vādaṁ āropetvāti vāde dosaṁ āropetvā.  Apakkantāti, apagatā, keci disaṁ pakkantā, keci gihibhāvaṁ pattā, keci imaṁ sāsanaṁ āgatā.  Sahitaṁ meti mayhaṁ vacanaṁ sahitaṁ siliṭṭhaṁ, atthayuttaṁ kāraṇayuttanti attho.  Asahitaṁ teti tuyhaṁ vacanaṁ asahitaṁ.  Adhiciṇṇaṁ te viparāvattanti yaṁ tuyhaṁ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṁ, taṁ mayhaṁ ekavacaneneva viparāvattaṁ viparivattitvā ṭhitaṁ, na kiñci jātanti attho.  Āropito te vādoti mayā tava vāde doso (CS:pg.3.165) āropito.  Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṁ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho.  Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṁ pahosi, idāneva nibbeṭhehi.  Dhammakkosenāti sabhāvakkosena.  
 240. Taṁ no sossāmāti taṁ amhākaṁ desitaṁ dhammaṁ suṇissāma.  Khuddamadhunti khuddakamakkhikāhi kataṁ daṇḍakamadhuṁ.  Anelakanti niddosaṁ apagatamacchikaṇḍakaṁ.  Pīḷeyyāti dadeyya.  Paccāsīsamānarūpoti pūretvā nu kho no bhojanaṁ dassatīti bhājanahattho paccāsīsamāno paccupaṭṭhito assa.  (MA.77./III,238.) Sampayojetvāti appamattakaṁ vivādaṁ katvā.  
 241. Itarītarenāti lāmakalāmakena.  Pavivittoti idaṁ paribbājako kāyavivekamattaṁ sandhāya vadati, Bhagavā pana tīhi vivekehi vivittova.  
 242. Kosakāhārāpīti dānapatīnaṁ ghare aggabhikkhāṭhapanatthaṁ khuddakasarāvā honti, dānapatino aggabhattaṁ vā tattha ṭhapetvā bhuñjanti, pabbajite sampatte taṁ bhattaṁ tassa denti.  Taṁ sarāvakaṁ kosakoti vuccati.  Tasmā ye ca ekeneva bhattakosakena yāpenti, te kosakāhārāti.  Beluvāhārāti beluvamattabhattāhārā.  Samatittikanti oṭṭhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāsamaṁ Iminā dhammenāti iminā appāhāratādhammena.  Ettha pana sabbākāreneva Bhagavā anappāhāroti na vattabbo.  Padhānabhūmiyaṁ chabbassāni appāhārova ahosi, verañjāyaṁ tayo māse patthodaneneva yāpesi pālileyyakavanasaṇḍe tayo māse bhisamuḷāleheva yāpesi.  (MA.77./III,239.) Idha pana etamatthaṁ dasseti-- “Ahaṁ ekasmiṁ kāle appāhāro ahosiṁ, mayhaṁ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṁ dhutaṅgaṁ na bhindantī”ti.  Tasmā yadi te iminā dhammena sakkareyyuṁ, mayā hi te visesatarā.  Añño ceva pana dhammo atthi, yena maṁ te sakkarontīti dasseti.  Iminā nayena sabbavāresu yojanā veditabbā.  
 Paṁsukūlikāti (CS:pg.3.166) samādinnapaṁsukūlikaṅgā.  Lūkhacīvaradharāti satthasuttalūkhāni cīvarāni dhārayamānā.  Nantakānīti antavirahitāni vatthakhaṇḍāni, yadi hi nesaṁ anto bhaveyya, pilotikāti saṅkhaṁ gaccheyyuṁ.  Uccinitvāti phāletvā dubbalaṭṭhānaṁ pahāya thiraṭṭhānameva gahetvā.  Alābulomasānīti alābulomasadisasuttāni sukhumānīti dīpeti.  Ettāvatā ca Satthā cīvarasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo.  Atimuttakasusānato hissa puṇṇadāsiyā pārupitvā pātitasāṇapaṁsukūlaṁ gahaṇadivase udakapariyantaṁ katvā mahāpathavī akampi.  Idha pana etamatthaṁ dasseti-- “Ahaṁ ekasmiṁyeva kāle paṁsukūlaṁ gaṇhiṁ, mayhaṁ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṁ dhutaṅgaṁ na bhindantī”ti.  
 (MA.77./III,240.) Piṇḍapātikāti atirekalābhaṁ paṭikkhipitvā samādinnapiṇḍapātikaṅgā.  Sapadānacārinoti loluppacāraṁ paṭikkhipitvā samādinnasapadānacārā.  Uñchāsake vate ratāti uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṁ pakativate ratā, uccanīcagharadvāraṭṭhāyino hutvā kabaramissakaṁ bhattaṁ saṁharitvā paribhuñjantīti attho.  Antaragharanti Brahmāyusutte ummārato paṭṭhāya antaragharaṁ, idha indakhīlato paṭṭhāya adhippetaṁ.  Ettāvatā ca Satthā piṇḍapātasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, appāhāratāya vuttaniyāmeneva pana sabbaṁ vitthāretabbaṁ.  Idha pana etamatthaṁ dasseti -- “Ahaṁ ekasmiṁyeva kāle nimantanaṁ na sādayiṁ, mayhaṁ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṁ dhutaṅgaṁ na bhindantī”ti.
 Rukkhamūlikāti channaṁ paṭikkhipitvā samādinnarukkhamūlikaṅgā.  Abbhokāsikāti channañca rukkhamūlañca paṭikkhipitvā samādinna-abbhokāsikaṅgā.  Aṭṭhamāseti hemantagimhike māse.  Antovasse pana cīvarānuggahatthaṁ channaṁ pavisanti.  Ettāvatā ca Satthā senāsanasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, senāsanasantoso (MA.77./III,241.) panassa chabbassikamahāpadhānena ca pālileyyakavanasaṇḍena ca dīpetabbo.  Idha pana etamatthaṁ dasseti-- “Ahaṁ ekasmiṁyeva kāle channaṁ na pāvisiṁ, mayhaṁ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṁ dhutaṅgaṁ na bhindantī”ti.  
 Āraññikāti (CS:pg.3.167) gāmantasenāsanaṁ paṭikkhipitvā samādinna-āraññikaṅgā.  Saṅghamajjhe osarantīti abaddhasīmāya kathitaṁ, baddhasīmāyaṁ pana vasantā attano vasanaṭṭhāneyeva uposathaṁ karonti.  Ettāvatā ca Satthā no pavivittoti na vattabbo, “icchāmahaṁ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṁ paṭisalliyitun”ti (pārā.162 565) evañhissa paviveko paññāyati.  Idha pana etamatthaṁ dasseti “Ahaṁ ekasmiṁyeva tathārūpe kāle paṭisalliyiṁ, mayhaṁ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṁ dhutaṅgaṁ na bhindantī”ti.  Mamaṁ sāvakāti maṁ sāvakā.  
 244. Sanidānanti sappaccayaṁ.  Kiṁ pana appaccayaṁ nibbānaṁ na desetīti.  No na deseti, sahetukaṁ pana taṁ desanaṁ katvā deseti, no ahetukanti.  Sappāṭihāriyanti purimassevetaṁ vevacanaṁ, sakāraṇanti attho.  Taṁ vatāti ettha vatāti nipātamattaṁ.  
 245. Anāgataṁ vādapathanti ajja ṭhapetvā sve vā punadivase vā aḍḍhamāse vā māse vā saṁvacchare vā tassa tassa pañhassa upari āgamanavādapathaṁ.  (MA.77./III,242.) Na dakkhatīti yathā saccako nigaṇṭho attano niggahaṇatthaṁ āgatakāraṇaṁ visesetvā vadanto na addasa, evaṁ na dakkhatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.  Sahadhammenāti sakāraṇena.  Antarantarā kathaṁ opāteyyunti mama kathāvāraṁ pacchinditvā antarantare attano kathaṁ paveseyyunti attho.  Na kho panāhaṁ, Udāyīti, Udāyi, ahaṁ ambaṭṭhasoṇadaṇḍakūṭadantasaccakanigaṇṭhādīhi saddhiṁ mahāvāde vattamānepi-- “Aho vata me ekasāvakopi upamaṁ vā kāraṇaṁ vā āharitvā dadeyyā”ti evaṁ sāvakesu anusāsaniṁ na paccāsīsāmi.  Mamayevāti evarūpesu ṭhānesu sāvakā mamayeva anusāsaniṁ ovādaṁ paccāsīsanti.  
 246. Tesāhaṁ cittaṁ ārādhemīti tesaṁ ahaṁ tassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ gaṇhāmi sampādemi paripūremi, aññaṁ puṭṭho aññaṁ na byākaromi, ambaṁ puṭṭho labujaṁ viya labujaṁ vā puṭṭho ambaṁ viya.  Ettha ca “adhisīle sambhāventī”ti vuttaṭṭhāne Buddhasīlaṁ nāma kathitaṁ, “abhikkante ñāṇadassane (CS:pg.3.168) sambhāventī”ti vuttaṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṁ, “adhipaññāya sambhāventī”ti vuttaṭṭhāne ṭhānuppattikapaññā, “yena dukkhenā”ti vuttaṭṭhāne saccabyākaraṇapaññā.  Tattha sabbaññutaññāṇañca saccabyākaraṇapaññañca (MA.77./III,243.) ṭhapetvā avasesā paññā adhipaññaṁ bhajati.  
 247. Idāni tesaṁ tesaṁ visesādhigamānaṁ paṭipadaṁ ācikkhanto puna caparaṁ Udāyīti-ādimāha.  Tattha abhiññāvosānapāramippattāti abhiññāvosānasaṅkhātañceva abhiññāpāramīsaṅkhātañca arahattaṁ pattā.  
 Sammappadhāneti upāyapadhāne.  Chandaṁ janetīti kattukamyatākusalacchandaṁ janeti.  Vāyamatīti vāyāmaṁ karoti.  Vīriyaṁ ārabhatīti vīriyaṁ pavatteti.  Cittaṁ paggaṇhātīti cittaṁ ukkhipati.  Padahatīti upāyapadhānaṁ karoti.  Bhāvanāya pāripūriyāti vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṁ.  Apicettha-- “yā ṭhiti, so asammoso …pe… yaṁ vepullaṁ, sā bhāvanāpāripūrī”ti (vibha.406) evaṁ purimaṁ purimassa pacchimaṁ pacchimassa atthotipi veditabbaṁ.  
 Imehi pana sammappadhānehi kiṁ kathitaṁ?  Kassapasaṁyuttapariyāyena sāvakassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā.  Vuttañhetaṁ tattha-- 
 (MA.77./III,244.) “Cattārome āvuso, sammappadhānā.  Katame cattāro?  Idhāvuso, bhikkhu, anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṁvatteyyunti ātappaṁ karoti.  Uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṁvatteyyunti ātappaṁ karoti.  Anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṁvatteyyunti ātappaṁ karoti.  Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṁvatteyyunti ātappaṁ karotī”ti (saṁ.ni.2.145).
 Ettha ca pāpakā akusalāti lobhādayo veditabbā.  Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca, uppannā kusalā nāma samathavipassanāva.  Maggo pana sakiṁ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṁvattanako (CS:pg.3.169) nāma natthi.  So hi phalassa paccayaṁ datvāva nirujjhati.  Purimasmimpi vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṁ, taṁ pana na yuttaṁ.  
 Tattha “uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṁvattantī”ti atthassa āvibhāvatthamidaṁ vatthu-- eko kira Khīṇāsavatthero “Mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī”ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṁ janapadato mahāvihāraṁ āgantvā vihārapariveṇaṁ pāvisi.  Sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṁ vandamāne cetiyaṁ vandanatthāya na nikkhami.  Kasmā?  Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṁ gāravaṁ hoti.  Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkamante manussānaṁ sāyamāsabhuttavelāyaṁ sāmaṇerampi ajānāpetvā “cetiyaṁ vandissāmī”ti ekakova nikkhami.  (MA.77./III,245) Sāmaṇero “Kiṁ nu kho thero avelāya ekakova gacchati, jānissāmī”ti upajjhāyassa padānupadiko nikkhami.  Thero anāvajjanena tassa āgamanaṁ ajānanto dakkhiṇadvārena cetiyaṅgaṇaṁ āruhi.  Sāmaṇeropi anupadaṁyeva āruḷho.  
 Mahāthero mahācetiyaṁ ulloketvā Buddhārammaṇaṁ pītiṁ gahetvā sabbaṁ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho cetiyaṁ vandati.  Sāmaṇero therassa vandanākāraṁ disvā “upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati, kiṁ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṁ kareyyā”ti cintesi.  Thero vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṁ ṭhapetvā mahācetiyaṁ ulloketvā ṭhito.  Sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṁ jānāpesi.  Thero parivattetvā olokento “kadā āgatosī”ti pucchi.  Tumhākaṁ cetiyaṁ vandanakāle, bhante.  Ativiya pasannā cetiyaṁ vandittha kiṁ nu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthāti?  Āma sāmaṇera imasmiṁ cetiye viya aññatra ettakaṁ dhātūnaṁ nidhānaṁ nāma natthi, evarūpaṁ asadisaṁ mahāthūpaṁ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyāti.  Tena hi, bhante, adhivāsetha, āharissāmīti tāvadeva jhānaṁ samāpajjitvā iddhiyā Himavantaṁ gantvā vaṇṇagandhasampannapupphāni parissāvanaṁ pūretvā mahāthere dakkhiṇamukhato pacchimaṁ mukhaṁ asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṁ hatthe ṭhapetvā “pūjetha, bhante,”ti āha Thero “atimandāni no sāmaṇera pupphānī”ti āha.  Gacchatha, bhante, Bhagavato guṇe āvajjitvā pūjethāti.  
 Thero (CS:pg.3.170) pacchimamukhanissitena sopāṇena āruyha kucchivedikābhūmiyaṁ (MA.77./III,246.) pupphapūjaṁ kātuṁ āraddho.  Vedikābhūmiyaṁ paripuṇṇāni pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṁ jaṇṇupamāṇena odhinā pūrayiṁsu.  Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṁ pūjesi.  Sāpi paripūri.  Paripuṇṇabhāvaṁ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi.  Sabbaṁ cetiyaṅgaṇaṁ paripūri.  Tasmiṁ paripuṇṇe “sāmaṇera pupphāni na khīyantī”ti āha.  Parissāvanaṁ, bhante, adhomukhaṁ karothāti.  Adhomukhaṁ katvā cālesi, tadā pupphāni khīṇāni.  Parissāvanaṁ sāmaṇerassa datvā saddhiṁ hatthipākārena cetiyaṁ tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṁ gacchanto cintesi-- “yāva mahiddhiko vatāyaṁ sāmaṇero, sakkhissati nu kho imaṁ iddhānubhāvaṁ rakkhitun”ti.  Tato “na sakkhissatī”ti disvā sāmaṇeramāha-- “sāmaṇera tvaṁ idāni mahiddhiko, evarūpaṁ pana iddhiṁ nāsetvā pacchimakāle kāṇapesakāriyā hatthena madditakañjiyaṁ pivissasī”ti.  Daharakabhāvassa nāmesa dosoyaṁ, so upajjhāyassa kathāyaṁ saṁvijjitvā-- “kammaṭṭhānaṁ me, bhante, ācikkhathā”ti na yāci, amhākaṁ upajjhāyo kiṁ vadatīti taṁ pana asuṇanto viya agamāsi.  
 Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṁ pattacīvaraṁ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṁ agamāsi.  Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṁ na gacchati, “kataraṁ gāmaṁ pavisatha, (MA.77./III,247.) bhante,”ti pucchitvā pana “idāni me upajjhāyo gāmadvāraṁ patto bhavissatī”ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṁ gahetvā ākāsena gantvā therassa pattacīvaraṁ datvā piṇḍāya pavisati.  Thero sabbakālaṁ ovadati-- “sāmaṇera mā evamakāsi, puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā, asappāyaṁ rūpādi-ārammaṇaṁ labhitvā appamattakeneva bhijjati, santāya samāpattiyā parihīnāya brahmacariyavāso santhambhituṁ na sakkotī”ti.  Sāmaṇero “Kiṁ katheti mayhaṁ upajjhāyo”ti sotuṁ na icchati, tatheva karoti.  Thero anupubbena cetiyavandanaṁ karonto kammubinduvihāraṁ nāma gato.  Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti.  
 Athekadivasaṁ (CS:pg.3.171) ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammabindugāmato nikkhamitvā padumassaraṁ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati.  Tasmiṁ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati, gacchanto pana silesikāya kāṇamacchikā viya tassā gītasadde bajjhi.  Tāvadevassa iddhi antarahitā, chinnapakkhakāko viya ahosi.  Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṁ viya patamānaṁ anupubbena padumasaratīre aṭṭhāsi.  So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṁ datvā nivatti.  Mahāthero “pagevetaṁ mayā diṭṭhaṁ, nivāriyamānopi na nivattissatī”ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi.  
 Sāmaṇero gantvā padumasaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṁ āgamayamāno.  Sāpi sāmaṇeraṁ ākāsena gacchantañca puna āgantvā ṭhitañca disvā “Addhā esa maṁ nissāya ukkaṇṭhito”ti ñatvā “paṭikkama sāmaṇerā”ti āha.  So paṭikkami.  Itarā paccuttaritvā sāṭakaṁ nivāsetvā taṁ upasaṅkamitvā “Kiṁ, bhante,”ti pucchi.  So tamatthaṁ ārocesi.  Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṁ brahmacariyavāse ānisaṁsañca (MA.77./III,248.) dassetvā ovadamānāpi tassa ukkaṇṭhaṁ vinodetuṁ asakkontī-- “Ayaṁ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno, na dāni yuttaṁ pariccajitun”ti idheva tiṭṭhāti vatvā gharaṁ gantvā mātāpitūnaṁ taṁ pavattiṁ ārocesi.  Tepi āgantvā nānappakāraṁ ovadamānā vacanaṁ aggaṇhantaṁ āhaṁsu-- “tvaṁ amhe uccakulāti sallakkhesi, mayaṁ pesakārā.  Sakkhissasi pesakārakammaṁ kātun”ti sāmaṇero āha-- “upāsaka gihibhūto nāma pesakārakammaṁ vā kareyya naḷakārakammaṁ vā, kiṁ iminā sāṭakamattena lobhaṁ karothā”ti.  Pesakāro udare baddhasāṭakaṁ datvā gharaṁ netvā dhītaraṁ adāsi.  
 So pesakārakammaṁ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṁ sālāya kammaṁ karoti.  Aññesaṁ itthiyo pātova bhattaṁ sampādetvā āhariṁsu, tassa bhariyā na tāva āgacchati.  So itaresu kammaṁ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṁ vaṭṭento nisīdi.  Sā pacchā agamāsi.  Atha naṁ so “aticirena (CS:pg.3.172) āgatāsī”ti tajjesi.  Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṁ attani paṭibaddhacittaṁ ñatvā dāsaṁ viya sallakkheti.  Tasmā sā evamāha-- “Aññesaṁ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni, bāhirato āharitvā dāyakā pesanatakārakāpi atthi, ahaṁ pana ekikāva, tvampi mayhaṁ ghare idaṁ atthi idaṁ natthīti na jānāsi.  Sace icchasi, bhuñja, no ce icchasi, mā bhuñjā”ti.  So “na kevalañca ussūre bhattaṁ āharasi, vācāyapi maṁ ghaṭṭesī”ti kujjhitvā aññaṁ paharaṇaṁ apassanto tameva (MA.77./III,249.) tasaradaṇḍakaṁ tasarato luñcitvā khipi.  Sā taṁ āgacchantaṁ disvā īsakaṁ parivatti.  Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti, sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṁ pavisitvā aṭṭhāsi.  Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṁ aggahesi, bhinnaṭṭhānato lohitaṁ paggharati.  So tasmiṁ kāle upajjhāyassa vacanaṁ anussari-- “idaṁ sandhāya maṁ upajjhāyo ‘anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthehi madditakañjiyaṁ pivissasī’ti āha, idaṁ therena diṭṭhaṁ bhavissati, aho dīghadassī ayyo”ti mahāsaddena rodituṁ ārabhi.  Tamenaṁ aññe-- “Alaṁ, āvuso, mā rodi, akkhi nāma bhinnaṁ na sakkā rodanena paṭipākatikaṁ kātun”ti āhaṁsu.  So “nāhametamatthaṁ rodāmi, apica kho imaṁ sandhāya rodāmī”ti sabbaṁ paṭipāṭiyā kathesi.  Evaṁ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṁvattanti.  
 Aparampi vatthu-- tiṁsamattā bhikkhū kalyāṇimahācetiyaṁ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṁ otaramānā antarāmagge jhāmakhette kammaṁ katvā āgacchantaṁ ekaṁ manussaṁ addasaṁsu.  Tassa sarīraṁ masimakkhitaṁ viya ahosi.  Masimakkhitaṁyeva ekaṁ kāsāvaṁ kacchaṁ pīḷetvā nivatthaṁ, olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati.  So divasabhāge kammaṁ katvā upaḍḍhajjhāyamānānaṁ dārūnaṁ kalāpaṁ ukkhipitvā piṭṭhiyaṁ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṁ sammukhe aṭṭhāsi.  Sāmaṇerā disvā aññamaññaṁ olokayamānā,-- “Āvuso, tuyhaṁ pitā tuyhaṁ (MA.77./III,250.) mahāpitā tuyhaṁ mātulo”ti hasamānā gantvā “konāmo tvaṁ upāsakā”ti nāmaṁ pucchiṁsu.  So nāmaṁ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṁ chaḍḍetvā (CS:pg.3.173) vatthaṁ saṁvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā “tiṭṭhatha tāva, bhante,”ti āha.  Mahātherā aṭṭhaṁsu.  
 Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṁ sammukhāpi parihāsaṁ karonti.  Upāsako āha-- “bhante, tumhe maṁ passitvā parihasatha, ettakeneva matthakaṁ pattamhāti mā sallakkhetha.  Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṁ.  Tumhākaṁ pana cittekaggatāmattakampi natthi, ahaṁ imasmiṁ sāsane mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṁ, ākāsaṁ gahetvā pathaviṁ karomi, pathaviṁ ākāsaṁ.  Dūraṁ gaṇhitvā santikaṁ karomi, santikaṁ dūraṁ.  Cakkavāḷasatasahassaṁ khaṇena vinivijjhāmi.  Hatthe me passatha, idāni makkaṭahatthasadisā, ahaṁ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṁ.  Imesaṁyeva pādānaṁ candimasūriye pādakathalikaṁ katvā nisīdiṁ.  Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā, tumhe mā pamajjittha.  Pamādena hi evarūpaṁ byasanaṁ pāpuṇanti.  Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṁ karonti.  Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṁ karitvā appamattā hotha, bhante,”ti tajjetvā ovādamadāsi.  Te tassa kathentasseva saṁvegaṁ āpajjitvā vipassamānā tiṁsajanā tattheva arahattaṁ pāpuṇiṁsūti.  Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṁvattantīti veditabbā.  
 Anuppannānaṁ pāpakānanti cettha “anuppanno vā (MA.77./III,251.) kāmāsavo na uppajjatī”ti-ādīsu vuttanayena attho veditabbo.  Uppannānaṁ pāpakānanti ettha pana catubbidhaṁ uppannaṁ vattamānuppannaṁ bhutvāvigatuppannaṁ, okāsakatuppannaṁ, bhūmiladdhuppannanti.  Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino, idaṁ vattamānuppannaṁ nāma.  Kamme pana javite ārammaṇarasaṁ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṁ nāma.  Kammaṁ uppajjitvā niruddhaṁ bhavitvā vigataṁ nāma.  Tadubhayampi bhutvāvigatuppannanti saṅkhaṁ gacchati.  Kusalākusalaṁ kammaṁ aññassa kammassa vipākaṁ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṁ karoti, evaṁ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti saṅkhaṁ gacchati.  Idaṁ okāsakatuppannaṁ nāma.  Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma.  Te atītādibhedā honti.  Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā.  Atītakhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti, anāgatakhandhesu, paccuppannakhandhesu (CS:pg.3.174) anusayitāpi appahīnāva honti.  Idaṁ bhūmiladdhuppannaṁ nāma.  Tenāhu porāṇā-- “tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitakilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṁ gacchantī”ti.  
 Aparampi catubbidhaṁ uppannaṁ samudācāruppannaṁ, ārammaṇādhigahituppannaṁ, avikkhambhituppannaṁ asamugghātituppannanti.  Tattha sampati vattamānaṁyeva samudācāruppannaṁ nāma.  Sakiṁ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe (MA.77./III,252.) kilesā nuppajjissantīti na vattabbā.  Kasmā?  Ārammaṇassa adhigahitattā.  Yathā kiṁ?  Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṁ na nikkhamissatīti na vattabbaṁ, evaṁ.  Idaṁ ārammaṇādhigahituppannaṁ nāma.  Samāpattiyā avikkhambhitā kilesā pana imasmiṁ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā.  Kasmā?  Avikkhambhitattā.  Yathā kiṁ?  Yathā sace khīrarukkhe kuṭhāriyā āhaneyyuṁ, imasmiṁ nāma ṭhāne khīraṁ na nikkhameyyāti na vattabbaṁ, evaṁ.  Idaṁ avikkhambhituppannaṁ nāma.  Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi uppajjantīti purimanayeneva vitthāretabbaṁ.  Idaṁ asamugghātituppannaṁ nāma.  
 Imesu uppannesu vattamānuppannaṁ bhutvāvigatuppannaṁ okāsakatuppannaṁ samudācāruppannanti catubbidhaṁ uppannaṁ na maggavajjhaṁ, bhūmiladdhuppannaṁ ārammaṇādhigahituppannaṁ avikkhambhituppannaṁ asamugghātituppannanti catubbidhaṁ maggavajjhaṁ.  Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati.  So ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā.  Vuttampi cetaṁ-- 
 “Hañci atīte kilese pajahati, tena hi khīṇaṁ khepeti, niruddhaṁ nirodheti, vigataṁ vigameti atthaṅgataṁ atthaṅgameti.  Atītaṁ yaṁ natthi, taṁ pajahati.  Hañci anāgate kilese pajahati, tena hi ajātaṁ pajahati, anibbattaṁ, anuppannaṁ, apātubhūtaṁ pajahati.  Anāgataṁ yaṁ natthi, taṁ pajahati, hañci paccuppanne kilese pajahati, tena hi ratto rāgaṁ pajahati (MA.77./III,253.) duṭṭho dosaṁ, mūḷho mohaṁ, vinibaddho mānaṁ, parāmaṭṭho diṭṭhiṁ, vikkhepagato uddhaccaṁ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṁ, thāmagato anusayaṁ pajahati.  Kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti.  Saṁkilesikā maggabhāvanā hoti …pe… tena hi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṁ, natthi dhammābhisamayoti.  Atthi (CS:pg.3.175) maggabhāvanā …pe… atthi dhammābhisamayoti.  Yathā kathaṁ viya, seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo …pe… apātubhūtāyeva na pātubhavantī”ti.  
 Iti pāḷiyaṁ ajātaphalarukkho āgato, jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṁ.  Yathā hi saphalo taruṇambarukkho, tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṁ, sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṁ Athañño puriso taṁ pharasunā chindeyya, tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti, na anāgatapaccuppannāni nāsitāni.  Atītāni hi manussehi paribhuttāni, anāgatāni anibbattāni, na sakkā nāsetuṁ.  Yasmiṁ pana samaye so chinno, tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni.  Sace pana rukkho acchinno, athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṁ, tāni nāsitāni honti.  Tāni hi ajātāneva na jāyanti, anibbattāneva na nibbattanti, apātubhūtāneva na pātubhavanti, evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati, nāpi na pajahati.  Yesañhi kilesānaṁ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā, maggena uppajjitvā khandhānaṁ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti, anibbattāva na nibbattanti, apātubhūtāva na pātubhavanti, taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṁ, (MA.77./III,254.) byādhitānaṁ rogavūpasamanatthaṁ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo.  Evaṁ maggo ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā, na ca maggo kilese na pajahati.  Ye pana maggo kilese pajahati, te sandhāya “uppannānaṁ pāpakānan”ti-ādi vuttaṁ.  
 Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati, kilesānaṁ pana appahīnattā ye ca uppajjeyyuṁ upādinnakakkhandhā, tepi pajahatiyeva.  Vuttampi cetaṁ-- “sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṁsāre ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī”ti (cūḷani.6) vitthāro.  Iti maggo upādinna-anupādinnato vuṭṭhāti.  Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo Sugatibhavekadesato, anāgāmimaggo Sugatikāmabhavato, arahattamaggo (CS:pg.3.176) rūpārūpabhavato vuṭṭhāti.  Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti.  
 Atha maggakkhaṇe kathaṁ anuppannānaṁ uppādāya bhāvanā hoti, kathaṁ vā uppannānaṁ ṭhitiyāti.  Maggappavattiyāyeva.  Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati.  Anāgatapubbañhi ṭhānaṁ āgantvā ananubhūtapubbaṁ vā ārammaṇaṁ anubhavitvā vattāro bhavanti “anāgataṭṭhānaṁ āgatamhā, ananubhūtaṁ ārammaṇaṁ anubhavāmā”ti.  Yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṁ vaṭṭati.  
 (MA.77./III,255.) Iddhipādesu saṅkhepakathā Ceokhilasutte (ma.ni.1.185ādayo) vuttā.  Upasamamānaṁ gacchati, kilesūpasamatthaṁ vā gacchatīti upasamagāmī.  Sambujjhamānā gacchati, maggasambodhatthāya vā gacchatīti sambodhagāmī.  
 Vivekanissitādīni sabbāsavasaṁvare vuttāni.  Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panāyaṁ bodhipakkhiyakathā Visuddhimagge vuttā.  
 248. Vimokkhakathāyaṁ vimokkheti kenaṭṭhena vimokkhā, adhimuccanaṭṭhena.  Ko panāyaṁ adhimuccanaṭṭho nāma?  Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pitu-aṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṁ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṁ hoti.  Ayaṁ panattho pacchimavimokkhe natthi, purimesu sabbesu atthi.  Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattakesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṁ rūpajjhānaṁ rūpaṁ, tadassa atthīti rūpī.  Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati.  Iminā ajjhatta (MA.77./III,256.) bahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāripi rūpāvacarajjhānāni dassitāni.  
 Ajjhattaṁ arūpasaññīti ajjhattaṁ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho.  Iminā bahiddhā parikammaṁ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.  Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni.  Tattha kiñcāpi anto-appanāyaṁ subhanti (CS:pg.3.177) ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṁ subhakasiṇaṁ ārammaṇaṁ katvā viharati, so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṁ āpajjati, tasmā evaṁ desanā katā.  Paṭisambhidāmagge pana-- “Kathaṁ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho.  Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati …pe… mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti.  Karuṇāsahagatena, muditāsahagatena, upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati …pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti.  Evaṁ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho”ti (paṭi.ma.1.212) vuttaṁ.  
 Sabbaso rūpasaññānanti-ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ Visuddhimagge vuttameva.  Ayaṁ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṁ catunnaṁ khandhānaṁ (MA.77./III,257.) sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.  
 249. Abhibhāyatanakathāyaṁ abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni.  Kiṁ abhibhavanti?  Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi.  Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttaritāya ārammaṇāni.  Ajjhattaṁ rūpasaññīti-ādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṁ rūpasaññī nāma hoti.  Ajjhattañca nīlaparikammaṁ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti, pītaparikammaṁ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṁ pītaṭṭhāne vā karoti, lohitaparikammaṁ karonto maṁse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṁ rattaṭṭhāne vā karoti, odātaparikammaṁ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṁ setaṭṭhāne vā karoti.  Taṁ pana sunīlaṁ supītakaṁ sulohitakaṁ su-odātaṁ na hoti, asuvisuddhameva hoti.  
 Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassetaṁ parikammaṁ ajjhattaṁ uppannaṁ hoti, nimittaṁ pana bahiddhā, so evaṁ ajjhattaṁ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena-- “ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī”ti vuccati.  Parittānīti avaḍḍhitāni.  Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idamabhibhāyatanaṁ vuttanti veditabbaṁ.  (MA.77./III,258.) Tāni (CS:pg.3.178) abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṁ bhattaṁ labhitvā “Kimettha bhuñjitabbaṁ atthī”ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evamevaṁ ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo-- “Kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṁ atthi, nāyaṁ mama bhāro”ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṁ pāpetīti attho.  Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito, so ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṁ.  Evaṁsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṁsaññī hoti.  Abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyaṁ atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.
 Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho.  Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṁ bhattavaḍḍhitakaṁ labhitvā “Aññāpi hotu, aññāpi hotu, kimesā mayhaṁ karissatī”ti taṁ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo “Kimettha samāpajjitabbaṁ, nayidaṁ appamāṇaṁ, na mayhaṁ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī”ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṁ pāpetīti attho.  
 Ajjhattaṁ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.  (MA.77./III,259.) Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṁ, so evaṁ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena-- “Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī”ti vuccati.  Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva.  Imesu pana catūsu parittaṁ vitakkacaritavasena āgataṁ, appamāṇaṁ mohacaritavasena, suvaṇṇaṁ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṁ rāgacaritavasena.  Etesañhi etāni sappāyāni.  Sā ca nesaṁ sappāyatā vitthārato Visuddhimaggecariyaniddese vuttā.  
 Pañcama-abhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṁ.  Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena.  Nīlanidassanānīti nidassanavasena.  Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṁ (CS:pg.3.179) hoti.  Nīlanibhāsānīti idaṁ pana obhāsavasena vuttaṁ, nīlobhāsāni nīlapabhāyuttānīti attho.  Etena nesaṁ suvisuddhataṁ dasseti.  Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni.  Umāpupphanti etañhi pupphaṁ siniddhaṁ muduṁ dissamānampi nīlameva hoti.  Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāni honti.  Tasmā idameva gahitaṁ, na tāni.  Bārāṇaseyyakanti bārāṇasiyaṁ bhavaṁ.  Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṁ, tasmā vatthaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ hoti, dvīsu passesu maṭṭhaṁ mudu siniddhaṁ khāyati.  (MA.77./III,260.) Pītānīti-ādīsu imināva nayena attho veditabbo.  “Nīlakasiṇaṁ uggaṇhanto nīlasmiṁ nimittaṁ gaṇhāti pupphasmiṁ vā vatthasmiṁ vā vaṇṇadhātuyā vā”ti-ādikaṁ panettha kasiṇakaraṇañceva parikammañca appanāvidhānañca sabbaṁ Visuddhimagge vitthārato vuttameva.  
 Abhiññāvosānapāramippattāti ito pubbesu satipaṭṭhānādīsu te dhamme bhāvetvā arahattappattāva abhiññāvosānapāramippattā nāma honti, imesu pana aṭṭhasu abhibhāyatanesu ciṇṇavasībhāvāyeva abhiññāvosānapāramippattā nāma.  
 250. Kasiṇakathāyaṁ sakalaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṁ dhammānaṁ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni.  Uddhanti upari gaganatalābhimukhaṁ.  Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṁ.  Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā.  Ekacco hi uddhameva kasiṇaṁ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato.  Tena tena kāraṇena evaṁ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo.  Tena vuttaṁ-- “pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṁ-adhotiriyan”ti.  Advayanti disā-anudisāsu advayaṁ.  Idaṁ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṁ vuttaṁ.  Yathā hi udakaṁ paviṭṭhassa sabbadisāsu (MA.77./III,261.) udakameva hoti anaññaṁ, evamevaṁ pathavīkasiṇaṁ pathavīkasiṇameva hoti, natthi tassa añño kasiṇasambhedoti.  Esa nayo sabbattha.  Appamāṇanti idaṁ tassa tassa pharaṇa-appamāṇavasena vuttaṁ.  Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ayamassa ādi, idaṁ majjhanti pamāṇaṁ gaṇhātīti.  Viññāṇakasiṇanti cettha (CS:pg.3.180) kasiṇugghāṭimākāse pavattaṁ viññāṇaṁ.  Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṁ-adhotiriyatā veditabbā.  Ayamettha saṅkhepo.  Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato Visuddhimagge vuttāneva.  Idhāpi ciṇṇavasibhāveneva abhiññāvosānapāramippattā hontīti veditabbā.  Tathā ito anantaresu catūsu jhānesu.  Yaṁ panettha vattabbaṁ, taṁ Mahā-assapurasutte vuttameva.  
 252. Vipassanāñāṇe pana rūpīti-ādīnamattho vuttoyeva.  Ettha sitamettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca.  Subhoti sundaro.  Jātimāti suparisuddha-ākarasamuṭṭhito.  Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo.  Acchoti tanucchavi.  Vippasannoti suṭṭhu vippasanno.  Sabbākārasampannoti dhovana vedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno.  (MA.77./III,262.) Nīlanti-ādīhi vaṇṇasampattiṁ dasseti.  Tādisañhi āvutaṁ pākaṭaṁ hoti.  
 Evameva khoti ettha evaṁ upamāsaṁsandanaṁ veditabbaṁ-- maṇi viya hi karajakāyo.  Āvutasuttaṁ viya vipassanāñāṇaṁ.  Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu.  Hatthe karitvā paccavekkhato “ayaṁ kho maṇī”ti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṁ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo.  “Tatridaṁ suttaṁ āvutan”ti suttassa āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṁ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṁ phassapañcamakānaṁ vā sabbacittacetasikānaṁ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.  
 Kiṁ panetaṁ ñāṇassa āvibhūtaṁ, puggalassāti.  Ñāṇassa, tassa pana āvibhāvattā puggalassa āvibhūtāva honti.  Idañca vipassanāñāṇaṁ maggassa anantaraṁ, evaṁ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi, tasmā idheva dassitaṁ.  Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravasaddaṁ suṇanto pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato dibbena cakkhunā bheravarūpaṁ (CS:pg.3.181) passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa, tasmā abhiññāpattassa bhayavinodakahetusampādanatthampi idaṁ idheva dassitaṁ.  Idhāpi arahattavaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā.  
(MA.77./III,263.) 253. Manomayiddhiyaṁ ciṇṇavasitāya.  Tattha manomayanti manena nibbattaṁ.  Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṁ.  Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṁ.  Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto, tampi odātaṁ.  Sace aviddhakaṇṇo, tampi aviddhakaṇṇanti evaṁ sabbākārehi tena sadisameva hoti.  Muñjamhā īsikanti-ādi upamattayampi taṁ sadisabhāvadassanatthameva vuttaṁ.  Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti.  Kosasadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṁ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṁ.  
 Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṁ, na vilīvakaraṇḍakassa.  Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti.  Tattha kiñcāpi “puriso ahiṁ karaṇḍā uddhareyyā”ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṁ veditabbaṁ.  Ayañhi ahi nāma sajātiyaṁ ṭhito, kaṭṭhantaraṁ vā rukkhantaraṁ vā nissāya, tacato sarīranikkaḍḍhanapayogasaṅkhātena thāmena, sarīraṁ khādamānaṁ viya purāṇatacaṁ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṁ jahāti, na sakkā tato aññena uddharituṁ.  Tasmā cittena uddharaṇaṁ sandhāya idaṁ vuttanti veditabbaṁ.  Iti muñjādisadisaṁ imassa bhikkhuno sarīraṁ, īsikādisadisaṁ nimmitarūpanti idamettha opammasaṁsandanaṁ.  Nimmānavidhānaṁ (MA.77./III,264.) panettha parato ca iddhividhādipañca-abhiññākathā sabbākārena Visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā.  Upamāmattameva hi idha adhikaṁ.  
 Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo.  Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṁ daṭṭhabbaṁ.  Icchiticchitabhājanavikati-ādikaraṇaṁ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṁ daṭṭhabbaṁ.  Idhāpi ciṇṇavasitāvaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā.  Tathā ito parāsu catūsu abhiññāsu.  
 255. Tattha (CS:pg.3.182) dibbasotadhātu-upamāyaṁ saṅkhadhamoti saṅkhadhamako.  Appakasirenevāti niddukkheneva.  Viññāpeyyāti jānāpeyya.  Tattha evaṁ cātuddisā viññāpente saṅkhadhamake “saṅkhasaddo ayan”ti vavatthāpentānaṁ sattānaṁ tassa saṅkhasaddassa āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṁ dibbānañceva mānusakānañca saddānaṁ āvibhūtakālo daṭṭhabbo.  
 256. Cetopariyañāṇa-upamāyaṁ daharoti taruṇo.  Yuvāti yobbanena samannāgato.  Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na alasiyo kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanakapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavattha-paridahana-alaṅkārakaraṇasīloti attho.  (MA.77./III,265.) Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅka-mukhadūsipīḷakādīnaṁ aññatarena sadosaṁ.  Tattha yathā tassa mukhanimittaṁ paccavekkhato mukhadoso pākaṭo hoti, evaṁ cetopariyañāṇāya cittaṁ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṁ soḷasavidhaṁ cittaṁ pākaṭaṁ hotīti veditabbaṁ.  Pubbenivāsa-upamādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ mahā-assapure vuttameva.  
 259. Ayaṁ kho Udāyi pañcamo dhammoti ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekaṁ dhammaṁ katvā pañcamo dhammoti vutto.  Yathā hi Aṭṭhakanāgarasutte (ma.ni.2.17 ādayo) ekādasa pabbāni pucchāvasena ekadhammo kato, evamidha ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena eko dhammo katoti veditabbāni.  Imesu ca pana ekūnavīsatiyā pabbesu paṭipāṭiyā aṭṭhasu koṭṭhāsesu vipassanāñāṇe ca āsavakkhayañāṇe ca arahattavasena abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā, sesesu ciṇṇavasibhāvavasena.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.78.)8.Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā 

 260. Evaṁ (CS:pg.3.183) me sutanti Samaṇamuṇḍikasuttaṁ.  Tattha uggāhamānoti tassa paribbājakassa nāmaṁ.  Sumanoti pakatināmaṁ.  Kiñci kiñci pana uggahituṁ uggāhetuṁ samatthatāya uggāhamānoti naṁ sañjānanti.  (MA.78./III,266.) Samayaṁ pavadanti etthāti samayappavādakaṁ.  Tasmiṁ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṁ pavadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati.  Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarūsakarukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīraṁ.  Yasmā panettha paṭhamaṁ ekā sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṁ poṭṭhapādaparibbājakaṁ nissāya bahū sālā katā, tasmā tameva ekaṁ sālaṁ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati.  Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasañchanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhaṁ gato.  Tasmiṁ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.  Paṭivasatīti vāsaphāsutāya vasati.  Divā divassāti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo, tasmiṁ divasassapi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho.  Paṭisallīnoti tato tato rūpādigocarato cittaṁ paṭisaṁharitvā līno, jhānaratisevanavasena ekībhāvaṁ gato.  Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhanakānaṁ, (MA.78./III,267.)ye āvajjato manasikaroto cittaṁ vinīvaraṇaṁ hoti unnamati vaḍḍhati.  Yāvatāti yattakā.  Ayaṁ tesaṁ aññataroti ayaṁ tesaṁ abbhantaro eko sāvako.  Appeva nāmāti tassa upasaṅkamanaṁ patthayamāno āha.  Patthanākāraṇaṁ pana Sandakasutte vuttameva.  
 261. Etadavocāti dandapañño ayaṁ gahapati, dhammakathāya naṁ saṅgaṇhitvā attano sāvakaṁ karissāmīti maññamāno etaṁ “catūhi kho”ti-ādivacanaṁ avoca.  Tattha paññpemīti dassemi ṭhapemi.  Sampannakusalanti paripuṇṇakusalaṁ.  Paramakusalanti uttamakusalaṁ.  Ayojjhanti vādayuddhena yujjhitvā cāletuṁ asakkuṇeyyaṁ acalaṁ nikkampaṁ thiraṁ.  Na  (CS:pg.3.184) karotīti akaraṇamattameva vadati, ettha pana saṁvarappahānaṁ vā paṭisevanappahānaṁ vā na vadati.  Sesapadesupi eseva nayo.  
 Neva abhinandīti titthiyā nāma jānitvāpi ajānitvāpi yaṁ vā taṁ vā vadantīti maññamāno nābhinandi.  Na paṭikkosīti sāsanassa anulomaṁ viya pasannākāraṁ viya vadatīti maññamāno na paṭisedheti.  
 262. Yathā uggāhamānassāti yathā tassa vacanaṁ, evaṁ sante uttānaseyyako kumāro ayojjhasamaṇo thirasamaṇo bhavissati, mayaṁ pana evaṁ na vadāmāti dīpeti.  Kāyotipi na hotīti sakakāyo parakāyotipi visesañāṇaṁ na hoti.  (MA.78./III,268.) Aññatra phanditamattāti paccattharaṇe valisamphassena vā maṅguladaṭṭhena vā kāyaphandanamattaṁ nāma hoti.  Taṁ ṭhapetvā aññaṁ kāyena karaṇakammaṁ nāma natthi.  Tampi ca kilesasahagatacitteneva hoti.  Vācātipi na hotīti micchāvācā sammāvācātipi nānattaṁ na hoti.  Roditamattāti jighacchāpipāsāparetassa pana roditamattaṁ hoti.  Tampi kilesasahagatacitteneva.  Saṅkappoti micchāsaṅkappo sammāsaṅkappotipi nānattaṁ na hoti.  Vikūjitamattāti vikūjitamattaṁ rodanahasitamattaṁ hoti.  Daharakumārakānañhi cittaṁ atītārammaṇaṁ pavattati, nirayato āgatā nirayadukkhaṁ saritvā rodanti, devalokato āgatā hasanti, tampi kilesasahagatacitteneva hoti.  Ājīvoti micchājīvo sammājīvotipi nānattaṁ na hoti.  Aññatra mātuthaññāti thaññacoradārakā nāma honti, mātari khīraṁ pāyantiyā apivitvā aññavihitakāle piṭṭhipassena āgantvā thaññaṁ pivanti.  Ettakaṁ muñcitvā añño micchājīvo natthi.  Ayampi kilesasahagatacitteneva hotīti dasseti.  
 263. Evaṁ paribbājakavādaṁ paṭikkhipitvā idāni sayaṁ sekkhabhūmiyaṁ mātikaṁ ṭhapento catūhi kho ahanti-ādimāha.  Tattha samadhigayha tiṭṭhatīti visesetvā tiṭṭhati.  (MA.78./III,269.) Na kāyena pāpa kammanti-ādīsu na kevalaṁ akaraṇamattameva, Bhagavā pana ettha saṁvarappahānapaṭisaṅkhā paññapeti.  Taṁ (CS:pg.3.185) sandhāyevamāha.  Na ceva sampannakusalanti-ādi pana khīṇāsavaṁ sandhāya vuttaṁ.  
 Idāni asekkhabhūmiyaṁ mātikaṁ ṭhapento dasahi kho ahanti-ādimāha.  Tattha tīṇi padāni nissāya dve paṭhamacatukkā ṭhapitā, ekaṁ padaṁ nissāya dve pacchimacatukkā.  Ayaṁ sekkhabhūmiyaṁ mātikā.  
 264. Idāni taṁ vibhajanto katame ca thapati akusalasīlāti-ādimāha.  Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṁ lobhasahagatacittaṁ.  Sadosanti paṭighasampayuttacittadvayaṁ.  Samohanti vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati, sabbākusalacittānipi.  Moho sabbākusale uppajjatīti hi vuttaṁ.  Itosamuṭṭhānāti ito sarāgādicittato samuṭṭhānaṁ uppatti etesanti itosamuṭṭhānā.  
 Kuhinti kataraṁ ṭhānaṁ pāpuṇitvā aparisesā nirujjhanti.  Ettheteti sotāpattiphale bhummaṁ.  Pātimokkhasaṁvarasīlañhi sotāpattiphale paripuṇṇaṁ hoti, taṁ ṭhānaṁ patvā akusalasīlaṁ asesaṁ nirujjhati.  Akusalasīlanti ca dussīlassetaṁ adhivacananti veditabbaṁ.  
 Akusalānaṁ sīlānaṁ nirodhāya paṭipannoti ettha yāva sotāpattimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.  
(MA.78./III,270.) 265. Vītarāganti-ādīhi aṭṭhavidhaṁ kāmāvacarakusalacittameva vuttaṁ.  Etena hi kusalasīlaṁ samuṭṭhāti.  
 Sīlavā hotīti sīlasampanno hoti guṇasampanno ca.  No ca sīlamayoti alamettāvatā, natthi ito kiñci uttari karaṇīyanti evaṁ sīlamayo na hoti.  Yatthassa teti arahattaphale bhummaṁ.  Arahattaphalañhi patvā akusalasīlaṁ asesaṁ nirujjhati.  
 Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.  
 266. Kāmasaññādīsu kāmasaññā aṭṭhalobhasahagatacittasahajātā, itarā dve domanassasahagatacittadvayena sahajātā.  
 Paṭhamaṁ (CS:pg.3.186) jhānanti anāgāmiphalapaṭhamajjhānaṁ.  Ettheteti anāgāmiphale bhummaṁ.  Anāgāmiphalañhi patvā akusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti.  
 Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva anāgāmimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.  Nekkhammasaññādayo hi tissopi aṭṭhakāmāvacarakusalasahajātasaññāva.  
 267. Ettheteti arahattaphale bhummaṁ.  Dutiyajjhānikaṁ arahattaphalañhi pāpuṇitvā kusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti.  Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.79./III,271.)
 
 (M.79.)9.Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā 

 270. Evaṁ me sutanti Cūḷasakuludāyisuttaṁ.  Tattha yadā pana, bhante, Bhagavāti idaṁ paribbājako dhammakathaṁ sotukāmo Bhagavato dhammadesanāya sālayabhāvaṁ dassento āha.  
 271. Taṁyevettha paṭibhātūti sace dhammaṁ sotukāmo, tuyhevettha eko pañho ekaṁ kāraṇaṁ upaṭṭhātu.  Yathā maṁ paṭibhāseyyāti yena kāraṇena mama dhammadesanā upaṭṭhaheyya, etena hi kāraṇena kathāya samuṭṭhitāya sukhaṁ dhammaṁ desetunti dīpeti.  Tassa mayhaṁ, bhanteti so kira taṁ disvā-- “sace Bhagavā idha abhavissā, ayametassa bhāsitassa atthoti dīpasahassaṁ viya ujjalāpetvā ajja me pākaṭaṁ akarissā”ti dasabalaṁyeva anussari.  Tasmā tassa mayhaṁ, bhanteti-ādimāha.  Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṁ.  Tena tassa Bhagavantaṁ anussarantassa etadahosi “Aho nūna Bhagavā aho nūna Sugato”ti.  Yo imesanti yo imesaṁ dhammānaṁ.  Sukusaloti suṭṭhu (CS:pg.3.187) kusalo nipuṇo cheko.  So Bhagavā aho nūna katheyya, so Sugato aho nūna katheyya, tassa hi Bhagavato pubbenivāsañāṇassa anekāni kappakoṭisahassāni ekaṅgaṇāni pākaṭānīti, ayamettha adhippāyo.  
 Tassa vāhaṁ pubbantaṁ ārabbhāti yo hi lābhī hoti, so “pubbe tvaṁ khattiyo ahosi, brāhmaṇo ahosī”ti vutte (MA.79./III,272.) jānanto sakkaccaṁ sussūsati.  Alābhī pana-- “evaṁ bhavissati evaṁ bhavissatī”ti sīsakampamettameva dasseti.  Tasmā evamāha-- “tassa vāhaṁ pubbantaṁ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ ārādheyyan”ti.  
 So vā maṁ aparantanti dibbacakkhulābhino hi anāgataṁsañāṇaṁ ijjhati, tasmā evamāha.  Itaraṁ pubbe vuttanayameva.  
 Dhammaṁ te desessāmīti ayaṁ kira atīte desiyamānepi na bujjhissati, anāgate desiyamānepi na bujjhissati.  Athassa Bhagavā saṇhasukhumaṁ paccayākāraṁ desetukāmo evamāha.  Kiṁ pana taṁ bujjhissatīti?  Etaṁ pageva na bujjhissati, anāgate panassa vāsanāya paccayo bhavissatīti disvā Bhagavā evamāha.  
 Paṁsupisācakanti asuciṭṭhāne nibbattapisācaṁ.  So hi ekaṁ mūlaṁ gahetvā adissamānakāyo hoti.  Tatridaṁ vatthu-- ekā kira yakkhinī dve dārake thūpārāmadvāre nisīdāpetvā āhārapariyesanatthaṁ nagaraṁ gatā.  Dārakā ekaṁ piṇḍapātikattheraṁ disvā āhaṁsu,-- “Bhante, amhākaṁ mātā anto nagaraṁ paviṭṭhā, tassā vadeyyātha ‘yaṁ vā taṁ vā laddhakaṁ, gahetvā sīghaṁ gaccha, dārakā te jighacchitaṁ sandhāretuṁ na sakkontī’”ti.  Tamahaṁ kathaṁ passissāmīti?  Idaṁ, bhante, gaṇhathāti ekaṁ mūlakhaṇḍaṁ adaṁsu.  Therassa anekāni yakkhasahassāni paññāyiṁsu, so dārakehi dinnasaññāṇena taṁ yakkhiniṁ addasa virūpaṁ bībhacchaṁ kevalaṁ vīthiyaṁ gabbhamalaṁ paccāsīsamānaṁ.  Disvā tamatthaṁ (MA.79./III,273.) kathesi Kathaṁ maṁ tvaṁ passasīti vutte mūlakhaṇḍaṁ dassesi, sā acchinditvā gaṇhi.  Evaṁ paṁsupisācakā ekaṁ mūlaṁ gahetvā adissamānakāyā honti.  Taṁ sandhāyesa “paṁsupisācakampi (CS:pg.3.188) na passāmī”ti āha.  Na pakkhāyatīti na dissati na upaṭṭhāti.  
 272. Dīghāpi kho te esāti Udāyi esā tava vācā dīghāpi bhaveyya, evaṁ vadantassa vassasatampi vassasahassampi pavatteyya, na ca atthaṁ dīpeyyāti adhippāyo.  Appāṭihīrakatanti aniyyānikaṁ amūlakaṁ niratthakaṁ sampajjatīti attho.  
 Idāni taṁ vaṇṇaṁ dassento seyyathāpi, bhanteti-ādimāha.  Tattha paṇḍukambale nikkhittoti visabhāgavaṇṇe rattakambale ṭhapito.  Evaṁvaṇṇo attā hotīti idaṁ so subhakiṇhadevaloke nibbattakkhandhe sandhāya-- “Amhākaṁ matakāle attā subhakiṇhadevaloke khandhā viya jotetī”ti vadati.  
 273. Ayaṁ imesaṁ ubhinnanti so kira yasmā maṇissa bahi ābhā na niccharati, khajjopanakassa aṅguladvaṅgulacaturaṅgulamattaṁ niccharati, mahākhajjopanakassa pana khaḷamaṇḍalamattampi niccharatiyeva, tasmā evamāha.  
 Viddheti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho.  Vigatavalāhaketi apagatameghe.  Deveti ākāse.  (MA.79./III,274.) Osadhitārakāti sukkatārakā.  Sā hi yasmā tassā udayato paṭṭhāya tena saññāṇena osadhāni gaṇhantipi pivantipi, tasmā “osadhitārakā”ti vuccati.  Abhido aḍḍharattasamayanti abhinne aḍḍharattasamaye.  Iminā gaganamajjhe ṭhitacandaṁ dasseti.  Abhido majjhanhikepi eseva nayo.  
 Ato khoti ye anubhonti, tehi bahutarā, bahū ceva bahutarā cāti attho.  Ābhā nānubhontīti obhāsaṁ na vaḷañjanti, attano sarīrobhāseneva ālokaṁ pharitvā viharanti.  
 274. Idāni yasmā so “ekantasukhaṁ lokaṁ pucchissāmī”ti nisinno, pucchāmūḷho pana jāto, tasmā naṁ Bhagavā taṁ pucchaṁ sarāpento kiṁ pana, Udāyi, atthi ekantasukho lokoti-ādimāha.  Tattha (CS:pg.3.189) ākāravatīti kāraṇavatī.  Aññataraṁ vā pana tapoguṇanti acelakapāḷiṁ sandhāyāha, surāpānaviratīti attho.  
 275. Katamā pana sā, bhante, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassāti kasmā pucchati?  Evaṁ kirassa ahosi -- “mayaṁ sattānaṁ ekantasukhaṁ vadāma, paṭipadaṁ pana kālena sukhaṁ kālena dukkhaṁ vadāma.  Ekantasukhassa kho pana attano paṭipadāyapi ekantasukhāya bhavitabbaṁ.  Amhākaṁ kathā aniyyānikā, satthu kathāva niyyānikā”ti.  Idāni satthāraṁyeva pucchitvā jānissāmīti tasmā pucchati.  
(MA.79./III,275.) Ettha mayaṁ anassāmāti etasmiṁ kāraṇe mayaṁ anassāma.  Kasmā pana evamāhaṁsu?  Te kira pubbe pañcasu dhammesu patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṁ katvā tatiyajjhānaṁ nibbattetvā aparihīnajjhānā kālaṁ katvā subhakiṇhesu nibbattantīti jānanti, gacchante gacchante pana kāle kasiṇaparikammampi na jāniṁsu, tatiyajjhānampi nibbattetuṁ nāsakkhiṁsu.  Pañca pubbabhāgadhamme pana “ākāravatī paṭipadā”ti uggahetvā tatiyajjhānaṁ “ekantasukho loko”ti uggaṇhiṁsu.  Tasmā evamāhaṁsu.  Uttaritaranti ito pañcahi dhammehi uttaritaraṁ paṭipadaṁ vā tatiyajjhānato uttaritaraṁ ekantasukhaṁ lokaṁ vā na jānāmāti vuttaṁ hoti.  Appasadde katvāti ekappahāreneva mahāsaddaṁ kātuṁ āraddhe nissadde katvā.  
 276. Sacchikiriyāhetūti ettha dve sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ca paccakkhasacchikiriyā ca.  Tattha tatiyajjhānaṁ nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṁ katvā subhakiṇhaloke tesaṁ devānaṁ samānāyuvaṇṇo hutvā nibbattati, ayaṁ paṭilābhasacchikiriyā nāma.  Catutthajjhānaṁ nibbattetvā iddhivikubbanena subhakiṇhalokaṁ gantvā tehi devehi saddhiṁ santiṭṭhati sallapati sākacchaṁ āpajjati, ayaṁ paccakkhasacchikiriyā nāma.  Tāsaṁ dvinnampi tatiyajjhānaṁ ākāravatī paṭipadā nāma.  Tañhi anuppādetvā neva sakkā subhakiṇhaloke nibbattituṁ, na catutthajjhānaṁ uppādetuṁ.  Iti duvidhampetaṁ sacchikiriyaṁ sandhāya-- “etassa nūna, bhante, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāhetū”ti āha.  
 277. Udañcanikoti (CS:pg.3.190) udakavārako.  Antarāyamakāsīti yathā pabbajjaṁ na labhati, evaṁ upaddutamakāsi yathā taṁ upanissayavipannaṁ.  Ayaṁ kira Kassapabuddhakāle pabbajitvā samaṇadhammamakāsi.  Athassa eko sahāyako bhikkhu sāsane anabhirato, “Āvuso, (MA.79./III,276.) vibbhamissāmī”ti ārocesi.  So tassa pattacīvare lobhaṁ uppādetvā gihibhāvāya vaṇṇaṁ abhāsi.  Itaro tassa pattacīvaraṁ datvā vibbhami.  Tenassa kammunā idāni Bhagavato sammukhā pabbajjāya antarāyo jāto.  Bhagavatā panassa purimasuttaṁ atirekabhāṇavāramattaṁ, idaṁ bhāṇavāramattanti ettakāya tantiyā dhammo kathito, ekadesanāyapi maggaphalapaṭivedho na jāto, anāgate panassa paccayo bhavissatīti Bhagavā dhammaṁ deseti.  Anāgate paccayabhāvañcassa disvā Bhagavā dharamāno ekaṁ bhikkhumpi mettāvihārimhi etadagge na ṭhapesi.  Passati hi Bhagavā-- “Anāgate ayaṁ mama sāsane pabbajitvā mettāvihārīnaṁ aggo bhavissatī”ti.  
 So Bhagavati parinibbute dhammāsokarājakāle pāṭaliputte nibbattitvā pabbajitvā arahattappatto Assaguttatthero nāma hutvā mettāvihārīnaṁ aggo ahosi.  Therassa mettānubhāvena tiracchānagatāpi mettacittaṁ paṭilabhiṁsu, thero Sakalajambudīpe bhikkhusaṅghassa ovādācariyo hutvā vattanisenāsane āvasi, tiṁsayojanamattā aṭavī ekaṁ padhānagharaṁ ahosi.  Thero ākāse cammakhaṇḍaṁ pattharitvā tattha nisinno kammaṭṭhānaṁ kathesi.  Gacchante gacchante kāle bhikkhācārampi agantvā vihāre nisinno kammaṭṭhānaṁ kathesi, manussā vihārameva gantvā dānamadaṁsu.  Dhammāsokarājā therassa guṇaṁ sutvā daṭṭhukāmo tikkhattuṁ pahiṇi.  Thero bhikkhusaṅghassa ovādaṁ dammīti ekavārampi na gatoti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.80./III,277.)
 
 (M.80.)10.Vekhanasasuttavaṇṇanā 

 278. Evaṁ (CS:pg.3.191) me sutanti Vekhanasasuttaṁ.  Tattha vekhanasoti ayaṁ kira Sakuludāyissa ācariyo, so-- “Sakuludāyī paribbājako paramavaṇṇapañhe parājito”ti sutvā-- “Mayā so sādhukaṁ uggahāpito, tenāpi sādhukaṁ uggahitaṁ, kathaṁ nu kho parājito, handāhaṁ sayaṁ gantvā samaṇaṁ Gotamaṁ paramavaṇṇapañhaṁ pucchitvā jānissāmī”ti Rājagahato pañcacattālīsayojanaṁ Sāvatthiṁ gantvā yena Bhagavā, tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pana ṭhitakova Bhagavato santike udānaṁ udānesi.  Tattha purimasadisaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 280. Pañca kho imeti kasmā ārabhi?  Agāriyopi ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti.  Pabbajitopi ca ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti.  Ayaṁ pana kāmagaruko kāmādhimutto hoti.  So imāya kathāya kathiyamānāya attano kāmādhimuttattaṁ sallakkhessati, evamassāyaṁ desanā sappāyā bhavissatīti imaṁ desanaṁ ārabhi.  Kāmaggasukhanti nibbānaṁ adhippetaṁ.  
(MA.80./III,278.) 281. Pāpito bhavissatīti ajānanabhāvaṁ pāpito bhavissati.  Nāmakaṁyeva sampajjatīti niratthakavacanamattameva sampajjati.  Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparantoti yasmā tuyhaṁ atītakathāya anucchavikaṁ pubbenivāsañāṇaṁ natthi, anāgatakathāya anucchavikaṁ dibbacakkhuñāṇaṁ natthi, tasmā ubhayampetaṁ tiṭṭhatūti āha.  Suttabandhanehīti suttamayabandhanehi.  Tassa hi ārakkhatthāya hatthapādesu ceva gīvāya ca suttakāni bandhanti.  Tāni sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Mahallakakāle panassa tāni sayaṁ vā pūtīni hutvā muñcanti, chinditvā vā haranti.  
 Evameva khoti iminā idaṁ dasseti-- daharassa kumārassa suttabandhanānaṁ ajānanakālo viya avijjāya purimāya koṭiyā ajānanaṁ, na hi sakkā avijjāya purimakoṭi ñātuṁ, mocanakāle jānanasadisaṁ pana (CS:pg.3.192) arahattamaggena avijjābandhanassa pamokkho jātoti jānanaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Vekhanasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 4.Rājavaggo 
 
(M.81.)1.Ghaṭikārasuttavaṇṇanā

 282. Evaṁ (CS:pg.3.193) me sutanti Ghaṭikārasuttaṁ.  Tattha sitaṁ pātvākāsīti mahāmaggena gacchanto aññataraṁ bhūmippadesaṁ oloketvā-- “Atthi nu kho mayā cariyaṁ caramānena imasmiṁ ṭhāne nivutthapubban”ti āvajjanto (MA.81./III,279.) addasa “Kassapabuddhakāle imasmiṁ ṭhāne vegaḷiṅgaṁ nāma gāmanigamo ahosi, ahaṁ tadā Jotipālo nāma māṇavo ahosiṁ, mayhaṁ sahāyo ghaṭikāro nāma kumbhakāro ahosi, tena saddhiṁ mayā idha ekaṁ sukāraṇaṁ kataṁ, taṁ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṁ paṭicchannaṁ, handa naṁ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṁ karomī”ti maggā okkamma aññatarasmiṁ padese ṭhitakova sitapātukammamakāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṁ hasi.  Yathā hi lokiyamanussā uraṁ paharantā-- “kuhaṁ kuhan”ti hasanti, na evaṁ Buddhā, Buddhānaṁ pana hasitaṁ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti.  
 Hasitañca nāmetaṁ terasahi somanassasahagatacittehi hoti.  Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekkhā akusalato diṭṭhisampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi hasanti.  Tesupi balavārammaṇe āpāthagate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti.  Imasmiṁ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṁ Bhagavato haṭṭhapahaṭṭhākāramattaṁ hasitaṁ uppādesi.
 Taṁ panetaṁ hasitaṁ evaṁ appamattakampi therassa pākaṭaṁ ahosi.  Kathaṁ?  Tathārūpe hi kāle Tathāgatassa catūhi dāṭhāhi catuddīpikamahāmeghamukhato sateratāvijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhapamāṇā (MA.81./III,280.) rasmivaṭṭiyo uṭṭhahitvā tikkhattuṁ sīsavaraṁ padakkhiṇaṁ katvā (CS:pg.3.194) dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti.  Tena saññāṇena āyasmā Ānando Bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṁ jānāti.
 Bhagavantaṁ etadavocāti-- “ettha kira Kassapo Bhagavā bhikkhusaṅghaṁ ovadi, catusaccappakāsanaṁ akāsi, Bhagavatopi ettha nisīdituṁ ruciṁ uppādessāmi, evamayaṁ bhūmibhāgo dvīhi Buddhehi paribhutto bhavissati, mahājano gandhamālādīhi pūjetvā cetiyaṭṭhānaṁ katvā paricaranto saggamaggaparāyaṇo bhavissatī”ti cintetvā etaṁ “tena hi, bhante,”ti-ādivacanaṁ avoca.
 283. Muṇḍakena samaṇakenāti muṇḍaṁ muṇḍoti, samaṇaṁ vā samaṇoti vattuṁ vaṭṭati, ayaṁ pana aparipakkañāṇattā brāhmaṇakule uggahitavohāravaseneva hīḷento evamāha.  Sottisināninti sinānatthāya katasottiṁ.  Sotti nāma kuruvindapāsāṇacuṇṇāni lākhāya bandhitvā kataguḷikakalāpakā vuccati, yaṁ sandhāya-- “tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū kuruvindakasuttiyā nahāyantī”ti (cūḷava.243) vuttaṁ.  Taṁ ubhosu antesu gahetvā sarīraṁ ghaṁsanti.  Evaṁ sammāti yathā etarahipi manussā “cetiyavandanāya gacchāma, dhammassavanatthāya gacchāmā”ti vuttā ussāhaṁ na karonti, “naṭasamajjādidassanatthāya gacchāmā”ti vuttā pana ekavacaneneva sampaṭicchanti, (MA.81./III,281.) tatheva sinhāyitunti vutte ekavacanena sampaṭicchanto evamāha.  
 284. Jotipālaṁ māṇavaṁ āmantesīti ekapasse ariyaparihārena paṭhamataraṁ nhāyitvā paccuttaritvā ṭhito tassa mahantena issariyaparihārena nhāyantassa nhānapariyosānaṁ āgametvā taṁ nivatthanivāsanaṁ kese vodake kurumānaṁ āmantesi.  Ayanti āsannattā dassento āha.  Ovaṭṭikaṁ vinivaṭṭhetvāti nāgabalo bodhisatto “apehi sammā”ti īsakaṁ parivattamānova tena gahitagahaṇaṁ vissajjāpetvāti attho.  Kesesu parāmasitvā etadavocāti so kira cintesi-- “Ayaṁ jotipālo paññavā, sakiṁ dassanaṁ labhamāno Tathāgatassa dassanepi pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasanno ca pasannākāraṁ kātuṁ sakkhissati, mittā nāma etadatthaṁ honti, yaṁkiñci katvā mama sahāyaṁ gahetvā dasabalassa santikaṁ gamissāmī”ti.  Tasmā naṁ kesesu parāmasitvā etadavoca.  
 Ittarajaccoti (CS:pg.3.195) aññajātiko, mayā saddhiṁ asamānajātiko, lāmakajātikoti attho.  Na vatidanti idaṁ amhākaṁ gamanaṁ na vata orakaṁ bhavissati na khuddakaṁ, mahantaṁ bhavissati.  Ayañhi na attano thāmena gaṇhi, satthu thāmena gaṇhīti gahaṇasmiṁyeva niṭṭhaṁ agamāsi.  Yāvatādohipīti ettha dokārahikārapikārā nipātā, yāvatuparimanti attho.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- “vācāya ālapanaṁ ovaṭṭikāya gahaṇañca atikkamitvā yāva kesaggahaṇampi tattha gamanatthaṁ payogo kattabbo”ti.  
(MA.81./III,282.) 285. Dhammiyā kathāyāti idha satipaṭilābhatthāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā veditabbā.  Tassa hi Bhagavā,-- “jotipāla, tvaṁ na lāmakaṭṭhānaṁ otiṇṇasatto, mahābodhipallaṅke pana sabbaññutaññāṇaṁ patthetvā otiṇṇosi, tādisassa nāma pamādavihāro na yutto”ti-ādinā nayena satipaṭilābhāya dhammaṁ kathesi.  Parasamuddavāsītherā pana vadanti-- “jotipāla, yathā ahaṁ dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhitvā vīsatisahassabhikkhuparivāro loke vicarāmi, evamevaṁ tvampi dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhitvā samaṇagaṇaparivāro loke vicarissasi.  Evarūpena nāma tayā pamādaṁ āpajjituṁ na yuttan”ti yathāssa pabbajjāya cittaṁ namati, evaṁ kāmesu ādīnavaṁ nekkhamme ca ānisaṁsaṁ kathesīti.  
 286. Alattha kho, Ānanda, …pe… pabbajjaṁ alattha upasampadanti pabbajitvā kimakāsi?  Yaṁ bodhisattehi kattabbaṁ.  Bodhisattā hi Buddhānaṁ sammukhe pabbajanti.  Pabbajitvā ca pana ittarasattā viya patitasiṅgā na honti, catupārisuddhisīle pana supatiṭṭhāya tepiṭakaṁ Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā terasa dhutaṅgāni samādāya araññaṁ pavisitvā gatapaccāgatavattaṁ pūrayamānā samaṇadhammaṁ karontā vipassanaṁ vaḍḍhetvā yāva anulomañāṇaṁ āhacca tiṭṭhanti, maggaphalatthaṁ vāyāmaṁ na karonti.  Jotipālopi tatheva akāsi.  
 287. Aḍḍhamāsupasampanneti kuladārakañhi pabbājetvā aḍḍhamāsampi avasitvā gate mātāpitūnaṁ soko  (MA.81./III,283.) na vūpasammati, sopi pattacīvaraggahaṇaṁ (CS:pg.3.196) na jānāti, daharabhikkhusāmaṇerehi saddhiṁ vissāso na uppajjati, therehi saddhiṁ sineho na patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne anabhirati uppajjati.  Ettakaṁ pana kālaṁ nivāse sati mātāpitaro passituṁ labhanti.  Tena tesaṁ soko tanubhāvaṁ gacchati, pattacīvaraggahaṇaṁ jānāti, sāmaṇeradaharabhikkhūhi saddhiṁ vissāso jāyati, therehi saddhiṁ sineho patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne abhiramati, na ukkaṇṭhati.  Tasmā ettakaṁ vasituṁ vaṭṭatīti aḍḍhamāsaṁ vasitvā pakkāmi.  
 Paṇḍupuṭakassa sālinoti puṭake katvā sukkhāpitassa rattasālino.  Tassa kira sālino vappakālato paṭṭhāya ayaṁ parihāro -- kedārā suparikammakatā honti, tattha bījāni patiṭṭhāpetvā gandhodakena siñciṁsu, vappakāle vitānaṁ viya upari vatthakilañjaṁ bandhitvā paripakkakāle vīhisīsāni chinditvā muṭṭhimatte puṭake katvā yottabaddhe vehāsaṁyeva sukkhāpetvā gandhacuṇṇāni attharitvā koṭṭhakesu pūretvā tatiye vasse vivariṁsu.  Evaṁ tivassaṁ parivutthassa sugandharattasālino apagatakāḷake suparisuddhe taṇḍule gahetvā khajjakavikatimpi bhattampi paṭiyādiyiṁsu.  Taṁ sandhāya vuttaṁ paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ …pe… kālaṁ ārocāpesīti.  
 288. Adhivuṭṭho meti kiṁ sandhāya vadati?  Vegaḷiṅgato  (MA.81./III,284.) nikkhamanakāle ghaṭikāro attano santike vassāvāsaṁ vasanatthāya paṭiññaṁ aggahesi, taṁ sandhāya vadati.  Ahudeva aññathattaṁ ahu domanassanti temāsaṁ dānaṁ dātuṁ, dhammañca sotuṁ, iminā ca niyāmena vīsati bhikkhusahassāni paṭijaggituṁ nālatthanti alābhaṁ ārabbha cittaññathattaṁ cittadomanassaṁ ahosi, na Tathāgataṁ ārabbha.  Kasmā?  Sotāpannattā.  So kira pubbe brāhmaṇabhatto ahosi.  Athekasmiṁ samaye paccante kupite vūpasamanatthaṁ gacchanto uracchadaṁ nāma dhītaramāha-- “Amma amhākaṁ deve mā pamajjī”ti.  Brāhmaṇā taṁ rājadhītaraṁ disvā visaññino ahesuṁ.  Ke ime cāti vutte tumhākaṁ bhūmidevāti.  Bhūmidevā nāma evarūpā hontīti niṭṭhubhitvā pāsādaṁ abhiruhi.  Sā ekadivasaṁ vīthiṁ olokentī ṭhitā Kassapassa Bhagavato aggasāvakaṁ disvā pakkosāpetvā (CS:pg.3.197) piṇḍapātaṁ datvā anumodanaṁ suṇamānāyeva sotāpannā hutvā “Aññepi bhikkhū atthī”ti pucchitvā “Satthā vīsatiyā bhikkhusahassehi saddhiṁ isipatane vasatī”ti ca sutvā nimantetvā dānaṁ adāsi.  
 Rājā paccantaṁ vūpasametvā āgato.  Atha naṁ paṭhamatarameva brāhmaṇā āgantvā dhītu avaṇṇaṁ vatvā paribhindiṁsu.  Rājā pana dhītu jātakāleyeva varaṁ adāsi.  Tassā “satta divasāni rajjaṁ dātabban”ti varaṁ gaṇhiṁsu.  Athassā rājā satta divasāni rajjaṁ niyyātesi.  Sā satthāraṁ bhojayamānā rājānaṁ pakkosāpetvā bahisāṇiyaṁ nisīdāpesi.  Rājā satthu anumodanaṁ sutvāva sotāpanno jāto.  Sotāpannassa ca nāma Tathāgataṁ ārabbha āghāto natthi.  Tena vuttaṁ-- “na Tathāgataṁ ārabbhā”ti.  
 Yaṁ icchati taṁ haratūti so kira bhājanāni pacitvā  (MA.81./III,285.) kayavikkayaṁ na karoti, evaṁ pana vatvā dārutthāya vā mattikatthāya vā palālatthāya vā araññaṁ gacchati.  Mahājanā “ghaṭikārena bhājanāni pakkānī”ti sutvā parisuddhataṇḍulaloṇadadhitelaphāṇitādīni gahetvā āgacchanti.  Sace bhājanaṁ mahagghaṁ hoti, mūlaṁ appaṁ, yaṁ vā taṁ vā datvā gaṇhāmāti taṁ na gaṇhanti.  Dhammiko vāṇijo mātāpitaro paṭijaggati, sammāsambuddhaṁ upaṭṭhahati, bahu no akusalaṁ bhavissatīti puna gantvā mūlaṁ āharanti.  Sace pana bhājanaṁ appagghaṁ hoti, ābhataṁ mūlaṁ bahu, dhammiko vāṇijo, amhākaṁ puññaṁ bhavissatīti yathābhataṁ gharasāmikā viya sādhukaṁ paṭisāmetvā gacchanti.  Evaṁguṇo pana kasmā na pabbajatīti.  Rañño vacanapathaṁ pacchindanto andhe jiṇṇe mātāpitaro posetīti āha.  
 289. Ko nu khoti kuhiṁ nu kho.  Kumbhiyāti ukkhalito.  Pariyogāti sūpabhājanato.  Paribhuñjāti bhuñja.  Kasmā panete evaṁ vadanti?  Ghaṭikāro kira bhattaṁ pacitvā sūpaṁ sampādetvā mātāpitaro bhojetvā sayampi bhuñjitvā Bhagavato vaḍḍhamānakaṁ bhattasūpaṁ paṭṭhapetvā āsanaṁ paññapetvā ādhārakaṁ upaṭṭhapetvā udakaṁ paccupaṭṭhapetvā mātāpitūnaṁ saññaṁ datvā araññaṁ gacchati.  Tasmā evaṁ vadanti.  Abhivissatthoti (CS:pg.3.198) ativissattho.  (MA.81./III,286.) Pītisukhaṁ na vijahatīti na nirantaraṁ vijahati, atha kho rattibhāge vā divasabhāge vā gāme vā araññe vā yasmiṁ yasmiṁ khaṇe-- “sadevake nāma loke aggapuggalo mayhaṁ gehaṁ pavisitvā sahatthena āmisaṁ gahetvā paribhuñjati, lābhā vata me”ti anussarati, tasmiṁ tasmiṁ khaṇe pañcavaṇṇā pīti uppajjati.  Taṁ sandhāya evaṁ vuttaṁ.  
 290. Kaḷopiyāti pacchito.  Kiṁ pana Bhagavā evamakāsīti.  Paccayo dhammiko, bhikkhūnaṁ patte bhattasadiso, tasmā evamakāsi.  Sikkhāpadapaññattipi ca sāvakānaṁyeva hoti, Buddhānaṁ sikkhāpadavelā nāma natthi.  Yathā hi rañño uyyāne pupphaphalāni honti, aññesaṁ tāni gaṇhantānaṁ niggahaṁ karonti, rājā yathāruciyā paribhuñjati, evaṁsampadametaṁ.  Parasamuddavāsītherā pana “devatā kira paṭiggahetvā adaṁsū”ti vadanti.  
 291. Haratha, bhante, haratha bhadramukhāti amhākaṁ putto “kuhiṁ gatosī”ti vutte-- “dasabalassa santikan”ti vadati, kuhiṁ nu kho gacchati, satthu vasanaṭṭhānassa ovassakabhāvampi na jānātīti putte aparādhasaññino gahaṇe tuṭṭhacittā evamāhaṁsu.  
 Temāsaṁ ākāsacchadanaṁ aṭṭhāsīti Bhagavā kira catunnaṁ vassikānaṁ māsānaṁ ekaṁ māsaṁ atikkamitvā tiṇaṁ āharāpesi, tasmā evamāha.  Ayaṁ panettha padattho-- ākāsaṁ chadanamassāti ākāsacchadanaṁ.  Na devotivassīti kevalaṁ nātivassi, yathā panettha  (MA.81./III,287.) pakatiyā ca nibbakosassa udakapātaṭṭhānabbhantare ekampi udakabindu nātivassi, evaṁ ghanachadanagehabbhantare viya na vātātapāpi ābādhaṁ akaṁsu, pakatiyā utupharaṇameva ahosi.  Aparabhāge tasmiṁ nigame chaḍḍitepi taṁ ṭhānaṁ anovassakameva ahosi.  Manussā kammaṁ karontā deve vassante tattha sāṭake ṭhapetvā kammaṁ karonti.  Yāva kappuṭṭhānā taṁ ṭhānaṁ tādisameva bhavissati.  Tañca kho pana na Tathāgatassa iddhānubhāvena, tesaṁyeva pana guṇasampattiyā.  Tesañhi-- “sammāsambuddho kattha na labheyya, amhākaṁ nāma dvinnaṁ andhakānaṁ nivesanaṁ uttiṇaṁ kāresī”ti na tappaccayā domanassaṁ udapādi-- “sadevake loke aggapuggalo amhākaṁ (CS:pg.3.199) nivesanā tiṇaṁ āharāpetvā gandhakuṭiṁ chādāpesī”ti pana tesaṁ anappakaṁ balavasomanassaṁ udapādi.  Iti tesaṁyeva guṇasampattiyā idaṁ pāṭihāriyaṁ jātanti veditabbaṁ.  
 292. Taṇḍulavāhasatānīti ettha dve sakaṭāni eko vāhoti veditabbo.  Tadupiyañca sūpeyyanti sūpatthāya tadanurūpaṁ telaphāṇitādiṁ.  Vīsatibhikkhusahassassa temāsatthāya bhattaṁ bhavissatīti kira saññāya rājā ettakaṁ pesesi.  Alaṁ me raññova hotūti kasmā paṭikkhipi?  Adhigata-appicchatāya.  Evaṁ kirassa ahosi-- “nāhaṁ raññā diṭṭhapubbo, kathaṁ nu kho pesesī”ti.  Tato cintesi-- “Satthā bārāṇasiṁ gato, addhā so rañño vassāvāsaṁ yāciyamāno mayhaṁ paṭiññātabhāvaṁ ārocetvā mama guṇakathaṁ kathesi, guṇakathāya laddhalābho pana naṭena naccitvā laddhaṁ  (MA.81./III,288.) viya gāyakena gāyitvā laddhaṁ viya ca hoti.  Kiṁ mayhaṁ iminā, kammaṁ katvā uppannena mātāpitūnampi sammāsambuddhassapi upaṭṭhānaṁ sakkā kātun”ti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Ghaṭikārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.82.)2.Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā 

 293. Evaṁ me sutanti Raṭṭhapālasuttaṁ.  Tattha thullakoṭṭhikanti thullakoṭṭhaṁ paripuṇṇakoṭṭhāgāraṁ.  So kira janapado niccasasso sadā bījabhaṇḍaṁ nikkhamati, khalabhaṇḍaṁ pavisati.  Tena tasmiṁ nigame koṭṭhā niccapūrāva honti.  Tasmā so thullakoṭṭhikanteva saṅkhaṁ gato.  
 294. Raṭṭhapāloti kasmā raṭṭhapālo?  Bhinnaṁ raṭṭhaṁ sandhāretuṁ pāletuṁ samatthoti raṭṭhapālo.  Kadā panassetaṁ nāmaṁ uppannanti.  Padumuttarasammāsambuddhakāle.  Ito hi pubbe satasahassakappamatthake vassasatasahassāyukesu manussesu padumuttaro nāma Satthā uppajjitvā bhikkhusatasahassaparivāro (CS:pg.3.200) lokahitāya cārikaṁ cari, yaṁ sandhāya vuttaṁ-- 
 	“Nagaraṁ haṁsavatī nāma, Ānando nāma khattiyo; 
 	Sujātā nāma janikā, padumuttarassa satthuno”ti.  (bu.vaṁ.12.19).
 Padumuttare pana anuppanne eva haṁsavatiyā dve kuṭumbikā saddhā pasannā kapaṇaddhikayācakādīnaṁ dānaṁ paṭṭhapayiṁsu.  Tadā pabbatavāsino pañcasatā tāpasā haṁsavatiṁ anuppattā.  Te dvepi janā tāpasagaṇaṁ majjhe  (MA.82./III,289.) bhinditvā upaṭṭhahiṁsu.  Tāpasā kiñcikālaṁ vasitvā pabbatapādameva gatā.  Dve saṅghattherā ohīyiṁsu.  Tadā tesaṁ te yāvajīvaṁ upaṭṭhānaṁ akaṁsu.  Tāpasesu bhuñjitvā anumodanaṁ karontesu eko sakkabhavanassa vaṇṇaṁ kathesi, eko bhūmindharanāgarājabhavanassa.
 Kuṭumbikesu eko sakkabhavanaṁ patthanaṁ katvā sakko hutvā nibbatto, eko nāgabhavane pālitanāgarājā nāma.  Taṁ sakko attano upaṭṭhānaṁ āgataṁ disvā nāgayoniyaṁ abhiramasīti pucchi.  So nābhiramāmīti āha.  Tena hi padumuttarassa Bhagavato dānaṁ datvā imasmiṁ ṭhāne patthanaṁ karohi, ubho sukhaṁ vasissāmāti.  Nāgarājā satthāraṁ nimantetvā bhikkhusatasahassaparivārassa Bhagavato sattāhaṁ mahādānaṁ dadamāno padumuttarassa dasabalassa puttaṁ uparevataṁ nāma sāmaṇeraṁ disvā sattame divase Buddhappamukhassa saṅghassa dibbavatthāni datvā sāmaṇerassa ṭhānantaraṁ patthesi.  Bhagavā anāgataṁ oloketvā-- “Anāgate Gotamassa nāma Buddhassa putto Rāhulakumāro bhavissatī”ti disvā “samijjhissati te patthanā”ti kathesi.  Nāgarājā tamatthaṁ sakkassa kathesi.  Sakko tassa vacanaṁ sutvā tatheva sattāhaṁ dānaṁ datvā bhinnaṁ raṭṭhaṁ sandhāretuṁ pāletuṁ samatthakule nibbattitvā saddhāpabbajitaṁ raṭṭhapālaṁ nāma kulaputtaṁ disvā-- “Ahampi anāgate lokasmiṁ tumhādise Buddhe uppanne bhinnaṁ raṭṭhaṁ sandhāretuṁ pāletuṁ samatthakule nibbattitvā ayaṁ kulaputto viya saddhāpabbajito raṭṭhapālo nāma bhaveyyan”ti patthanamakāsi.  Satthā samijjhanakabhāvaṁ ñatvā imaṁ gāthamāha-- 
 (MA.82./III,290.) “Sarājikaṁ (CS:pg.3.201) cātuvaṇṇaṁ, posetuṁ yaṁ pahossati.  
 	Raṭṭhapālakulaṁ nāma, tattha jāyissate ayan”ti.-- 
 Evaṁ padumuttarasammāsambuddhakāle tassetaṁ nāmaṁ uppannanti veditabbaṁ.  
 Etadahosīti kiṁ ahosi?  Yathā yathā khoti-ādi.  Tatrāyaṁ saṅkhepakathā-- ahaṁ kho yena yena kāraṇena Bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, tena tena me upaparikkhato evaṁ hoti-- “yadetaṁ sikkhattayabrahmacariyaṁ ekadivasampi akhaṇḍaṁ katvā carimakacittaṁ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṁ caritabbaṁ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṁ katvā carimakacittaṁ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṁ, saṅkhalikhitaṁ vilikhitasaṅkhasadisaṁ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṁ katvā caritabbaṁ, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṁ …pe… carituṁ, yaṁnūnāhaṁ kesañca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṁ carantānaṁ anucchavikāni vatthāni acchādetvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṁ pabbajeyyan”ti.  
 Acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena Bhagavā tenupasaṅkamīti raṭṭhapālo anuṭṭhitesu tesu na Bhagavantaṁ pabbajjaṁ yāci.  Kasmā?  (MA.82./III,291.) Tatthassa bahū ñātisālohitā mittāmaccā santi, te-- “tvaṁ mātāpitūnaṁ ekaputtako, na labbhā tayā pabbajitun”ti bāhāyampi gahetvā ākaḍḍheyyuṁ, tato pabbajjāya antarāyo bhavissatīti saheva parisāya uṭṭhahitvā thokaṁ gantvā puna kenaci sarīrakiccalesena nivattitvā Bhagavantaṁ upasaṅkamma pabbajjaṁ yāci.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu …pe… pabbājetu maṁ Bhagavā”ti.  Bhagavā pana yasmā Rāhulakumārassa pabbajitato pabhuti mātāpitūhi ananuññātaṁ puttaṁ na pabbājeti, tasmā naṁ pucchi anuññātosi pana tvaṁ, raṭṭhapāla, mātāpitūhi …pe… pabbajjāyāti.  
 295. Ammatātāti ettha ammāti mātaraṁ ālapati, tātāti pitaraṁ.  Ekaputtakoti ekova puttako, añño koci jeṭṭho vā kaniṭṭho vā natthi.  Ettha ca ekaputtoti vattabbe anukampāvasena ekaputtakoti vuttaṁ.  Piyoti pītijanako.  Manāpoti manavaḍḍhanako.  Sukhedhitoti (CS:pg.3.202) sukhena edhito, sukhasaṁvaḍḍhitoti attho.  Sukhaparibhatoti sukhena paribhato, jātakālato pabhuti dhātīhi aṅkato aṅkaṁ āharitvā dhāriyamāno assakarathakādīhi bālakīḷanakehi kīḷayamāno sādurasabhojanaṁ bhojayamāno sukhena parihaṭo.  Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsīti (MA.82./III,292.) tvaṁ tāta raṭṭhapāla appamattakampi kalabhāgaṁ dukkhassa na jānāsi na sarasīti attho.  Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāmāti sacepi tava amhesu jīvamānesu maraṇaṁ bhaveyya, tena te maraṇenapi mayaṁ akāmakā anicchakā na attano ruciyā vinā bhavissāma, tayā viyogaṁ pāpuṇissāmāti attho.  Kiṁ pana mayaṁ tanti evaṁ sante kiṁ pana kiṁ nāma taṁ kāraṇaṁ, yena mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma.  Atha vā kiṁ pana mayaṁ tanti kena pana kāraṇena mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāmāti evamettha attho daṭṭhabbo.  
 296. Tatthevāti yattha naṁ ṭhitaṁ mātāpitaro nānujāniṁsu, tattheva ṭhāne.  Anantarahitāyāti kenaci attharaṇena anatthatāya.  Paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā tattha sahāyakehi saddhiṁ yathāsukhaṁ indriyāni cārehi sañcārehi, ito cito ca upanehīti vuttaṁ hoti.  Atha vā paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā sahāyakehi saddhiṁ laḷa upalaḷa rama, kīḷassūtipi vuttaṁ hoti.  Kāme paribhuñjantoti attano puttadārehi saddhiṁ bhoge bhuñjanto.  Puññāni karontoti Buddhañca dhammañca saṅghañca ārabbha dānappadānādīni Sugatimaggasaṁsodhakāni kusalakammāni karonto.  Tuṇhī ahosīti kathānuppabandhavicchedanatthaṁ nirālāpasallāpo ahosi.  
 Athassa mātāpitaro tikkhattuṁ vatvā paṭivacanampi alabhamānā sahāyake pakkosāpetvā “esa vo sahāyako pabbajitukāmo, nivāretha nan”ti āhaṁsu.  Tepi taṁ upasaṅkamitvā tikkhattuṁ avocuṁ, tesampi tuṇhī ahosi.  Tena vuttaṁ-- atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā …pe… tuṇhī ahosīti.  Athassa sahāyakānaṁ (MA.82./III,293.) tikkhattuṁ vatvā etadahosi-- “sace ayaṁ pabbajjaṁ alabhamāno marissati, na koci guṇo (CS:pg.3.203) labbhati.  Pabbajitaṁ pana naṁ mātāpitaropi kālena kālaṁ passissanti, mayampi passissāma, pabbajjāpi ca nāmesā bhāriyā, divase divase mattikāpattaṁ gahetvā piṇḍāya caritabbaṁ, ekaseyyaṁ ekabhattaṁ brahmacariyaṁ atidukkaraṁ, ayañca sukhumālo nāgarikajātiyo, so taṁ carituṁ asakkonto puna idheva āgamissati, handassa mātāpitaro anujānāpessāmā”ti.  Te tathā akaṁsu.  Mātāpitaropi naṁ “pabbajitena ca pana te mātāpitaro uddassetabbā”ti imaṁ katikaṁ katvā anujāniṁsu.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro …pe… anuññātosi mātāpitūhi …pe… uddassetabbā”ti.  Tattha uddassetabbāti uddhaṁ dassetabbā, yathā taṁ kālena kālaṁ passanti, evaṁ āgantvā attānaṁ dassetabbā.  
 299. Balaṁ gahetvāti sappāyabhojanāni bhuñjanto ucchādanādīhi ca kāyaṁ pariharanto kāyabalaṁ janetvā mātāpitaro vanditvā assumukhaṁ ñātiparivaṭṭaṁ pahāya yena Bhagavā tenupasaṅkami …pe… pabbājetu maṁ, bhante, Bhagavāti.  Bhagavā samīpe ṭhitaṁ aññataraṁ (MA.82./III,294.) bhikkhuṁ āmantesi-- “tena hi bhikkhu raṭṭhapālaṁ pabbājehi ceva upasampādehi cā”ti.  Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu Bhagavato paṭissutvā raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ jinadattiyaṁ saddhivihārikaṁ laddhā pabbājesi ceva upasampādesi ca.  Tena vuttaṁ-- “Alattha kho raṭṭhapālo kulaputto Bhagavato santike pabbajjaṁ, alattha upasampadan”ti.  
 Pahitatto viharantoti dvādasa saṁvaccharāni evaṁ viharanto.  Neyyapuggalo hi ayamāyasmā, tasmā puññavā abhinīhārasampannopi samāno “Ajja ajjeva arahattan”ti samaṇadhammaṁ karontopi dvādasame vasse arahattaṁ pāpuṇi.  
 Yena Bhagavā tenupasaṅkamīti mayhaṁ mātāpitaro pabbajjaṁ anujānamānā-- “tayā kālena kālaṁ āgantvā amhākaṁ dassanaṁ dātabban”ti vatvā anujāniṁsu, dukkarakārikā kho pana mātāpitaro, ahañca yenajjhāsayena pabbajito, so me matthakaṁ patto, idāni Bhagavantaṁ āpucchitvā attānaṁ (CS:pg.3.204) mātāpitūnaṁ dassessāmīti cintetvā āpucchitukāmo upasaṅkami.  Manasākāsīti-- “Kiṁ nu kho raṭṭhapāle gate koci upaddavo bhavissatī”ti manasi akāsi.  Tato “bhavissatī”ti ñatvā “sakkhissati nu kho raṭṭhapālo taṁ madditun”ti olokento tassa arahattasampattiṁ disvā “sakkhissatī”ti aññāsi.  Tena vuttaṁ-- yathā Bhagavā aññāsi …pe… kālaṁ maññasīti.  
 Migacīreti evaṁnāmake uyyāne.  Tañhi raññā-- “Akāle sampattapabbajitānaṁ dinnameva idaṁ, yathāsukhaṁ paribhuñjantū”ti evamanuññātameva ahosi, tasmā thero-- “mama āgatabhāvaṁ mātāpitūnaṁ ārocessāmi, te me (MA.82./III,295.) pādadhovana-uṇhodakapādamakkhanatelādīni pesissantī”ti cittampi anuppādetvā uyyānameva pāvisi.  Piṇḍāya pāvisīti dutiyadivase pāvisi.  
 Majjhimāyāti sattadvārakoṭṭhakassa gharassa majjhime dvārakoṭṭhake.  Ullikhāpetīti kappakena kese paharāpeti.  Etadavocāti-- “ime samaṇakā amhākaṁ piyaputtakaṁ pabbājetvā corānaṁ hatthe nikkhipitvā viya ekadivasampi na dassāpenti, evaṁ pharusakārakā ete puna imaṁ ṭhānaṁ upasaṅkamitabbaṁ maññanti, ettova nikaḍḍhitabbā ete”ti cintetvā etaṁ “imehi muṇḍakehī”ti-ādivacanaṁ avoca.  Ñātidāsīti ñātakānaṁ dāsī.  Ābhidosikanti pārivāsikaṁ ekarattātikkantaṁ pūtibhūtaṁ.  Tatthāyaṁ padattho-- pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosova ābhidosiko.  Ekarattātikkantasseva nāmasaññā esā yadidaṁ ābhidosikoti, taṁ ābhidosikaṁ.  Kummāsanti yavakummāsaṁ.  Chaḍḍetukāmā hotīti yasmā antamaso dāsakammakārānaṁ gorūpānampi aparibhogāraho, tasmā naṁ kacavaraṁ viya bahi chaḍḍetukāmā hoti.  Sacetanti sace etaṁ.  Bhaginīti ariyavohārena attano dhātiṁ ñātidāsiṁ ālapati.  Chaḍḍanīyadhammanti chaḍḍetabbasabhāvaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- “bhagini etaṁ sace bahi chaḍḍanīyadhammaṁ nissaṭṭhapariggahaṁ, idha me patte ākirāhī”ti.  Kiṁ pana evaṁ vattuṁ (MA.82./III,296.) labbhati viññatti vā payuttavācā vā na hotīti.  Na hoti.  Kasmā?  Nissaṭṭhapariggahattā.  Yañhi chaḍḍanīyadhammaṁ nissaṭṭhapariggahaṁ, yattha sāmikā anālayā honti, taṁ sabbaṁ “detha āharatha (CS:pg.3.205) ākirathā”ti vattuṁ vaṭṭati.  Teneva hi ayamāyasmā agga-ariyavaṁsiko samānopi evamāha.  
 Hatthānanti bhikkhāgahaṇatthaṁ pattaṁ upanāmayato maṇibandhato pabhuti dvinnampi hatthānaṁ.  Pādānanti nivāsanantato paṭṭhāya dvinnampi pādānaṁ.  Sarassāti sace taṁ bhaginīti vācaṁ nicchārayato sarassa ca.  Nimittaṁ aggahesīti hatthapiṭṭhi-ādīni olokayamānā-- “puttassa me raṭṭhapālassa viya suvaṇṇakacchapapiṭṭhisadisā imā hatthapādapiṭṭhiyo, haritālavaṭṭiyo viya suvaṭṭitā aṅguliyo, madhuro saro”ti gihikāle sallakkhitapubbaṁ ākāraṁ aggahesi sañjāni sallakkhesi.  Tassa hāyasmato dvādasavassāni araññāvāsañceva piṇḍiyālopabhojanañca paribhuñjantassa aññādiso sarīravaṇṇo ahosi, tena naṁ sā ñātidāsī disvāva na sañjāni, nimittaṁ pana aggahesīti.  
 300. Raṭṭhapālassa mātaraṁ etadavocāti therassa aṅgapaccaṅgāni saṇṭhāpetvā thaññaṁ pāyetvā saṁvaḍḍhitadhātīpi samānā pabbajitvā mahākhīṇāsavabhāvappattena sāmiputtena saddhiṁ-- “tvaṁ nu kho, me bhante, putto raṭṭhapālo”ti-ādivacanaṁ vattuṁ avisahantī vegena gharaṁ pavisitvā raṭṭhapālassa mātaraṁ etadavoca.  Yaggheti ārocanatthe nipāto.  (MA.82./III,297.) Sace je saccanti ettha jeti ālapane nipāto.  Evañhi tasmiṁ dese dāsijanaṁ ālapanti, tasmā “tvañhi, bhoti dāsi, sace saccaṁ bhaṇasī”ti evamettha attho daṭṭhabbo.  
 Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami?  Mahākule itthiyo bahi nikkhamantā garahaṁ pāpuṇanti, idañca accāyikakiccaṁ, seṭṭhissa naṁ ārocessāmīti cinteti.  Tasmā upasaṅkami.  Aññataraṁ kuṭṭamūlanti tasmiṁ kira dese dānapatīnaṁ gharesu sālā honti, āsanāni cettha paññattāni honti, upaṭṭhāpitaṁ udakakañjiyaṁ.  Tattha pabbajitā piṇḍāya caritvā nisīditvā bhuñjanti Sace icchanti, dānapatīnampi santakaṁ gaṇhanti.  Tasmā tampi aññatarassa kulassa īdisāya sālāya aññataraṁ kuṭṭamūlanti veditabbaṁ.  Na hi pabbajitā kapaṇamanussā viya asāruppe ṭhāne nisīditvā bhuñjantīti.  
 Atthi (CS:pg.3.206) nāma tātāti ettha atthīti vijjamānatthe, nāmāti pucchanatthe maññanatthe vā nipāto.  Idañhi vuttaṁ hoti -- atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ dhanaṁ, nanu mayaṁ niddhanāti vattabbā, yesaṁ no tvaṁ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṁ kummāsaṁ paribhuñjissasi.  Tathā atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ jīvitaṁ, nanu mayaṁ matāti vattabbā, yesaṁ no tvaṁ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṁ kummāsaṁ paribhuñjissasi.  Tathā atthi maññe, tāta raṭṭhapāla, tava abbhantare sāsanaṁ nissāya paṭiladdho samaṇaguṇo, yaṁ tvaṁ subhojanarasasaṁvaḍḍhitopi imaṁ jigucchaneyyaṁ ābhidosikaṁ kummāsaṁ amatamiva nibbikāro paribhuñjissasīti.  So pana gahapati dukkhābhitunnatāya etamatthaṁ paripuṇṇaṁ katvā vattumasakkonto-- “Atthi nāma, tāta raṭṭhapāla, ābhidosikaṁ kummāsaṁ paribhuñjissasī”ti ettakameva avaca.  Akkharacintakā panettha idaṁ lakkhaṇaṁ vadanti-- (MA.82./III,298.) anokappanāmarisanatthavasenetaṁ atthisadde upapade “paribhuñjissasī”ti anāgatavacanaṁ kataṁ.  Tassāyamattho-- “Atthi nāma …pe… paribhuñjissasi, idaṁ paccakkhampi ahaṁ na saddahāmi na marisayāmī”ti.  Idaṁ ettakaṁ vacanaṁ gahapati therassa pattamukhavaṭṭiyaṁ gahetvā ṭhitakova kathesi.  Theropi pitari pattamukhavaṭṭiyaṁ gahetvā ṭhiteyeva taṁ pūtikummāsaṁ paribhuñji sunakhavantasadisaṁ pūtikukkuṭaṇḍamiva bhinnaṭṭhāne pūtikaṁ vāyantaṁ.  Puthujjanena kira tathārūpaṁ kummāsaṁ paribhuñjituṁ na sakkā.  Thero pana ariyiddhiyaṁ ṭhatvā dibbojaṁ amatarasaṁ paribhuñjamāno viya paribhuñjitvā dhamakaraṇena udakaṁ gahetvā pattañca mukhañca hatthapāde ca dhovitvā kuto no gahapatīti-ādimāha.  
 Tattha kuto noti kuto nu.  Neva dānanti deyyadhammavasena neva dānaṁ alatthamha.  Na paccakkhānanti-- “Kiṁ, tāta raṭṭhapāla, kacci te khamanīyaṁ, kaccisi appakilamathena āgato, na tāva tāta gehe bhattaṁ sampādiyatī”ti evaṁ paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamha.  Kasmā pana thero evamāha?  Pitu anuggahena.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Yathā esa maṁ vadati aññepi pabbajite evaṁ vadati maññe.  Buddhasāsane ca pattantare padumaṁ viya bhasmāchanno aggi viya pheggupaṭicchanno candanasāro viya suttikāpaṭicchannaṁ muttaratanaṁ viya valāhakapaṭicchanno (MA.82./III,299.) candimā viya mādisānaṁ (CS:pg.3.207) paṭicchannaguṇānaṁ bhikkhūnaṁ anto natthi, tesupi na evarūpaṁ vacanaṁ pavattessati, saṁvare ṭhassatī”ti anuggahena evamāha.  
 Ehi tātāti tāta tuyhaṁ gharaṁ mā hotu, ehi gharaṁ gamissāmāti vadati.  Alanti thero ukkaṭṭha-ekāsanikatāya paṭikkhipanto evamāha.  Adhivāsesīti thero pana pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāyabhikkhaṁ nāma nādhivāseti, mātu anuggahena pana adhivāsesi.  Mātu kirassa theraṁ anussaritvā mahāsoko uppajji, rodaneneva pakkakkhi viya jātā, tasmā thero-- “Sacāhaṁ taṁ apassitvā gamissāmi, hadayampissā phāleyyā”ti anuggahena adhivāsesi.  Kārāpetvāti ekaṁ hiraññassa, ekaṁ suvaṇṇassāti dve puñje kārāpetvā.  Kīvamahantā pana puñjā ahesunti.  Yathā orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṁ majjhimappamāṇaṁ purisaṁ na passati, evaṁmahantā.  
 301. Idaṁ te tātāti kahāpaṇapuñjañca suvaṇṇapuñjañca dassento āha.  Mattikanti mātito āgataṁ, idaṁ te mātāmahiyā mātu imaṁ gehaṁ āgacchantiyā gandhamālādīnaṁ atthāya dinnaṁ dhananti attho.  Aññaṁ pettikaṁ aññaṁ pitāmahanti yaṁ pana te pitu ca pitāmahānañca santakaṁ, taṁ aññaṁyeva, nihitañca payuttañca ativiya bahu.  Ettha ca “pitāmahan”ti taddhitalopaṁ katvā vuttanti veditabbaṁ.  “Petāmahan”ti vā pāṭho.  (MA.82./III,300.) Sakkā tatonidānanti dhanahetu dhanapaccayā.  Taṁ taṁ dhanaṁ rakkhantassa ca rājādīnaṁ vasena dhanaparikkhayaṁ pāpuṇantassa kassaci uppajjamānasokādayo sandhāya evamāha.  Evaṁ vutte seṭṭhi gahapati-- “Ahaṁ imaṁ uppabbājessāmīti ānesiṁ, so dāni me dhammakathaṁ kātuṁ āraddho, ayaṁ na me vacanaṁ karissatī”ti uṭṭhāya gantvā assa orodhānaṁ dvāraṁ vivarāpetvā-- “Ayaṁ vo sāmiko, gacchatha yaṁ kiñci katvā naṁ gaṇhituṁ vāyamathā”ti uyyojesi.  Suvaye ṭhitā nāṭakitthiyo nikkhamitvā theraṁ parivārayiṁsu (CS:pg.3.208) tāsu dve jeṭṭhakitthiyo sandhāya purāṇadutiyikāti-ādi vuttaṁ.  Paccekaṁ pādesu gahetvāti ekekamhi pāde naṁ gahetvā.  
 Kīdisā nāma tā ayyaputta accharāyoti kasmā evamāhaṁsu?  Tadā kira sambahule khattiyakumārepi brāhmaṇakumārepi seṭṭhiputtepi mahāsampattiyo pahāya pabbajante disvā pabbajjāguṇaṁ ajānantā kathaṁ samuṭṭhāpenti “kasmā ete pabbajantī”ti.  Athaññe vadanti “devaccharādevanāṭakānaṁ kāraṇā”ti.  Sā kathā vitthārikā ahosi.  Taṁ gahetvā sabbā evamāhaṁsu.  Atha thero paṭikkhipanto na kho mayaṁ bhaginīti-ādimāha.  (MA.82./III,301.) Samudācaratīti voharati vadati.  Tattheva mucchitā papatiṁsūti taṁ bhaginivādena samudācarantaṁ disvā “mayaṁ ajja āgamissati, ajja āgamissatī”ti dvādasa vassāni bahi na nikkhantā, etaṁ nissāya no dārakā na laddhā, yesaṁ ānubhāvena jīveyyāma, ito camhā parihīnā aññato ca.  Ayaṁ loko nāma attanova cintesi, tasmā tāpi “idāni mayaṁ anāthā jātā”ti attanova cintayamānā-- “Anatthiko dāni amhehi ayaṁ, so amhe pajāpatiyo samānā attanā saddhiṁ ekamātukucchiyā sayitadārikā viya maññatī”ti samuppannabalavasokā hutvā tasmiṁyeva padese mucchitā papatiṁsu, patitāti attho.  
 Mā no viheṭhethāti mā amhe dhanaṁ dassetvā mātugāme ca uyyojetvā viheṭhayittha, vihesā hesā pabbajitānanti.  Kasmā evamāha?  Mātāpitūnaṁ anuggahena.  So kira seṭṭhi-- “pabbajitaliṅgaṁ nāma kiliṭṭhaṁ, pabbajjāvesaṁ hāretvā nhāyitvā tayo janā ekato bhuñjissāmā”ti maññamāno therassa bhikkhaṁ na deti.  Thero-- “mādisassa khīṇāsavassa āhārantarāyaṁ katvā ete bahuṁ apuññaṁ pasaveyyun”ti tesaṁ anuggahena evamāha.  
 302. Gāthā abhāsīti gāthāyo abhāsi.  Tattha passāti santike ṭhitajanaṁ sandhāya vadati.  Cittanti cittavicittaṁ.  Bimbanti attabhāvaṁ.  (MA.82./III,302.) Arukāyanti navannaṁ vaṇamukhānaṁ vasena vaṇakāyaṁ.  Samussitanti tīṇi aṭṭhisatāni navahi nhārusatehi bandhitvā navahi maṁsapesisatehi limpitvā samantato ussitaṁ.  Āturanti jarāturatāya rogāturatāya kilesāturatāya ca niccāturaṁ.  Bahusaṅkappanti paresaṁ uppannapatthanāsaṅkappehi bahusaṅkappaṁ (CS:pg.3.209) Itthīnañhi kāye purisānaṁ saṅkappā uppajjanti, tesaṁ kāye itthīnaṁ.  Susāne chaḍḍitakaḷevarabhūtampi cetaṁ kākakulalādayo patthayantiyevāti bahusaṅkappo nāma hoti.  Yassa natthi dhuvaṁ ṭhitīti yassa kāyassa māyāmarīcipheṇapiṇḍa udakapupphuḷādīnaṁ viya ekaṁseneva ṭhiti nāma natthi, bhijjanadhammatāva niyatā.  
 Tacena onaddhanti allamanussacammena onaddhaṁ.  Saha vatthebhi sobhatīti gandhādīhi maṇikuṇḍalehi ca cittakatampi rūpaṁ vatthehi saheva sobhati, vinā vatthehi jegucchaṁ hoti anolokanakkhamaṁ.  
 Alattakakatāti alattakena rañjitā.  Cuṇṇakamakkhitanti sāsapakakkena mukhapīḷakādīni nīharitvā loṇamattikāya duṭṭhalohitaṁ viliyāpetvā tilapiṭṭhena lohitaṁ pasādetvā haliddiyā vaṇṇaṁ sampādetvā cuṇṇakagaṇḍikāya mukhaṁ paharanti, tenesa ativiya virocati.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 (MA.82./III,303.) Aṭṭhāpadakatāti rasodakena makkhitvā nalāṭapariyante āvattanaparivatte katvā aṭṭhapadakaracanāya racitā.  Añjanīti añjananāḷikā.  
 Odahīti ṭhapesi.  Pāsanti vākarājālaṁ.  Nāsadāti na ghaṭṭayi.  Nivāpanti Nivāpasutte vuttanivāpatiṇasadisabhojanaṁ.  Kandanteti viravamāne paridevamāne.  Imāya hi gāthāya thero mātāpitaro migaluddake viya katvā dassesi, avasesañātake migaluddakaparisaṁ viya, hiraññasuvaṇṇaṁ vākarājālaṁ viya, attanā bhuttabhojanaṁ nivāpatiṇaṁ viya, attānaṁ mahāmigaṁ viya katvā dassesi.  Yathā hi mahāmigo yāvadatthaṁ nivāpatiṇaṁ khāditvā pānīyaṁ pivitvā gīvaṁ ukkhipitvā disaṁ oloketvā “imaṁ nāma ṭhānaṁ gatassa sotthi bhavissatī”ti migaluddakānaṁ paridevantānaṁyeva vākaraṁ aghaṭṭayamānova uppatitvā araññaṁ pavisitvā ghanacchāyassa chattassa viya gumbassa heṭṭhā mandamandena vātena bījayamāno āgatamaggaṁ olokento tiṭṭhati, evameva thero imā gāthā bhāsitvā ākāseneva gantvā migacīre paccupaṭṭhāsi.  
 Kasmā pana thero ākāsena gatoti.  Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷaṁ dāpetvā malle āṇāpesi-- “sace nikkhamitvā (MA.82./III,304.) (CS:pg.3.210) gacchati hatthapādesu naṁ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṁ gaṇhāpethā”ti.  Tasmā thero-- “ete mādisaṁ mahākhīṇāsavaṁ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṁ pasaveyyuṁ, taṁ nesaṁ mā ahosī”ti cintetvā ākāsena agamāsi.  Parasamuddavāsittherānaṁ pana-- “ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā vehāsaṁ abbhuggantvā rañño korabyassa migacīre paccupaṭṭhāsī”ti ayaṁ vācanāmaggoyeva.  
 303. Migavoti tassa uyyānapālassa nāmaṁ.  Sodhentoti uyyānamaggaṁ samaṁ kāretvā anto-uyyāne tacchitabbayuttaṭṭhānāni tacchāpento sammajjitabbayuttāni ṭhānāni sammajjāpento vālukā-okiraṇa-pupphavikiraṇa-puṇṇaghaṭaṭṭhapana-kadalikkhandhaṭhapanādīni ca karontoti attho.  Yena rājā korabyo tenupasaṅkamīti amhākaṁ rājā sadā imassa kulaputtassa vaṇṇaṁ kathesi, passitukāmo etaṁ, āgatabhāvaṁ panassa na jānāti, mahā kho panāyaṁ paṇṇākāro, gantvā rañño ārocessāmīti cintetvā yena rājā korabyo tenupasaṅkami.  
 Kittayamāno ahosīti so kira rājā theraṁ anussaritvā balamajjhepi nāṭakamajjhepi-- “dukkaraṁ kataṁ kulaputtena tāva mahantaṁ sampattiṁ pahāya pabbajitvā punanivattitvā anapalokentenā”ti guṇaṁ kathesi, taṁ gahetvā ayaṁ evamāha.  (MA.82./III,305.) Vissajjethāti vatvāti orodhamahāmattabalakāyādīsu yassa yaṁ anucchavikaṁ, tassa taṁ dāpetvāti attho.  Ussaṭāya ussaṭāyāti ussitāya ussitāya, mahāmattamahāraṭṭhikādīnaṁ vasena uggatuggatameva parisaṁ gahetvā upasaṅkamīti attho.  Idha bhavaṁ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatūti hatthattharo tanuko bahalapupphādiguṇaṁ katvā atthato abhilakkhito hoti, tādise anāpucchitvā nisīdituṁ na yuttanti maññamāno evamāha.  
 304. Pārijuññānīti pārijuññabhāvā parikkhayā.  Jiṇṇoti jarājiṇṇo.  Vuḍḍhoti vayovuḍḍho.  Mahallakoti jātimahallako.  Addhagatoti addhānaṁ atikkanto.  Vayo-anuppattoti pacchimavayaṁ anuppatto.  Pabbajatīti dhuravihāraṁ gantvā bhikkhū vanditvā,-- “bhante, mayā daharakāle (CS:pg.3.211) bahuṁ kusalaṁ kataṁ, idāni mahallakomhi, mahallakassa cesā pabbajjā nāma, cetiyaṅgaṇaṁ sammajjitvā appaharitaṁ katvā jīvissāmi, pabbājetha maṁ, bhante,”ti kāruññaṁ uppādento yācati, therā anukampāya pabbājenti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Dutiyavārepi eseva nayo.  
 Appābādhoti arogo.  (MA.82./III,306.) Appātaṅkoti niddukkho.  Samavepākiniyāti samavipācaniyā.  Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā.  Tattha yassa bhuttabhutto āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṁ viya tatheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgatā.  Yassa pana bhuttakāle bhattacchando uppajjateva, ayaṁ samavepākiniyā samannāgato.  Nātisītāya naccuṇhāyāti teneva kāraṇena nātisītāya naccuṇhāya.  Anupubbenāti rājāno vā harantīti-ādinā anukkamena.  Dutiyavāre rājabhayacorabhayachātakabhayādinā anukkamena.  
 305. Dhammuddesā uddiṭṭhāti dhammaniddesā uddiṭṭhā.  Upaniyyatīti jarāmaraṇasantikaṁ gacchati, āyukkhayena vā tattha niyyati.  Addhuvoti dhuvaṭṭhānavirahito.  Atāṇoti tāyituṁ samatthena virahito.  Anabhissaroti asaraṇo abhisaritvā abhigantvā assāsetuṁ samatthena virahito.  Assakoti nissako sakabhaṇḍavirahito.  Sabbaṁ pahāya gamanīyanti sakabhaṇḍanti sallakkhitaṁ sabbaṁ pahāya lokena gantabbaṁ.  Taṇhādāsoti taṇhāya dāso.  
 306. Hatthisminti hatthisippe.  (MA.82./III,307.) Katāvīti katakaraṇīyo, sikkhitasikkho paguṇasippoti attho.  Esa nayo sabbattha.  Ūrubalīti ūrubalasampanno.  Yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā parasenaṁ pavisitvā abhinnaṁ bhindato bhinnaṁ sandhārayato parahatthagataṁ rajjaṁ āharituṁ ūrubalaṁ atthi, ayaṁ ūrubalī nāma.  Bāhubalīti bāhubalasampanno.  Sesaṁ purimasadisameva.  Alamattoti samattha-attabhāvo.  
 Pariyodhāya vattissantīti uppannaṁ uppaddavaṁ odhāya avattharitvā vattissantīti sallakkhetvā gahitā.  
 Saṁvijjati (CS:pg.3.212) kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṁ rājakule pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇanti idaṁ so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṁ āharanto āha.  
 Athāparaṁ etadavocāti etaṁ “passāmi loke”ti-ādinā nayena catunnaṁ dhammuddesānaṁ anugītiṁ avoca.  
 307. Tattha bhiyyova kāme abhipatthayantīti ekaṁ labhitvā dve patthayanti, dve labhitvā cattāroti evaṁ uttaruttari vatthukāmakilesakāme patthayantiyeva.  
 Pasayhāti sapattagaṇaṁ abhibhavitvā.  Sasāgarantanti saddhiṁ sāgarantena.  Oraṁ samuddassāti yaṁ samuddassa orato sakaraṭṭhaṁ, tena atittarūpoti attho.  Na hatthīti na hi atthi.  
 Aho vatā noti aho vata nu, ayameva vā pāṭho.  (MA.82./III,308.) Amarāti cāhūti amaraṁ iti ca āhu.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yaṁ mataṁ ñātī parivāretvā kandanti, taṁ-- “Aho vata amhākaṁ bhātā mato, putto mato”ti-ādīnipi vadanti.  
 Phusanti phassanti maraṇaphassaṁ phusanti.  Tatheva phuṭṭhoti yathā bālo, dhīropi tatheva maraṇaphassena phuṭṭho, aphuṭṭho nāma natthi, ayaṁ pana viseso.  Bālo ca bālyā vadhitova setīti bālo bālabhāvena maraṇaphassaṁ āgamma vadhitova seti abhihatova sayati.  Akataṁ vata me kalyāṇanti-ādivippaṭisāravasena calati vedhati vipphandati.  Dhīro ca na vedhatīti dhīro Sugatinimittaṁ passanto na vedhati na calati.  
 Yāya vosānaṁ idhādhigacchatīti yāya paññāya imasmiṁ loke sabbakiccavosānaṁ arahattaṁ adhigacchati, sāva dhanato uttamatarā.  Abyositattāti apariyositattā, arahattapattiyā, abhāvenāti attho.  Bhavābhavesūti hīnappaṇītesu bhavesu.  
 Upeti gabbhañca parañca lokanti tesu pāpaṁ karontesu yo koci satto paramparāya saṁsāraṁ āpajjitvā gabbhañca parañca lokaṁ upeti.  Tassappapaññoti tassa tādisassa appapaññassa añño appapañño abhisaddahanto.  
 Sakammunā (CS:pg.3.213) haññatīti attanā katakammavasena “kasāhipi tāletī”ti-ādīhi kammakāraṇāhi haññati.  Pecca paramhi loketi ito gantvā paramhi apāyaloke.  
 (MA.82./III,309.) Virūparūpenāti vividharūpena, nānāsabhāvenāti attho.  Kāmaguṇesūti diṭṭhadhammikasamparāyikesu sabbakāmaguṇesu ādīnavaṁ disvā.  Daharāti antamaso kalalamattabhāvaṁ upādāya taruṇā.  Vuḍḍhāti vassasatātikkantā.  Apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyoti aviruddhaṁ advajjhagāmiṁ ekantaniyyānikaṁ sāmaññameva “seyyo, uttaritarañca paṇītatarañcā”ti upadhāretvā pabbajitosmi mahārājāti.  Tasmā yaṁ tvaṁ vadasi-- “Kiṁ disvā vā sutvā vā”ti, idaṁ disvā ca sutvā ca pabbajitosmīti maṁ dhārehīti desanaṁ niṭṭhāpesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.83.)3.Maghadevasuttavaṇṇanā 

 308. Evaṁ me sutanti Maghadevasuttaṁ.  Tattha maghadeva-ambavaneti pubbe maghadevo nāma rājā taṁ ambavanaṁ ropesi.  Tesu rukkhesu palujjamānesu aparabhāge aññepi rājāno ropesuṁyeva.  Taṁ pana paṭhamavohāravasena maghadevambavananteva saṅkhaṁ gataṁ.  Sitaṁ pātvākāsīti sāyanhasamaye vihāracārikaṁ caramāno ramaṇīyaṁ bhūmibhāgaṁ disvā-- “vasitapubbaṁ nu kho me imasmiṁ okāse”ti āvajjanto-- “pubbe ahaṁ maghadevo nāma rājā hutvā imaṁ ambavanaṁ ropesiṁ, ettheva (MA.83./III,310.) pabbajitvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattiṁ.  Taṁ kho panetaṁ kāraṇaṁ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṁ, pākaṭaṁ karissāmī”ti aggaggadante dassento sitaṁ pātu akāsi.  
 Dhammo assa atthīti dhammiko.  Dhammena rājā jātoti dhammarājā.  Dhamme ṭhitoti dasakusalakammapathadhamme ṭhito.  Dhammaṁ caratīti samaṁ carati (CS:pg.3.214) Tatra brāhmaṇagahapatikesūti yopi so pubbarājūhi brāhmaṇānaṁ dinnaparihāro, taṁ ahāpetvā pakatiniyāmeneva adāsi, tathā gahapatikānaṁ.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Pakkhassāti iminā pāṭihārikapakkhopi saṅgahito.  Aṭṭhamī-uposathassa hi paccuggamanānuggamanavasena sattamiyañca navamiyañca, cātuddasapannarasānaṁ paccuggamanānuggamanavasena terasiyañca pāṭipade cāti ime divasā pāṭihārikapakkhāti veditabbā.  Tesupi uposathaṁ upavasi.  
 309. Devadūtāti devoti maccu, tassa dūtāti devadūtā.  Sirasmiñhi palitesu pātubhūtesu maccurājassa santike ṭhito viya hoti, tasmā palitāni maccudevassa dūtāti vuccanti.  Devā viya dūtātipi devadūtā.  Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā “asukadivase marissatī”ti vutte taṁ tatheva hoti, evaṁ sirasmiṁ palitesu pātubhūtesu devatābyākaraṇasadisameva (MA.83./III,311.) hoti.  Tasmā palitāni devasadisā dūtāti vuccanti.  Visuddhidevānaṁ dūtātipi devadūtā.  Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhitamatapabbajite disvāva saṁvegamāpajjitvā nikkhamma pabbajanti.  Yathāha-- 
 	“Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṁ, 
 	Matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṁ.  
 	Kāsāyavatthaṁ pabbajitañca disvā, 
 	Tasmā ahaṁ pabbajitomhi rājā”ti.  
 Iminā pariyāyena palitāni visuddhidevānaṁ dūtattā devadūtāti vuccanti.  
 Kappakassa gāmavaraṁ datvāti satasahassuṭṭhānakaṁ jeṭṭhakagāmaṁ datvā.  Kasmā adāsi?  Saṁviggamānasattā.  Tassa hi añjalismiṁ ṭhapitāni palitāni disvāva saṁvego uppajjati.  Aññāni caturāsītivassasahassāni āyu atthi, evaṁ santepi maccurājassa santike ṭhitaṁ viya attānaṁ maññamāno saṁviggo pabbajjaṁ roceti.  Tena vuttaṁ-- 
 	“Sire (CS:pg.3.215) disvāna palitaṁ, maghadevo disampati; 
 	Saṁvegaṁ alabhī dhīro, pabbajjaṁ samarocayī”ti.  
 Aparampi vuttaṁ-- 
 	“Uttamaṅgaruhā mayhaṁ, ime jātā vayoharā; 
 	Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā”ti.  
 Purisayugeti vaṁsasambhave purise.  Kesamassuṁ ohāretvāti tāpasapabbajjaṁ pabbajantāpi hi paṭhamaṁ kesamassuṁ ohāretvā pabbajanti, tato paṭṭhāya vaḍḍhite kese bandhitvā jaṭākalāpadharā hutvā vicaranti.  Bodhisattopi tāpasapabbajjaṁ pabbaji.  Pabbajito pana anesanaṁ (MA.83./III,312.) ananuyuñjitvā rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpento brahmavihāraṁ bhāvesi.  Tasmā so mettāsahagatenāti-ādi vuttaṁ.  
 Kumārakīḷitaṁ kīḷīti aṅkena aṅkaṁ parihariyamāno kīḷi.  Mālākalāpaṁ viya hi naṁ ukkhipitvāva vicariṁsu.  Rañño maghadevassa putto …pe… pabbajīti imassa pabbajitadivase pañca maṅgalāni ahesuṁ.  Maghadevarañño matakabhattaṁ, tassa rañño pabbajitamaṅgalaṁ, tassa puttassa chattussāpanamaṅgalaṁ, tassa puttassa uparajjamaṅgalaṁ, tassa puttassa nāmakaraṇamaṅgalanti ekasmiṁyeva samaye pañca maṅgalāni ahesuṁ, Sakalajambudīpatale unnaṅgalamahosi.  
 311. Puttapaputtakāti puttā ca puttaputtā cāti evaṁ pavattā tassa paramparā.  Pacchimako ahosīti pabbajjāpacchimako ahosi.  Bodhisatto kira brahmaloke nibbatto-- “pavattati nu kho taṁ mayā manussaloke nihataṁ kalyāṇavattan”ti āvajjanto addasa-- “ettakaṁ addhānaṁ pavattati, idāni na pavattissatī”ti.  Na kho panāhaṁ mayhaṁ paveṇiyā ucchijjituṁ dassāmīti attano vaṁse jātaraññoyeva aggamahesiyā kucchismiṁ paṭisandhiṁ gahetvā attano vaṁsassa nemiṁ ghaṭento viya nibbatto, tenevassa nimīti nāmaṁ ahosi.  Iti so pabbajitarājūnaṁ (CS:pg.3.216) sabbapacchimako hutvā pabbajitoti pabbajjāpacchimako ahosi.  Guṇehi pana atirekataro.  Tassa hi sabbarājūhi atirekatarā dve guṇā (MA.83./III,313.) ahesuṁ Catūsu dvāresu satasahassaṁ satasahassaṁ vissajjetvā devasikaṁ dānaṁ adāsi, anuposathikassa ca dassanaṁ nivāresi.  Anuposathikesu hi rājānaṁ passissāmāti gatesu dovāriko pucchati “tumhe uposathikā no vā”ti.  Ye anuposathikā honti, te nivāreti “anuposathikānaṁ rājā dassanaṁ na detī”ti.  “Mayaṁ janapadavāsino kāle bhojanaṁ kuhiṁ labhissāmā”tipi tattha vacanokāso natthi.  Catūsu hi dvāresu rājaṅgaṇe ca anekāni bhattacāṭisahassāni paṭiyattāneva honti.  Tasmā mahājano icchiticchitaṭṭhāne massuṁ kāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā yathārucitaṁ bhojanaṁ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya rañño gehadvāraṁ gacchati.  Dovārikena “uposathikā tumhe”ti pucchitapucchitā “āma āmā”ti vadanti.  Tena hi āgacchathāti pavesetvā rañño dasseti.  Iti imehi dvīhi guṇehi atirekataro ahosi.  
 312. Devānaṁ tāvatiṁsānanti tāvatiṁsabhavane nibbattadevānaṁ.  Te kira devā videharaṭṭhe mithilanagaravāsino rañño ovāde ṭhatvā pañca sīlāni rakkhitvā uposathakammaṁ katvā tattha nibbattā rañño guṇakathaṁ kathenti.  Te sandhāya vuttaṁ “devānaṁ tāvatiṁsānan”ti.  
 Nisinno hotīti pāsādavarassa uparigato dānañca sīlañca upaparikkhamāno nisinno hoti.  Evaṁ kirassa ahosi-- “dānaṁ nu kho mahantaṁ udāhu sīlaṁ, yadi dānaṁ mahantaṁ, ajjhottharitvā dānameva dassāmi.  Atha sīlaṁ, sīlameva pūrissāmī”ti.  Tassa “idaṁ mahantaṁ idaṁ mahantan”ti nicchituṁ asakkontasseva sakko gantvā purato pāturahosi.  Tena vuttaṁ Atha kho, Ānanda, …pe… sammukhe pāturahosīti.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Rañño kaṅkhā uppannā, tassa kaṅkhacchedanatthaṁ pañhañca kathessāmi, idhāgamanatthāya paṭiññañca gaṇhissāmī”ti (MA.83./III,314.) Tasmā gantvā sammukhe pāturahosi.  Rājā adiṭṭhapubbaṁ rūpaṁ disvā bhīto ahosi lomahaṭṭhajāto.  Atha naṁ sakko-- “Mā bhāyi, mahārāja, vissattho pañhaṁ puccha, kaṅkhaṁ te paṭivinodessāmī”ti āha.  
 Rājā (CS:pg.3.217)--
 	“Pucchāmi taṁ mahārāja, sabbabhūtānamissara; 
 	Dānaṁ vā brahmacariyaṁ vā, katamaṁ su mahapphalan”ti.  -- 
 Pañhaṁ pucchi.  Sakko-- “Dānaṁ nāma kiṁ, sīlameva guṇavisiṭṭhatāya mahantaṁ.  Ahañhi pubbe, mahārāja, dasavassasahassāni dasannaṁ jaṭilasahassānaṁ dānaṁ datvā pettivisayato na mutto, sīlavantā pana mayhaṁ dānaṁ bhuñjitvā brahmaloke nibbattā”ti vatvā imā gāthā avoca-- 
 	“Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; 
 	Majjhimena ca devattaṁ, uttamena visujjhati.  
 	Na hete sulabhā kāyā, yācayogena kenaci; 
 	Ye kāye upapajjanti, anāgārā tapassino”ti.  (jā.2.22.429-430).
 Evaṁ rañño kaṅkhaṁ vinodetvā devalokagamanāya paṭiññāgahaṇatthaṁ lābhā te mahārājāti-ādimāha.  Tattha avikampamānoti abhāyamāno.  Adhivāsesīti ahaṁ mahājanaṁ kusalaṁ samādapemi, puññavantānaṁ pana vasanaṭṭhānaṁ disvā āgatena manussapathe sukhaṁ kathetuṁ hotīti adhivāsesi.  
 313. Evaṁ bhaddantavāti evaṁ hotu bhaddakaṁ tava vacananti vatvā.  Yojetvāti ekasmiṁyeva yuge sahassa-assājānīye (MA.83./III,315.) yojetvā.  Tesaṁ pana pāṭiyekkaṁ yojanakiccaṁ natthi, manaṁ āgamma yuttāyeva honti.  So pana dibbaratho diyaḍḍhayojanasatiko hoti, naddhito paṭṭhāya rathasīsaṁ paññāsayojanāni, akkhabandho paṇṇāsayojanāni, akkhabandhato paṭṭhāya pacchābhāgo paṇṇāsayojanāni, sabbo sattavaṇṇaratanamayo.  Devaloko nāma uddhaṁ, manussaloko adho, tasmā heṭṭhāmukhaṁ rathaṁ pesesīti na sallakkhetabbaṁ.  Yathā pana pakatimaggaṁ peseti, evameva manussānaṁ sāyamāsabhatte niṭṭhite candena saddhiṁ yuganaddhaṁ katvā pesesi, yamakacandā uṭṭhitā viya ahesuṁ.  Mahājano disvā “yamakacandā uggatā”ti āha.  Āgacchante āgacchante na yamakacandā, ekaṁ vimānaṁ, na vimānaṁ, eko rathoti.  Rathopi āgacchanto āgacchanto (CS:pg.3.218) pakatirathappamāṇova, assāpi pakati-assappamāṇāva ahesuṁ.  Evaṁ rathaṁ āharitvā rañño pāsādaṁ padakkhiṇaṁ katvā pācīnasīhapañjaraṭṭhāne rathaṁ nivattetvā āgatamaggābhimukhaṁ katvā sīhapañjare ṭhatvāva ārohanasajjaṁ ṭhapesi.  
 Abhiruha mahārājāti rājā-- “dibbayānaṁ me laddhan”ti na tāvadeva abhiruhi, nāgarānaṁ pana ovādaṁ adāsi “passatha tātā, yaṁ me sakkena devaraññā dibbaratho pesito, so ca kho na jātigottaṁ vā kulappadesaṁ vā paṭicca pesito, (MA.83./III,316.) mayhaṁ pana sīlācāraguṇe pasīditvā pesito.  Sace tumhepi sīlaṁ rakkhissatha, tumhākampi pesessati, evaṁ rakkhituṁ yuttaṁ nāmetaṁ sīlaṁ.  Nāhaṁ devalokaṁ gantvā cirāyissāmi, appamattā hothā”ti mahājanaṁ ovaditvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā rathaṁ abhiruhi.  Tato mātali saṅgāhako “Ahampi mahārājassa mamānucchavikaṁ karissāmī”ti ākāsamhi dve magge dassetvā apica mahārājāti-ādimāha.  
 Tattha katamenāti, mahārāja, imesu maggesu eko nirayaṁ gacchati, eko devalokaṁ, tesu taṁ katamena nemi.  Yenāti yena maggena gantvā yattha pāpakammantā pāpakānaṁ kammānaṁ vipākaṁ paṭisaṁvediyanti, taṁ ṭhānaṁ sakkā hoti passitunti attho.  Dutiyapadepi eseva nayo.  Jātakepi-- 
 	“Kena taṁ nemi maggena, rājaseṭṭha disampati; 
 	Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā”ti.  (jā.2.22.450)-- 
 Gāthāya ayamevattho.  Tenevāha-- 
 	“Niraye tāva passāmi, āvāse pāpakamminaṁ; 
 	Ṭhānāni luddakammānaṁ, dussīlānañca yā gatī”ti.  (jā.2.22.451).
 Ubhayeneva maṁ mātali nehīti mātali dvīhi maggehi maṁ nehi, ahaṁ nirayaṁ passitukāmo devalokampīti.  Paṭhamaṁ katamena nemīti.  Paṭhamaṁ nirayamaggena nehīti.  Tato mātali attano ānubhāvena rājānaṁ pañcadasa mahāniraye dassesi.  Vitthārakathā panettha-- 
(MA.83./III,317.) “Dassesi (CS:pg.3.219) mātali rañño, duggaṁ vetaraṇiṁ nadiṁ.  
 	Kuthitaṁ khārasaṁyuttaṁ, tattaṁ aggisikhūpaman”ti.  (jā.2.22.452)-- 
 Jātake vuttanayena veditabbā.  Nirayaṁ dassetvā rathaṁ nivattetvā devalokābhimukhaṁ gantvā bīraṇīdevadhītāya soṇadinnadevaputtassa gaṇadevaputtānañca vimānāni dassento devalokaṁ nesi.  Tatrāpi vitthārakathā-- 
 	“Yadi te sutā bīraṇī jīvaloke, 
 	Āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa.
 	Sā pattakāle atithiṁ viditvā, 
 	Mātāva puttaṁ sakimābhinandī.  
 	Saṁyamā saṁvibhāgā ca, 
 	Sā vimānasmi modatī”ti.  (jā.2.22.507) -- 
 Jātake vuttanayeneva veditabbā.  
 Evaṁ gacchato pana tassa rathanemi vaṭṭiyā cittakūṭadvārakoṭṭhakassa ummāre pahatamatteva devanagare kolāhalaṁ ahosi.  Sakkaṁ devarājānaṁ ekakaṁyeva ohāya devasaṅgho mahāsattaṁ paccuggamanamakāsi, taṁ devatānaṁ ādaraṁ disvā sakko cittaṁ sandhāretuṁ asakkonto-- “Abhirama, mahārāja, devesu devānubhāvenā”ti āha.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Ayaṁ rājā ajja āgantvā ekadivaseneva devagaṇaṁ attano abhimukhamakāsi.  Sace ekaṁ dve divase vasissati, na maṁ devā olokessantī”ti.  So usūyamāno, “mahārāja, tuyhaṁ imasmiṁ devaloke vasituṁ puññaṁ natthi, aññesaṁ puññena vasāhī”ti iminā adhippāyena evamāha.  Bodhisatto-- “nāsakkhi jarasakko manaṁ sandhāretuṁ, paraṁ nissāya laddhaṁ kho pana yācitvā (MA.83./III,318.) laddhabhaṇḍakaṁ viya hotī”ti paṭikkhipanto alaṁ mārisāti-ādimāha.  Jātakepi vuttaṁ-- 
 	“Yathā yācitakaṁ yānaṁ, yathā yācitakaṁ dhanaṁ; 
 	Evaṁsampadameve taṁ, yaṁ parato dānapaccayā; 
 	Na cāhametamicchāmi, yaṁ parato dānapaccayā”ti.  (jā.2.22.585-586)-- 
 Sabbaṁ (CS:pg.3.220) vattabbaṁ.  Bodhisatto pana manussattabhāvena kativāre devalokaṁ gatoti.  Cattāro-- mandhāturājakāle sādhinarājakāle guttilavīṇāvādakakāle nimimahārājakāleti.  So mandhātukāle devaloke asaṅkhyeyyaṁ kālaṁ vasi, tasmiñhi vasamāneyeva chattiṁsa sakkā caviṁsu.  Sādhinarājakāle sattāhaṁ vasi, manussagaṇanāya satta vassasatāni honti.  Guttilavīṇāvādakakāle ca nimirājakāle ca muhuttamattaṁ vasi, manussagaṇanāya satta divasāni honti.  
 314. Tattheva mithilaṁ paṭinesīti paṭinetvā pakatisirigabbheyeva patiṭṭhāpesi.  
 315. Kaḷārajanakoti tassa nāmaṁ.  Kaḷāradantatāya pana kaḷārajanakoti vutto.  Na so agārasmā anagāriyaṁ pabbajīti ettakamattameva na akāsi, sesaṁ sabbaṁ pākatikameva ahosi.  
 316. Samucchedo hotīti ettha kalyāṇavattaṁ ko samucchindati, kena samucchinnaṁ, ko pavatteti, kena pavattitaṁ nāma hotīti ayaṁ vibhāgo veditabbo.  Tattha sīlavā (MA.83./III,319.) bhikkhu “na sakkā mayā arahattaṁ laddhun”ti vīriyaṁ akaronto samucchindati.  Dussīlena samucchinnaṁ nāma hoti.  Satta sekhā pavattenti.  Khīṇāsavena pavattitaṁ nāma hoti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Maghadevasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.84.)4.Madhurasuttavaṇṇanā 

 317. Evaṁ me sutanti Madhurasuttaṁ.  Tattha Mahākaccānoti gihikāle ujjenikarañño purohitaputto abhirūpo dassanīyo pāsādiko suvaṇṇavaṇṇo ca.  Madhurāyanti evaṁnāmake nagare.  Gundāvaneti kaṇhakagundāvane (CS:pg.3.221) Avantiputtoti avantiraṭṭhe rañño dhītāya putto.  Vuddho ceva arahā cāti daharaṁ arahantampi na tathā sambhāventi yathā mahallakaṁ, thero pana vuddho ceva ahosi arahā ca.  Brāhmaṇā, bho kaccānāti so kira rājā brāhmaṇaladdhiko, tasmā evamāha.  Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti-ādīsu jātigottādīnaṁ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇāva seṭṭhāti dasseti.  Hīno añño vaṇṇoti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadati. (MA.84./III,320.) Sukkoti paṇḍaro.  Kaṇhoti kāḷako.  Sujjhantīti jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu sujjhanti.  Brahmuno puttāti mahābrahmuno puttā.  Orasā mukhato jātāti ure vasitvā mukhato nikkhantā, ure katvā saṁvaddhitāti vā orasa.  Brahmajāti brahmato nibbattā.  Brahmanimmitāti brahmunā nimmitā.  Brahmadāyādāti brahmuno dāyādā.  Ghosoyeva kho esoti vohāramattamevetaṁ.  
 318. Ijjheyyāti samijjheyya, yattakāni dhanādīni pattheyya, tattakehissa manoratho pūreyyāti attho.  Khattiyopissāssāti khattiyopi assa issariyasampattassa pubbuṭṭhāyī assa.  Nesaṁ ettha kiñcīti na etesaṁ ettha kiñci.  
 322. Āsanena vā nimanteyyāmāti nisinnāsanaṁ papphoṭetvā idha nisīdāti vadeyyāma.  Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvā taṁ nimanteyyāma.  Tattha duvidho abhihāro vācāya ceva kāyena ca.  “Tumhākaṁ icchiticchitakkhaṇe mamaṁ cīvarādīhi vadeyyātha yenattho”ti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma.  Cīvarādivekallaṁ sallakkhetvā “idaṁ gaṇhathā”ti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. (MA.84./III,321.) Tadubhayampi sandhāya “abhinimanteyyāmapi nan”ti āha.  Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṁ.  Yā panesā āvudhahatthe purise ṭhapentena rakkhā, sā dhammikā nāma saṁvihitā na hoti.  Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikāpaṇṇahārikādayo vihāraṁ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṁ saṁvidahantena dhammikā nāma saṁvihitā hoti.  Taṁ sandhāyāha “dhammikan”ti.  
 Evaṁ (CS:pg.3.222) santeti evaṁ catunnampi vaṇṇānaṁ pabbajitānaṁ pabbajitasakkārena same samāne.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Madhurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.85.)5.Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā 

 324. Evaṁ me sutanti Bodhirājakumārasuttaṁ.  Tattha Kokanadoti Kokanadaṁ vuccati padumaṁ.  So ca maṅgalapāsādo olokanakapadumaṁ dassetvā kato, tasmā kokanadoti saṅkhaṁ labhi.  
 325. Yāva pacchimasopānakaḷevarāti ettha pacchimasopānakaḷevaranti paṭhamaṁ sopānaphalakaṁ vuttaṁ. (MA.85./III,322.) Addasā khoti olokanatthaṁyeva dvārakoṭṭhake ṭhito addasa.  Bhagavā tuṇhī ahosīti-- “Kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṁ mahāsakkāro kato”ti āvajjanto puttapatthanāya katabhāvaṁ aññāsi.  So hi rājakumāro aputtako, sutañcānena ahosi-- “Buddhānaṁ kira adhikāraṁ katvā manasā icchitaṁ labhantī”ti.  So-- “sacāhaṁ puttaṁ labhissāmi, sammāsambuddho mama celappaṭikaṁ akkamissati.  No ce labhissāmi, na akkamissatī”ti patthanaṁ katvā santharāpesi.  Atha Bhagavā “nibbattissati nu kho etassa putto”ti āvajjetvā “na nibbattissatī”ti addasa.
 Pubbe kira so ekasmiṁ dīpe vasamāno samacchandena sakuṇapotake khādi.  Sacassa mātugāmo aññova bhaveyya, puttaṁ labheyya.  Ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṁ kataṁ, tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi.  Dusse pana akkante-- “Buddhānaṁ adhikāraṁ katvā patthitapatthitaṁ labhantīti loke anussavo, mayā ca mahā-abhinīhāro kato, na ca puttaṁ labhāmi, tucchaṁ idaṁ vacanan”ti micchāgahaṇaṁ gaṇheyya.  Titthiyāpi-- “Natthi samaṇānaṁ akattabbaṁ nāma, celappaṭikaṁ maddantā āhiṇḍantī”ti ujjhāyeyyuṁ (CS:pg.3.223) Etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno, te bhabbaṁ jānitvā akkamissanti, abhabbaṁ jānitvā na akkamissanti.  Anāgate pana upanissayo mando bhavissati, anāgataṁ na jānissanti.  Tesu akkamantesu sace patthitaṁ ijjhissati, iccetaṁ (MA.85./III,323.) kusalaṁ No ce ijjhissati,-- “pubbe bhikkhusaṅghassa abhinīhāraṁ katvā icchiticchitaṁ labhanti, taṁ idāni na labhanti Teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṁ, ime paṭipattiṁ pūretuṁ na sakkontī”ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi kāraṇehi Bhagavā akkamituṁ anicchanto tuṇhī ahosi.  Sikkhāpadaṁ paññapesi “na, bhikkhave, celappaṭikā akkamitabbā”ti (cūḷava.268).  Maṅgalatthāya paññattaṁ anakkamantesu pana akkamanatthāya anupaññattiṁ ṭhapesi-- “gihī, bhikkhave, maṅgalikā, anujānāmi, bhikkhave, gihīnaṁ maṅgalatthāyā”ti (cūḷava.268).
 326. Pacchimaṁ janataṁ Tathāgato anukampatīti idaṁ thero vuttesu kāraṇesu tatiyaṁ kāraṇaṁ sandhāyāha.  Na kho sukhena sukhanti kasmā āha?  Kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā sammāsambuddho na akkami, tasmā ahampi satthārā samānacchando bhavissāmīti maññamāno evamāha.  
 327. So kho ahanti-ādi “yāva rattiyā pacchime yāme”ti tāva mahāsaccake (ma.ni.1.364ādayo) vuttanayena veditabbaṁ.  Tato paraṁ yāva pañcavaggiyānaṁ āsavakkhayā Pāsarāsisutte (ma.ni.1.272ādayo) vuttanayena veditabbaṁ.  
 343.  Aṅkusagayhe sippeti aṅkusagahaṇasippe.  Kusalo ahanti cheko ahaṁ. (MA.85./III,324.) Kassa panāyaṁ santike sippaṁ uggaṇhīti?  Pitu santike, pitāpissa pitu santikeva uggaṇhi.  Kosambiyaṁ kira parantaparājā nāma rajjaṁ kāresi.  Rājamahesī garubhārā ākāsatale raññā saddhiṁ bālātapaṁ tappamānā rattakambalaṁ pārupitvā nisinnā hoti, eko hatthiliṅgasakuṇo “maṁsapesī”ti maññamāno gahetvā ākāsaṁ pakkhandi.  Sā “chaḍḍeyya man”ti bhayena nissaddā ahosi, so taṁ pabbatapāde rukkhaviṭape ṭhapesi.  Sā pāṇissaraṁ karontī mahāsaddamakāsi.  Sakuṇo (CS:pg.3.224) palāyi, tassā tattheva gabbhavuṭṭhānaṁ ahosi.  Tiyāmarattiṁ deve vassante kambalaṁ pārupitvā nisīdi.  Tato ca avidūre tāpaso vasati.  So tassā saddena aruṇe uggate rukkhamūlaṁ āgato jātiṁ pucchitvā nisseṇiṁ bandhitvā otāretvā attano vasanaṭṭhānaṁ netvā yāguṁ pāyesi.  Dārakassa megha-utuñca pabbata-utuñca gahetvā jātattā udenoti nāmaṁ akāsi.  Tāpaso phalāphalāni āharitvā dvepi jane posesi.  
 Sā ekadivasaṁ tāpasassa āgamanavelāya paccuggamanaṁ katvā itthikuttaṁ dassetvā tāpasaṁ sīlabhedaṁ āpādesi.  Tesaṁ ekato vasantānaṁ kāle gacchante parantaparājā kālaṁ akāsi.  Tāpaso rattibhāge nakkhattaṁ oloketvā rañño matabhāvaṁ ñatvā-- “tuyhaṁ rājā mato, putto te kiṁ idha vasituṁ icchati, udāhu pettike rajje chattaṁ ussāpetun”ti pucchi.  Sā puttassa ādito paṭṭhāya sabbaṁ pavattiṁ ācikkhitvā chattaṁ ussāpetukāmatañcassa ñatvā tāpasassa ārocesi.  Tāpaso ca hatthiganthasippaṁ jānāti, kutonena laddhaṁ?  Sakkassa (MA.85./III,325.) santikā.  Pubbe kirassa sakko upaṭṭhānaṁ āgantvā “kena kilamathā”ti pucchi.  So “hatthiparissayo atthī”ti ārocesi.  Tassa sakko hatthiganthañceva vīṇakañca datvā “palāpetukāmatāya sati imaṁ tantiṁ vādetvā imaṁ silokaṁ vadeyyātha, pakkositukāmatāya sati imaṁ silokaṁ vadeyyāthā”ti āha.  Tāpaso taṁ sippaṁ kumārassa adāsi.  So ekaṁ vaṭarukkhaṁ abhiruhitvā hatthīsu āgatesu tantiṁ vādetvā silokaṁ vadati, hatthī bhītā palāyiṁsu.
   So sippassa ānubhāvaṁ ñatvā punadivase pakkosanasippaṁ payojesi.  Jeṭṭhakahatthī āgantvā khandhaṁ upanāmesi.  So tassa khandhagato yuddhasamatthe taruṇahatthī uccinitvā kambalañca muddikañca gahetvā mātāpitaro vanditvā nikkhanto anupubbena taṁ taṁ gāmaṁ pavisitvā-- “Ahaṁ rañño putto, sampattiṁ atthikā āgacchantū”ti janasaṅgahaṁ katvā nagaraṁ parivāretvā-- “Ahaṁ rañño putto, mayhaṁ chattaṁ dethā”ti asaddahantānaṁ kambalañca muddikañca dassetvā chattaṁ ussāpesi.  So hatthivittako hutvā “asukaṭṭhāne sundaro hatthī atthī”ti vutte gantvā gaṇhāti.  Caṇḍapajjoto (CS:pg.3.225) “tassa santike sippaṁ gaṇhissāmī”ti kaṭṭhahatthiṁ payojetvā tassa anto yodhe nisīdāpetvā taṁ hatthiṁ gahaṇatthāya āgataṁ gaṇhitvā tassa santike sippaṁ gahaṇatthāya dhītaraṁ uyyojesi.  So tāya saddhiṁ saṁvāsaṁ kappetvā taṁ gahetvā attano nagaraṁyeva agamāsi.  Tassā kucchiyaṁ uppanno ayaṁ Bodhirājakumāro attano pitu santike sippaṁ uggaṇhi.  
 344. Padhāniyaṅgānīti padhānaṁ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo.  Padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni.  Saddhoti saddhāya samannāgato.  Sā panesā (MA.85./III,326.) āgamanasaddhā adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidha.Tattha sabbaññubodhisattānaṁ saddhā abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā āgamanasaddhā nāma.  Ariyasāvakānaṁ paṭivedhena adhigatattā adhigamasaddhā nāma.  Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṁ okappanasaddhā nāma.  Pasāduppatti pasādasaddhā nāma, idha pana okappanasaddhā adhippetā.  Bodhinti catumaggañāṇaṁ.  Taṁ suppaṭividdhaṁ Tathāgatenāti saddahati, desanāsīsameva cetaṁ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā.  Yassa hi Buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānaṁ vīriyaṁ ijjhati.  
 Appābādhoti arogo.  Appātaṅkoti niddukkho.  Samavepākiniyāti samavipācaniyā.  Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā.  Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītagahaṇiko hi sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū, tesaṁ padhānaṁ na ijjhati.  Majjhimagahaṇikassa ijjhati.  Tenāha “majjhimāya padhānakkhamāyā”ti.  Yathābhūtaṁ attānaṁ āvikattāti yathābhūtaṁ attano aguṇaṁ pakāsetā.  Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gantuṁ paricchindituṁ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhikaṁ udayabbayañāṇaṁ vuttaṁ.  Ariyāyāti parisuddhāya.  Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṁ samatthāya.  (MA.85./III,327.) Sammādukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṁ pahīnattā yaṁ dukkhaṁ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā.  Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā.  Duppaññassa hi padhānaṁ na ijjhati.  Imāni ca pañca padhāniyaṅgāni lokiyāneva veditabbāni.  
 345. Sāyamanusiṭṭho (CS:pg.3.226) pāto visesaṁ adhigamissatīti atthaṅgate sūriye anusiṭṭho aruṇuggamane visesaṁ adhigamissati.  Pātamanusiṭṭho sāyanti aruṇuggamane anusiṭṭho sūriyatthaṅgamanavelāyaṁ.  Ayañca pana desanā neyyapuggalavasena vuttā.  Dandhapañño hi neyyapuggalo sattahi divasehi arahattaṁ pāpuṇāti, tikkhapañño ekadivasena, sesadivase majjhimapaññāvasena veditabbaṁ.  Aho Buddho aho dhammo aho dhammassa svākkhātatāti yasmā Buddhadhammānaṁ uḷāratāya dhammassa ca svākkhātatāya pāto kammaṭṭhānaṁ kathāpetvā sāyaṁ arahattaṁ pāpuṇāti, tasmā pasaṁsanto evamāha.  Yatra hi nāmāti vimhayatthe nipāto.  
 346. Kucchimatīti āpannasattā.  Yo me ayaṁ, bhante, kucchigatoti kiṁ panevaṁ saraṇaṁ gahitaṁ hotīti.  Na hoti.  Acittakasaraṇagamanaṁ nāma natthi, ārakkho panassa paccupaṭṭhitova hoti.  Atha naṁ yadā mahallakakāle mātāpitaro,-- “Tāta, kucchigatameva taṁ saraṇaṁ gaṇhāpayimhā”ti sārenti, so ca sallakkhetvā “Ahaṁ saraṇaṁ gato upāsako”ti satiṁ uppādeti, tadā saraṇaṁ gahitaṁ nāma hoti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.86./III,328.)
(M.86.)6.Aṅgulimālasuttavaṇṇanā 

 347. Evaṁ me sutanti Aṅgulimālasuttaṁ.  Tattha Aṅgulīnaṁ mālaṁ dhāretīti kasmā dhāreti?  Ācariyavacanena.  Tatrāyaṁ anupubbikathā-- 
 Ayaṁ kira kosalarañño purohitassa mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā kucchismiṁ paṭisandhiṁ aggahesi.  Brāhmaṇiyā rattibhāge gabbhavuṭṭhānaṁ ahosi.  Tassa mātukucchito nikkhamanakāle sakalanagare āvudhāni pajjaliṁsu, rañño maṅgalasakuntopi sirisayane ṭhapitā asilaṭṭhipi (CS:pg.3.227) pajjali.  Brāhmaṇo nikkhamitvā nakkhattaṁ olokento coranakkhattena jātoti rañño santikaṁ gantvā sukhaseyyabhāvaṁ pucchi.
 Rājā “kuto, me ācariya, sukhaseyyā?  Mayhaṁ maṅgalāvudhaṁ pajjali, rajjassa vā jīvitassa vā antarāyo bhavissati maññe”ti.  Mā bhāyi, mahārāja, mayhaṁ ghare kumāro jāto, tassānubhāvena na kevalaṁ tuyhaṁ nivesane, sakalanagarepi āvudhāni pajjalitānīti.  Kiṁ bhavissati ācariyāti?  Coro bhavissati mahārājāti.  Kiṁ ekacorako, udāhu rajjadūsako coroti?  Ekacorako devāti.  Evaṁ vatvā ca pana rañño manaṁ gaṇhitukāmo āha-- “māretha naṁ devā”ti.  Ekacorako samāno kiṁ karissati?  Karīsasahassakhette ekasālisīsaṁ viya hoti, paṭijaggatha nanti.  Tassa nāmaggahaṇaṁ gaṇhantā sayane ṭhapitamaṅgala-asilaṭṭhi, chadane ṭhapitā sarā, kappāsapicumhi (MA.86./III,329.) ṭhapitaṁ tālavaṇṭakaraṇasatthakanti ete pajjalantā kiñci na hiṁsiṁsu, tasmā ahiṁsakoti nāmaṁ akaṁsu.  Taṁ sippuggahaṇakāle takkasīlaṁ pesayiṁsu.  
 So dhammantevāsiko hutvā sippaṁ paṭṭhapesi.  Vattasampanno kiṁkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī ahosi.  Sesa-antevāsikā bāhirakā ahesuṁ.  Te-- “Ahiṁsakamāṇavakassa āgatakālato paṭṭhāya mayaṁ na paññāyāma, kathaṁ naṁ bhindeyyāmā”ti?  Nisīditvā mantayantā “sabbehi atirekapaññattā duppaññoti.  Na sakkā vattuṁ, vattasampannattā dubbattoti.  Na sakkā vattuṁ, jātisampannattā dujjātoti na sakkā vattuṁ, kinti karissāmā”ti?  Tato ekaṁ kharamantaṁ mantayiṁsu “Ācariyassa antaraṁ katvā naṁ bhindissāmā”ti tayo rāsī hutvā paṭhamaṁ ekacce ācariyaṁ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhaṁsu.  Kiṁ tātāti?  Imasmiṁ gehe ekā kathā suyyatīti.  Kiṁ tātāti?  Ahiṁsakamāṇavo tumhākaṁ antare dubbhatīti maññāmāti.  Ācariyo santajjetvā-- “gacchatha vasalā, mā me puttaṁ mayhaṁ antare paribhindathā”ti niṭṭhubhi.  Tato itare, atha itarehi tayopi koṭṭhāsā āgantvā tatheva vatvā-- “Amhākaṁ asaddahantā upaparikkhitvā jānāthā”ti āhaṁsu.  
 Ācariyo (CS:pg.3.228) sinehena vadante disvā “Atthi maññe santhavo”ti paribhijjitvā cintesi “ghātemi nan”ti.  Tato cintesi-- “sace ghātessāmi ‘disāpāmokkho ācariyo attano santikaṁ sippuggahaṇatthaṁ āgate māṇavake dosaṁ uppādetvā jīvitā voropetī’ti.  Puna koci sippuggahaṇatthaṁ na āgamissati, evaṁ me lābho parihāyissati, (MA.86./III,330.) atha naṁ sippassa pariyosānupacāroti vatvā jaṅghasahassaṁ ghātehīti vakkhāmi.  Avassaṁ ettha eko uṭṭhāya taṁ ghātessatī”ti.  
 Atha naṁ āha-- “ehi tāta jaṅghasahassaṁ ghātehi, evaṁ te sippassa upacāro kato bhavissatī”ti.  Mayaṁ ahiṁsakakule jātā, na sakkā ācariyāti.  Aladdhupacāraṁ sippaṁ phalaṁ na deti tātāti.  So pañcāvudhaṁ gahetvā ācariyaṁ vanditvā aṭaviṁ paviṭṭho.  Aṭaviṁ pavisanaṭṭhānepi aṭavimajjhepi aṭavito nikkhamanaṭṭhānepi ṭhatvā manusse ghāteti.  Vatthaṁ vā veṭhanaṁ vā na gaṇhāti.  Eko dveti gaṇitamattameva karonto gacchati, gaṇanampi na uggaṇhāti.  Pakatiyāpi paññavā esa, pāṇātipātino pana cittaṁ na patiṭṭhāti, tasmā anukkamena gaṇanampi na sallakkhesi, ekekaṁ aṅguliṁ chinditvā ṭhapeti.  Ṭhapitaṭṭhāne aṅguliyo vinassanti, tato vijjhitvā aṅgulīnaṁ mālaṁ katvā dhāresi, teneva cassa aṅgulimāloti saṅkhā udapādi.  So sabbaṁ araññaṁ nissañcāramakāsi, dāru-ādīnaṁ atthāya araññaṁ gantuṁ samattho nāma natthi.  
 Rattibhāge antogāmampi āgantvā pādena paharitvā dvāraṁ ugghāteti.  Tato sayiteyeva māretvā eko ekoti gahetvā gacchati.  Gāmo osaritvā nigame aṭṭhāsi, nigamo nagare.  Manussā tiyojanato paṭṭhāya gharāni pahāya dārake hatthesu gahetvā āgamma Sāvatthiṁ parivāretvā khandhāvāraṁ bandhitvā rājaṅgaṇe sannipatitvā-- “coro, te deva, vijite aṅgulimālo (MA.86./III,331.) nāmā”ti-ādīni vadantā kandanti.  Bhaggavo “mayhaṁ putto bhavissatī”ti ñatvā brāhmaṇiṁ āha-- bhoti aṅgulimālo nāma coro uppanno, so na añño, tava putto ahiṁsakakumāro.  Idāni rājā taṁ gaṇhituṁ nikkhamissati, kiṁ kattabbanti?  Gaccha (CS:pg.3.229) sāmi, puttaṁ me gahetvā ehīti.  Nāhaṁ bhadde ussahāmi, catūsu hi janesu vissāso nāma natthi, coro me purāṇasahāyoti avissāsanīyo, sākhā me purāṇasanthatāti avissāsanīyā, rājā maṁ pūjetīti avissāsanīyo, itthī me vasaṁ gatāti avissāsanīyāti.  Mātu hadayaṁ pana mudukaṁ hoti.  Tasmā ahaṁ pana gantvā mayhaṁ puttaṁ ānessāmīti nikkhantā.  
 Taṁdivasañca Bhagavā paccūsasamaye lokaṁ volokento aṅgulimālaṁ disvā-- “mayi gate etassa sotthi bhavissati.  Agāmake araññe ṭhito catuppadikaṁ gāthaṁ sutvā mama santike pabbajitvā cha abhiññā sacchikarissati.  Sace na gamissāmi, mātari aparajjhitvā anuddharaṇīyo bhavissati, karissāmissa saṅgahan”ti pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā piṇḍāya pavisitvā katabhattakicco taṁ saṅgaṇhitukāmo vihārā nikkhami.  Etamatthaṁ dassetuṁ “Atha kho Bhagavā”ti-ādi vuttaṁ.  
 348. Saṅkaritvā saṅkaritvāti saṅketaṁ katvā vaggavaggā hutvā.  Hatthatthaṁ gacchantīti hatthe atthaṁ vināsaṁ gacchanti.  Kiṁ pana te Bhagavantaṁ sañjānitvā evaṁ vadanti asañjānitvāti?  Asañjānitvā.  Aññātakavesena hi (MA.86./III,332.)
Bhagavā ekakova agamāsi.  Coropi tasmiṁ samaye dīgharattaṁ dubbhojanena ca dukkhaseyyāya ca ukkaṇṭhito hoti.  Kittakā panānena manussā māritāti?  Ekenūnasahassaṁ.  So pana idāni ekaṁ labhitvā sahassaṁ pūressatīti saññī hutvā yameva paṭhamaṁ passāmi, taṁ ghātetvā gaṇanaṁ pūretvā sippassa upacāraṁ katvā kesamassuṁ ohāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā mātāpitaro passissāmīti aṭavimajjhato aṭavimukhaṁ āgantvā ekamantaṁ ṭhitova Bhagavantaṁ addasa.  Etamatthaṁ dassetuṁ “addasā kho”ti-ādi vuttaṁ.  
 Iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsīti mahāpathaviṁ ummiyo uṭṭhapento viya saṁharitvā aparabhāge akkamati, orabhāge valiyo nikkhamanti, aṅgulimālo sarakkhepamattaṁ muñcitvā gacchati.  Bhagavā purato mahantaṁ aṅgaṇaṁ dassetvā sayaṁ majjhe hoti, coro ante.  So “idāni naṁ pāpuṇitvā gaṇhissāmī”ti sabbathāmena dhāvati.  Bhagavā aṅgaṇassa pārimante (CS:pg.3.230) hoti, coro majjhe.  So “ettha naṁ pāpuṇitvā gaṇhissāmī”ti vegena dhāvati.  Bhagavā tassa purato mātikaṁ vā thalaṁ vā dasseti, etenupāyena tīṇi yojanāni gahetvā agamāsi.  Coro kilami, mukhe kheḷo sussi, kacchehi sedā mucciṁsu.  Athassa “acchariyaṁ vata bho”ti etadahosi.  Migampīti migaṁ kasmā gaṇhāti?  Chātasamaye āhāratthaṁ.  So kira ekaṁ gumbaṁ ghaṭṭetvā mige uṭṭhāpeti.  Tato cittaruciyaṁ migaṁ anubandhanto gaṇhitvā pacitvā khādati.  Puccheyyanti yena kāraṇenāyaṁ gacchantova ṭhito (MA.86./III,333.)
nāma ahañca ṭhitova aṭṭhito nāma, yaṁnūnāhaṁ imaṁ samaṇaṁ taṁ kāraṇaṁ puccheyyanti attho.  
 349. Nidhāyāti yo vihiṁsanatthaṁ bhūtesu daṇḍo pavattayitabbo siyā, taṁ nidhāya apanetvā mettāya khantiyā paṭisaṅkhāya avihiṁsāya sāraṇīyadhammesu ca ṭhito ahanti attho.  Tuvamaṭṭhitosīti pāṇesu asaññatattā ettakāni pāṇasahassāni ghātentassa tava mettā vā khanti vā paṭisaṅkhā vā avihiṁsā vā sāraṇīyadhammo vā natthi, tasmā tuvaṁ aṭṭhitosi, idāni iriyāpathena ṭhitopi niraye dhāvissasi, tiracchānayoniyaṁ pettivisaye asurakāye vā dhāvissasīti vuttaṁ hoti.  
 Tato coro-- “mahā ayaṁ sīhanādo, mahantaṁ gajjitaṁ, na idaṁ aññassa bhavissati, mahāmāyāya puttassa siddhatthassa samaṇarañño etaṁ gajjitaṁ, diṭṭho vatamhi maññe tikhiṇacakkhunā sammāsambuddhena, saṅgahakaraṇatthaṁ me Bhagavā āgato”ti cintetvā cirassaṁ vata meti-ādimāha.  Tattha mahitoti devamanussādīhi catupaccayapūjāya pūjito.  Paccupādīti cirassaṁ kālassa accayena mayhaṁ saṅgahatthāya imaṁ mahāvanaṁ paṭipajji.  Pahāya pāpanti pajahitvā pāpaṁ.  
 Itvevāti evaṁ vatvāyeva. (MA.86./III,334.) Āvudhanti pañcāvudhaṁ.  Sobbheti samantato chinne.  Papāteti ekato chinne.  Naraketi phalitaṭṭhāne.  Idha pana tīhipi imehi padehi araññameva vuttaṁ.  Akirīti khipi chaḍḍesi.  
 Tamehi (CS:pg.3.231) bhikkhūti tadā avocāti Bhagavato imaṁ pabbājento kuhiṁ satthakaṁ labhissāmi, kuhiṁ pattacīvaranti pariyesanakiccaṁ natthi, kammaṁ pana olokesi.  Athassa pubbe sīlavantānaṁ aṭṭhaparikkhārabhaṇḍakassa dinnabhāvaṁ ñatvā dakkhiṇahatthaṁ pasāretvā-- “ehi bhikkhu svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṁ sammā dukkhassa antakiriyāyā”ti āha.  So saha vacaneneva iddhimayapattacīvaraṁ paṭilabhi.  Tāvadevassa gihiliṅgaṁ antaradhāyi, samaṇaliṅgaṁ pāturahosi.  
 	“Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṁ; 
 	Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno”ti.-- 
 Evaṁ vuttā aṭṭha parikkhārā sarīrapaṭibaddhāva hutvā nibbattiṁsu.  Eseva tassa ahu bhikkhubhāvoti esa ehibhikkhubhāvo tassa upasampannabhikkhubhāvo ahosi, na hi ehibhikkhūnaṁ visuṁ upasampadā nāma atthi.  
 350. Pacchāsamaṇenāti bhaṇḍaggāhakena pacchāsamaṇena, teneva attano pattacīvaraṁ gāhāpetvā taṁ pacchāsamaṇaṁ katvā gatoti attho.  Mātāpissa aṭṭha-usabhamattena ṭhānena antaritā, -- “tāta, ahiṁsaka kattha ṭhitosi, kattha nisinnosi, kuhiṁ gatosi?  Mayā saddhiṁ na kathesi tātā”ti vadantī āhiṇḍitvā apassamānā ettova gatā.  
 (MA.86./III,335.) Pañcamattehi assasatehīti sace corassa parājayo bhavissati, anubandhitvā naṁ gaṇhissāmi.  Sace mayhaṁ parājayo bhavissati, vegena palāyissāmīti sallahukena balena nikkhami Yena ārāmoti kasmā ārāmaṁ agamāsi?  So kira corassa bhāyati, cittena gantukāmo na gacchati, garahābhayena nikkhami.  Tenassa etadahosi-- “sammāsambuddhaṁ vanditvā nisīdissāmi, so pucchissati ‘kasmā balaṁ gahetvā nikkhantosī’ti.  Athāhaṁ ārocessāmi, Bhagavā hi maṁ na kevalaṁ samparāyikeneva atthena saṅgaṇhāti, diṭṭhadhammikenapi saṅgaṇhātiyeva.  So sace mayhaṁ jayo bhavissati, adhivāsessati.  Sace parājayo bhavissati ‘kiṁ te, mahārāja, ekaṁ coraṁ ārabbha gamanenā’ti vakkhati.  Tato (CS:pg.3.232) maṁ jano evaṁ sañjānissati-- ‘rājā coraṁ gahetuṁ nikkhanto, sammāsambuddhena pana nivattito’ti” garahamokkhaṁ sampassamāno agamāsi.  
 Kuto panassāti kasmā āha?  Api nāma Bhagavā tassa upanissayaṁ oloketvā taṁ ānetvā pabbājeyyāti Bhagavato parigaṇhanatthaṁ āha.  Raññoti na kevalaṁ raññoyeva bhayaṁ ahosi, avasesopi mahājano bhīto phalakāvudhāni chaḍḍetvā sammukhasammukhaṭṭhāneva palāyitvā nagaraṁ pavisitvā dvāraṁ pidhāya aṭṭālake āruyha olokento aṭṭhāsi.  Evañca avoca-- “Aṅgulimālo ‘rājā mayhaṁ santikaṁ āgacchatī’ti ñatvā paṭhamataraṁ āgantvā Jetavane nisinno, rājā tena gahito, mayaṁ pana palāyitvā muttā”ti.  Natthi te ito bhayanti ayañhi idāni kunthakipillikaṁ jīvitā na voropeti, natthi te imassa santikā bhayanti attho.  
 Kathaṁ gottoti?  Kasmā pucchati?  Pabbajitaṁ (MA.86./III,336.) dāruṇakammena uppannanāmaṁ gahetvā voharituṁ na yuttaṁ, mātāpitūnaṁ gottavasena naṁ samudācarissāmīti maññamāno pucchi.  Parikkhārānanti etesaṁ atthāya ahaṁ ussukkaṁ karissāmīti attho.  Kathentoyeva ca udare baddhasāṭakaṁ muñcitvā therassa pādamūle ṭhapesi.  
 351. Āraññikoti-ādīni cattāri dhutaṅgāni pāḷiyaṁ āgatāni.  Therena pana terasapi samādinnāneva ahesuṁ, tasmā alanti āha.  Yañhi mayaṁ, bhanteti kiṁ sandhāya vadati?  “Hatthimpi dhāvantaṁ anubandhitvā gaṇhāmī”ti āgataṭṭhāne raññā pesitahatthādayo so evaṁ aggahesi.  Rājāpi-- “hatthīhiyeva naṁ parikkhipitvā gaṇhatha, asseheva, rathehevā”ti evaṁ anekavāraṁ bahū hatthādayo pesesi.  Evaṁ gatesu pana tesu-- “Ahaṁ are aṅgulimālo”ti tasmiṁ uṭṭhāya saddaṁ karonte ekopi āvudhaṁ parivattetuṁ nāsakkhi, sabbeva koṭṭetvā māresi.  Hatthī araññahatthī, assā arañña-assā, rathāpi tattheva bhijjantīti idaṁ sandhāya rājā evaṁ vadati.  
 Piṇḍāya pāvisīti na idaṁ paṭhamaṁ pāvisi.  Itthidassanadivasaṁ sandhāya panetaṁ vuttaṁ.  Devasikampi panesa pavisateva, manussā ca naṁ disvā uttasantipi palāyantipi dvārampi thakenti, ekacce aṅgulimāloti sutvāva palāyitvā araññaṁ vā pavisanti, gharaṁ vā pavisitvā dvāraṁ thakenti.  Palāyituṁ (CS:pg.3.233) asakkontā piṭṭhiṁ datvā tiṭṭhanti (MA.86./III,337.) Thero uḷuṅgayāgumpi kaṭacchubhikkhampi na labhati, piṇḍapātena kilamati.  Bahi alabhanto nagaraṁ sabbasādhāraṇanti nagaraṁ pavisati.  Yena dvārena pavisati, tattha aṅgulimālo āgatoti kūṭasahassānaṁ bhijjanakāraṇaṁ hoti.  Etadahosīti kāruññappattiyā ahosi.  Ekena ūnamanussasahassaṁ ghātentassa ekadivasampi kāruññaṁ nāhosi, gabbhamūḷhāya itthiyā dassanamatteneva kathaṁ uppannanti?  Pabbajjābalena, pabbajjābalañhi etaṁ.  
 Tena hīti yasmā te kāruññaṁ uppannaṁ, tasmāti attho.  Ariyāya jātiyāti, aṅgulimāla, etaṁ tvaṁ mā gaṇhi, nesā tava jāti.  Gihikālo esa, gihī nāma pāṇampi hananti, adinnādānādīnipi karonti.  Idāni pana te ariyā nāma jāti.  Tasmā tvaṁ “yato ahaṁ, bhagini, jāto”ti sace evaṁ vattuṁ kukkuccāyasi, tena hi “ariyāya jātiyā”ti evaṁ visesetvā vadāhīti uyyojesi.  
 Taṁ itthiṁ etadavocāti itthīnaṁ gabbhavuṭṭhānaṭṭhānaṁ nāma na sakkā purisena upasaṅkamituṁ.  Thero kiṁ karosīti?  Aṅgulimālatthero saccakiriyaṁ katvā sotthikaraṇatthāya āgatoti ārocāpesi.  Tato te sāṇiyā parikkhipitvā therassa bahisāṇiyaṁ pīṭhakaṁ paññāpesuṁ.  Thero tattha nisīditvā-- “yato ahaṁ bhagini sabbaññubuddhassa ariyāya jātiyā jāto”ti saccakiriyaṁ akāsi, saha saccavacaneneva dhamakaraṇato mutta-udakaṁ viya dārako nikkhami.  Mātāputtānaṁ sotthi ahosi.  Imañca pana parittaṁ na kiñci parissayaṁ na maddati, mahāparittaṁ nāmetanti vuttaṁ. (MA.86./III,338.) Therena nisīditvā saccakiriyakataṭṭhāne pīṭhakaṁ akaṁsu.  Gabbhamūḷhaṁ tiracchānagatitthimpi ānetvā tattha nisajjāpenti, tāvadeva sukhena gabbhavuṭṭhānaṁ hoti.  Yā dubbalā hoti na sakkā ānetuṁ, tassā pīṭhakadhovana-udakaṁ netvā sīse siñcanti, taṅkhaṇaṁyeva gabbhavuṭṭhānaṁ hoti, aññampi rogaṁ vūpasameti.  Yāva kappā tiṭṭhanakapāṭihāriyaṁ kiretaṁ.  
 Kiṁ pana Bhagavā theraṁ vejjakammaṁ kārāpesīti?  Na kārāpesi.  Therañhi disvā manussā bhītā palāyanti.  Thero bhikkhāhārena kilamati, samaṇadhammaṁ kātuṁ na sakkoti.  Tassa anuggahena saccakiriyaṁ kāresi.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Idāni kira Aṅgulimālatthero mettacittaṁ (CS:pg.3.234) paṭilabhitvā saccakiriyāya manussānaṁ sotthibhāvaṁ karotīti manussā theraṁ upasaṅkamitabbaṁ maññissanti, tato bhikkhāhārena akilamanto samaṇadhammaṁ kātuṁ sakkhissatī”ti anuggahena saccakiriyaṁ kāresi.  Na hi saccakiriyā vejjakammaṁ hoti.  Therassāpi ca “samaṇadhammaṁ karissāmī”ti mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa cittaṁ kammaṭṭhānābhimukhaṁ na gacchati, aṭaviyaṁ ṭhatvā manussānaṁ ghātitaṭṭhānameva pākaṭaṁ hoti.  “Duggatomhi, khuddakaputtomhi, jīvitaṁ me dehi sāmīti maraṇabhītānaṁ vacanākāro ca hatthapādavikāro ca āpāthaṁ āgacchati, so vippaṭisārī hutvā tatova uṭṭhāya gacchati, athassa Bhagavā taṁ jātiṁ abbohārikaṁ katvāvāyaṁ vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ gaṇhissatīti ariyāya jātiyā saccakiriyaṁ kāresi.  Eko vūpakaṭṭhoti-ādi Vatthasutte (ma.ni.1.80) vitthāritaṁ.  
 352. Aññenapi leḍḍu khittoti kākasunakhasūkarādīnaṁ paṭikkamāpanatthāya samantā sarakkhepamatte ṭhāne yena (MA.86./III,339.) kenaci disābhāgena khitto āgantvā therasseva kāye patati.  Kittake ṭhāne evaṁ hoti?  Gaṇṭhikaṁ paṭimuñcitvā piṇḍāya caritvā paṭinivattetvā yāva gaṇṭhikapaṭimukkaṭṭhānaṁ āgacchati, tāva hoti.  Bhinnena sīsenāti mahācammaṁ chinditvā yāva aṭṭhimariyādā bhinnena.  
 Brāhmaṇāti khīṇāsavabhāvaṁ sandhāya āha.  Yassa kho tvaṁ, brāhmaṇa, kammassa vipākenāti idaṁ sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṁ sandhāya vuttaṁ.  Kammañhi kariyamānameva tayo koṭṭhāse pūreti.  Sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyakammaṁ nāma hoti.  Taṁ imasmiṁyeva attabhāve vipākaṁ deti.  Tathā asakkontaṁ ahosikammaṁ, nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipākoti imassa tikassa vasena ahosikammaṁ nāma hoti.  Atthasādhikā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṁ nāma.  Taṁ anantare attabhāve vipākaṁ deti.  Tathā asakkontaṁ vuttanayeneva taṁ ahosikammaṁ nāma hoti.  Ubhinnamantare pañcajavanacetanā aparāpariyavedanīyakammaṁ nāma hoti.  Taṁ anāgate yadā okāsaṁ labhati, tadā (CS:pg.3.235) vipākaṁ deti.  Sati saṁsārappavattiyā ahosikammaṁ nāma na hoti.  Therassa pana upapajjavedanīyañca aparāpariyavedanīyañcāti imāni dve kammāni kammakkhayakarena arahattamaggena samugghāṭitāni, diṭṭhadhammavedanīyaṁ (MA.86./III,340.) atthi Taṁ arahattappattassāpi vipākaṁ detiyeva.  Taṁ sandhāya Bhagavā “yassa kho tvan”ti-ādimāha.  Tasmā yassa khoti ettha yādisassa kho tvaṁ, brāhmaṇa, kammassa vipākenāti evaṁ attho veditabbo.  
 Abbhā muttoti desanāsīsamattametaṁ, abbhā mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pana upakkilesehi mutto candimā idha adhippeto.  Yathā hi evaṁ nirupakkileso candimā lokaṁ pabhāseti, evaṁ pamādakilesavimutto appamatto bhikkhu imaṁ attano khandhāyatanadhātulokaṁ pabhāseti, vihatakilesandhakāraṁ karoti.  
 Kusalena pidhīyatīti maggakusalena pidhīyati appaṭisandhikaṁ karīyati.  Yuñjati Buddhasāsaneti Buddhasāsane kāyena vācāya manasā ca yuttappayutto viharati.  Imā tisso therassa udānagāthā nāma.  
 Disā hi meti idaṁ kira thero attano parittāṇākāraṁ karonto āha.  Tattha disā hi meti mama sapattā.  Ye maṁ evaṁ upavadanti-- “yathā mayaṁ aṅgulimālena māritānaṁ ñātakānaṁ vasena dukkhaṁ vediyāma, evaṁ aṅgulimālopi vediyatū”ti, te mayhaṁ disā catusaccadhammakathaṁ suṇantūti attho.  Yuñjantūti kāyavācāmanehi yuttappayuttā viharantu.  Ye dhammamevādapayanti santoti ye santo sappurisā dhammaṁyeva ādapenti samādapenti gaṇhāpenti, te manujā mayhaṁ sapattā bhajantu sevantu payirupāsantūti attho.  
 (MA.86./III,341.) Avirodhappasaṁsīnanti avirodho vuccati mettā, mettāpasaṁsakānanti attho.  Suṇantu dhammaṁ kālenāti khaṇe khaṇe khantimettāpaṭisaṅkhāsāraṇīyadhammaṁ suṇantu.  Tañca anuvidhīyantūti tañca dhammaṁ anukarontu pūrentu.  
 Na hi jātu so mamaṁ hiṁseti yo mayhaṁ diso, so maṁ ekaṁseneva na hiṁseyya.  Aññaṁ vā pana kiñci nanti na kevalaṁ maṁ, aññampi pana (CS:pg.3.236) kañci puggalaṁ mā hiṁsantu mā viheṭhentu.  Pappuyya paramaṁ santinti paramaṁ santibhūtaṁ nibbānaṁ pāpuṇitvā.  Rakkheyya tasathāvareti tasā vuccanti sataṇhā, thāvarā nittaṇhā.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yo nibbānaṁ pāpuṇāti, so sabbaṁ tasathāvaraṁ rakkhituṁ samattho hoti.  Tasmā mayhampi disā nibbānaṁ pāpuṇantu, evaṁ maṁ ekaṁseneva na hiṁsissantīti.  Imā tisso gāthā attano parittaṁ kātuṁ āha.  
 Idāni attanova paṭipattiṁ dīpento udakañhi (MA.86./III,342.) nayanti nettikāti āha.  Tattha nettikāti ye mātikaṁ sodhetvā bandhitabbaṭṭhāne bandhitvā udakaṁ nayanti.  Usukārāti usukārakā.  Namayantīti telakañjikena makkhetvā kukkuḷe tāpetvā unnatunnataṭṭhāne namentā ujuṁ karonti.  Tejananti kaṇḍaṁ.  Tañhi issāso tejaṁ karoti, parañca tajjeti, tasmā tejananti vuccati.  Attānaṁ damayantīti yathā nettikā ujumaggena udakaṁ nayanti, usukārā tejanaṁ, tacchakā ca dāruṁ ujuṁ karonti, evamevaṁ paṇḍitā attānaṁ damenti ujukaṁ karonti nibbisevanaṁ karonti.  
 Tādināti iṭṭhāniṭṭhādīsu nibbikārena-- “pañcahākārehi Bhagavā tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī”ti (mahāni.38 192) evaṁ tādilakkhaṇappattena satthārā.  Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṁ nāmaṁ.  Tāya hi goṇā viya gīvāya rajjuyā, sattā hadaye baddhā taṁ taṁ bhavaṁ nīyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. (MA.86./III,343.) Phuṭṭho kammavipākenāti maggacetanāya phuṭṭho.  Yasmā hi maggacetanāya kammaṁ paccati vipaccati ḍayhati, parikkhayaṁ gacchati, tasmā sā kammavipākoti vuttā.  Tāya hi phuṭṭhattā esa aṇaṇo nikkileso jāto, na dukkhavedanāya aṇaṇo.  Bhuñjāmīti cettha theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti cattāro paribhogā veditabbā.  Tattha dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāma.  So hi cattāro paccaye thenetvā bhuñjati.  Vuttampi cetaṁ “theyyāya vo, bhikkhave, raṭṭhapiṇḍo bhutto”ti (pārā.195).  Sīlavato pana apaccavekkhaṇaparibhogo iṇaparibhogo nāma.  Sattannaṁ sekkhānaṁ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma.  Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo (CS:pg.3.237) nāma.  Idha kilesa-iṇānaṁ abhāvaṁ sandhāya “aṇaṇo”ti vuttaṁ.  “Aniṇo”tipi pāṭho.  Sāmiparibhogaṁ sandhāya “bhuñjāmi bhojanan”ti vuttaṁ.  
 Kāmaratisanthavanti duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthavaṁ mā anuyuñjatha mā karittha.  Nayidaṁ dummantitaṁ mamāti yaṁ mayā sammāsambuddhaṁ disvā pabbajissāmīti mantitaṁ, taṁ mama mantitaṁ na dummantitaṁ.  Saṁvibhattesu dhammesūti ahaṁ satthāti evaṁ loke uppannehi ye dhammā saṁvibhattā, tesu dhammesu yaṁ seṭṭhaṁ nibbānaṁ, tadeva ahaṁ upagamaṁ upagato sampatto, tasmā mayhaṁ idaṁ āgamanaṁ svāgataṁ nāma gatanti.  Tisso vijjāti pubbenivāsadibbacakkhu-āsavakkhayapaññā. (MA.86./III,344.) Kataṁ Buddhassa sāsananti yaṁ Buddhassa sāsane kattabbakiccaṁ atthi, taṁ sabbaṁ mayā kataṁ.  Tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehi desanaṁ matthakaṁ pāpesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Aṅgulimālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.87.)7.Piyajātikasuttavaṇṇanā 

 353. Evaṁ me sutanti Piyajātikasuttaṁ.  Tattha neva kammantā paṭibhantīti na sabbena sabbaṁ paṭibhanti, pakatiniyāmena pana na paṭibhanti.  Dutiyapadepi eseva nayo.  Ettha ca na paṭibhātīti na ruccati.  Āḷāhananti susānaṁ.  Aññathattanti vivaṇṇatāya aññathābhāvo.  Indriyāni nāma manoviññeyyā dhammā, patiṭṭhitokāsaṁ pana sandhāya idaṁ vuttaṁ.  Piyajātikāti piyato jāyanti.  Piyappabhāvikāti piyato pabhavanti.  
 355. Sace taṁ, mahārājāti tassa atthaṁ asallakkhayamānāpi satthari saddhāya evaṁ vadati.  Cara pireti apehi amhākaṁ pare, anajjhattikabhūteti attho.  Atha vā cara pireti parato gaccha, mā idha tiṭṭhātipi attho.  
 356. Dvidhā (CS:pg.3.238) chetvāti asinā dve koṭṭhāse karonto chinditvā.  (MA.87./III,345.) Attānaṁ upphālesīti teneva asinā attano udaraṁ phālesi.  Yadi hi tassa sā appiyā bhaveyya, idāni aññaṁ mātugāmaṁ gaṇhissāmīti attānaṁ na ghāteyya.  Yasmā panassa sā piyā ahosi, tasmā paralokepi tāya saddhiṁ samaṅgibhāvaṁ patthayamāno evamakāsi.  
 357. Piyā te vajirīti evaṁ kirassā ahosi -- “sacāhaṁ, ‘bhūtapubbaṁ, mahārāja, imissāyeva Sāvatthiyaṁ aññatarissā itthiyā’ti-ādikathaṁ katheyyaṁ, ‘ko te evaṁ akāsi, apehi natthi etan’ti maṁ paṭisedheyya, vattamāneneva naṁ saññāpessāmī”ti cintetvā evamāha.  Vipariṇāmaññathābhāvāti ettha maraṇavasena vipariṇāmo, kenaci saddhiṁ palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo veditabbo.  
 Vāsabhāyāti vāsabhā nāma rañño ekā devī, taṁ sandhāyāha.  
 Piyā te ahanti kasmā sabbapacchā āha?  Evaṁ kirassā ahosi-- “Ayaṁ rājā mayhaṁ kupito, sacāhaṁ sabbapaṭhamaṁ ‘piyā te ahan’ti puccheyyaṁ, ‘na me tvaṁ piyā, cara pire’ti vadeyya, evaṁ sante kathā patiṭṭhānaṁ na labhissatī”ti kathāya patiṭṭhānatthaṁ sabbapacchā pucchi.  Kāsikosalesu chaḍḍitabhāvena vipariṇāmo, paṭirājūnaṁ hatthagamanavasena aññathābhāvo veditabbo.  
(MA.87./III,346.) Ācamehīti ācamanodakaṁ dehi.  Ācamitvā hatthapāde dhovitvā mukhaṁ vikkhāletvā satthāraṁ namassitukāmo evamāha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Piyajātikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.88.)8.Bāhitikasuttavaṇṇanā 

 358. Evaṁ me sutanti Bāhitikasuttaṁ.  Tattha ekapuṇḍarīkaṁ nāganti evaṁnāmakaṁ hatthiṁ.  Tassa kira phāsukānaṁ upari tālaphalamattaṁ paṇḍaraṭṭhānaṁ atthi (CS:pg.3.239) tenassa ekapuṇḍarīkoti nāmaṁ akaṁsu.  Sirivaḍḍhaṁ mahāmattanti paccekahatthiṁ abhiruhitvā kathāphāsukatthaṁ saddhiṁ gacchantaṁ evaṁnāmakaṁ mahāmattaṁ.  Āyasmānoti ettha noti pucchāya nipāto.  Mahāmatto therassa saṅghāṭipattadhāraṇākāraṁ sallakkhetvā “evaṁ, mahārājā”ti āha.  
 359. Opārambhoti upārambhaṁ dosaṁ āropanāraho.  Kiṁ pucchāmīti rājā pucchati.  Sundarivatthusmiṁ uppannamidaṁ suttaṁ, taṁ pucchāmīti pucchati.  Yañhi mayaṁ, bhanteti, bhante, yaṁ mayaṁ viññūhīti idaṁ padaṁ gahetvā pañhena paripūretuṁ nāsakkhimhā, taṁ kāraṇaṁ āyasmatā evaṁ vadantena paripūritaṁ.  
 360. Akusaloti akosallasambhūto. (MA.88./III,347.) Sāvajjoti sadoso.  Sabyābajjhoti sadukkho.  Dukkhavipākoti idha nissandavipā ko kathito.  Tassāti tassa evaṁ attabyābādhādīnaṁ atthāya pavattakāyasamācārassa.
 Sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, Tathāgato kusaladhammasamannāgatoti ettha sabbesaṁyeva akusalānaṁ dhammānaṁ pahānaṁ vaṇṇetīti.  Āma vaṇṇetīti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya.  Evaṁ byākaraṇaṁ pana na bhāriyaṁ.  Appahīna-akusalopi hi pahānaṁ vaṇṇeyya, Bhagavā pana pahīnākusalatāya yathākārī tathāvādīti dassetuṁ evaṁ byākāsi.  Sukkapakkhepi eseva nayo.  
 362. Bāhitikāti bāhitiraṭṭhe uṭṭhitavatthassetaṁ nāmaṁ.  Soḷasasamā āyāmenāti āyāmena samasoḷasahatthā.  Aṭṭhasamā vitthārenāti vitthārena sama-aṭṭhahatthā.  
 363. Bhagavato pādāsīti Bhagavato niyyātesi.  Datvā ca pana gandhakuṭiyaṁ vitānaṁ katvā bandhi.  Tato paṭṭhāya gandhakuṭi bhiyyosomattāya (CS:pg.3.240) sobhi.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Neyyapuggalassa pana vasena ayaṁ desanā niṭṭhitāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bāhitikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.89./III,348.)
 (M.89.)9.Dhammacetiyasuttavaṇṇanā 

 364. Evaṁ me sutanti Dhammacetiyasuttaṁ.  Tattha medāḷupanti nāmetaṁ tassa, tassa hi nigamassa medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesuṁ, tasmā medāḷupanti saṅkhaṁ gataṁ.  Senāsanaṁ panettha aniyataṁ, tasmā na taṁ vuttaṁ.  Nagarakanti evaṁnāmakaṁ sakyānaṁ nigamaṁ.  Kenacideva karaṇīyenāti na aññena karaṇīyena, ayaṁ pana bandhulasenāpatiṁ saddhiṁ dvattiṁsāya puttehi ekadivaseneva gaṇhathāti āṇāpesi, taṁdivasañcassa bhariyāya mallikāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṁ Bhagavā nimantito, Buddhappamukhe bhikkhusaṅghe gharaṁ āgantvā nisinnamatte “senāpati kālaṅkato”ti sāsanaṁ āharitvā mallikāya adaṁsu.  Sā paṇṇaṁ gahetvā mukhasāsanaṁ pucchi.  “Raññā ayye senāpati saddhiṁ dvattiṁsāya puttehi ekappahāreneva gahāpito”ti ārocesuṁ.  Mahājanagataṁ mā karitthāti ovaṭṭikāya paṇṇaṁ katvā bhikkhusaṅghaṁ parivisi.  Tasmiṁ samaye ekā sappicāṭi nīharitā, sā ummāre āhacca bhinnā, taṁ   apanetvā aññaṁ āharāpetvā bhikkhusaṅghaṁ parivisi.
 Satthā katabhattakicco kathāsamuṭṭhāpanatthaṁ-- “sappicāṭiyā bhinnapaccayā na cintetabban”ti āha.  Tasmiṁ samaye mallikā paṇṇaṁ (MA.89./III,349.) nīharitvā Bhagavato purato ṭhapetvā -- “Bhagavā imaṁ dvattiṁsāya puttehi saddhiṁ senāpatino matasāsanaṁ, ahaṁ etampi na cintayāmi, sappicāṭipaccayā kiṁ cinteyyāmī”ti āha.  Bhagavā-- “mallike, mā cintayi, anamatagge saṁsāre nāma vattamānānaṁ hoti etan”ti aniccatādipaṭisaṁyuttaṁ dhammakathaṁ katvā agamāsi.  Mallikā dvattiṁsasuṇisāyo pakkosāpetvā ovādaṁ adāsi.  Rājā mallikaṁ pakkosāpetvā “senāpatino amhākaṁ antare (CS:pg.3.241) bhinnadoso atthi natthī”ti pucchi.  Natthi sāmīti.  So tassā vacanena tassa niddosabhāvaṁ ñatvā vippaṭisārī balavadomanassaṁ uppādesi.  So-- “evarūpaṁ nāma adosakārakaṁ maṁ sambhāvayitvā āgataṁ sahāyakaṁ vināsesin”ti tato paṭṭhāya pāsāde vā nāṭakesu vā rajjasukhesu vā cittassādaṁ alabhamāno tattha tattha vicarituṁ āraddho.  Etadeva kiccaṁ ahosi.  Idaṁ sandhāya vuttaṁ “kenacideva karaṇīyenā”ti.  
 Dīghaṁ kārāyananti dīghakārāyano nāma bandhulasenāpatissa bhāgineyyo “etassa me mātulo adosakārako nikkāraṇena ghātito”ti raññā senāpatiṭṭhāne ṭhapito.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Mahaccā rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena (MA.89./III,350.) dharaṇitalaṁ bhindanto viya sāgaraṁ parivattento viya vicittavesasobhena mahatā balakāyenāti attho.  Pāsādikānīti dassaneneva saha rañjanakāni.  Pasādanīyānīti tasseva vevacanaṁ.  Atha vā pāsādikānīti pasādajanakāni.  Appasaddānīti nissaddāni.  Appanigghosānīti avibhāvitatthena nigghosena rahitāni.  Vijanavātānīti vigatajanavātāni.  Manussarāhasseyyakānīti manussānaṁ rahassakammānucchavikāni, rahassamantaṁ mantentānaṁ anurūpānīti attho.  Paṭisallānasāruppānīti nilīyanabhāvassa ekībhāvassa anucchavikāni.  Yattha sudaṁ mayanti na tena tattha Bhagavā payirupāsitapubbo, tādisesu pana payirupāsitapubbo, tasmā yādisesu sudaṁ mayanti ayamettha attho.  
 Atthi, mahārājāti paṇḍito senāpati “rājā Bhagavantaṁ mamāyatī”ti jānāti, so sace maṁ rājā “kahaṁ Bhagavā”ti vadeyya, adandhāyantena ācikkhituṁ yuttanti carapurise payojetvā Bhagavato nivāsanaṭṭhānaṁ ñatvāva viharati.  Tasmā evamāha.  Ārāmaṁ pāvisīti bahinigame khandhāvāraṁ bandhāpetvā kārāyanena saddhiṁ pāvisi.  
 366. Vihāroti gandhakuṭiṁ sandhāyāhaṁsu. (MA.89./III,351.) Āḷindanti pamukhaṁ.  Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṁ katvā.  Aggaḷanti kavāṭaṁ.  Ākoṭehīti agganakhena īsakaṁ kuñcikacchiddasamīpe koṭehīti vuttaṁ hoti.  Dvāraṁ kira ati-upari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti.  Tathā akoṭetvā (CS:pg.3.242) majjhe chiddasamīpe koṭetabbaṁ, idaṁ dvārakoṭṭakavattanti dīpentā vadanti.  Tatthevāti bhikkhūhi vuttaṭṭhāneyeva.  Khaggañca uṇhīsañcāti desanāmattametaṁ, 
 	Vālabījanimuṇhīsaṁ, khaggaṁ chattañcupāhanaṁ; 
 	Oruyha rājā yānamhā, ṭhapayitvā paṭicchadanti.-- 
 Āgatāni pana pañcapi rājakakudhabhaṇḍāni adāsi.  Kasmā pana adāsīti.  Atigaruno sammāsambuddhassa santikaṁ uddhatavesena gantuṁ na yuttanti ca, ekakova upasaṅkamitvā attano rucivasena sammodissāmi cāti.  Pañcasu hi rājakakudhabhaṇḍesu nivattitesu tvaṁ nivattāti vattabbaṁ na hoti, sabbe sayameva nivattanti.  Iti imehi dvīhi kāraṇehi adāsi.  Rahāyatīti rahassaṁ karoti nigūhati.  Ayaṁ kirassa adhippāyo “pubbepi ayaṁ rājā samaṇena Gotamena saddhiṁ catukkaṇṇamantaṁ mantetvā mayhaṁ mātulaṁ saddhiṁ dvattiṁsāya puttehi gaṇhāpesi, idānipi catukkaṇṇamantaṁ mantetukāmo, kacci nu kho maṁ gaṇhāpessatī”ti.  Evaṁ kopavasenassa etadahosi.  
(MA.89./III,352.) Vivari Bhagavā dvāranti na Bhagavā uṭṭhāya dvāraṁ vivari, vivaratūti pana hatthaṁ pasāresi.  Tato-- “Bhagavā tumhehi anekesu kappakoṭīsu dānaṁ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṁ katan”ti sayameva dvāraṁ vivaṭaṁ.  Taṁ pana yasmā Bhagavato manena vivaṭaṁ, tasmā “vivari Bhagavā dvāran”ti vattuṁ vaṭṭati.  Vihāraṁ pavisitvāti gandhakuṭiṁ pavisitvā.  Tasmiṁ pana paviṭṭhamatteyeva kārāyano pañca rājakakudhabhaṇḍāni gahetvā khandhāvāraṁ gantvā viṭaṭūbhaṁ āmantesi “chattaṁ samma ussāpehī”ti.  Mayhaṁ pitā kiṁ gatoti?  Pitaraṁ mā puccha, sace tvaṁ na ussāpesi, taṁ gaṇhitvā ahaṁ ussāpemīti.  “Ussāpemi sammā”ti sampaṭicchi.  Kārāyano rañño ekaṁ assañca asiñca ekameva ca paricārikaṁ itthiṁ ṭhapetvā-- “sace rājā jīvitena atthiko, mā āgacchatū”ti viṭaṭūbhassa chattaṁ ussāpetvā taṁ gahetvā Sāvatthimeva gato.  
 367. Dhammanvayoti (CS:pg.3.243) paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassa anunayo anumānaṁ, anubuddhīti attho.  Idāni yenassa dhammanvayena “sammāsambuddho Bhagavā”ti-ādi hoti, taṁ dassetuṁ idha panāhaṁ, bhanteti-ādimāha.  Tattha āpāṇakoṭikanti pāṇoti jīvitaṁ, taṁ mariyādaṁ anto karitvā, maraṇasamayepi carantiyeva, taṁ na vītikkamantīti vuttaṁ hoti.  “Apāṇakoṭikan”tipi pāṭho, ājīvitapariyantanti attho. (MA.89./III,353.) Yathā ekacce jīvitahetu atikkamantā pāṇakoṭikaṁ katvā caranti, na evanti attho.  Ayampi kho me, bhanteti Buddhasubuddhatāya dhammasvākkhātatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca etaṁ evaṁ hoti, evañhi me, bhante, ayaṁ Bhagavati dhammanvayo hotīti dīpeti.  Eseva nayo sabbattha.  
 369. Na viya maññe cakkhuṁ bandhanteti cakkhuṁ abandhante viya.  Apāsādikañhi disvā puna olokanakiccaṁ na hoti, tasmā so cakkhuṁ na bandhati nāma.  Pāsādikaṁ disvā punappunaṁ olokanakiccaṁ hoti, tasmā so cakkhuṁ bandhati nāma.  Ime ca apāsādikā, tasmā evamāha.  Bandhukarogo noti kularogo.  Amhākaṁ kule jātā evarūpā hontīti vadanti.  Uḷāranti mahesakkhaṁ.  Pubbenāparanti pubbato aparaṁ visesaṁ.  Tattha kasiṇaparikammaṁ katvā samāpattiṁ nibbattento uḷāraṁ pubbe visesaṁ sañjānāti nāma, samāpattiṁ padaṭṭhānaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ gaṇhanto uḷāraṁ pubbato aparaṁ visesaṁ sañjānāti nāma.  
 370. Ghātetāyaṁ vā ghātetunti ghātetabbayuttakaṁ ghātetuṁ.  Jāpetāyaṁ vā jāpetunti dhanena vā jāpetabbayuttakaṁ jāpetuṁ jānituṁ adhanaṁ kātuṁ.  Pabbājetāyaṁ vā pabbājetunti raṭṭhato vā pabbājetabbayuttakaṁ pabbājetuṁ.  
 (MA.89./III,354.) 373. Isidattapurāṇāti isidatto ca purāṇo ca.  Tesu eko brahmacārī, eko sadārasantuṭṭho.  Mamabhattāti mama santakaṁ bhattaṁ (CS:pg.3.244) etesanti mamabhattā.  Mamayānāti mama santakaṁ yānaṁ etesanti mamayānā.  Jīvikāya dātāti jīvitavuttiṁ dātā.  Vīmaṁsamānoti upaparikkhamāno.  Tadā kira rājā niddaṁ anokkantova okkanto viya hutvā nipajji.  Atha te thapatayo “katarasmiṁ disābhāge Bhagavā”ti pucchitvā “asukasmiṁ nāmā”ti sutvā mantayiṁsu-- “yena sammāsambuddho, tena sīse kate rājā pādato hoti.  Yena rājā, tena sīse kate Satthā pādato hoti, kiṁ karissāmā”ti?  Tato nesaṁ etadahosi-- “rājā kuppamāno yaṁ amhākaṁ deti, taṁ acchindeyya.  Na kho pana mayaṁ sakkoma jānamānā satthāraṁ pādato kātun”ti rājānaṁ pādato katvā nipajjiṁsu.  Taṁ sandhāya ayaṁ rājā evamāha.  
 374. Pakkāmīti gandhakuṭito nikkhamitvā kārāyanassa ṭhitaṭṭhānaṁ gato, taṁ tattha adisvā khandhāvāraṭṭhānaṁ gato, tatthāpi aññaṁ adisvā taṁ itthiṁ pucchi.  Sā sabbaṁ pavattiṁ ācikkhi.  Rājā--“Na idāni mayā ekakena tattha gantabbaṁ, Rājagahaṁ gantvā bhāgineyyena saddhiṁ āgantvā mayhaṁ rajjaṁ gaṇhissāmī”ti Rājagahaṁ gacchanto antarāmagge kaṇājakabhattañceva bhuñji, bahala-udakañca pivi.  Tassa sukhumālapakatikassa āhāro na sammā pariṇāmi.  So Rājagahaṁ pāpuṇantopi vikāle dvāresu pihitesu (MA.89./III,355.) pāpuṇi.  “Ajja sālāyaṁ sayitvā sve mayhaṁ bhāgineyyaṁ passissāmī”ti bahinagare sālāya nipajji.  Tassa rattibhāge uṭṭhānāni pavattiṁsu, katipayavāre bahi nikkhami.  Tato paṭṭhāya padasā gantuṁ asakkonto tassā itthiyā aṅke nipajjitvā balavapaccūse kālamakāsi.  Sā tassa matabhāvaṁ ñatvā-- “dvīsu rajjesu rajjaṁ kāretvā idāni parassa bahinagare anāthasālāya anāthakālakiriyaṁ katvā nipanno mayhaṁ sāmi kosalarājā”ti-ādīni vadamānā uccāsaddena paridevituṁ ārabhi.  Manussā sutvā rañño ārocesuṁ.  Rājā āgantvā disvā sañjānitvā āgatakāraṇaṁ ñatvā mahāparihārena sarīrakiccaṁ karitvā “viṭaṭūbhaṁ gaṇhissāmī”ti bheriṁ carāpetvā balakāyaṁ sannipātesi.  Amaccā pādesu patitvā--“Sace, deva, tumhākaṁ mātulo arogo assa, tumhākaṁ gantuṁ yuttaṁ bhaveyya, idāni pana viṭaṭūbhopi tumhe (CS:pg.3.245) nissāya chattaṁ ussāpetuṁ arahatiyevā”ti saññāpetvā nivāresuṁ.  
 Dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanāni.  Tīsu hi ratanesu yattha katthaci cittīkāre kate sabbattha katoyeva hoti, tasmā Bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotīti Bhagavā “dhammacetiyānī”ti āha.  Ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, pubbabhāgapaṭipattibhūtānīti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Dhammacetiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.90./III,356.)
(M.90.)10.Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā 

 375. Evaṁ me sutanti Kaṇṇakatthalasuttaṁ.  Tattha uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṁ, Bhagavā uruññānagaraṁ upanissāya viharati.  Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṁ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi, so migānaṁ abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati, tasmiṁ kaṇṇakatthale migadāye.  Kenacideva karaṇīyenāti na aññena, Anantarasutte vuttakaraṇīyeneva.  Somā ca bhaginī sakulā ca bhaginīti imā dve bhaginiyo rañño pajāpatiyo.  Bhattābhihāreti bhattaṁ abhiharaṇaṭṭhāne.  Rañño bhuñjanaṭṭhānañhi sabbāpi orodhā kaṭacchu-ādīni gahetvā rājānaṁ upaṭṭhātuṁ gacchanti, tāpi tatheva agamaṁsu.  
 376. Kiṁ pana, mahārājāti kasmā evamāha?  Rañño garahaparimocanatthaṁ.  Evañhi parisā cinteyya-- “Ayaṁ rājā āgacchamānova mātugāmānaṁ sāsanaṁ āroceti, mayaṁ attano dhammatāya Bhagavantaṁ daṭṭhuṁ āgatoti maññāma, ayaṁ pana mātugāmānaṁ sāsanaṁ gahetvā āgato, mātugāmadāso maññe, esa pubbepi imināva kāraṇena āgacchatī”ti.  Pucchito pana so attano āgamanakāraṇaṁ kathessati, evamassa ayaṁ garahā na uppajjissatīti garahamocanatthaṁ evamāha.  
 378. Abbhudāhāsīti (CS:pg.3.246) kathesi. (MA.90./III,357.) Sakideva sabbaṁ ussati sabbaṁ dakkhitīti yo ekāvajjanena ekacittena atītānāgatapaccuppannaṁ sabbaṁ ussati vā dakkhiti vā, so natthīti attho.  Ekena hi cittena atītaṁ sabbaṁ jānissāmīti āvajjitvāpi atītaṁ sabbaṁ jānituṁ na sakkā, ekadesameva jānāti.  Anāgatapaccuppannaṁ pana tena cittena sabbeneva sabbaṁ na jānātīti.  Esa nayo itaresu.  Evaṁ ekacittavasenāyaṁ pañho kathito.  Heturūpanti hetusabhāvaṁ kāraṇajātikaṁ.  Saheturūpanti sakāraṇajātikaṁ.  Samparāyikāhaṁ, bhanteti samparāyaguṇaṁ ahaṁ, bhante, pucchāmi.  
 379. Pañcimānīti imasmiṁ Sutte pañca padhāniyaṅgāni lokuttaramissakāni kathitāni.  Kathinaṅgaṇavāsī Cūḷasamuddatthero pana --“Tumhākaṁ, bhante, kiṁ ruccatī”ti vutte “mayhaṁ lokuttarānevāti ruccatī”ti āha.  Padhānavemattatanti padhānanānattaṁ.  Aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṁ, aññādisaṁ sotāpannassa, aññādisaṁ sakadāgāmino, aññādisaṁ anāgāmino, aññādisaṁ arahato, aññādisaṁ asītimahāsāvakānaṁ, aññādisaṁ dvinnaṁ aggasāvakānaṁ, aññādisaṁ paccekabuddhānaṁ, aññādisaṁ sabbaññubuddhānaṁ.  Puthujjanassa padhānaṁ sotāpannassa padhānaṁ na pāpuṇāti …pe… paccekabuddhassa padhānaṁ sabbaññubuddhassa padhānaṁ na pāpuṇāti.  Imamatthaṁ sandhāya “padhānavemattataṁ vadāmī”ti āha.  Dantakāraṇaṁ gaccheyyunti yaṁ akūṭakaraṇaṁ, (MA.90./III,358.) anavacchindanaṁ dhurassa acchindananti dantesu kāraṇaṁ dissati, taṁ kāraṇaṁ upagaccheyyunti attho.  Dantabhūminti dantehi gantabbabhūmiṁ.  Assaddhoti-ādīsu puthujjanasotāpannasakadāgāmi-anāgāmino cattāropi assaddhā nāma.  Puthujjano hi sotāpannassa saddhaṁ appattoti assaddho, sotāpanno sakadāgāmissa, sakadāgāmī anāgāmissa, anāgāmī arahato saddhaṁ appattoti assaddho, ābādho arahatopi uppajjatīti pañcapi bahvābādhā nāma honti.  Ariyasāvakassa pana saṭho māyāvīti nāmaṁ natthi.  Teneva thero-- “pañca padhāniyaṅgāni lokuttarāni kathitānīti mayhaṁ ruccatī”ti āha.  Assakhaḷuṅkasuttante pana-- “tayo ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke tayo ca purisakhaḷuṅke desessāmī”ti (a.ni.3.141) ettha ariyasāvakassāpi sambodhināmaṁ āgataṁ (CS:pg.3.247) tassa vasena lokuttaramissakā kathitāti vuttaṁ.  Puthujjano pana sotāpattimaggavīriyaṁ asampatto …pe… anāgāmī arahattamaggavīriyaṁ asampattoti kusītopi assaddho viya cattārova honti, tathā duppañño.  
 Evaṁ panettha opammasaṁsandanaṁ veditabbaṁ-- adantahatthi-ādayo viya hi maggapadhānarahito puggalo.  Dantahatthi-ādayo viya maggapadhānavā.  Yathā adantā hatthi-ādayo kūṭākāraṁ akatvā avicchinditvā dhuraṁ apātetvā dantagamanaṁ vā gantuṁ dantabhūmiṁ vā pattuṁ na sakkonti, evamevaṁ maggapadhānarahito maggapadhānavatā pattabbaṁ pāpuṇituṁ nibbattetabbaṁ guṇaṁ nibbattetuṁ na sakkoti.  Yathā pana dantahatthi-ādayo kūṭākāraṁ akatvā avicchinditvā dhuraṁ apātetvā dantagamanaṁ vā gantuṁ dantabhūmiṁ vā pattuṁ sakkonti (MA.90./III,359.)
 evamevaṁ maggapadhānavā maggapadhānavatā pattabbaṁ pāpuṇituṁ nibbattetabbaṁ guṇaṁ nibbattetuṁ sakkoti.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- “sotāpattimaggapadhānavā sotāpattimaggapadhānavatā pattokāsaṁ pāpuṇituṁ nibbattetabbaṁ guṇaṁ nibbattetuṁ sakkoti …pe… arahattamaggapadhānavā arahattamaggapadhānavatā pattokāsaṁ pāpuṇituṁ nibbattetabbaṁ guṇaṁ nibbattetuṁ sakkotī”ti.  
 380. Sammappadhānāti maggapadhānena sammappadhānā.  Na kiñci nānākaraṇaṁ vadāmi yadidaṁ vimuttiyā vimuttinti yaṁ ekassa phalavimuttiyā itarassa phalavimuttiṁ ārabbha nānākaraṇaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ na kiñci vadāmīti attho.  Acciyā vā accinti acciyā vā accimhi.  Sesapadadvayepi eseva nayo, bhummatthe hi etaṁ upayogavacanaṁ.  Kiṁ pana tvaṁ, mahārājāti, mahārāja, kiṁ tvaṁ?  “Santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṁsā …pe… santi devā paranimmitavasavattino, santi devā tatuttarin”ti evaṁ devānaṁ atthibhāvaṁ na jānāsi, yena evaṁ vadesīti.  Tato atthibhāvaṁ jānāmi, manussalokaṁ pana āgacchanti (MA.90./III,360.)
 nāgacchantīti idaṁ pucchanto yadi vā te, bhanteti-ādimāha.  Sabyābajjhāti sadukkhā, samucchedappahānena appahīnacetasikadukkhā.  Āgantāroti upapattivasena āgantāro.  Abyābajjhāti samucchinnadukkhā.  Anāgantāroti upapattivasena anāgantāro.  
 381. Pahotīti (CS:pg.3.248) sakkoti.  Rājā hi puññavantampi lābhasakkārasampannaṁ yathā na koci upasaṅkamati, evaṁ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṁ sakkoti.  Taṁ apuññavantampi sakalagāmaṁ piṇḍāya caritvā yāpanamattaṁ alabhantaṁ yathā lābhasakkārasampanno hoti, evaṁ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṁ sakkoti.  Brahmacariyavantampi itthīhi saddhiṁ sampayojetvā sīlavināsaṁ pāpento balakkārena vā uppabbājento tamhā ṭhānā cāvetuṁ sakkoti.  Abrahmacariyavantampi sampannakāmaguṇaṁ amaccaṁ bandhanāgāraṁ pavesetvā itthīnaṁ mukhampi passituṁ adento tamhā ṭhānā cāveti nāma.  Raṭṭhato pana yaṁ icchati, taṁ pabbājeti nāma.  
 Dassanāyapi nappahontīti kāmāvacare tāva abyābajjhe deve sabyābajjhā devā cakkhuviññāṇadassanāyapi nappahonti.  Kasmā?  Arahato tattha ṭhānābhāvato.  Rūpāvacare pana ekavimānasmiṁyeva tiṭṭhanti ca nisīdanti cāti cakkhuviññāṇadassanāya pahonti, etehi diṭṭhaṁ pana sallakkhitaṁ paṭividdhaṁ lakkhaṇaṁ daṭṭhuṁ sallakkhituṁ paṭivijjhituṁ (MA.90./III,361.)
 na sakkontīti ñāṇacakkhunā dassanāya nappahonti, uparideve ca cakkhuviññāṇadassanenāpīti.  
 382. Ko nāmo ayaṁ, bhanteti rājā theraṁ jānantopi ajānanto viya pucchati.  Kasmā?  Pasaṁsitukāmatāya.  Ānandarūpoti ānandasabhāvo.  Brahmapucchāpi vuttanayeneva veditabbā.  Atha kho aññataro purisoti sā kira kathā viṭaṭūbheneva kathitā, te “tayā kathitā, tayā kathitā”ti kupitā aññamaññaṁ imasmiṁyeva ṭhāne attano attano balakāyaṁ uṭṭhāpetvā kalahampi kareyyunti nivāraṇatthaṁ so rājapuriso etadavoca.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Ayaṁ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhitāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 5.Brāhmaṇavaggo 
 
 (M.91.)1.Brahmāyusuttavaṇṇanā

 383. Evaṁ (CS:pg.3.249) me sutanti Brahmāyusuttaṁ.  Tattha mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti mahatāti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi.  So hi bhikkhusaṅghe guṇehipi mahā ahosi appicchatādiguṇasamannāgatattā, saṅkhyāyapi mahā pañcasatasaṅkhyattā.  Bhikkhūnaṁ saṅghena bhikkhusaṅghena, diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho.  Saddhinti ekato.  Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañca mattā etesanti pañcamattāni.  Mattāti pamāṇaṁ vuccati, tasmā yathā (MA.91./III,362.) bhojane mattaññūti vutte bhojane mattaṁ jānāti pamāṇaṁ jānātīti attho hoti, evamidhāpi tesaṁ bhikkhusatānaṁ pañcamattā pañcapamāṇanti evamattho daṭṭhabbo.  Bhikkhūnaṁ satāni bhikkhusatāni.  Tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.  
 Vīsavassasatikoti vīsādhikavassasatiko.  Tiṇṇaṁ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṁ.  Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṁ gatoti pāragū.  Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṁ, nighaṇḍūti nāmanighaṇṭurukkhādīnaṁ vevacanappakāsakaṁ satthaṁ.  Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṁ upakārāya satthaṁ.  Saha akkharappabhedena sakkharappabhedānaṁ.  Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca.  Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṁ catutthaṁ katvā “itiha āsa itiha āsā”ti īdisavacanappaṭisaṁyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṁ itihāsapañcamānaṁ.  Padañca tadavasesañca byākaraṇaṁ adhīyati pavedeti cāti padako veyyākaraṇo.  Lokāyataṁ vuccati vitaṇḍavādasatthaṁ. (MA.91./III,363.)
Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṁ Buddhādīnaṁ lakkhaṇadīpakaṁ dvādasasahassaganthappamāṇaṁ satthaṁ, yattha soḷasasahassagāthāparimāṇāya Buddhamantā nāma ahesuṁ, yesaṁ vasena “iminā lakkhaṇena samannāgatā Buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā nāma honti, iminā dve aggasāvakā, asītimahāsāvakā, Buddhamātā, Buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī”ti ayaṁ viseso (CS:pg.3.250) ñāyati.  Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṁ hoti.  Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṁ na sakkoti.  Assosi khoti-ādīsu yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ Sāleyyakasutte (ma.ni.1.439ādayo) vuttameva.  
 384. Ayaṁ tātāti ayaṁ mahallakatāya gantuṁ asakkonto māṇavaṁ āmantetvā evamāha.  Apica esa brāhmaṇo cintesi “imasmiṁ loke ‘ahaṁ Buddho ahaṁ Buddho’ti uggatassa nāmaṁ gahetvā bahū janā vicaranti, tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṁ yuttaṁ.  Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati.  Yaṁnūnāhaṁ mama antevāsikaṁ pesetvā ‘Buddho vā no vā’ti jānitvā upasaṅkameyyan”ti tasmā māṇavaṁ āmantetvā “Ayaṁ tātā”ti-ādimāha.  Taṁ bhavantanti tassa bhavato.  Tathā santaṁyevāti tathā satoyeva.  Idañhi itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṁ. (MA.91./III,364.) Yathā kathaṁ panāhaṁ, bhoti ettha kathaṁ panāhaṁ, bho, taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṁ, tathā me ācikkhāti attho.  Yathāti vā nipātamattamevetaṁ.  Kathanti ayaṁ ākārapucchā, kenākārenāhaṁ bhavantaṁ Gotamaṁ jānissāmīti attho.  
 Evaṁ vutte kira naṁ upajjhāyo-- “Kiṁ tvaṁ, tāta, pathaviyaṁ ṭhito pathaviṁ na passāmīti viya candimasūriyānaṁ obhāse ṭhito candimasūriye na passāmīti viya vadasī”ti-ādīni vatvā jānanākāraṁ dassento āgatāni kho tātāti-ādimāha.  Tattha mantesūti vedesu.  Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā “Buddhamantā nāma ete”ti brāhmaṇavesena vede vācenti “tadanusārena mahesakkhā sattā Tathāgataṁ jānissantī”ti.  Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti.  Parinibbute pana Tathāgate anukkamena antaradhāyanti, tena etarahi natthi.  Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa.  Dveyeva gatiyoti dve eva niṭṭhā Kāmañcāyaṁ gatisaddo-- “Pañca kho imā (CS:pg.3.251) Sāriputta, gatiyo”ti-ādīsu (ma.ni.1.153) bhavabhede vattati, “gati migānaṁ pavanan”ti-ādīsu (pari.339) nivāsaṭṭhāne, “evaṁ adhimattagatimanto”ti-ādīsu (ma.ni.1.161) paññāya, “gatigatan”ti-ādīsu visaṭabhāve, idha pana niṭṭhāyaṁ vattatīti veditabbo.  Tattha kiñcāpi yehi samannāgato (MA.91./III,365.) rājā hoti, na teheva Buddho hoti, jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti.  Tena vuttaṁ-- “yehi samannāgatassā”ti.  Sace agāraṁ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati, rājā hoti cakkavattī.  Catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṁ rañjanato rājā.  Cakkaratanaṁ vatteti, catūhi sampatticakkehi vatteti, tehi ca paraṁ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṁ vatto etasmiṁ atthīti cakkavattī.  Ettha ca rājāti sāmaññaṁ, cakkavattīti visesanaṁ.  Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho.  Dhammena rajjaṁ labhitvā rājā jātoti dhammarājā.  Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā.  Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddantāya catubbidhadīpabhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho.  Ajjhattaṁ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesīti vijitāvī.  Janapadatthāvariyappattoti janapade thāvarabhāvaṁ dhuvabhāvaṁ patto, na sakkā kenaci cāletuṁ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.  Seyyathidanti nipāto, tassa tāni katamānīti attho.  Cakkaratananti-ādīsu cakkañca taṁ ratijananatthena ratanañcāti cakkaratanaṁ.  Eseva nayo sabbattha.  
(MA.91./III,366.) Imesu pana ratanesu ayaṁ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṁ jināti, hatthi-assaratanehi vijite yathāsukhaṁ anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, sesehi upabhogasukhamanubhavati.  Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, hatthi-assagahapatiratanehi pabhusattiyogo, pacchimena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṁ.  So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi (CS:pg.3.252) issariyasukhaṁ.  Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṁ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṁ.  Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana bojjhaṅgasaṁyutte ratanasuttassa (saṁ.ni.5.222-223) upadesato gahetabbo.  Apica bālapaṇḍitasuttepi (ma.ni.3.255) imesaṁ ratanānaṁ uppattikkamena saddhiṁ vaṇṇanā āgamissati.  
 Parosahassanti atirekasahassaṁ.  Sūrāti abhīrukajātikā.  Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā, evaṁ tāva eke vaṇṇayanti, ayaṁ panettha sabhāvo-- vīrāti uttamasūrā vuccanti.  Vīrānaṁ aṅgaṁ vīraṅgaṁ, vīrakāraṇaṁ vīriyanti vuttaṁ hoti.  Vīraṅgaṁ rūpaṁ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṁ hoti.  (MA.91./III,367.) Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṁ tiṭṭheyya parasenā, taṁ maddituṁ samatthāti adhippāyo.  Dhammenāti “pāṇo na hantabbo”ti-ādinā pañcasīladhammena.  
 Arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhi-avijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāraloke taṁ chadanaṁ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado.  Tattha paṭhamena padena pūjārahatā, dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā.  Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṁ hoti.  Tena arahaṁ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṁ purimapadadvayasseva hetudvayaṁ vuttaṁ hoti.  Dutiyavesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti.  Purimañca dhammacakkhuṁ, dutiyaṁ Buddhacakkhuṁ, tatiyaṁ samantacakkhuṁ sādhetītipi veditabbaṁ.  Tvaṁ mantānaṁ paṭiggahetāti imināssa sūrabhāvaṁ janeti.  
 385. Sopi tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāto viya Buddhamante sampassamāno evaṁ, bhoti āha.  Tassattho-- yathā, bho, maṁ tvaṁ vadasi, evaṁ karissāmīti. (MA.91./III,368.) Samannesīti gavesi, ekaṁ dveti vā gaṇayanto samānayi.  Addasā khoti (CS:pg.3.253) kathaṁ addasa?  Buddhānañhi nisinnānaṁ vā nipannānaṁ vā koci lakkhaṇaṁ pariyesituṁ na sakkoti, ṭhitānaṁ pana caṅkamantānaṁ vā sakkoti.  Tasmā lakkhaṇapariyesanatthaṁ āgataṁ disvā Buddhā uṭṭhāyāsanā tiṭṭhanti vā caṅkamaṁ vā adhiṭṭhahanti.  Iti lakkhaṇadassanānurūpe iriyāpathe vattamānassa addasa.  Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho.  Tato yāni na addasa, tesaṁ dīpanatthaṁ vuttaṁ ṭhapetvā dveti.  Kaṅkhatīti “Aho vata passeyyan”ti patthanaṁ uppādeti.  Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṁ.  Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṁ na gacchati.  Na sampasīdatīti tato “paripuṇṇalakkhaṇo ayan”ti Bhagavati pasādaṁ nāpajjati.  Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo.  Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne.  Vatthaguyheti aṅgajāte.  Bhagavato hi vāraṇasseva kosohitavatthaguyhaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ padumagabbhasamānaṁ, taṁ so vatthapaṭicchannattā, antomukhagatāya (MA.91./III,369.) ca jivhāya pahūtabhāvaṁ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.  
 Atha kho Bhagavāti atha Bhagavā cintesi-- “sacāhaṁ imassa etāni dve lakkhaṇāni na dassessāmi, nikkaṅkho na bhavissati.  Etassa kaṅkhāya sati ācariyopissa nikkaṅkho na bhavissati, atha maṁ dassanāya na āgamissati, anāgato dhammaṁ na sossati, dhammaṁ asuṇanto tīṇi sāmaññaphalāni na sacchikarissati.  Etasmiṁ pana nikkaṅkhe ācariyopissa nikkaṅkho maṁ upasaṅkamitvā dhammaṁ sutvā tīṇi sāmaññaphalāni sacchikarissati.  Etadatthaṁyeva ca mayā pāramiyo pūritā.  Dassessāmissa tāni lakkhaṇānī”ti.  
 Tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāramakāsi.  Kathaṁrūpaṁ?  Kimettha aññena vattabbaṁ?  Vuttametaṁ Nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena-- 
 Āha ca dukkaraṁ, bhante nāgasena, Bhagavatā katanti.  Kiṁ mahārājāti?  Mahājanena hirikaraṇokāsaṁ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsi-uttarassa ca bāvariyassa antevāsīnaṁ soḷasabrāhmaṇānañca selassa ca brāhmaṇassa antevāsīnaṁ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti.  Na, mahārāja, Bhagavā guyhaṁ (CS:pg.3.254) dasseti, chāyaṁ Bhagavā dasseti, iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṁ kāyabandhanabaddhaṁ cīvarapārutaṁ chāyārūpakamattaṁ dassesi mahārājāti.  Chāyaṁ diṭṭhe sati diṭṭhoyeva.  Nanu, bhanteti?  Tiṭṭhatetaṁ, mahārāja, hadayarūpaṁ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṁsaṁ (MA.91./III,370.) nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti.  Kallosi, bhante nāgasenāti.  
 Ninnāmetvāti nīharitvā.  Anumasīti kathinasūciṁ viya katvā anumajji.  Tathā karaṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo.  Ubhopi kaṇṇasotānīti-ādīsu cettha Buddhānaṁ kaṇṇasotesu malaṁ vā jallikā vā natthi, dhovitvā ṭhapitarajatapanāḷikā viya honti, tathā nāsikasotesu, tānipi hi suparikammakatakañcanapanāḷikā viya ca maṇipanāḷikā viya ca honti.  Tasmā jivhaṁ nīharitvā kathinasūciṁ viya katvā mukhapariyante upasaṁharanto dakkhiṇakaṇṇasotaṁ pavesetvā tato nīharitvā vāmakaṇṇasotaṁ pavesesi, tato nīharitvā dakkhiṇanāsikasotaṁ pavesetvā tato nīharitvā vāmanāsikasotaṁ pavesesi, tato nīharitvā puthulabhāvaṁ dassento rattavalāhakena aḍḍhacandaṁ viya ca suvaṇṇapattaṁ viya ca rattakambalapaṭalena vijjujotasadisāya jivhāya kevalakappaṁ nalāṭamaṇḍalaṁ paṭicchādesi.  
 Yaṁnūnāhanti kasmā cintesi?  Ahañhi mahāpurisalakkhaṇāni samannesitvā gato “diṭṭhāni te, tāta, mahāpurisalakkhaṇānī”ti ācariyena pucchito “Āma, ācariyā”ti vattuṁ sakkhissāmi.  Sace pana maṁ “kiriyākaraṇamassa kīdisan”ti (MA.91./III,371.) pucchissati taṁ vattuṁ na sakkhissāmi, na jānāmīti vutte pana ācariyo kujjhissati “nanu tvaṁ mayā sabbampetaṁ jānanatthāya pesito, kasmā ajānitvā āgatosī”ti, tasmā yannūnāhanti cintetvā anubandhi.  Bhagavā nhānaṭṭhānaṁ mukhadhovanaṭṭhānaṁ sarīrapaṭijagganaṭṭhānaṁ rājarājamahāmattādīnaṁ orodhehi saddhiṁ parivāretvā nisinnaṭṭhānanti imāni cattāri ṭhānāni ṭhapetvā sesaṭṭhānesu antamaso ekagandhakuṭiyampi okāsamakāsi.  
 Gacchante (CS:pg.3.255) gacchante kāle-- “Ayaṁ kira brahmāyubrāhmaṇassa māṇavo uttaro nāma ‘buddho vā no vā’ti Tathāgatassa Buddhabhāvaṁ vīmaṁsanto carati, Buddhavīmaṁsako nāmāyan”ti pākaṭo jāto.  Yamhi yamhi ṭhāne Buddhā vasanti, pañca kiccāni katāneva honti, tāni heṭṭhā dassitāneva Tattha pacchābhattaṁ alaṅkatadhammāsane nisīditvā dantakhacitaṁ cittabījaniṁ gahetvā mahājanassa dhammaṁ desente Bhagavati uttaropi avidūre nisīdati.  Dhammassavanapariyosāne saddhā manussā svātanāya Bhagavantaṁ nimantetvā māṇavampi upasaṅkamitvā evaṁ vadanti -- “tāta, amhehi Bhagavā nimantito, tvampi Bhagavatā saddhiṁ āgantvā amhākaṁ gehe bhattaṁ gaṇheyyāsī”ti.  Punadivase Tathāgato bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṁ pavisati, uttaropi padavāre padavāre pariggaṇhanto padānupadiko anubandhati.  Kulagehaṁ paviṭṭhakāle dakkhiṇodakaggahaṇaṁ ādiṁ katvā sabbaṁ olokento nisīdati.  Bhattakiccāvasāne Tathāgatassa pattaṁ bhūmiyaṁ ṭhapetvā nisinnakāle māṇavakassa pātarāsabhattaṁ sajjenti.  So ekamante nisinno bhuñjitvā puna āgantvā satthu santike ṭhatvā bhattānumodanaṁ sutvā Bhagavatā saddhiṁyeva vihāraṁ gacchati.  
 Tattha Bhagavā bhikkhūnaṁ bhattakiccapariyosānaṁ āgamento gandhamaṇḍalamāḷe nisīdati.  Bhikkhūhi (MA.91./III,372.) bhattakiccaṁ katvā pattacīvaraṁ paṭisāmetvā āgamma vanditvā kāle ārocite Bhagavā gandhakuṭiṁ pavisati, māṇavopi Bhagavatā saddhiṁyeva gacchati.  Bhagavā parivāretvā āgataṁ bhikkhusaṅghaṁ gandhakuṭippamukhe ṭhito ovaditvā uyyojetvā gandhakuṭiṁ pavisati, māṇavopi pavisati.  Bhagavā khuddakamañce appamattakaṁ kālaṁ nisīdati, māṇavopi avidūre olokento nisīdati.  Bhagavā muhuttaṁ nisīditvā sīsokkamanaṁ dasseti,-- “bhoto Gotamassa vihāravelā bhavissatī”ti māṇavo gandhakuṭidvāraṁ pidahanto nikkhamitvā ekamantaṁ nisīdati.  Manussā purebhattaṁ dānaṁ datvā bhuttapātarāsā samādinna-uposathaṅgā suddhuttarāsaṅgā mālāgandhādihatthā dhammaṁ suṇissāmāti vihāraṁ āgacchanti, cakkavattino khandhāvāraṭṭhānaṁ viya hoti.  
 Bhagavā muhuttaṁ sīhaseyyaṁ kappetvā vuṭṭhāya pubbabhāgena paricchinditvā samāpattiṁ samāpajjati.  Samāpattito vuṭṭhāya mahājanassa āgatabhāvaṁ ñatvā (CS:pg.3.256) gandhakuṭito nikkhamma mahājanaparivuto gandhamaṇḍalamāḷaṁ gantvā paññattavarabuddhāsanagato parisāya dhammaṁ deseti.  Māṇavopi avidūre nisīditvā-- “Kiṁ nu kho samaṇo Gotamo gehassitavasena parisaṁ ussādento vā apasādento vā dhammaṁ deseti, udāhu no”ti akkharakkharaṁ padaṁ padaṁ pariggaṇhāti.  Bhagavā tathāvidhaṁ kathaṁ akathetvāva kālaṁ ñatvā desanaṁ niṭṭhāpesi.  Māṇavo iminā niyāmena pariggaṇhanto satta māse ekato vicaritvā Bhagavato kāyadvārādīsu aṇumattampi avakkhalitaṁ na addasa.  Anacchariyañcetaṁ, yaṁ Buddhabhūtassa (MA.91./III,373.) manussabhūto māṇavo na passeyya, yassa bodhisattabhūtassa chabbassāni padhānabhūmiyaṁ amanussabhūto māro devaputto gehassitavitakkamattampi adisvā Buddhabhūtaṁ ekasaṁvaccharaṁ anubandhitvā kiñci apassanto-- 
 	“Satta vassāni Bhagavantaṁ, anubandhiṁ padāpadaṁ; 
 	Otāraṁ nādhigacchissaṁ, sambuddhassa satīmato”ti.  (su.ni.448)-- 
 Ādigāthāyo vatvā pakkāmi.  Tato māṇavo cintesi -- “Ahaṁ bhavantaṁ Gotamaṁ satta māse anubandhamāno kiñci vajjaṁ na passāmi.  Sace panāhaṁ aññepi satta māse satta vā vassāni vassasataṁ vā vassasahassaṁ vā anubandheyyaṁ, nevassa vajjaṁ passeyyaṁ.  Ācariyo kho panassa me mahallako, yogakkhemaṁ nāma na sakkā jānituṁ.  Samaṇassa Gotamassa sabhāvaguṇeneva Buddhabhāvaṁ vatvā mayhaṁ ācariyassa ārocessāmī”ti Bhagavantaṁ āpucchitvā bhikkhusaṅghaṁ vanditvā nikkhami.  
 Ācariyassa santikañca pana gantvā-- “kacci, tāta uttara, taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ tathāsantaṁyeva saddo abbhuggato”ti pucchito, “Ācariya, kiṁ vadesi?  Cakkavāḷaṁ atisambādhaṁ, bhavaggaṁ atinīcaṁ, tassa hi, bhoto Gotamassa ākāsaṁ viya apariyanto guṇagaṇo.  Tathāsantaṁyeva, bho, taṁ bhavantaṁ Gotaman”ti-ādīni vatvā yathādiṭṭhāni dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni paṭipāṭiyā ācikkhitvā kiriyasamācāraṁ ācikkhi.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho uttaro māṇavo …pe… ediso ca ediso ca bhavaṁ Gotamo tato ca bhiyyo”ti.  
 (MA.91./III,374.) 386. Tattha (CS:pg.3.257) suppatiṭṭhitapādoti yathā hi aññesaṁ bhūmiyaṁ pādaṁ ṭhapentānaṁ aggatalaṁ vā paṇhi vā passaṁ vā paṭhamaṁ phusati, vemajjhaṁ vā pana chiddaṁ hoti, ukkhipantānampi aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṁ uṭṭhahati, na evaṁ tassa.  Tassa pana suvaṇṇapādukatalaṁ viya ekappahāreneva sakalaṁ pādatalaṁ bhūmiṁ phusati, bhūmito uṭṭhahati.  Tasmā “suppatiṭṭhitapādo kho pana so bhavaṁ Gotamo”ti vadati.  
 Tatridaṁ Bhagavato suppatiṭṭhitapādatāya-- sacepi hi Bhagavā anekasataporisaṁ narakaṁ akkamissāmīti pādaṁ nīharati, tāvadeva ninnaṭṭhānaṁ vātapūritaṁ viya kammārabhastaṁ unnamitvā pathavīsamaṁ hoti, unnataṭṭhānampi anto pavisati.  Dūre akkamissāmīti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato seditavettaṅkuro viya namitvā pādasamīpaṁ āgacchati.  Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṁ katvā yugandharapabbataṁ akkamissāmīti pāde abhinīharato pabbato namitvā pādasamīpaṁ āgato, so taṁ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṁsabhavanaṁ akkami.  Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṁ visamaṁ bhavituṁ sakkoti.  Khāṇu vā kaṇḍako vā sakkharakathalā vā uccārapassāvo vā kheḷasiṅghāṇikādīni vā purimatarāva apagacchanti, tattha tattheva ca pathaviṁ pavisanti.  Tathāgatassa hi sīlatejena paññātejena dhammatejena dasannaṁ pāramīnaṁ ānubhāvena (MA.91./III,375.) ayaṁ mahāpathavī samā mudu pupphābhikiṇṇā hoti.  Tatra Tathāgato samaṁ pādaṁ nikkhipati, samaṁ uddharati, sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṁ phusati.  
 Cakkānīti dvīsu pādesu dve cakkāni.  Tesaṁ arā ca nemi ca nābhi ca pāḷiyaṁ vuttāva.  Sabbākāraparipūrānīti iminā pana ayaṁ viseso veditabbo-- tesaṁ kira cakkānaṁ pādatalassa majjhe nābhi dissati, nābhiparicchinnā vaṭṭalekhā dissati, nābhimukhaparikkhepapaṭṭo dissati, panāḷimukhaṁ dissati, arā dissanti, aresu vaṭṭalekhā dissanti, nemī dissanti, nemimaṇikā dissanti.  Idaṁ tāva pāḷi-āgatameva.  
 Sambahulavāro pana anāgato, so evaṁ daṭṭhabbo-- satti siri vaccho nandi sovattiko vaṭaṁsako vaḍḍhamānakaṁ macchayugalaṁ bhaddapīṭhaṁ aṅkusaṁ (CS:pg.3.258) tomaro pāsādo toraṇaṁ setacchattaṁ khaggo tālavaṇṭaṁ morahatthako vāḷabījanī uṇhīsaṁ patto maṇi kusumadāmaṁ nīluppalaṁ rattuppalaṁ setuppalaṁ padumaṁ puṇḍarīkaṁ puṇṇaghaṭo puṇṇapāti samuddo cakkavāḷo himavā sineru candimasūriyā nakkhattāni cattāro mahādīpā dveparittadīpasahassāni, antamaso cakkavattirañño parisaṁ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro.  
 (MA.91./III,376.) Āyatapaṇhīti dīghapaṇhi, paripuṇṇapaṇhīti attho.  Yathā hi aññesaṁ aggapādo dīgho hoti, paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti, paṇhi tacchetvā ṭhapitā viya hoti, na evaṁ Tathāgatassa Tathāgatassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādo hoti, tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti, catutthe koṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambale geṇḍukasadisā paṇhi hoti.  
 Dīghaṅgulīti yathā aññesaṁ kāci aṅguli dīghā hoti, kāci rassā, na evaṁ Tathāgatassa. Tathāgatassa pana makkaṭasseva dīghahatthapādaṅguliyo mūle thūlā anupubbena gantvā agge tanukā niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti.  Tena vuttaṁ “dīghaṅgulī”ti.  
 Mudutalunahatthapādoti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitaṁ satavāravihatakappāsapaṭalaṁ viya mudū, jātamattakumārassa viya ca niccakālaṁ talunā ca hatthapādā assāti mudutalunahatthapādo.  
 Jālahatthapādoti na cammena paṭibaddha-aṅgulantaro.  Ediso hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjampi na labhati.  Tathāgatassa pana catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti, tāsaṁ ekappamāṇattāya yavalakkhaṇaṁ aññamaññaṁ paṭivijjhitvā tiṭṭhati.  Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti.  Tena vuttaṁ “jālahatthapādo”ti.  
 Uddhaṁ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assāti (MA.91./III,377.) ussaṅkhapādo.  Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti.  Tena tesaṁ pādā āṇibaddhā viya thaddhā honti, na yathāsukhaṁ parivattanti, gacchantānaṁ pādatalāni na dissanti (CS:pg.3.259) Tathāgatassa pana abhiruhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti.  Tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti, adhokāyova iñjati.  Sukhena pādā parivattanti.  Puratopi pacchatopi ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṁ pādatalāni paññāyanti, na hatthīnaṁ viya pacchatoyeva.  
 Eṇijaṅghoti eṇimigasadisajaṅgho maṁsussadena paripuṇṇajaṅgho, na ekato baddhapiṇḍikamaṁso samantato samasaṇṭhitena maṁsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāligabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho.  
 Anonamantoti anamanto.  Etenassa akhujja-avāmanabhāvo dīpito.  Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā, khujjānaṁ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti, vāmanānaṁ heṭṭhimakāyo.  Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti anonamantā jaṇṇukāni parimajjituṁ.  Tathāgato pana paripuṇṇa-ubhayakāyattā sakkoti.  
 Usabhavāraṇādīnaṁ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadise kose ohitaṁ paṭicchannaṁ vatthaguyhaṁ assāti kosohitavatthaguyho.  Vatthaguyhanti vatthena gūhitabbaṁ aṅgajātaṁ vuccati.  
 Suvaṇṇavaṇṇoti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṁsitvā gerukaparikammaṁ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpakasadisoti attho.  Etenassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṁ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṁ kañcanasannibhattacoti vuttaṁ, purimassa vā vevacanameva etaṁ.  
(MA.91./III,378.) Rajojallanti rajo vā malaṁ vā.  Na upalimpatīti na laggati, padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati.  Hatthadhovanapādadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya ceva dāyakānaṁ puññaphalatthāya ca Buddhā karonti, vattasīsenāpi ca karontiyeva.  Senāsanaṁ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṁ.  
 Uddhaggalomoti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṁ ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddhaggalomo.  
 Brahmujugattoti (CS:pg.3.260) brahmā viya ujugatto, ujumeva uggatadīghasarīro.  Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṁ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti.  Te kaṭiyaṁ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu purato.  Dīghasarīrā paneke passavaṅkā honti, eke mukhaṁ unnāmetvā nakkhattāni gaṇayantā viya caranti, eke appamaṁsalohitā sūlasadisā honti, pavedhamānā gacchanti.  Tathāgato pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇatoraṇaṁ viya hoti.  
 Sattussadoti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṁsakūṭāni khandhoti imesu sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṁsussado assāti sattussado.  Aññesaṁ pana hatthapādapiṭṭhīsu nhārujālā paññāyanti, aṁsakūṭakhandhesu (MA.91./III,379.) aṭṭhikoṭiyo, te manussapetā viya khāyanti, na Tathāgato.  Tathāgato pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṁsussadattā nigūḷhanhārujālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇāliṅgasadisena khandhena silārūpakaṁ viya cittakammarūpakaṁ viya ca khāyati.  
 Sīhassa pubbaddhaṁ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo.  Sīhassa hi puratthimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchimakāyo aparipuṇṇo.  Tathāgatassa pana sīhassa pubbaddhakāyova sabbo kāyo paripuṇṇo.  Sopi sīhasseva na tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhitavisaṇṭhito, dīghayuttaṭhāne pana dīgho, rassakisathūla-anuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti.  Vuttañhetaṁ-- 
 “Manāpiye ca kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati, tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhahanti.  Yehi aṅgehi rassehi sobhati, tāni aṅgāni rassāni saṇṭhahanti.  Yehi aṅgehi thūlehi sobhati, tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhahanti.  Yehi aṅgehi kisehi sobhati, tāni aṅgāni kisāni saṇṭhahanti.  Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati, tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhahantī”ti.  
 Iti (CS:pg.3.261) nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito Tathāgatassa attabhāvo, tassa loke sabbasippino vā iddhimanto vā paṭirūpakampi kātuṁ na sakkonti.  
(MA.91./III,380.) Citantaraṁsoti antaraṁsaṁ vuccati dvinnaṁ koṭṭānamantaraṁ, taṁ citaṁ paripuṇṇamassāti citantaraṁso.  Aññesañhi taṁ ṭhānaṁ ninnaṁ hoti, dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiyekkaṁ paññāyanti.  Tathāgatassa pana kaṭito paṭṭhāya maṁsapaṭalaṁ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṁ viya piṭṭhiṁ chādetvā patiṭṭhitaṁ.  
 Nigrodhaparimaṇḍaloti nigrodho viya parimaṇḍalo.  Yathā paṇṇāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti, evaṁ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo.  Yathā aññesaṁ kāyo vā dīgho hoti byāmo vā, na evaṁ visamappamāṇoti attho.  Teneva “yāvatakvassa kāyo”ti-ādi vuttaṁ.  Tattha yāvatako assāti yāvatakvassa.
 Samavaṭṭakkhandhoti samavaṭṭitakkhandho.  Yathā eke koñcā viya bakā viya varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti, kathanakāle sirājālaṁ paññāyati, mando saro nikkhamati, na evaṁ tassa.  Tathāgatassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadiso khandho hoti, kathanakāle sirājālaṁ na paññāyati, meghassa viya gajjato saro mahā hoti.  
 Rasaggasaggīti ettha rasaṁ gasantīti rasaggasā (MA.91./III,381.) rasaharaṇīnametaṁ adhivacanaṁ, tā aggā assāti rasaggasaggī.  Tathāgatassa hi satta rasaharaṇisahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni.  Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbaṁ kāyaṁ anupharati, teneva mahāpadhānaṁ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kāḷāyayūsapasatenāpi kāyassa yāpanaṁ ahosi.  Aññesaṁ pana tathā abhāvā na sakalakāyaṁ ojā pharati, tena te bahvābādhā honti.  Idaṁ lakkhaṇaṁ appābādhatāsaṅkhātassa nissandaphalassa vasena pākaṭaṁ hoti.  
 Sīhasseva (CS:pg.3.262) hanu assāti sīhahanu.  Tattha sīhassa heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṁ hoti, na uparimaṁ.  Tathāgatassa pana sīhassa heṭṭhimaṁ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṁ pakkhassa candasadisāni honti.  
 Cattālīsadantoti-ādīsu uparimahanuke patiṭṭhitā vīsati, heṭṭhime vīsatīti cattālīsa dantā assāti cattālīsadanto.  Aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṁsa dantā honti, Tathāgatassa cattālīsaṁ.  
 Aññesañca keci dantā uccā keci nīcāti visamā honti, Tathāgatassa pana ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṁ viya samā.  
 Aññesaṁ kumbhīlānaṁ viya dantā viraḷā honti, macchamaṁsādīni khādantānaṁ dantantaraṁ pūrati.  Tathāgatassa pana kanakalatāya samussāpitavajirapanti viya aviraḷā tulikāya dassitaparicchedā viya dantā honti.  
 Susukkadāṭhoti aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti, tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti.  Tathāgato susukkadāṭho (MA.91./III,382.) osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho, tena vuttaṁ “susukkadāṭho”ti.  
 Pahūtajivhoti aññesaṁ jivhā thūlāpi hoti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi, Tathāgatassa pana mudu dīghā puthulā vaṇṇasampannā hoti.  So taṁ lakkhaṇaṁ pariyesituṁ āgatānaṁ kaṅkhāvinodanatthaṁ mudukattā taṁ jivhaṁ kathinasūciṁ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parāmasati, dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati, puthulattā kesantapariyosānaṁ kevalampi nalāṭaṁ paṭicchādeti.  Evaṁ tassā mududīghaputhulabhāvaṁ pakāsento kaṅkhaṁ vinodeti.  Evaṁ tilakkhaṇasampannaṁ jivhaṁ sandhāya “pahūtajivho”ti vuttaṁ.  
 Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, Tathāgato pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato.  Mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti.  Tathāgatenāpi katakammaṁ vatthuṁ sodheti, vatthussa suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti.  Karaviko viya bhaṇatīti karavikabhāṇī, mattakaravikarutamañjughosoti attho.  
 Tatridaṁ (CS:pg.3.263) karavikarutassa mañjutāya-- karavikasakuṇe kira madhurarasaṁ ambapakkaṁ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitaṁ rasaṁ sāyitvā (MA.91./III,383.) pakkhena tālaṁ datvā vikūjamāne catuppadādīni mattāni viya laḷituṁ ārabhanti.  Gocarappasutāpi catuppadā mukhagatānipi tiṇāni chaḍḍetvā taṁ saddaṁ suṇanti, vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittapādaṁ anukkhipitvāva tiṭṭhanti, anubaddhamigāpi maraṇabhayaṁ hitvāpi tiṭṭhanti, ākāse pakkhandapakkhinopi pakkhe pasāretvā tiṭṭhanti, udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṁ apphoṭentā taṁ saddaṁ suṇamānāva tiṭṭhanti.  Evaṁ mañjurutā karavikā.  
 Asandhimittāpi dhammāsokassa devī-- “Atthi nu kho, bhante, Buddhasaddena sadiso kassaci saddo”ti saṅghaṁ pucchi.  Atthi karavikasakuṇassāti.  Kuhiṁ, bhante, sakuṇāti?  Himavanteti.  Sā rājānaṁ āha,-- “deva, karavikasakuṇaṁ daṭṭhukāmā”ti.  Rājā “imasmiṁ pañjare nisīditvā karaviko āgacchatū”ti suvaṇṇapañjaraṁ vissajjesi.  Pañjaro gantvā ekassa karavikassa purato aṭṭhāsi.  So “rājāṇāya āgato pañjaro, na sakkā agantun”ti tattha nisīdi.  Pañjaro āgantvā rañño puratova aṭṭhāsi.  Karavikaṁ saddaṁ kārāpetuṁ na sakkonti.  Atha rājā--“Kathaṁ bhaṇe ime saddaṁ karontī”ti āha?  Ñātake disvā devāti.  Atha naṁ rājā ādāsehi parikkhipāpesi.  So attanova chāyaṁ disvā “ñātakā me āgatā”ti maññamāno pakkhena tāḷaṁ datvā mañjussarena maṇivaṁsaṁ dhamamāno viya viravi.  Sakalanagare manussā mattā viya laḷiṁsu.  Asandhimittā cintesi-- “imassa tāva tiracchānassa evaṁ madhuro saddo, kīdiso nu kho sabbaññutaññāṇasirippattassa Bhagavato (MA.91./III,384.) ahosī”ti pītiṁ uppādetvā taṁ pītiṁ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṁ sotāpattiphale patiṭṭhāsi.  Evaṁ madhuro karavikasaddo.  Tato satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro Tathāgatassa saddo, loke pana karavikato aññassa madhurarassa abhāvato “karavikabhāṇī”ti vuttaṁ.  
 Abhinīlanettoti na sakalanīlanettova, nīlayuttaṭṭhāne panassa umāpupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni akkhīni honti.  Pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena pītavaṇṇena, lohitayuttaṭṭhāne (CS:pg.3.264) bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena, setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena, kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti.  
 Gopakhumoti ettha pakhumanti sakalaṁ cakkhubhaṇḍaṁ adhippetaṁ.  Taṁ kāḷavacchakassa bahaladhātukaṁ hoti, rattavacchakassa vippasannaṁ, taṁmuhuttajātarattavacchasadisacakkhubhaṇḍoti attho.  Aññesañhi akkhibhaṇḍā aparipuṇṇā honti, hatthimūsikakākādīnaṁ akkhisadisehi viniggatehi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti.  Tathāgatassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīni.  
 Uṇṇāti uṇṇalomaṁ. (MA.91./III,385.) Bhamukantareti dvinnaṁ bhamukānaṁ vemajjhe nāsikamatthakeyeva jātā.  Uggantvā pana nalāṭamajjhajātā.  Odātāti parisuddhā osadhitārakavaṇṇā.  Mudūti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitasatavāravihatakappāsapaṭalasadisa.  Tūlasannibhāti simbalitūlalatātūlasamānā, ayamassā odātatāya upamā.  Sā panesā koṭiyaṁ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā hoti, vissaṭṭhā dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati, suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapupphuḷakā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā khīradhārā viya aruṇappabhārañjite gamanatale osadhitārakā viya ca atimanoharāya siriyā virocati.  
 Uṇhīsasīsoti idaṁ paripuṇṇanalāṭatañceva paripuṇṇasīsatañcāti dve atthavase paṭicca vuttaṁ.  Tathāgatassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṁsapaṭalaṁ uṭṭhahitvā sakalaṁ nalāṭaṁ chādayamānaṁ pūrayamānaṁ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṁ, rañño baddha-uṇhīsapaṭṭo viya virocati.  Pacchimabhavikabodhisattānaṁ kira imaṁ lakkhaṇaṁ viditvā rājūnaṁ uṇhīsapaṭṭaṁ akaṁsu, ayaṁ tāva eko attho.  Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti, (MA.91./III,386.) keci kappasīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci tumbasīsā, keci pabbhārasīsa.  Tathāgatassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṁ viya suparipuṇṇaṁ udakapupphuḷasadisaṁ sīsaṁ hoti.  Tattha purimanayena uṇhīsaveṭhitasīso (CS:pg.3.265) viyāti uṇhīsasīso.  Dutiyanayena uṇhīsaṁ viya sabbattha parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso.
 Imāni pana mahāpurisalakkhaṇāni kammaṁ kammasarikkhakaṁ lakkhaṇaṁ lakkhaṇānisaṁsanti ime cattāro koṭṭhāse ekekasmiṁ lakkhaṇe dassetvā kathitāni sukathitāni honti.  Tasmā Bhagavatā Lakkhaṇasutte (dī.ni.3.200-202) vuttāni imāni kammādīni dassetvā kathetabbāni Suttavasena vinicchituṁ asakkontena Sumaṅgalavilāsiniyā Dīghanikāyaṭṭhakathāya tasseva suttassa vaṇṇanāya vuttanayena gahetabbāni.
 Imehi kho, bho, so bhavaṁ Gotamoti, bho ācariya, imehi dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi so bhavaṁ Gotamo samannāgato devanagare samussitaratanavicittaṁ suvaṇṇatoraṇaṁ viya yojanasatubbedho sabbapāliphullo pāricchattako viya selantaramhi supupphitasālarukkho viya tārāgaṇapaṭimaṇḍitagaganatalamiva ca attano sirivibhavena lokaṁ ālokaṁ kurumāno viya caratīti imatthampi dīpetvā kiriyācāraṁ ācikkhituṁ gacchanto kho panāti-ādimāha.  
 387. Dakkhiṇenāti Buddhānañhi ṭhatvā vā nisīditvā vā nipajjitvā vā gamanaṁ abhinīharantānaṁ dakkhiṇapādova purato hoti.  Satatapāṭihāriyaṁ kiretaṁ.  (MA.91./III,387.) Nātidūre pādaṁ uddharatīti taṁ dakkhiṇapādaṁ na atidūre ṭhapessāmīti uddharati.  Atidūrañhi abhihariyamāne dakkhiṇapādena vāmapādo ākaḍḍhiyamāno gaccheyya, dakkhiṇapādopi dūraṁ gantuṁ na sakkuṇeyya, āsanneyeva patiṭṭhaheyya, evaṁ sati padavicchedo nāma hoti.  Dakkhiṇapāde pana pamāṇeneva uddhate vāmapādopi pamāṇeneva uddhariyati, pamāṇena uddhato patiṭṭhahantopi pamāṇeyeva patiṭṭhāti.  Evamanena Tathāgatassa dakkhiṇapādakiccaṁ vāmapādena niyamitaṁ, vāmapādakiccaṁ dakkhiṇapādena niyamitanti veditabbaṁ.
 Nātisīghanti divā vihārabhattatthāya gacchanto bhikkhu viya na atisīghaṁ gacchati.  Nātisaṇikanti yathā pacchato āgacchanto okāsaṁ na labhati, evaṁ na atisaṇikaṁ gacchati.  Adduvena adduvanti jaṇṇukena jaṇṇukaṁ, na (CS:pg.3.266) satthiṁ unnāmetīti gambhīre udake gacchanto viya na ūruṁ unnāmeti.  Na onāmetīti rukkhasākhāchedanadaṇḍaṅkusapādo viya na pacchato osakkāpeti.  Na sannāmetīti obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṁ koṭṭento viya na thaddhaṁ karoti. (MA.91./III,388.) Na vināmetīti yantarūpakaṁ kīḷāpento viya na ito cito ca cāleti.  Adharakāyovāti heṭṭhimakāyova iñjati, uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti.  Dūre ṭhatvā olokento hi Buddhānaṁ ṭhitabhāvaṁ vā gamanabhāvaṁ vā na jānāti Kāyabalenāti bāhā khipanto sarīrato sedehi muccantehi na kāyabalena gacchati.  Sabbakāyenevāti gīvaṁ aparivattetvā Rāhulovāde vuttanāgāpalokitavaseneva apaloketi.  
 Na uddhanti-ādīsu nakkhattāni gaṇento viya na uddhaṁ ulloketi, naṭṭhaṁ kākaṇikaṁ vā māsakaṁ vā pariyesanto viya na adho oloketi, na hatthi-assādayo passanto viya ito cito ca vipekkhamāno gacchati.  Yugamattanti navavidatthimatte cakkhūni ṭhapetvā gacchanto yugamattaṁ pekkhati nāma, Bhagavāpi yuge yutto sudanta-ājānīyo viya ettakaṁ passanto gacchati.  Tato cassa uttarīti yugamattato paraṁ na passatīti na vattabbo.  Na hi kuṭṭaṁ vā kavāṭaṁ vā gaccho vā latā vā āvarituṁ sakkoti, atha khvassa anāvaraṇañāṇassa anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāneva honti.  Antaragharanti heṭṭhā Mahāsakuludāyisutte indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṁ, idha ghara-ummārato paṭṭhāya veditabbaṁ. (MA.91./III,389.) Na kāyanti-ādi pakati-iriyapatheneva pavisatīti dassanatthaṁ vuttaṁ.  Daliddamanussānaṁ nīcagharakaṁ pavisantepi hi Tathāgate chadanaṁ vā uggacchati, pathavī vā ogacchati, Bhagavā pana pakatigamaneneva gacchati.  Nātidūreti atidūre parivattantena hi ekaṁ dve padavāre piṭṭhibhāgena gantvā nisīditabbaṁ hoti.  Nāccāsanneti accāsanne parivattantena ekaṁ dve padavāre purato gantvā nisīditabbaṁ hoti.  Tasmā yasmiṁ padavāre ṭhitena purato vā pacchato vā agantvā nisīditabbaṁ hoti, tattha parivattati.  
 Pāṇināti kaṭivātābādhiko viya na āsanaṁ hatthehi gahetvā nisīdati.  Pakkhipatīti yo kiñci kammaṁ katvā kīḷanto ṭhitakova patati, yopi orimaṁ aṅgaṁ nissāya nisinno ghaṁsanto yāva pārimaṅgā gacchati, pārimaṅgaṁ (CS:pg.3.267) vā nissāya nisinno tatheva yāva orimaṅgā āgacchati, sabbo so āsane kāyaṁ pakkhipati nāma.  Bhagavā pana evaṁ akatvā āsanassa majjhe olambakaṁ dhārento viya tūlapicuṁ ṭhapento viya saṇikaṁ nisīdati.  Hatthakukkuccanti pattamukhavaṭṭiyaṁ udakabinduṭhapanaṁ makkhikabījaniyā paṇṇacchedanaphālanādi hatthena asaṁyatakaraṇaṁ.  Pādakukkuccanti pādena bhūmighaṁsanādi asaṁyatakaraṇaṁ.  
 Na chambhatīti na bhāyati.  Na kampatīti na osīdati.  Na vedhatīti na calati. (MA.91./III,390.) Na paritassatīti bhayaparitassanāyapi taṇhāparitassanāyapi na paritassati.  Ekacco hi dhammakathādīnaṁ atthāya āgantvā manussesu vanditvā ṭhitesu “sakkhissāmi nu kho tesaṁ cittaṁ gaṇhanto dhammaṁ vā kathetuṁ, pañhaṁ vā pucchito vissajjetuṁ, bhattānumodanaṁ vā kātun”ti bhayaparitassanāya paritassati.  Ekacco “manāpā nu kho me yāgu āgacchissati, manāpaṁ antarakhajjakan”ti vā taṇhāparitassanāya paritassati.  Tadubhayampi tassa natthīti na paritassati.  Vivekāvaṭṭoti viveke nibbāne āvaṭṭamānaso hutvā.  Vivekavattotipi pāṭho, vivekavattayutto hutvāti attho.  Vivekavattaṁ nāma katabhattakiccassa bhikkhuno divāvihāre samathavipassanāvasena mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā pallaṅkaṁ ābhujitvā nisīdanaṁ.  Evaṁ nisinnassa hi iriyāpatho upasanto hoti.  
 Na pattaṁ unnāmetīti-ādīsu ekacco pattamukhavaṭṭiyā udakadānaṁ āharanto viya pattaṁ unnāmeti, eko pādapiṭṭhiyaṁ ṭhapento viya onāmeti, eko baddhaṁ katvā gaṇhāti, eko ito cito ca phandāpeti, evaṁ akatvā ubhohi hatthehi gahetvā īsakaṁ nāmetvā udakaṁ paṭiggaṇhātīti attho.  Na samparivattakanti parivattetvā paṭhamameva pattapiṭṭhiṁ na dhovati.  Nātidūreti yathā nisinnāsanato dūre patati, na evaṁ chaḍḍeti.  Nāccāsanneti pādamūleyeva na chaḍḍeti. (MA.91./III,391.) Vicchaḍḍayamānoti vikiranto, yathā paṭiggāhako temati, na evaṁ chaḍḍeti.
 Nātithokanti (CS:pg.3.268) yathā ekacco pāpiccho appicchataṁ dassento muṭṭhimattameva gaṇhāti, na evaṁ.  Atibahunti yāpanamattato atirekaṁ.  Byañjanamattāyāti byañjanassa mattā nāma odanato catuttho bhāgo.  Ekacco hi bhatte manāpe bhattaṁ bahuṁ gaṇhāti, byañjane manāpe byañjanaṁ bahuṁ.  Satthā pana tathā na gaṇhāti.  Na ca byañjanenāti amanāpañhi byañjanaṁ ṭhapetvā bhattameva bhuñjanto, bhattaṁ vā ṭhapetvā byañjanameva khādanto byañjanena ālopaṁ atināmeti nāma.  Satthā ekantarikaṁ byañjanaṁ gaṇhāti, bhattampi byañjanampi ekatova niṭṭhanti.  Dvattikkhattunti Tathāgatassa hi puthujivhāya dantānaṁ upanītabhojanaṁ dvattikkhattuṁ dantehi phuṭṭhamattameva saṇhakaraṇīyapiṭṭhavilepanaṁ viya hoti, tasmā evamāha.  Na mukhe avasiṭṭhāti pokkharapatte patita-udakabindu viya vinivattitvā paragalameva yāti, tasmā avasiṭṭhā na hoti.  Rasapaṭisaṁvedīti madhuratittakadukādirasaṁ jānāti.  Buddhānañhi antamaso pānīyepi dibbojā pakkhittāva hoti, tena nesaṁ sabbattheva raso pākaṭo hoti, rasagedho pana natthi. 
(MA.91./III,392.) Aṭṭhaṅgasamannāgatanti “neva davāyā”ti vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṁ.  Visuddhimagge panassa vinicchayo āgatoti Sabbāsavasutte vuttametaṁ.  Hatthesu dhotesūti Satthā kiṁ karoti?  Paṭhamaṁ pattassa gahaṇaṭṭhānaṁ dhovati.  Tattha pattaṁ gahetvā sukhumajālahatthaṁ pesetvā dve vāre sañcāreti.  Ettāvatā pokkharapatte patita-udakaṁ viya vinivattitvā gacchati.  Na ca anatthikoti yathā ekacco pattaṁ ādhārake ṭhapetvā patte udakaṁ na puñchati, raje patante ajjhupekkhati, na evaṁ karoti.  Na ca ativelānurakkhīti yathā ekacco pamāṇātikkantaṁ ārakkhaṁ ṭhapeti, bhuñjitvā vā patte udakaṁ puñchitvā cīvarabhogantaraṁ pavesetvā pattaṁ udarena akkamitvā gaṇhāti, na evaṁ karoti.  
 Na ca anumodanassāti yo hi bhuttamattova dārakesu bhattatthāya rodantesu chātajjhattesu manussesu bhuñjitvā anāgatesveva anumodanaṁ ārabhati, tato sabbakammāni chaḍḍetvā ekacce āgacchanti, ekacce anāgatāva honti, ayaṁ kālaṁ atināmeti.  Yopi manussesu (CS:pg.3.269) āgantvā anumodanatthāya vanditvā nisinnesu anumodanaṁ akatvāva-- “Kathaṁ tissa, kathaṁ phussa, kathaṁ sumana, kathaṁ tisse, kathaṁ phusse, kathaṁ sumane, kaccittha arogā, sassaṁ sampannan”ti-ādiṁ pāṭiyekkaṁ kathaṁ samuṭṭhāpeti, ayaṁ anumodanassa kālaṁ atināmeti, manussānaṁ pana okāsaṁ ñatvā āyācitakāle karonto nātināmeti nāma, Satthā tathā karoti.  
 Na taṁ bhattanti kiṁ bhattaṁ nāmetaṁ uttaṇḍulaṁ atikilinnanti-ādīni vatvā na garahati. (MA.91./III,393.) Na aññaṁ bhattanti svātanāya vā punadivasāya vā bhattaṁ uppādessāmīti hi anumodanaṁ karonto aññaṁ bhattaṁ paṭikaṅkhati.  Yo vā-- “yāva mātugāmānaṁ bhattaṁ paccati, tāva anumodanaṁ karissāmi, atha me anumodanāvasāne attano pakkabhattatopi thokaṁ dassantī”ti anumodanaṁ vaḍḍheti, ayampi paṭikaṅkhati nāma.  Satthā na evaṁ karoti.  Na ca muccitukāmoti ekacco hi paṭisaṁmuñcitvā gacchati, vegena anubandhitabbo hoti.  Satthā pana na evaṁ gacchati, parisāya majjhe ṭhitova gacchati.  Accukkaṭṭhanti yo hi yāva hanukaṭṭhito ukkhipitvā pārupati, tassa accukkaṭṭhaṁ nāma hoti.  Yo yāva gopphakā otāretvāva pārupati, tassa accukkaṭṭhaṁ hoti.  Yopi ubhato ukkhipitvā udaraṁ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṁ hoti.  Yo ekaṁsaṁ katvā thanaṁ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṁ.  Satthā taṁ sabbaṁ na karoti.  
 Allīnanti yathā aññesaṁ sedena tintaṁ allīyati, na evaṁ satthu.  Apakaṭṭhanti khalisāṭako viya kāyato muccitvāpi na tiṭṭhati.  Vātoti verambhavātopi uṭṭhahitvā cāletuṁ na sakkoti.  Pādamaṇḍanānuyoganti iṭṭhakāya ghaṁsanādīhi pādasobhānuyogaṁ.  Pakkhāletvāti pādeneva pādaṁ dhovitvā.  So neva attabyābādhāyāti-ādīni na pubbenivāsacetopariyañāṇānaṁ atthitāya vadati, iriyāpathasantataṁ pana disvā anumānena vadati.  Dhammanti pariyattidhammaṁ.  (MA.91./III,394.) Na ussādetīti kiṁ mahāraṭṭhika, kiṁ mahākuṭumbikāti-ādīni vatvā gehassitavasena na ussādeti.  Na apasādetīti-- “Kiṁ, upāsaka, kathaṁ te vihāramaggo ñāto?  Kiṁ bhayena nāgacchasi?  Na hi bhikkhū kiñci acchinditvā gaṇhanti, mā bhāyī”ti (CS:pg.3.270) vā “kiṁ tuyhaṁ evaṁ macchariyajīvitaṁ nāmā”ti vā ādīni vatvā gehassitapemena na apasādeti.
 Vissaṭṭhoti siniddho apalibuddho.  Viññeyyoti viññāpanīyo pākaṭo, vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo hoti.  Mañjūti madhuro.  Savanīyoti sotasukho, madhurattāyeva cesa savanīyo hoti.  Bindūti sampiṇḍito.  Avisārīti avisaṭo, binduttāyeva cesa avisārī hoti.  Gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito.  Ninnādīti ninnādavā, gambhīrattāyeva cesa ninnādī hoti.  Yathāparisanti cakkavāḷapariyantampi ekābaddhaparisaṁ viññāpeti.  Bahiddhāti aṅgulimattampi parisato bahiddhā na gacchati.  Tasmā?  So evarūpo madhurassaro akāraṇā mā nassīti.  Iti Bhagavato ghoso parisāya matthakeneva carati.  
(MA.91./III,395.) Avalokayamānāti sirasmiṁ añjaliṁ ṭhapetvā Bhagavantaṁ olokentāva paccosakkitvā dassanavijahanaṭṭhāne vanditvā gacchanti.  Avijahitattāti yo hi kathaṁ sutvā vuṭṭhito aññaṁ diṭṭhasutādikaṁ kathaṁ kathento gacchati, esa sabhāvena vijahati nāma.  Yo pana sutadhammakathāya vaṇṇaṁ kathentova gacchati, ayaṁ na vijahati nāma, evaṁ avijahantabhāvena pakkamanti.  Gacchantanti rajjuyantavasena ratanasattubbedhaṁ suvaṇṇagghikaṁ viya gacchantaṁ.  Addasāma ṭhitanti samussitakañcanapabbataṁ viya ṭhitaṁ addasāma.  Tato ca bhiyyoti vitthāretvā guṇe kathetuṁ asakkonto avasese guṇe saṁkhipitvā kalāpaṁ viya suttakabaddhaṁ viya ca katvā vissajjento evamāha.  Ayamettha adhippāyo-- mayā kathitaguṇehi akathitāva bahutarā.  Mahāpathavimahāsamuddādayo viya hi tassa bhoto anantā appameyyā guṇā ākāsamiva vitthāritāti.  
 390. Appaṭisaṁviditoti aviññāta-āgamano.  Pabbajite upasaṅkamantena hi cīvaraparikammādisamaye vā ekaṁ nivāsetvā sarīrabhañjanasamaye vā upasaṅkamitvā tatova paṭinivattitabbaṁ hoti, paṭisanthāramattampi na jāyati.  Puretaraṁ pana okāse kārite divāṭṭhānaṁ sammajjitvā cīvaraṁ pārupitvā bhikkhu vivitte ṭhāne nisīdati, taṁ āgantvā passantā dassanenapi (CS:pg.3.271) pasīdanti, paṭisanthāro jāyati, (MA.91./III,396.) pañhabyākaraṇaṁ vā dhammakathā vā labbhati.  Tasmā paṇḍitā okāsaṁ kārenti.  So ca nesaṁ aññataro, tenassa etadahosi.  Jiṇṇo vuḍḍhoti attano uggatabhāvaṁ akathetvā kasmā evamāha?  Buddhā nāma anuddayasampannā honti, mahallakabhāvaṁ ñatvā sīghaṁ okāsaṁ karissatīti evamāha.
 391. Oramiya okāsamakāsīti vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā okāsamakāsi.  
 Ye meti ye mayā.  Nārīsamānasavhayāti nārīsamānanāmaṁ itthiliṅgaṁ, tena avhātabbāti nārīsamānasavhayā, itthiliṅgena vattabbāti vohārakusalatāya evaṁ vadati.  Pahūtajivhoti puthulajivho.  Ninnāmayetanti nīhara etaṁ.  
 393. Kevalīti sakalaguṇasampanno.  
 394. Paccabhāsīti ekappahārena pucchite aṭṭha pañhe byākaronto pati-abhāsi.  Yo vedīti yo vidati jānāti, yassa pubbenivāso pākaṭo.  Saggāpāyañca passatīti dibbacakkhuñāṇaṁ kathitaṁ. (MA.91./III,397.) Jātikkhayaṁ pattoti arahattaṁ patto.  Abhiññā vositoti taṁ arahattaṁ abhijānitvā vosito vosānappatto.  Munīti arahattañāṇamoneyyena samannāgato.  
 Visuddhanti paṇḍaraṁ.  Muttaṁ rāgehīti kilesarāgehi muttaṁ.  Pahīnajātimaraṇoti jātikkhayappattattā pahīnajātiko, jātipahāneneva pahīnamaraṇo.  Brahmacariyassa kevalīti yaṁ brahmacariyassa kevalī sakalabhāvo, tena samannāgato, sakalacatumaggabrahmacariyavāsoti attho.  Pāragū sabbadhammānanti sabbesaṁ lokiyalokuttaradhammānaṁ abhiññāya pāraṁ gato, sabbadhamme abhijānitvā ṭhitoti attho.  Pāragūti vā ettāvatā pariññāpāragū pañcannaṁ khandhānaṁ, pahānapāragū sabbakilesānaṁ bhāvanāpāragū catunnaṁ maggānaṁ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnanti ayamattho vutto.  Puna sabbadhammānanti iminā abhiññāpāragū vuttoti.  Buddho tādī pavuccatīti tādiso chahi (CS:pg.3.272) ākārehi pāraṁ gato sabbākārena catunnaṁ saccānaṁ Buddhattā Buddhoti pavuccatīti.
 Kiṁ pana ettāvatā sabbe pañhā vissajjitā hontīti?  Āma vissajjitā, cittaṁ visuddhaṁ jānāti, muttaṁ rāgehīti iminā tāva bāhitapāpattā brāhmaṇoti paṭhamapañho vissajjito hoti.  Pāragūti iminā vedehi gatattā vedagūti dutiyapañho vissajjito hoti.  Pubbenivāsanti-ādīhi imāsaṁ tissannaṁ (MA.91./III,398.) vijjānaṁ atthitāya tevijjoti tatiyapañho vissajjito hoti.  Muttaṁ rāgehi sabbasoti imināva nissaṭattā pāpadhammānaṁ sottiyoti catutthapañho vissajjito hoti.  Jātikkhayaṁ pattoti iminā pana arahattasseva vuttattā pañcamapañho vissajjito hoti.  Vositoti ca brahmacariyassa kevalīti ca imehi chaṭṭhapañho vissajjito hoti.  Abhiññā vosito munīti iminā sattamapañho vissajjito hoti.  Pāragū sabbadhammānaṁ, Buddho tādī pavuccatīti iminā aṭṭhamapañho vissajjito hoti.  
 395. Dānakathanti-ādīni heṭṭhā Sutte vitthāritāneva.  Paccapādīti paṭipajji.  Dhammassānudhammanti imasmiṁ Sutte dhammo nāma arahattamaggo, anudhammo nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca sāmaññaphalāni, tāni paṭipāṭiyā paṭilabhīti attho.  Na ca maṁ dhammādhikaraṇaṁ vihesesīti mañca dhammakāraṇā na kilamesi, na punappunaṁ kathāpesīti vuttaṁ hoti.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Tattha parinibbāyīti pana padena desanāya arahatteneva kūṭaṁ gahitanti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Brahmāyusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.92.)2.Selasuttavaṇṇanā 

 396. Evaṁ me sutanti Selasuttaṁ.  Tattha aṅguttarāpesūti-ādi Potaliyasutte vitthāritameva.  Aḍḍhateḷasehīti aḍḍhena teḷasehi, dvādasahi (CS:pg.3.273) (MA.92./III,399.) satehi paññāsāya ca bhikkhūhi saddhinti vuttaṁ hoti.  Te pana sāvakasannipāte sannipatitā bhikkhūyeva sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā khīṇāsavā.  Keṇiyoti tassa nāmaṁ, jaṭiloti tāpaso.  So kira brāhmaṇamahāsālo, dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṁ samādāya rañño paṇṇākāraṁ datvā bhūmibhāgaṁ gahetvā tattha assamaṁ kāretvā vasati pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṁ payojetvā kulasahassassa nissayo hutvā, assamepi cassa eko tālarukkho divase divase ekaṁ sovaṇṇamayaṁ tālaphalaṁ muñcatīti vadanti.  So divā kāsāyāni dhāreti, jaṭā ca bandhati, rattiṁ kāmasampattiṁ anubhavati.  Dhammiyā kathāyāti pānakānisaṁsapaṭisaṁyuttāya dhammiyā kathāya.  Ayañhi keṇiyo tucchahattho Bhagavato dassanāya gantuṁ lajjāyamāno-- “vikālabhojanā viratānampi pānakaṁ kappatī”ti cintetvā susaṅkhatabadarapānaṁ pañcahi kājasatehi gāhāpetvā agamāsi.  Evaṁ gatabhāvo cassa-- “Atha kho keṇiyassa jaṭilassa etadahosi kiṁ nu kho ahaṁ samaṇassa Gotamassa harāpeyyan”ti bhesajjakkhandhake (mahāva.300) pāḷi-āruḷhoyeva.  
 Dutiyampi kho Bhagavāti kasmā punappunaṁ paṭikkhipi?  Titthiyānaṁ paṭikkhepapasannatāya, akāraṇametaṁ, natthi Buddhānaṁ paccayahetu evarūpaṁ kohaññaṁ.  Ayaṁ pana aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni disvā (MA.92./III,400.) ettakānaṁyeva bhikkhaṁ paṭiyādessati, sveva selo tīhi purisasatehi saddhiṁ pabbajissati.  Ayuttaṁ kho pana navake aññato pesetvā imeheva saddhiṁ gantuṁ, ime vā aññato pesetvā navakehi saddhiṁ gantuṁ.  Athāpi sabbe gahetvā gamissāmi, bhikkhāhāro nappahossati.  Tato bhikkhūsu piṇḍāya carantesu manussā ujjhāyissanti-- “cirassāpi keṇiyo samaṇaṁ Gotamaṁ nimantetvā yāpanamattaṁ dātuṁ nāsakkhī”ti, sayampi vippaṭisārī bhavissati.  Paṭikkhepe pana kate “samaṇo Gotamo punappunaṁ ‘tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’ti brāhmaṇānaṁ nāmaṁ gaṇhātī”ti cintetvā brāhmaṇepi nimantetukāmo bhavissati, tato brāhmaṇe pāṭiyekkaṁ nimantessati (CS:pg.3.274) te tena nimantitā bhikkhū hutvā bhuñjissanti.  Evamassa saddhā anurakkhitā bhavissatīti punappunaṁ paṭikkhipi.  Kiñcāpi kho, bhoti iminā idaṁ dīpeti,-- “bho Gotama, kiṁ jātaṁ yadi ahaṁ brāhmaṇesu abhippasanno, adhivāsetu bhavaṁ Gotamo, ahaṁ brāhmaṇānampi dātuṁ sakkomi tumhākampī”ti.  
 Kāyaveyyāvaṭikanti kāyaveyyāvaccaṁ.  Maṇḍalamāḷanti dussamaṇḍapaṁ.  
 397. Āvāhoti kaññāgahaṇaṁ.  Vivāhoti kaññādānaṁ.  So me nimantitoti so mayā nimantito.  Atha brāhmaṇo paripakkopanissayattā Buddhasaddaṁ sutvāva amatenevābhisitto pasādaṁ āvikaronto Buddhoti (MA.92./III,401.) bho keṇiya, vadesīti āha.  Keṇiyo yathābhūtaṁ ācikkhanto Buddhoti, bho sela, vadāmīti āha.  Tato naṁ punapi daḷhīkaraṇatthaṁ pucchi, itaropi tatheva ārocesi.  
 398. Athassa kappasatasahassehipi Buddhasaddasseva dullabhabhāvaṁ sampassato.  Etadahosīti.  Etaṁ “ghosopi kho”ti-ādi ahosi.  Nīlavanarājīti nīlavaṇṇarukkhapanti.  Pade padanti padappamāṇe padaṁ.  Accāsanne hi atidūre vā pāde nikkhipamāne saddo uṭṭhāti, taṁ paṭisedhento evamāha.  Sīhāva ekacarāti gaṇavāsī sīho sīhapotakādīhi saddhiṁ pamādaṁ āpajjati, ekacaro appamatto hoti.  Iti appamādavihāraṁ dassento ekacarasīhena opammaṁ karoti.  Mā me bhontoti ācāraṁ sikkhāpento āha.  Ayañhettha adhippāyo-- sace tumhe kathāvāraṁ alabhitvā mama kathāya antare kathaṁ pavesessatha, “Antevāsike sikkhāpetuṁ nāsakkhī”ti mayhaṁ garahā uppajjissati, tasmā okāsaṁ passitvā manteyyāthāti.  No ca kho naṁ jānāmīti vipassīpi bodhisatto Caturāsītisahassattherapabbajitaparivāro satta māsāni bodhisattacārikaṁ cari, Buddhuppādakālo viya ahosi.  Amhākampi bodhisatto chabbassāni bodhisattacārikaṁ cari.  Evaṁ paripuṇṇasarīralakkhaṇehi (MA.92./III,402.) samannāgatāpi Buddhā na honti.  Tasmā brāhmaṇo “no ca kho naṁ jānāmī”ti āha.  
 399. Paripuṇṇakāyoti (CS:pg.3.275) lakkhaṇehi paripuṇṇatāya ahīnaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro.  Surucīti sundarasarīrappabho.  Sujātoti ārohapariṇāhasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto.  Cārudassanoti sucirampi passantānaṁ atittijanako manoharadassano.  Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇasadisavaṇṇo.  Susukkadāṭhoti suṭṭhu sukkadāṭho.  Mahāpurisalakkhaṇāti paṭhamaṁ vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha.  
 Idāni tesu lakkhaṇesu attano cittarucitāni gahetvā thomento pasannanettoti-ādimāha.  Bhagavā hi pañcavaṇṇapasādasampattiyā pasannanetto, puṇṇacandasadisamukhatāya sumukho, ārohapariṇāhasampattiyā brahā, brahmujugattatāya uju, jutimantatāya patāpavā.  Yampi cettha pubbe vuttaṁ, taṁ “majjhe samaṇasaṅghassā”ti iminā pariyāyena thomayatā puna vuttaṁ.  Ediso hi evaṁ virocati.  Uttaragāthāyapi eseva nayo.  Uttamavaṇṇīnoti uttamavaṇṇasampannassa.  Rathesabhoti uttamasārathi.  Jambusaṇḍassāti Jambudīpassa.  Pākaṭena (MA.92./III,403.) issariyaṁ issaro hoti.  
 Khattiyāti jātikhattiyā.  Bhogīti bhogiyā.  Rājānoti ye keci rajjaṁ kārentā.  Rājābhirājāti rājūnaṁ pūjanīyo, adhirājā hutvā, cakkavattīti adhippāyo.  Manujindoti manussādhipati paramissaro hutvā.  
 Evaṁ vutte Bhagavā-- “ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sakavaṇṇe bhaññamāne attānaṁ pātukarontī”ti imaṁ selassa manorathaṁ pūrento rājāhamasmīti-ādimāha.  Tatrāyamadhippāyo-- yaṁ maṁ tvaṁ sela “rājā arahasi bhavitun”ti yācasi, ettha appossukko hoti rājāhamasmi.  Sati ca rājatte yathā añño rājā yojanasataṁ vā anusāsati yojanasahassaṁ vā, cakkavattī hutvāpi catudīpapariyantamattaṁ vā, nāhamevaṁ paricchinnavisayo, ahañhi dhammarājā anuttaro bhavaggato avīcipariyantaṁ katvā tiriyaṁ appamāṇalokadhātuyo anusāsāmi.  Yāvatā (CS:pg.3.276) hi apadadvipadādibhedā sattā, ahaṁ tesaṁ aggo.  Na hi me koci sīlena vā …pe… vimuttiñāṇadassanena vā paṭibhāgo atthi, svāhaṁ evaṁ dhammarājā anuttaro anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedena dhammena cakkaṁ vattemi.  Idaṁ pajahatha, idaṁ upasampajja viharathāti āṇācakkaṁ, idaṁ kho pana, bhikkhave, dukkhaṁ ariyasaccanti-ādinā pariyattidhammena dhammacakkameva vā.  Cakkaṁ appaṭivattiyanti (MA.92./III,404.) yaṁ cakkaṁ appaṭivattiyaṁ hoti samaṇena vā …pe… kenaci vā lokasminti.  
 Evaṁ attānaṁ āvikarontaṁ Bhagavantaṁ disvā pītisomanassajāto selo puna daḷhīkaraṇatthaṁ sambuddho paṭijānāsīti gāthādvayamāha.  Tattha ko nu senāpatīti rañño bhoto dhammena pavattitassa cakkassa anupavattako senāpati ko nūti pucchi.  
 Tena ca samayena Bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā Sāriputto nisinno hoti suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno, taṁ dassento Bhagavā mayā pavattitanti gāthamāha.  Tattha anujāto Tathāgatanti Tathāgataṁ hetuṁ anujāto, Tathāgatena hetunā jātoti attho.  Apica avajāto anujāto atijātoti tayo vuttā.  Tesu avajāto dussīlo, so Tathāgatassa putto nāma na hoti.  Atijāto nāma pitarā uttaritaro, tādisopi Tathāgatassa putto natthi.  Tathāgatassa pana eko anujātova putto hoti, taṁ dassento evamāha.  
 Evaṁ “ko nu senāpatī”ti pañhaṁ byākaritvā yaṁ selo āha “sambuddho paṭijānāsī”ti, tatra naṁ nikkaṅkhaṁ kātukāmo “nāhaṁ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi, apicāhaṁ iminā kāraṇena Buddho”ti ñāpetuṁ abhiññeyyanti gāthamāha.  Tatra abhiññeyyanti vijjā ca vimutti ca.  Bhāvetabbaṁ maggasaccaṁ.  Pahātabbaṁ samudayasaccaṁ.  Hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṁ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva honti.  Evaṁ sacchikātabbaṁ sacchikataṁ pariññātabbaṁ pariññātanti idampettha saṅgahitanti catusaccabhāvanāphalañca (MA.92./III,405.) vimuttiñca dassento “bujjhitabbaṁ bujjhitvā Buddho jātosmī”ti yuttahetunā Buddhabhāvaṁ sādheti.  
 Evaṁ (CS:pg.3.277) nippariyāyena attānaṁ āvikatvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṁ brāhmaṇaṁ aticāriyamāno vinayassūti gāthattayamāha.  Tattha sallakattoti rāgādisallakantano.  Anuttaroti yathā bāhiravejjena vūpasamitarogo imasmiññevattabhāve kuppati, na evaṁ.  Mayā vūpasamitassa pana rogassa bhavantarepi uppatti natthi, tasmā ahaṁ anuttaroti attho.  Brahmabhūtoti seṭṭhabhūto.  Atituloti tulaṁ atīto, nirupamoti attho.  Mārasenappamaddanoti kāmā te paṭhamā senāti evaṁ āgatāya mārasenāya pamaddano.  Sabbāmitteti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārasaṅkhāte sabbapaccatthike.  Vasīkatvāti attano vase vattetvā.  Akutobhayoti kutoci abhayo.  
 Evaṁ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva Bhagavati sañjātapasādo pabbajjāpekkho hutvā imaṁ bhontoti gāthattayamāha.  Tattha kaṇhābhijātikoti caṇḍālādinīcakule jāto.  Tato tepi māṇavakā pabbajjāpekkhā hutvā evañce ruccati, bhototi gāthamāhaṁsu.  Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te ca dassento pabbajjaṁ yācanto “brāhmaṇā”ti gāthamāha.  
 (MA.92./III,406.)Tato Bhagavā yasmā selo atīte padumuttarassa Bhagavato sāsane tesaṁyeva tiṇṇaṁ purisasatānaṁ gaṇaseṭṭho hutvā tehi saddhiṁ pariveṇaṁ kāretvā dānādīni puññāni katvā tena kammena devamanussasampattiṁ anubhavamāno pacchime bhave tesaṁyeva ācariyo hutvā nibbatto, tañca tesaṁ kammaṁ vimuttiparipākāya paripakkaṁ ehibhikkhubhāvassa ca upanissayabhūtaṁ, tasmā te sabbeva ehibhikkhupabbajjaṁ pabbājento svākkhātanti gāthamāha.  Tattha sandiṭṭhikanti sayameva daṭṭhabbaṁ paccakkhaṁ.  Akālikanti maggānantaraphaluppattiyā na kālantaraṁ pattabbaphalaṁ.  Yattha amoghāti yasmiṁ maggabrahmacariye appamattassa sikkhattayapūraṇena sikkhato pabbajjā amoghā hoti, saphalāti attho.  Evañca vatvā “etha bhikkhavo”ti Bhagavā avoca.  Te sabbe pattacīvaradharā hutvā ākāsenāgantvā Vassasatikattherā viya suvinītā Bhagavantaṁ abhivādayiṁsu.  Evamimaṁ tesaṁ ehibhikkhubhāvaṁ sandhāya “Alattha kho selo”ti-ādi vuttaṁ.  
 400. Imāhīti (CS:pg.3.278) imāhi keṇiyassa cittānukūlāhi gāthāhi.  Tattha aggiparicariyaṁ vinā brāhmaṇānaṁ yaññābhāvato “aggihuttamukhā yaññā”ti vuttaṁ.  Aggihuttaseṭṭhā aggijuhanappadhānāti attho.  Vede sajjhāyantehi paṭhamaṁ sajjhāyitabbato, sāvittī, “chandaso mukhan”ti vutto.  (MA.92./III,407.) Manussānaṁ seṭṭhato rājā “mukhan”ti vutto.  Nadīnaṁ ādhārato paṭisaraṇato ca sāgaro “mukhan”ti vutto.  Candayogavasena “Ajja kattikā ajja rohiṇī”ti saññāṇato ālokakaraṇato sommabhāvato ca “nakkhattānaṁ mukhaṁ cando”ti vuttaṁ.  Tapantānaṁ aggattā ādicco “tapataṁ mukhan”ti vutto.  Dakkhiṇeyyānaṁ pana aggattā visesena tasmiṁ samaye Buddhappamukhaṁ saṅghaṁ sandhāya “puññaṁ ākaṅkhamānānaṁ, saṅgho eva yajataṁ mukhan”ti vuttaṁ.  Tena saṅgho puññassa āyamukhanti dasseti.  
 Yaṁ taṁ saraṇanti aññaṁ byākaraṇagāthamāha.  Tassattho-- pañcahi cakkhūhi cakkhumā Bhagavā yasmā mayaṁ ito aṭṭhame divase taṁ saraṇaṁ āgatamhā, tasmā attanā tava sāsane anuttarena damathena dantāmhā, aho te saraṇassa ānubhāvoti.  
 Tato paraṁ Bhagavantaṁ dvīhi gāthāhi thometvā tatiyāya vandanaṁ yācanto bhikkhavo tisatā imeti-ādimāhāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Selasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (MA.93./III,408.)
 (M.93.)3.Assalāyanasuttavaṇṇanā 

 401. Evaṁ me sutanti Assalāyanasuttaṁ.  Tattha nānāverajjakānanti Aṅgamagadhādīhi nānappakārehi verajjehi āgatānaṁ, tesu vā raṭṭhesu jātasaṁvaḍḍhānantipi attho.  Kenacidevāti yaññupāsanādinā aniyamitakiccena.  Cātuvaṇṇinti catuvaṇṇasādhāraṇaṁ.  Mayaṁ pana nhānasuddhiyā bhāvanāsuddhiyāpi brāhmaṇāva sujjhantīti vadāma, ayuttampi samaṇo Gotamo karotīti maññamānā evaṁ cintayiṁsu.  Vuttasiroti vāpitasiro.  
 Dhammavādīti (CS:pg.3.279) sabhāvavādī.  Duppaṭimantiyāti amhādisehi adhammavādīhi dukkhena paṭimantitabbā honti.  Dhammavādino nāma parājayo na sakkā kātunti dasseti.  Paribbājakanti pabbajjāvidhānaṁ, tayo vede uggahetvā sabbapacchā pabbajantā yehi mantehi pabbajanti, pabbajitā ca ye mante pariharanti, yaṁ vā ācāraṁ ācaranti, taṁ sabbaṁ bhotā caritaṁ sikkhitaṁ.  Tasmā tuyhaṁ parājayo natthi, jayova bhavissatīti maññantā evamāhaṁsu.  
 402. Dissanti kho panāti-ādi tesaṁ laddhibhindanatthaṁ vuttaṁ.  Tattha brāhmaṇiyoti brāhmaṇānaṁ puttapaṭilābhatthāya āvāhavivāhavasena kulā ānītā brāhmaṇiyo dissanti (MA.93./III,409.) Tā kho panetā aparena samayena utuniyopi honti, sañjātapupphāti attho.  Gabbhiniyoti sañjātagabbhā.  Vijāyamānāti puttadhītaro janayamānā.  Pāyamānāti dārake thaññaṁ pāyantiyo.  Yonijāva samānāti brāhmaṇīnaṁ passāvamaggena jātā samānā.  Evamāhaṁsūti evaṁ vadanti.  Kathaṁ?  Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo …pe… brahmadāyādāti.  Yadi pana nesaṁ saccavacanaṁ siyā, brāhmaṇīnaṁ kucchi mahābrahmuno uro bhaveyya, brāhmaṇīnaṁ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṁ bhaveyya, ettāvatā “mayaṁ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantā”ti vattuṁ mā labhantūti ayaṁ mukhato jātacchedakavādo vutto.  
 403.  Ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotīti brāhmaṇo sabhariyo vaṇijjaṁ payojento yonakaraṭṭhaṁ vā kambojaraṭṭhaṁ vā gantvā kālaṁ karoti, tassa gehe vayappatte putte asati brāhmaṇī dāsena vā kammakarena vā saddhiṁ saṁvāsaṁ kappeti.  Ekasmiṁ dārake jāte so puriso dāsova hoti, tassa jātadārako pana dāyajjasāmiko hoti.  Mātito suddho pitito asuddho so vaṇijjaṁ payojento majjhimapadesaṁ gantvā brāhmaṇadārikaṁ gahetvā tassā kucchismiṁ puttaṁ paṭilabhati, sopi mātitova suddho hoti pitito asuddho.  Evaṁ brāhmaṇasamayasmiññeva jātisambhedo hotīti dassanatthametaṁ vuttaṁ.  (MA.93./III,410.) Kiṁ balaṁ, ko assāsoti yattha tumhe (CS:pg.3.280) dāsā hontā sabbeva dāsā hotha, ayyā hontā sabbeva ayyā hotha, ettha vo ko thāmo, ko avassayo, yaṁ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vadathāti dīpeti.  
 404. Khattiyova nu khoti-ādayo suttacchedakavādā nāma honti.  
 408. Idāni cātuvaṇṇisuddhiṁ dassento idha rājāti-ādimāha.  Sāpānadoṇiyāti sunakhānaṁ pivanadoṇiyā.  Aggikaraṇīyanti sītavinodana-andhakāravidhamanabhattapacanādi aggikiccaṁ.  Ettha assalāyanāti ettha sabbasmiṁ aggikiccaṁ karonte.  
 409. Idāni yadetaṁ brāhmaṇā cātuvaṇṇisuddhīti vadanti, ettha cātuvaṇṇāti niyamo natthi.  Pañcamo hi pādasikavaṇṇopi atthīti saṁkhittena tesaṁ vāde dosadassanatthaṁ idha khattiyakumāroti-ādimāha.  Tatra amutra ca panesānanti amusmiñca pana purimanaye etesaṁ māṇavakānaṁ kiñci nānākaraṇaṁ na passāmīti vadati.  Nānākaraṇaṁ pana tesampi atthiyeva.  Khattiyakumārassa hi brāhmaṇakaññāya uppanno khattiyapādasiko nāma, itaro brāhmaṇapādasiko nāma, ete hīnajātimāṇavakā.  
 Evaṁ pañcamassa vaṇṇassa atthitāya cātuvaṇṇisuddhīti etesaṁ vāde dosaṁ dassetvā idāni puna cātuvaṇṇisuddhiyaṁ ovadanto taṁ kiṁ maññasīti-ādimāha.  (MA.93./III,411.) Tattha saddheti matakabhatte.  Thālipāketi paṇṇākārabhatte.  Yaññeti yaññabhatte.  Pāhuneti āgantukānaṁ katabhatte.  Kiṁ hīti kiṁ mahapphalaṁ bhavissati, no bhavissatīti dīpeti.  
 410. Bhūtapubbanti assalāyana pubbe mayi jātiyā hīnatare tumhe seṭṭhatarā samānāpi mayā jātivāde pañhaṁ puṭṭhā sampādetuṁ na sakkhittha, idāni tumhe hīnatarā hutvā mayā seṭṭhatarena Buddhānaṁ sake jātivādapañhaṁ puṭṭhā kiṁ sampādessatha?  Na ettha cintā kātabbāti māṇavaṁ upatthambhento imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha asitoti kāḷako.  Devaloti (CS:pg.3.281) tassa nāmaṁ, ayameva Bhagavā tena samayena.  Paṭaliyoti gaṇaṅgaṇupāhanā.  Patthaṇḍileti paṇṇasālapariveṇe.  Ko nu khoti kahaṁ nu kho.  Gāmaṇḍalarūpo viyāti gāmadārakarūpo viya.  So khvāhaṁ, bho, homīti so ahaṁ, bho, asitadevalo homīti vadati.  Tadā kira mahāsatto koṇḍadamako hutvā vicarati.  Abhivādetuṁ upakkamiṁsūti vandituṁ upakkamaṁ akaṁsu.  Tato paṭṭhāya ca vassasatikatāpasopi tadahujātaṁ brāhmaṇakumāraṁ avandanto koṇḍito hoti.  
(MA.93./III,412.) 411. Janikā mātāti yāya tumhe janitā, sā vo janikā mātā.  Janikāmātūti janikāya mātu.  Yo janakoti yo janako pitā.  “Yo janiko pitāteva” vā pāṭho.  
 Asitenāti pañcābhiññena asitena devalena isinā imaṁ gandhabbapañhaṁ puṭṭhā na sampāyissanti.  Yesanti yesaṁ sattannaṁ isīnaṁ.  Na puṇṇo dabbigāhoti tesaṁ sattannaṁ isīnaṁ dabbiṁ gahetvā paṇṇaṁ pacitvā dāyako puṇṇo nāma eko ahosi, so dabbigahaṇasippaṁ jānāti.  Tvaṁ sācariyako tesaṁ puṇṇopi na hoti, tena ñātaṁ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 Ayaṁ pana assalāyano saddho ahosi pasanno, attano antonivesaneyeva cetiyaṁ kāresi.  Yāvajjadivasā assalāyanavaṁse jātā nivesanaṁ kāretvā antonivesane cetiyaṁ karontevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Assalāyanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.94.)4.Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā 

 412. Evaṁ me sutanti Ghoṭamukhasuttaṁ.  Tattha khemiyambavaneti evaṁnāmake ambavane.  Dhammiko paribbajoti dhammikā pabbajjā.  Adassanāti tumhādisānaṁ (CS:pg.3.282) vā paṇḍitānaṁ adassanena.  Yo vā panettha dhammoti yo vā pana ettha dhammo (MA.94./III,413.) sabhāvo, tasseva vā adassanena.  Iminā “Amhākaṁ kathā appamāṇaṁ, dhammova pamāṇan”ti dasseti.  Tato thero “nava-uposathāgāre viya bahunā kammena idha bhavitabban”ti cintetvā caṅkamā oruyha paṇṇasālaṁ pavisitvā nisīdi.  Taṁ dassetuṁ evaṁ vutteti-ādi vuttaṁ.  
 413. Cattārome brāhmaṇāti therassa kira etadahosi-- “Ayaṁ brāhmaṇo ‘dhammikaṁ pabbajjaṁ upagato samaṇo vā brāhmaṇo vā natthī’ti vadati.  Imassa cattāro puggale dve ca parisā dassetvā ‘catutthaṁ puggalaṁ katarāya parisāya bahulaṁ passasī’ti pucchissāmi, jānamāno ‘anāgāriyaparisāyan’ti vakkhati.  Evametaṁ sakamukheneva ‘dhammiko paribbajo atthī’ti vadāpessāmī”ti imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 414. Tattha sārattarattāti suṭṭhu rattarattā.  Sānuggahā vācā bhāsitā sakāraṇā vācā bhāsitā.  Vuttañhetaṁ mayā “Amhākaṁ kathā appamāṇaṁ, dhammova pamāṇan”ti.  
 421.  Kiṁ pana teti gihi nāma kappiyampi akappiyampi vadeyyāti vivecanatthaṁ pucchi.  Kārāpesīti māpesi.  Kārāpetvā ca pana kālaṁ katvā sagge nibbatto.  Etassa kira jānanasippe mātarampi pitarampi ghātetvā attāva ghātetabboti āgacchati.  Etaṁ sippaṁ jānanto ṭhapetvā etaṁ añño sagge nibbatto nāma natthi, esa pana theraṁ upanissāya puññaṁ katvā tattha nibbattitvā ca pana “kenāhaṁ kammena idha nibbatto”ti āvajjetvā (MA.94./III,414.) yathābhūtaṁ ñatvā ekadivasaṁ jiṇṇāya bhojanasālāya paṭisaṅkharaṇatthaṁ saṅghe sannipatite manussavesena āgantvā pucchi-- “Kimatthaṁ, bhante, saṅgho sannipatito”ti?  Bhojanasālāya paṭisaṅkharaṇatthanti.  Kenesā kāritāti?  Ghoṭamukhenāti.  Idāni so kuhinti?  Kālaṅkatoti.  Atthi panassa koci ñātakoti?  Atthi ekā bhaginīti.  Pakkosāpetha nanti.  Bhikkhū pakkosāpesuṁ.  So taṁ upasaṅkamitvā-- “Ahaṁ, tava bhātā, ghoṭamukho nāma imaṁ sālaṁ kāretvā sagge nibbatto, asuke ca asuke ca ṭhāne mayā ṭhapitaṁ dhanaṁ (CS:pg.3.283) atthi, taṁ gahetvā imañca bhojanasālaṁ kārehi, dārake ca posehī”ti vatvā bhikkhusaṅghaṁ vanditvā vehāsaṁ uppatitvā devalokameva agamāsi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.95.)5.Caṅkīsuttavaṇṇanā 

 422. Evaṁ me sutanti Caṅkīsuttaṁ.  Tattha devavane sālavaneti tasmiṁ kira devatānaṁ balikammaṁ karīyati, tena taṁ devavanantipi sālavanantipi vuccati.  Opāsādaṁ ajjhāvasatīti opāsādanāmake brāhmaṇagāme vasati, abhibhavitvā vā āvasati, tassa sāmī hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṁ, tāya mariyādāya vasati.  Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṁ veditabbaṁ, tathassa anuppayogattāva sesapadesu.  Tattha lakkhaṇaṁ saddasatthato pariyesitabbaṁ.  (MA.95./III,415.) Sattussadanti sattehi ussadaṁ ussannaṁ, bahujanaṁ ākiṇṇamanussaṁ posāvaniyahatthi-assamoramigādi-anekasattasamākiṇṇañcāti attho.  Yasmā pana so gāmo bahi āvijjhitvā jātena hatthi-assādīnaṁ ghāsatiṇena ceva gehacchadanatiṇena ca sampanno, tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca, yasmā cassa abbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo, jalajakusumavicittāni ca bahi anekāni taḷākāni vā udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṁ.  
 Saha dhaññena sadhaññaṁ, pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṁ bahudhaññasannicayanti attho.  Ettāvatā yasmiṁ gāme brāhmaṇo setacchattaṁ ussāpetvā rājalīlāya vasati.  Tassa samiddhisampatti dīpitā hoti.  Rājato laddhaṁ bhoggaṁ rājabhoggaṁ.  Kena dinnanti ce, raññā pasenadinā kosalena dinnaṁ.  Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṁ, dāyajjanti attho.  Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṁ, chattaṁ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho.  Atha vā rājabhogganti sabbaṁ chejjabhejjaṁ anusāsantena titthapabbatādīsu suṅkaṁ (CS:pg.3.284) gaṇhantena setacchattaṁ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṁ.  Tattha raññā pasenadinā kosalena dinnaṁ rājadāyanti.  Ettha raññā dinnattā rājadāyaṁ, dāyakarājadīpanatthaṁ panassa “raññā pasenadinā kosalena dinnan”ti idaṁ vuttaṁ.  Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṁ, yathā dinnaṁ na puna gahetabbaṁ hoti nissaṭṭhapariccattaṁ, evaṁ dinnanti attho.  
(MA.94./III,417.) 423. Bahū bahū hutvā saṁhatāti saṅghā.  Ekekissā disāya saṅgho tesaṁ atthīti saṅghī.  Pubbe gāmassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇā sampannāti gaṇībhūtā.  Uttarenamukhāti uttaradisābhimukhā.  Khattaṁ āmantesīti khattā vuccati pucchitapañhabyākaraṇasamattho mahāmatto, taṁ āmantesi.  Āgamentūti muhuttaṁ paṭimānentu, acchantūti vuttaṁ hoti.  
 424. Nānāverajjakānanti nānāvidhesu rajjesu aññesu kāsikosalādīsu jātā vā nivasanti vā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṁ nānāverajjakānaṁ.  Kenacidevāti aniyamitena yaññupāsanādinā kenaci kiccena.  Te tassa gamanaṁ sutvā cintesuṁ-- “Ayaṁ, caṅkī, uggatabrāhmaṇo, yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṁ Gotamaṁ saraṇaṁ gatā, ayameva na gato.  Svāyaṁ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa Gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito saraṇaṁ gamissati.  Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṁ asannipāto bhavissati.  Handassa gamanantarāyaṁ karomā”ti sammantayitvā tattha agamaṁsu.  Taṁ sandhāya “Atha kho te brāhmaṇā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Tattha ubhatoti dvīhi pakkhehi.  Mātito ca pitito cāti, bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī.  Pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassapi pitā brāhmaṇoti.  Evaṁ bhavaṁ ubhato sujāto, mātito ca pitito ca.  Saṁsuddhagahaṇikoti (CS:pg.3.285) saṁsuddhā te mātu gahaṇī, saṁsuddhā te mātu kucchīti attho.  Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitu pitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṁ pitāmahayugaṁ.  Yuganti āyuppamāṇaṁ vuccati.  Abhilāpamattameva cetaṁ, atthato pana pitāmahova pitāmahayugaṁ.  Tato uddhaṁ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā.  Evaṁ yāva sattamo puriso, tāva saṁsuddhagahaṇiko.  Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dasseti.  Akkhittoti apanetha etaṁ, kiṁ imināti evaṁ akkhitto anavakkhitto.  Anupakkuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṁ vā nindaṁ vā pattapubbo.  Kena kāraṇenāti.  Jātivādena, itipi hīnajātiko esoti evarūpena vacanenāti attho.  Imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena.  
 Aḍḍhoti issaro.  Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato.  Bhoto hi gehe pathaviyaṁ paṁsuvālikā viya bahu dhanaṁ, samaṇo pana Gotamo adhano bhikkhāya udaraṁ pūretvā yāpetīti dassenti Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahā-upabhogo.  Evaṁ yaṁ yaṁ guṇaṁ vadanti, tassa tassa (MA.95./III,418.) paṭipakkhavasena Bhagavato aguṇaṁyeva dassemāti maññamānā vadanti.  
 Abhirūpoti aññehi manussehi adhikarūpo.  Dassanīyoti divasampi passantānaṁ atittikaraṇato dassanayoggo, dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko.  Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇapokkharatāya, vaṇṇasampattiyāti attho.  Porāṇā pana pokkharanti sarīraṁ vadanti, vaṇṇaṁ vaṇṇameva.  Tesaṁ matena vaṇṇo ca pokkharañca vaṇṇapokkharāni, tesaṁ bhāvo vaṇṇapokkharatā.  Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamaparisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho.  Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī, parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇeneva samannāgatoti attho.  Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato.  Akhuddāvakāso dassanāyāti bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā.  Sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevāti dīpeti.  
 Sīlamassa (CS:pg.3.286) atthīti sīlavā.  Vuddhaṁ vaḍḍhitaṁ sīlamassāti vuddhasīlī.  Vuddhasīlenāti vuddhena vaḍḍhitena sīlena.  Samannāgatoti yutto, idaṁ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṁ.  Sabbametaṁ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.  
 Kālyāṇavācoti-ādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco.  Kalyāṇaṁ madhuraṁ vākkaraṇaṁ assāti kalyāṇavākkaraṇo.  Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso.  Guṇaparipuṇṇabhāvena (MA.95./III,419.) pure bhavāti porī.  Pure vā bhavattā porī.  Nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisātipi porī.  Tāya poriyā.  Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya, sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya.  Anelagalāyāti elagalena virahitāya.  Ekaccassa hi kathentassa elaṁ galati, lālā vā paggharati, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagalā nāma hoti.  Tabbiparitāyāti attho.  Atthassa viññāpaniyāti-ādimajjhapariyosānaṁ pākaṭaṁ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya.  Sesamettha brāhmaṇavaṇṇe uttānameva.  
 425. Evaṁ vutteti evaṁ tehi brāhmaṇehi vutte, caṅkī, “ime brāhmaṇā attano vaṇṇe vuccamāne atussanakasatto nāma natthi, vaṇṇamassa bhaṇitvā nivāressāmāti jāti-ādīhi mama vaṇṇaṁ vadanti, na kho pana me yuttaṁ attano vaṇṇe rajjituṁ.  Handāhaṁ etesaṁ vādaṁ bhinditvā samaṇassa Gotamassa mahantabhāvaṁ ñāpetvā etesaṁ tattha gamanaṁ karomī”ti cintetvā tena hi, bho, mamāpi suṇāthāti-ādimāha.  Tattha yepi “ubhato sujāto”ti-ādayo attano guṇehi sadisā guṇā, tepi “ko cāhaṁ, ke ca samaṇassa Gotamassa jātisampatti-ādayo guṇā”ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva Bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṁ pakāseti.  Mayameva arahāmāti evaṁ niyamento cettha (MA.95./III,420.) idaṁ dīpeti-- yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti, yathā sineruṁ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṁ upanidhāya gopadakaṁ, sattasu mahāsaresu udakaṁ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako, evamevaṁ samaṇassa Gotamassa jātisampatti-ādayo guṇe upanidhāya amhākaṁ guṇā (CS:pg.3.287) parittā lāmakā, tasmā mayameva arahāma taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ dassanāya upasaṅkamitunti.  
 Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhā pokkharaṇiyo sattaratanapūriṁ katvā bhūmiyaṁ ṭhapitaṁ dhanaṁ bhūmigataṁ nāma, pāsādaniyūhādayo pana pūretvā ṭhapitaṁ vehāsaṭṭhaṁ nāma.  Evaṁ tāva kulapariyāyena āgataṁ.  Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho elo uppalo puṇḍarīkoti cattāro nidhayo upagatā.  Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko puṇḍarīko yojanikoti.  Tesupi gahitagahitaṭṭhānaṁ pūratiyeva.  Iti Bhagavā pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ ohāya pabbajitoti veditabbo.  Daharo vāti-ādīni heṭṭhā vitthāritāneva.  
 Akhuddāvakāsoti ettha Bhagavati aparimāṇoyeva dassanāvakāsoti veditabbo.  Tatridaṁ vatthuṁ-- Rājagahe kira aññataro brāhmaṇo “samaṇassa kira Gotamassa pamāṇaṁ gahetuṁ na sakkā”ti sutvā Bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṁ veḷuṁ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte Bhagavati veḷuṁ gahetvā samīpe aṭṭhāsi, veḷu Bhagavato jāṇumattaṁ pāpuṇi.  Punadivase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi (MA.95./III,421.) Bhagavā dvinnaṁ veḷūnaṁ upari dviveṇumattameva paññāyamāno, “brāhmaṇa, kiṁ karosī”ti āha?  Tumhākaṁ pamāṇaṁ gaṇhāmīti.  “Brāhmaṇa, sacepi tvaṁ sakalacakkavāḷagabbhaṁ pūretvā ṭhitaveḷuṁ ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṁ gahetuṁ sakkhissasi.  Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṁ gaṇheyya, atulo brāhmaṇa, Tathāgato appameyyo”ti vatvā dhammapade gāthamāha.  Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṁ piviṁsu.  
 Aparampi vatthu-- rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco, bāhantaramassa dvādasayojanasatāni, hatthatalapādatalānaṁ puthulatā tīṇi yojanasatāni, aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni (CS:pg.3.288) bhamukantaraṁ paṇṇāsayojanaṁ, nalāṭaṁ tiyojanasataṁ, sīsaṁ navayojanasataṁ.  So-- “Ahaṁ uccosmi, satthāraṁ onamitvā oloketuṁ na sakkhissāmī”ti na gacchati.  So ekadivasaṁ Bhagavato vaṇṇaṁ sutvā “yathā kathañca olokessāmī”ti āgato.  Bhagavā tassa ajjhāsayaṁ viditvā “catūsu iriyāpathesu katarena dassemī”ti cintetvā “ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati, nipannovassa attānaṁ dassessāmī”ti, “Ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṁ paññāpehī”ti vatvā tattha sīhaseyyaṁ kappesi.  Rāhu āgantvā nipannaṁ Bhagavantaṁ gīvaṁ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṁ viya ulloketi.  Kimidaṁ asurindāti ca vutte, Bhagavā onamitvā oloketuṁ na (MA.95./III,422.) sakkhissāmīti na gacchinti.  Na mayā asurinda adhomukhena pāramiyo pūritā, uddhaggaṁ me katvā dānaṁ dinnanti.  Taṁdivasaṁ rāhu saraṇaṁ agamāsi.  Evaṁ Bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.  
 Catupārisuddhisīlena sīlavā.  Taṁ pana sīlaṁ ariyaṁ uttamaṁ parisuddhaṁ, tenāha ariyasīlīti.  Tadeva anavajjaṭṭhena kusalaṁ, tenāha kusalasīlīti.  Kusalena sīlenāti idamassa vevacanaṁ.  Bahūnaṁ ācariyapācariyoti Bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṁ pivanti.  Tasmā bahūnaṁ ācariyo, sāvakavineyyānaṁ pācariyoti.  
 Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṁ Bhagavato sabbepi kilesā khīṇā, brāhmaṇo pana te na jānāti, attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṁ katheti.  Vigatacāpalloti “pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa …pe… kelanā paṭikelanā”ti evaṁ vuttacāpalyavirahito.  
 Apāpapurekkhāroti apāpe navalokuttaradhamme purato katvā vicarati.  Brahmaññāya pajāyāti Sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya.  (aviruddho hi so) etissāya pajāya purekkhāro.  Ayañhi pajā samaṇaṁ Gotamaṁ purato katvā (CS:pg.3.289) caratīti attho.  (MA.95./III,423.) Apica apāpapurekkhāroti na pāpupurekkhāro, na pāpaṁ purato katvā carati, pāpaṁ na icchatīti attho.  Kassa?  Brahmaññāya pajāya attanā saddhiṁ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthikoyevāti vuttaṁ hoti.  
 Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato.  Tirojanapadāti parajanapadato.  Saṁpucchituṁ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva brāhmaṇagandhabbādayo ca pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmāti āgacchanti.  Tattha keci pucchāya vā dosaṁ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṁ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti, keci pucchanti, kesañci Bhagavā pucchāya ussāhaṁ janetvā vissajjeti.  Evaṁ sabbesampi tesaṁ vimatiyo tīraṁ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya Bhagavantaṁ patvāva bhijjanti.  Sesamettha Tathāgatassa vaṇṇe uttānameva.  
 Atithī no te hontīti te amhākaṁ āgantukā navakā pāhunakā hontīti attho.  Pariyāpuṇāmīti jānāmi.  Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo, pageva mādisenāti dasseti.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Buddhopi Buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṁ, 
 	Kappampi ce aññamabhāsamāno.  
 	Khīyetha kappo ciradīghamantare, 
 	Vaṇṇo na khīyetha Tathāgatassā”ti.  
 Imaṁ pana guṇakathaṁ sutvā te brāhmaṇā cintayiṁsu “yathā, caṅkī, samaṇassa Gotamassa vaṇṇaṁ bhāsati, (MA.95./III,424.) anomaguṇo so bhavaṁ Gotamo, evaṁ tassa guṇe jānamānena kho pana iminā aticiraṁ adhivāsitaṁ, handa naṁ anuvattāmā”ti anuvattamānā “tena hi, bho”ti-ādimāhaṁsu.  
 426. Opātetīti paveseti.  Saṁpurekkharontīti puttamattanattamattampi samānaṁ purato katvā vicaranti.  
 427. Mantapadanti mantāyeva mantapadaṁ, vedoti attho.  Itihitiha paramparāyāti evaṁ kira evaṁ kirāti paramparabhāvena āgatanti dīpeti.  Piṭakasampadāyāti (CS:pg.3.290) pāvacanasaṅkhātasampattiyā.  Sāvitti-ādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca sampādetvā āgatanti dasseti.  Tattha cāti tasmiṁ mantapade.  Pavattāroti pavattayitāro.  Yesanti yesaṁ santakaṁ.  Mantapadanti vedasaṅkhātaṁ mantameva.  Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi padasampattivasena sajjhāyitaṁ.  Pavuttanti aññesaṁ vuttaṁ, vācitanti attho.  Samihitanti samupabyūḷhaṁ rāsikataṁ, piṇḍaṁ katvā ṭhapitanti attho.  Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṁ tehi pubbe gītaṁ anugāyanti anusajjhāyanti vādenti.  Tadanubhāsantīti taṁ anubhāsanti, idaṁ purimasseva vevacanaṁ.  Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṁ sajjhāyitaṁ anusajjhāyanti.  (MA.95./III,425.) Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṁ vācitaṁ anuvācenti.  Seyyathidanti te katameti attho.  Aṭṭhakoti-ādīni tesaṁ nāmāni, te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṁ akatvā Kassapasammāsambuddhassa Bhagavato pāvacanena saha saṁsandetvā mante ganthesuṁ, aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā Buddhavacanena saddhiṁ viruddhe akaṁsu.  
 428. Andhaveṇīti andhapaveṇī.  Ekena hi cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṁ eko andho gaṇhāti, taṁ andhaṁ añño, taṁ aññoti evaṁ paṇṇāsa saṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati.  Paramparāsaṁsattāti aññamaññaṁ laggā, yaṭṭhiggāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho.  Eko kira dhutto andhagaṇaṁ disvā “Asukasmiṁ nāma gāme khajjabhojjaṁ sulabhan”ti ussāhetvā tehi “tattha no sāmi nehi, idaṁ nāma te demā”ti vutte lañjaṁ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṁ gacchaṁ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṁ gaṇhāpetvā-- “Kiñci kammaṁ atthi, gacchatha tāva tumhe”ti vatvā palāyi.  Te divasampi gantvā maggaṁ avindamānā “kahaṁ, bho, cakkhumā kahaṁ maggo”ti paridevitvā maggaṁ avindamānā tattheva mariṁsu.  Te sandhāya vuttaṁ “paramparāsaṁsattā”ti.  Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi.  (MA.95./III,426.) Majjhimopīti majjhe ācariyapācariyesu ekopi.  Pacchimopīti idāni brāhmaṇesu ekopi.  
 Pañca (CS:pg.3.291) khoti pāḷi-āgatesu dvīsu aññepi evarūpe tayo pakkhipitvā vadati.  Dvedhāvipākāti bhūtavipākā vā abhūtavipākā vā.  Nālametthāti, bhāradvāja, saccaṁ anurakkhissāmīti paṭipannena viññunā “yaṁ mayā gahitaṁ, idameva saccaṁ moghamaññan”ti ettha ekaṁseneva niṭṭhaṁ gantuṁ nālaṁ na yuttanti upari pucchāya maggaṁ vivaritvā ṭhapesi.  
 430. Idha, bhāradvāja, bhikkhūti Jīvakasutte (ma.ni.2.51ādayo) viya Mahāvacchasutte (ma.ni.2.193 ādayo) viya ca attānaññeva sandhāya vadati.  Lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesu.  Sesapadadvayepi eseva nayo.  
 432. Saddhaṁ nivesetīti okappaniyasaddhaṁ niveseti.  Upasaṅkamatīti upagacchati.  Payirupāsatīti santike nisīdati.  Sotanti pasādasotaṁ odahati.  Dhammanti desanādhammaṁ suṇāti.  Dhāretīti paguṇaṁ katvā dhāreti.  Upaparikkhatīti atthato ca kāraṇato ca vīmaṁsati.  Nijjhānaṁ khamantīti olokanaṁ khamanti, idha sīlaṁ kathitaṁ, idha samādhīti evaṁ upaṭṭhahantīti attho.  Chandoti kattukamyatā chando.  Ussahatīti vāyamati.  Tuletīti aniccādivasena tīreti.  Padahatīti maggapadhānaṁ padahati.  Kāyena ceva paramasaccanti sahajātanāmakāyena (MA.95./III,427.) ca nibbānaṁ sacchikaroti, paññāya ca kilese nibbijjhitvā tadeva vibhūtaṁ pākaṭaṁ karonto passati.  
 433. Saccānubodhoti maggānubodho.  Saccānuppattīti phalasacchikiriyā.  Tesaṁyevāti heṭṭhā vuttānaṁ dvādasannaṁ, evaṁ dīghaṁ maggavādaṁ anulometi, tasmā nāyamattho.  Ayaṁ panettha attho-- tesaṁyevāti tesaṁ maggasampayuttadhammānaṁ.  Padhānanti maggapadhānaṁ.  Tañhi phalasacchikiriyasaṅkhātāya saccānuppattiyā bahukāraṁ, magge asati phalābhāvatoti.  Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Caṅkīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.96.)6.Esukārīsuttavaṇṇanā 

 437. Evaṁ (CS:pg.3.292) me sutanti Esukārīsuttaṁ.  Tattha bilaṁ olaggeyyunti koṭṭhāsaṁ laggāpeyyuṁ, iminā satthadhammaṁ nāma dasseti.  Satthavāho kira mahākantārapaṭipanno antarāmagge goṇe mate maṁsaṁ gahetvā sabbesaṁ satthikānaṁ “idaṁ khāditvā ettakaṁ mūlaṁ dātabban”ti koṭṭhāsaṁ olaggeti, goṇamaṁsaṁ nāma khādantāpi atthi akhādantāpi, mūlaṁ dātuṁ sakkontāpi asakkontāpi.  Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, tassa (MA.96./III,428.) nikkhamanatthaṁ sabbesaṁ balakkārena koṭṭhāsaṁ datvā mūlaṁ gaṇhāti, ayaṁ satthadhammo.  Evamevaṁ brāhmaṇāpi lokassa paṭiññaṁ aggahetvā attanova dhammatāya catasso pāricariyā paññapentīti dassetuṁ evameva khoti-ādimāha.  Pāpiyo assāti pāpaṁ assa.  Seyyo assāti hitaṁ assa.  Atha vā pāpiyoti pāpako lāmako attabhāvo assa.  Seyyoti seṭṭho uttamo.  Seyyaṁsoti seyyo.  Uccākulīnatāti uccākulīnattena seyyo.  Pāpiyaṁsoti pāpiyo.  Uccākulīnatā ca dvīsu kulesu vaḍḍheti khattiyakule brāhmaṇakule ca, uḷāravaṇṇatā tīsu.  Vessopi hi uḷāravaṇṇo hoti.  Uḷārabhogatā catūsupi.  Suddopi hi antamaso caṇḍālopi uḷārabhogo hotiyeva.  
 440. Bhikkhācariyanti koṭidhanenapi hi brāhmaṇena bhikkhā caritabbāva, porāṇakabrāhmaṇā asītikoṭidhanāpi ekavelaṁ bhikkhaṁ caranti.  Kasmā?  Duggatakāle carantānaṁ idāni bhikkhaṁ carituṁ āraddhāti garahā na bhavissatīti.  Atimaññamānoti yo bhikkhācariyavaṁsaṁ haritvā sattajīvakasikammavaṇijjādīhi jīvikaṁ kappeti, ayaṁ atimaññati nāma.  Gopo vāti yathā gopako attanā rakkhitabbaṁ bhaṇḍaṁ thenento akiccakārī hoti, evanti attho.  Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.  (MA.96./III,429.) Asitabyābhaṅginti tiṇalāyana-asitañceva kājañca.  Anussaratoti yattha jāto, tasmiṁ porāṇe mātāpettike kulavaṁse anussariyamāneti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Esukārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.97.)7.Dhanañjānisuttavaṇṇanā 

 445. Evaṁ (CS:pg.3.293) me sutanti Dhanañjānisuttaṁ.  Tattha dakkhiṇāgirisminti girīti pabbato, Rājagahaṁ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa dakkhiṇadisābhāge janapadassetaṁ nāmaṁ.  Taṇḍulapālidvārāyāti Rājagahassa kira dvattiṁsamahādvārāni catusaṭṭhikhuddakadvārāni, tesu ekaṁ taṇḍulapālidvāraṁ nāma, taṁ sandhāyevamāha.  Rājānaṁ nissāyāti “gaccha manusse apīḷetvā sassabhāgaṁ gaṇhāhī”ti raññā pesito gantvā sabbameva sassaṁ gaṇhāti, “mā no, bhante, nāsehī”ti ca vutte-- “rājakule vuttaṁ mandaṁ, ahaṁ raññā āgamanakāleyeva evaṁ āṇatto, mā kanditthā”ti evaṁ rājānaṁ nissāya brāhmaṇagahapatike vilumpati.  Dhaññaṁ yebhuyyena attano gharaṁ pavesetvā appakaṁ rājakule paveseti.  Kiṁ brāhmaṇagahapatikānaṁ na pīḷaṁ akāsīti ca vutto-- “Āma, mahārāja, imasmiṁ vāre (MA.97./III,430.) khettāni mandasassāni ahesuṁ, tasmā apīḷentassa me gaṇhato na bahuṁ jātan”ti evaṁ brāhmaṇagahapatike nissāya rājānaṁ vilumpati.  
 446. Payo pīyatanti taruṇakhīraṁ pivatu.  Tāva bhattassāti yāva khīraṁ pivitvā nisīdissatha, tāvadeva bhattassa kālo bhavissati.  Idheva hi no pātarāsabhattaṁ āharissantīti dasseti.  Mātāpitaroti-ādīsu mahallakā mātāpitaro mudukāni attharaṇapāvuraṇāni sukhumāni vatthāni madhurabhojanaṁ sugandhagandhamālādīni ca pariyesitvā posetabbā.  Puttadhītānaṁ nāmakaraṇamaṅgalādīni sabbakiccāni karontena puttadāro posetabbo.  Evañhi akariyamāne garahā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo.  
 447. Adhammacārīti pañca dussīlyakammāni vā dasa dussīlyakammāni vā idha adhammo nāma.  Upakaḍḍheyyunti pañcavidhabandhanādikammakaraṇatthaṁ taṁ taṁ nirayaṁ kaḍḍheyyuṁ.  
 448. Dhammacārīti dhammikasivavijjādikammakārī.  Paṭikkamantīti osaranti parihāyanti.  Abhikkamantīti abhisaranti vaḍḍhanti.  Seyyoti varataraṁ.  Hīneti nihīne lāmake.  Kālaṅkato ca Sāriputtāti idaṁ (CS:pg.3.294) Bhagavā “tatrassa gantvā desehī”ti adhippāyena theramāha.  (MA.97./III,431.) Theropi taṁkhaṇaṁyeva gantvā mahābrahmuno dhammaṁ desesi, tato paṭṭhāya cātuppadikaṁ gāthaṁ kathentopi catusaccavimuttaṁ nāma na kathesīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Dhanañjānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.98.)8.Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā 

 454. Evaṁ me sutanti Vāseṭṭhasuttaṁ.  Tattha icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalagāmassa avidūre vanasaṇḍe.  Caṅkīti ādayo pañcapi janā rañño pasenadissa kosalassa purohitā eva.  Aññe ca abhiññātāti aññe ca bahū abhiññātā brāhmaṇā.  Te kira chaṭṭhe chaṭṭhe māse dvīsu ṭhānesu sannipatanti.  Yadā jātiṁ sodhetukāmā honti, tadā pokkharasātissa santike jātisodhanatthaṁ ukkaṭṭhāya sannipatanti.  Yadā mante sodhetukāmā honti, tadā icchānaṅgale sannipatanti.  Imasmiṁ kāle mantasodhanatthaṁ sannipatiṁsu.  Ayamantarā kathāti yaṁ attano sahāyakabhāvānurūpaṁ kathaṁ kathentā anuvicariṁsu, tassā kathāya antarā ayamaññā kathā udapādi.  Sīlavāti guṇavā.  Vattasampannoti ācārasampanno.  
 (MA.98./III,432.) 455. Anuññātapaṭiññātāti sikkhitā tumheti evaṁ ācariyehi anuññātā, āma ācariya sikkhitamhāti evaṁ sayañca paṭiññātā.  Asmāti bhavāma.  Ahaṁ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṁ māṇavoti ahaṁ pokkharasātissa jeṭṭhantevāsī aggasisso, ayaṁ tārukkhassāti dīpeti.  
 Tevijjānanti tivedānaṁ brāhmaṇānaṁ.  Yadakkhātanti yaṁ atthato ca byañjanato ca ekaṁ padampi akkhātaṁ.  Tatra kevalinosmaseti taṁ sakalaṁ jānanato tattha niṭṭhāgatamhāti attho.  Idāni taṁ kevalibhāvaṁ āvikaronto padakasmāti-ādimāha.  Tattha jappe ācariyasādisāti kathanaṭṭhāne mayaṁ ācariyasadisāyeva.  
 Kammunāti (CS:pg.3.295) dasakusalakammapathakammunā.  Ayañhi pubbe sattavidhaṁ kāyavacīkammaṁ sandhāya “yato kho, bho, sīlavā hotī”ti āha, tividhaṁ manokammaṁ sandhāya “vattasampanno”ti.  Tena samannāgato hi ācārasampanno hoti.  Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantabhāvena Bhagavantaṁ ālapati.  
 Khayātītanti ūnabhāvaṁ atītaṁ, paripuṇṇanti attho.  Peccāti upagantvā.  Namassantīti namo karonti.  
 Cakkhuṁ loke samuppannanti avijjandhakāre loke taṁ andhakāraṁ vidhamitvā lokassa diṭṭhadhammikādi-atthadassanena cakkhu hutvā samuppannaṁ.  
 (MA.98./III,433.) 456. Evaṁ vāseṭṭhena thometvā yācito Bhagavā dvepi jane saṅgaṇhanto tesaṁ vo ahaṁ byakkhissanti-ādimāha.  Tattha byakkhissanti byākarissāmi.  Anupubbanti tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā, tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā ācikkhissāmīti attho.  Jātivibhaṅganti jātivitthāraṁ.  Aññamaññā hi jātiyoti tesaṁ tesañhi pāṇānaṁ jātiyo aññamaññā nānappakārāti attho.  
 Tiṇarukkheti anupādinnakajātiṁ katvā pacchā upādinnakajātiṁ kathessāmi, evaṁ tassa jātibhedo pākaṭo bhavissatīti imaṁ desanaṁ ārabhi.  Mahāsīvatthero pana-- “Kiṁ, bhante, anupādinnakaṁ bījanānatāya nānaṁ, upādinnaṁ kammanānatāyāti?  Evaṁ vattuṁ na vaṭṭatī”ti pucchito āma na vaṭṭati.  Kammañhi yoniyaṁ khipati.  Yonisiddhā ime sattā nānāvaṇṇā hontīti.  Tiṇarukkheti ettha antopheggū bahisārā antamaso tālanāḷikerādayopi tiṇāneva, antosārā pana bahipheggū sabbe rukkhā nāma.  Na cāpi paṭijānareti mayaṁ tiṇā mayaṁ rukkhāti vā, ahaṁ tiṇaṁ, ahaṁ rukkhoti vā evaṁ na jānanti.  Liṅgaṁ jātimayanti ajānantānampi ca tesaṁ jātimayameva saṇṭhānaṁ attano mūlabhūtatiṇādisadisameva hoti.  Kiṁ kāraṇā?  Aññamaññā hi jātiyo.  Yasmā aññā tiṇajāti, aññā rukkhajāti.  Tiṇesupi aññā tālajāti, aññā nāḷikerajāti, evaṁ vitthāretabbaṁ.  Iminā idaṁ dasseti-- yaṁ jātivasena nānā (CS:pg.3.296) hoti, taṁ attano paṭiññaṁ paresaṁ vā upadesaṁ vināpi aññajātito visesena gayhati.  Yadi ca jātiyā (MA.98./III,434.) brāhmaṇo bhaveyya, sopi attano paṭiññaṁ paresaṁ vā upadesaṁ vinā khattiyato vessato suddato vā visesena gayheyya, na ca gayhati.  Tasmā na jātiyā brāhmaṇoti.  Parato pana “yathā etāsu jātīsū”ti gāthāya etamatthaṁ vacībhedeneva āvikarissati.  
 Evaṁ anupādinnakesu jātiṁ dassetvā upādinnakesu dassento tato kīṭeti-ādimāha.  Yāva kunthakipilliketi kunthakipillikaṁ pariyantaṁ katvāti attho.  Ettha ca ye uppatitvā gacchanti, te paṭaṅgā nāma.  Aññamaññā hi jātiyoti tesampi nīlarattādivaṇṇavasena jātiyo nānappakārāva honti.  
 Khuddaketi kāḷakādayo.  Mahallaketi sasabiḷārādayo.  
 Pādūdareti udarapāde, udaraṁyeva nesaṁ pādāti vuttaṁ hoti.  Dīghapiṭṭhiketi sappānañhi sīsato yāva naṅguṭṭhā piṭṭhiyeva hoti, tena te “dīghapiṭṭhikā”ti vuccanti.  
 Udaketi odake, udakamhi jāte.  
 Pakkhīti sakuṇe.  Te hi pattehi yantīti pattayānā, vehāsaṁ gacchantīti vihaṅgamā.  
 Evaṁ thalajalākāsagocarānaṁ pāṇānaṁ jātibhedaṁ dassetvā idāni yenādhippāyena taṁ dasseti, taṁ āvikaronto yathā etāsūti gāthamāha.  Tassattho saṅkhepena vuttova.  Vitthārato panettha yaṁ vattabbaṁ, (MA.98./III,435.) taṁ sayameva dassento na kesehīti-ādimāha.  Tatrāyaṁ yojanā-- yaṁ vuttaṁ “natthi manussesu liṅgajātimayaṁ puthū”ti, taṁ evaṁ natthīti veditabbaṁ.  Seyyathidaṁ?  Na kesehīti.  Na hi-- “brāhmaṇānaṁ edisā kesā honti, khattiyānaṁ edisā”ti niyamo atthi yathā hatthi-assamigādīnanti iminā nayena sabbaṁ yojetabbaṁ.  
 Liṅgaṁ jātimayaṁ neva, yathā aññāsu jātisūti idaṁ pana vuttassevatthassa nigamananti veditabbaṁ.  Tassāyaṁ yojanā-- evaṁ yasmā imehi (CS:pg.3.297) kesādīhi natthi manussesu liṅgaṁ jātimayaṁ puthu, tasmā veditabbametaṁ “brāhmaṇādibhedesu manussesu liṅgaṁ jātimayaṁ neva, yathā aññāsu jātisū”ti.  
 457. Idāni evaṁ jātibhede asatipi “brāhmaṇo khattiyo”ti idaṁ nānattaṁ yathā jātaṁ taṁ dassetuṁ paccattanti gāthamāha.  Tattha vokāranti nānattaṁ.  Ayaṁ panettha saṅkhepattho -- yathā hi tiracchānānaṁ yonisiddhameva kesādisaṇṭhānena nānattaṁ, tathā brāhmaṇādīnaṁ attano attano sarīre taṁ natthi.  Evaṁ santepi yadetaṁ “brāhmaṇo khattiyo”ti vokāraṁ, taṁ vokārañca manussesu samaññāya pavuccati, vohāramatteneva pavuccatīti.  
 Ettāvatā Bhagavā bhāradvājassa vādaṁ niggaṇhitvā idāni yadi jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, ājīvasīlācāravipannopi brāhmaṇo bhaveyya.  Yasmā pana porāṇā brāhmaṇā tassa brāhmaṇabhāvaṁ na icchanti, loke ca aññepi paṇḍitamanussā, tasmā vāseṭṭhassa vādaṁ paggaṇhanto yo hi koci manussesūti aṭṭha gāthā āha.  Tattha gorakkhanti khettarakkhaṁ, kasikammanti vuttaṁ hoti.  Goti hi pathaviyā nāmaṁ, tasmā evamāha.  Puthusippenāti tantavāyakammādinānāsippena.  Vohāranti vaṇijjaṁ.  (MA.98/III,436.) Parapessenāti paresaṁ veyyāvaccakammena.  Issatthanti āvudhajīvikaṁ, usuñca sattiṁ cāti vuttaṁ hoti.  Porohiccenāti purohitakammena.  
 Evaṁ brāhmaṇasamayena ca lokavohārena ca ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāvaṁ sādhetvā evaṁ sante na jātiyā brāhmaṇo, guṇehi pana brāhmaṇo hoti.  Tasmā yattha katthaci kule jāto yo guṇavā, so brāhmaṇo, ayamettha ñāyoti evametaṁ ñāyaṁ atthato āpādetvā idāni naṁ vacībhedena pakāsento na cāhaṁ brāhmaṇanti-ādimāha.  Tassattho-- ahañhi yvāyaṁ catunnaṁ yonīnaṁ yattha katthaci jāto, tatrāpi visesena yo brāhmaṇassa saṁvaṇṇitāya mātari sambhūto, taṁ yonijaṁ mattisambhavaṁ, yā cāyaṁ ubhato sujātoti-ādinā nayena brāhmaṇehi brāhmaṇassa parisuddha-uppattimaggasaṅkhātā yoni vuttā, saṁsuddhagahaṇikoti iminā (CS:pg.3.298) ca mātisampatti, tatopi jātasambhūtattā yonijo mattisambhavoti vuccati, taṁ yonijaṁ mattisambhavaṁ iminā ca yonijamattisambhavamattena na brāhmaṇaṁ brūmi.  Kasmā?  Yasmā, bho bhoti, vacanamattena aññehi sakiñcanehi visiṭṭhattā bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano sapalibodho.  Yo panāyaṁ yattha katthaci jātopi rāgādikiñcanābhāvena akiñcano, sabbagahaṇapaṭinissaggena anādāno, akiñcanaṁ anādānaṁ, tamahaṁ (MA.98./III,437.) brūmi brāhmaṇaṁ.  Kasmā?  Yasmā bāhitapāpoti.  
 458. Kiñcabhiyyo sabbasaṁyojanaṁ chetvāti-ādi sattavīsati gāthā.  Tattha sabbasaṁyojananti dasavidhasaṁyojanaṁ.  Na paritassatīti taṇhāparitassanāya na paritassati.  Saṅgātiganti rāgasaṅgādayo atikkantaṁ.  Visaṁyuttanti catūhi yonīhi sabbakilesehi vā visaṁyuttaṁ.  
 Naddhinti upanāhaṁ.  Varattanti taṇhaṁ.  Sandānanti yuttapāsaṁ, diṭṭhipariyuṭṭhānassetaṁ adhivacanaṁ.  Sahanukkamanti anukkamo vuccati pāse pavesanagaṇṭhi, diṭṭhānusayassetaṁ nāmaṁ.  Ukkhittapalighanti ettha palighoti avijjā.  Buddhanti catusaccabuddhaṁ.  Titikkhatīti khamati.  
 Khantibalanti adhivāsanakhantibalaṁ.  Sā pana sakiṁ uppannā balānīkaṁ nāma na hoti, punappunaṁ uppannā pana hoti.  Tassā atthitāya balānīkaṁ.  
 Vatavantanti dhutaṅgavantaṁ.  Sīlavantanti guṇavantaṁ.  Anussadanti rāgādi-ussadavirahitaṁ.  “Anussutan”tipi pāṭho, anavassutanti attho.  Dantanti nibbisevanaṁ.  
 Na limpatīti na allīyati.  Kāmesūti kilesakāmavatthukāmesu.  
(MA.98./III,438.) Dukkhassa pajānāti, idheva khayanti ettha arahattaphalaṁ dukkhakkhayoti adhippetaṁ.  Pajānātīti adhigamavasena jānāti.  Pannabhāranti ohitabhāraṁ, khandhakilesa-abhisaṅkhārakāmaguṇabhāre otāretvā ṭhitaṁ.  Visaṁyuttapadaṁ vuttatthameva.  
 Gambhīrapaññanti gambhīresu ārammaṇesu pavattapaññaṁ.  Medhāvinti pakatipaññāya paññavantaṁ.  
 Anāgārehi (CS:pg.3.299) cūbhayanti anāgārehi ca visaṁsaṭṭhaṁ ubhayañca, dvīhipi cetehi visaṁsaṭṭhamevāti attho.  Anokasārinti okaṁ vuccati pañcakāmaguṇālayo, taṁ anallīyamānanti attho.  Appicchanti anicchaṁ.  
 Tasesūti sataṇhesu.  Thāvaresūti nittaṇhesu.  
 Attadaṇḍesūti gahitadaṇḍesu.  Nibbutanti kilesanibbānena nibbutaṁ.  Sādānesūti sa-upādānesu.  
 Ohitoti patito.  
 459. Akakkasanti niddosaṁ.  Sadoso hi rukkhopi sakakkasoti vuccati.  Viññāpaninti atthaviññāpanikaṁ.  Saccanti avisaṁvādikaṁ.  Udīrayeti bhaṇati.  (MA.98./III,439.) Yāya nābhisajjeti yāya girāya parassa sajjanaṁ vā lagganaṁ vā na karoti, tādisaṁ apharusaṁ giraṁ bhāsatīti attho.  
 Dīghanti suttāruḷhabhaṇḍaṁ.  Rassanti vippakiṇṇabhaṇḍaṁ.  Aṇunti khuddakaṁ.  Thūlanti mahantaṁ.  Subhāsubhanti sundarāsundaraṁ.  Dīghabhaṇḍañhi appagghampi hoti mahagghampi.  Rassādīsupi eseva nayo.  Iti ettāvatā na sabbaṁ pariyādiṇṇaṁ, “subhāsubhan”ti iminā pana pariyādiṇṇaṁ hoti.  
 Nirāsayanti nittaṇhaṁ.  
 Ālayāti taṇhālayā.  Aññāyāti jānitvā.  Amatogadhanti amatabbhantaraṁ.  Anuppattanti anupaviṭṭhaṁ.
 Ubho saṅganti ubhayampetaṁ saṅgaṁ.  Puññañhi sagge laggāpeti, apuññaṁ apāye, tasmā ubhayampetaṁ saṅganti āha.  Upaccagāti atīto.  
 Anāvilanti āvilakaraṇakilesavirahitaṁ.  Nandībhavaparikkhīṇanti parikkhīṇanandiṁ parikkhīṇabhavaṁ.  
 “Yo iman”ti gāthāya avijjāyeva visaṁvādakaṭṭhena palipatho, mahāviduggatāya duggaṁ, saṁsaraṇaṭṭhena saṁsāro, mohanaṭṭhena mohoti vutto.  (MA.98./III,440.) Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo.  Pāraṅgatoti nibbānaṁ gato.  Jhāyīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena jhāyī.  Anejoti nittaṇho.  Anupādāya (CS:pg.3.300) nibbutoti kiñci gahaṇaṁ aggahetvā sabbakilesanibbānena nibbuto.  
 Kāmeti duvidhepi kāme.  Anāgāroti anāgāro hutvā.  Paribbajeti paribbajati.  Kāmabhavaparikkhīṇanti khīṇakāmaṁ khīṇabhavaṁ.  
 Mānusakaṁ yoganti mānusakaṁ pañcakāmaguṇayogaṁ.  Dibbaṁ yoganti dibbaṁ pañcakāmaguṇayogaṁ.  Sabbayogavisaṁyuttanti sabbakilesayogavisaṁyuttaṁ.  
 Ratinti pañcakāmaguṇaratiṁ.  Aratinti kusalabhāvanāya ukkaṇṭhitaṁ.  Vīranti vīriyavantaṁ.
 Sugatanti sundaraṁ ṭhānaṁ gataṁ, sundarāya vā paṭipattiyā gataṁ.  
 Gatinti nibbattiṁ.  Pureti atīte.  Pacchāti anāgate.  Majjheti paccuppanne.  (MA.98./III,441.) Kiñcananti kiñcanakārako kileso.  
 Mahesinti mahante guṇe pariyesanaṭṭhena mahesiṁ.  Vijitāvinanti vijitavijayaṁ.  
 460. Evaṁ Bhagavā guṇato khīṇāsavaṁyeva brāhmaṇaṁ dassetvā ye jātito brāhmaṇoti abhinivesaṁ karonti, te idaṁ ajānantā, sāva nesaṁ diṭṭhi duddiṭṭhīti dassento samaññā hesāti gāthādvayamāha.  Tassattho-- yadidaṁ brāhmaṇo khattiyo bhāradvājo vāseṭṭhoti nāmagottaṁ pakappitaṁ kataṁ abhisaṅkhataṁ, samaññā hesā lokasmiṁ, vohāramattanti attho.  Kasmā?  Yasmā samuccā samudāgataṁ samaññāya āgataṁ.  Etañhi tattha tattha jātakāleyevassa ñātisālohitehi pakappitaṁ kataṁ.  No ce naṁ evaṁ pakappeyyuṁ, na koci kiñci disvā ayaṁ brāhmaṇoti vā bhāradvājoti vā jāneyya.  Evaṁ pakappitaṁ petaṁ dīgharattānusayitaṁ, diṭṭhigatamajānataṁ, taṁ pakappitaṁ nāmagottaṁ “nāmagottamattametaṁ, vohāratthaṁ pakappitan”ti, ajānantānaṁ sattānaṁ hadaye dīgharattaṁ diṭṭhigatamanusayitaṁ.  Tassa anusayitattā taṁ nāmagottaṁ ajānantā no pabrunti, “jātiyā hoti brāhmaṇo”ti ajānantāva evaṁ vadantīti vuttaṁ hoti.  
 Evaṁ (CS:pg.3.301) “ye ‘jātito brāhmaṇo’ti abhinivesaṁ karonti, te idaṁ vohāramattaṁ ajānantā, sāva nesaṁ diṭṭhi duddiṭṭhī”ti dassetvā idāni nippariyāyameva jātivādaṁ paṭikkhipanto kammavādañca patiṭṭhapento na jaccāti-ādimāha.  Tattha “kammunā”ti upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṁ kassako kammunāti-ādi vuttaṁ.  Tattha kammunāti paccuppannena kasikammādinibbattakacetanākammunā.  
 (MA.98./III,443.) Paṭiccasamuppādadassāti iminā paccayena evaṁ hotīti evaṁ paṭiccasamuppādadassāvino.  Kammavipākakovidāti sammānāvamānārahakule kammavasena uppatti hoti, aññāpi hīnapaṇītatā hīnapaṇīte kamme vipaccamāne hotīti.  Evaṁ kammavipākakusalā.  
 Kammunā vattatīti gāthāya pana lokoti vā pajāti vā sattoti vā ekoyevattho, vacanamattabhedo.  Purimapadena cettha “Atthi brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā”ti diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo.  Kammunā hi tāsu tāsu gatīsu vattati loko, tassa ko sajitāti.  Dutiyapadena “evaṁ kammunā nibbattopi ca pavattepi atītapaccuppannabhedena kammunā vattati, sukhadukkhāni paccanubhonto hīnapaṇītādibhedañca āpajjanto pavattatī”ti dasseti.  Tatiyena tamevatthaṁ nigameti “evaṁ sabbathāpi kammanibandhanā sattā kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā”ti.  Catutthena tametthaṁ upamāya vibhāveti.  Yathā hi rathassa yāyato āṇi nibandhanaṁ hoti, na tāya anibaddho yāti, evaṁ lokassa nibbattato ca pavattato ca kammaṁ nibandhanaṁ, na tena anibaddho nibbattati na pavattati.  
 Idāni yasmā evaṁ kammanibandhano loko, tasmā seṭṭhena kammunā seṭṭhabhāvaṁ dassento tapenāti gāthādvayamāha.  Tattha tapenāti dhutaṅgatapena.  Brahmacariyenāti methunaviratiyā.  Saṁyamenāti sīlena Damenāti indriyadamena.  Etenāti etena seṭṭhena parisuddhena brahmabhūtena kammunā brāhmaṇo hoti.  Kasmā?  Yasmā etaṁ brāhmaṇamuttamaṁ, yasmā etaṁ kammaṁ uttamo brāhmaṇaguṇoti vuttaṁ hoti.  “Brahmānan”tipi pāṭho.  Ayaṁ panettha vacanattho-- brahmaṁ ānetīti brahmānaṁ, brāhmaṇabhāvaṁ āvahatīti vuttaṁ hoti.  
 Dutiyagāthāya (CS:pg.3.302) santoti santakileso.  Brahmā sakkoti brahmā ca sakko ca, yo evarūpo, so na kevalaṁ brāhmaṇo, atha kho brahmā ca sakko ca so vijānataṁ paṇḍitānaṁ, evaṁ vāseṭṭha, jānāhīti vuttaṁ hoti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.99.)9.Subhasuttavaṇṇanā 

 462. Evaṁ me sutanti Subhasuttaṁ.  Tattha todeyyaputtoti tudigāmavāsino todeyyabrāhmaṇassa putto.  Ārādhako hotīti sampādako hoti paripūrako.  Ñāyaṁ dhammanti kāraṇadhammaṁ.  Kusalanti anavajjaṁ.  
 (MA.99./III,444.) 463. Micchāpaṭipattinti aniyyānikaṁ akusalapaṭipadaṁ.  Sammāpaṭipattinti niyyānikaṁ kusalapaṭipadaṁ.  
 Mahaṭṭhanti-ādīsu mahantehi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā bahūhi attho etthāti mahaṭṭhaṁ.  Mahantāni nāmaggahaṇamaṅgalādīni kiccāni etthāti mahākiccaṁ.  Idaṁ ajja kattabbaṁ, idaṁ sveti evaṁ mahantāni adhikārasaṅkhātāni adhikaraṇāni etthāti mahādhikaraṇaṁ.  Bahūnaṁ kamme yuttappayuttatāvasena pīḷāsaṅkhāto mahāsamārambho etthāti mahāsamārambhaṁ.  Gharāvāsakammaṭṭhānanti gharāvāsakammaṁ.  Evaṁ sabbavāresu attho veditabbo.  Kasikamme cettha naṅgalakoṭiṁ ādiṁ katvā upakaraṇānaṁ pariyesanavasena mahaṭṭhatā, vaṇijjāya yathāṭhitaṁyeva bhaṇḍaṁ gahetvā parivattanavasena appaṭṭhatā veditabbā.  Vipajjamānanti avuṭṭhi-ativuṭṭhi-ādīhi kasikammaṁ, maṇisuvaṇṇādīsu acchekatādīhi ca vaṇijjakammaṁ appaphalaṁ hoti, mūlacchedampi pāpuṇāti.  Vipariyāyena sampajjamānaṁ mahapphalaṁ cūḷantevāsikassa viya.  
 464. Evameva khoti yathā kasikammaṭṭhānaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti, evaṁ gharāvāsakammaṭṭhānampi.  Akatakalyāṇo hi kālaṁ katvā niraye (CS:pg.3.303) nibbattati.  Mahādattasenāpati nāma kireko brāhmaṇabhatto ahosi, tassa maraṇasamaye nirayo upaṭṭhāsi.  So brāhmaṇehi “Kiṁ passasī”ti vutto?  Lohitagharanti āha.  Brahmaloko bho esoti.  Brahmaloko nāma bho kahanti?  Uparīti.  Mayhaṁ heṭṭhā upaṭṭhātīti.  Kiñcāpi heṭṭhā upaṭṭhāti tathāpi (MA.99./III,445.) uparīti kālaṁ katvā niraye nibbatto.  “Iminā amhākaṁ yaññe doso dinno”ti sahassaṁ gahetvā nīharituṁ adaṁsu.  Sampajjamānaṁ pana mahapphalaṁ hoti.  Katakalyāṇo hi kālaṁ katvā sagge nibbattati.  Sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabbaṁ.  Yathā pana taṁ vaṇijjakammaṭṭhānaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti, evaṁ sīlesu aparipūrakārino anesanāya yuttassa pabbajjākammaṭṭhānampi.  Evarūpā hi neva jhānādisukhaṁ na saggamokkhaṁ labhati.  Sampajjamānaṁ pana mahapphalaṁ hoti.  Sīlāni hi pūretvā vipassanaṁ vaḍḍhento arahattampi pāpuṇāti.  
 Brāhmaṇā, bho Gotamoti idha kiṁ pucchāmīti pucchati?  Brāhmaṇā vadanti-- “pabbajito ime pañca dhamme pūretuṁ samattho nāma natthi, gahaṭṭhova pūretī”ti.  Samaṇo pana Gotamo-- “gihissa vā ahaṁ māṇava pabbajitassa vā”ti punappunaṁ vadati, neva pabbajitaṁ muñcati, mayhameva pucchaṁ maññe na sallakkhetīti cāgasīsena pañca dhamme pucchāmīti pucchati.  Sace te agarūti sace tuyhaṁ yathā brāhmaṇā paññapenti, tathā idha bhāsituṁ bhāriyaṁ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo hoti, bhāsassūti attho.  Na kho me, bhoti kiṁ sandhāyāha?  Paṇḍitapaṭirūpakānañhi santike kathetuṁ dukkhaṁ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti.  Ekantapaṇḍitā pana kathaṁ sutvā sukathitaṁ pasaṁsanti, dukkathite pāḷipada-atthabyañjanesu (MA.99./III,446.) yaṁ yaṁ virujjhati, taṁ taṁ ujuṁ katvā denti.  Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi, tenāha “na kho me, bho Gotama, garu, yatthassu bhavanto vā nisinno bhavantarūpo vā”ti.  Saccanti vacīsaccaṁ.  Tapanti tapacariyaṁ.  Brahmacariyanti methunaviratiṁ.  Ajjhenanti mantagahaṇaṁ.  Cāganti āmisapariccāgaṁ.  
 466. Pāpito bhavissatīti.  Ajānanabhāvaṁ pāpito bhavissati.  Etadavocāti Bhagavatā andhaveṇūpamāya niggahito taṁ paccāharituṁ asakkonto yathā nāma dubbalasunakho migaṁ uṭṭhapetvā sāmikassa abhimukhaṁ (CS:pg.3.304) katvā sayaṁ apasakkati, evamevaṁ ācariyaṁ apadisanto evaṁ “brāhmaṇo”ti-ādivacanaṁ avoca.  Tattha pokkharasātīti idaṁ tassa nāmaṁ, “pokkharasāyī”tipi vuccati.  Tassa kira kāyo setapokkharasadiso devanagare ussāpitarajatatoraṇaṁ viya sobhati, sīsaṁ panassa kāḷavaṇṇa-indanīlamayaṁ viya, massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati, akkhīni nīluppalasadisāni, nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā, hatthapādatalāni ceva mukhañca katalākhārasaparikammaṁ viya sobhati.  Ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo.  Arājake ṭhāne rājānaṁ kātuṁ yuttamimaṁ brāhmaṇaṁ, evamesa sassiriko, iti naṁ pokkharasadisattā “pokkharasātī”ti sañjānanti, pokkhare pana so nibbatto, na mātukucchiyanti iti naṁ pokkhare sayitattā “pokkharasāyī”tipi sañjānanti.  Opamaññoti upamaññagotto.  Subhagavanikoti ukkaṭṭhāya subhagavanassa issaro.  Hassakaṁyevāti hasitabbakaññeva.  Nāmakaṁyevāti lāmakaṁyeva.  Tadeva taṁ atthābhāvena rittakaṁ.  Rittakattā ca tucchakaṁ.  Idāni naṁ Bhagavā sācariyakaṁ niggaṇhituṁ kiṁ pana māṇavāti-ādimāha.  
 467. Tattha katamā nesaṁ seyyoti katamā vācā tesaṁ seyyo, pāsaṁsataroti attho.  Sammuccāti sammutiyā lokavohārena.  Mantāti tulayitvā pariggaṇhitvā.  Paṭisaṅkhāyāti jānitvā.  Atthasaṁhitanti kāraṇanissitaṁ.  Evaṁ santeti lokavohāraṁ amuñcitvā tulayitvā jānitvā kāraṇanissitaṁ katvā kathitāya seyyabhāve sati.  Āvutoti āvarito.  Nivutoti nivārito.  Ophuṭoti onaddho.  Pariyonaddhoti paliveṭhito.  
 468. Gadhitoti-ādīni vuttatthāneva.  Sace taṁ, bho Gotama, ṭhānanti sace etaṁ kāraṇamatthi.  (MA.99./III,448.) Svāssāti dhūmachārikādīnaṁ abhāvena so assa aggi accimā ca vaṇṇimā ca pabhassaro cāti.  Tathūpamāhaṁ māṇavāti tappaṭibhāgaṁ ahaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- yatheva hi tiṇakaṭṭhupādānaṁ paṭicca jalamāno aggi dhūmachārikaṅgārānaṁ atthitāya sadoso hoti (CS:pg.3.305) evamevaṁ pañca kāmaguṇe paṭicca uppannā pīti jātijarābyādhimaraṇasokādīnaṁ atthitāya sadosa.  Yathā pana pariccattatiṇakaṭṭhupādāno dhūmādīnaṁ abhāvena parisuddho, evamevaṁ lokuttarajjhānadvayasampayuttā pīti jāti-ādīnaṁ abhāvena parisuddhāti attho.  
 469. Idāni ye te brāhmaṇehi cāgasīsena pañca dhammā paññattā, tepi yasmā pañceva hutvā na niccalā tiṭṭhanti, anukampājātikena saddhiṁ cha āpajjanti.  Tasmā taṁ dosaṁ dassetuṁ ye te māṇavāti-ādimāha.  Tattha anukampājātikanti anukampāsabhāvaṁ.  
 Kattha bahulaṁ samanupassasīti idaṁ Bhagavā yasmā-- “esa ime pañca dhamme pabbajito paripūretuṁ samattho nāma natthi, gahaṭṭho paripūretī”ti āha, tasmā-- “pabbajitova ime pūreti, gahaṭṭho pūretuṁ samattho nāma natthī”ti teneva mukhena bhaṇāpetuṁ pucchati.  
 Na satataṁ samitaṁ saccavādīti-ādīsu gahaṭṭho aññasmiṁ asati vaḷañjanakamusāvādampi karotiyeva, pabbajitā asinā sīse chijjantepi dve kathā na kathenti.  Gahaṭṭho ca antotemāsamattampi sikkhāpadaṁ rakkhituṁ na sakkoti, pabbajito niccameva tapassī sīlavā tapanissitako hoti.  Gahaṭṭho māsassa aṭṭhadivasamattampi uposathakammaṁ (MA.99./III,449.) kātuṁ na sakkoti, pabbajitā yāvajīvaṁ brahmacārino honti.  Gahaṭṭho ratanasuttamaṅgalasuttamattampi potthake likhitvā ṭhapeti, pabbajitā niccaṁ sajjhāyanti.  Gahaṭṭho salākabhattampi akhaṇḍaṁ katvā dātuṁ na sakkoti, pabbajitā aññasmiṁ asati kākasunakhādīnampi piṇḍaṁ denti, bhaṇḍaggāhakadaharassapi patte pakkhipantevāti evamattho daṭṭhabbo.  Cittassāhametenti ahaṁ ete pañca dhamme mettacittassa parivāre vadāmīti attho.  
 470. Jātavaddhoti jāto ca vaḍḍhito ca.  Yo hi kevalaṁ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātavaddhoti āha.  Jātavaddhopi hi yo ciraṁ nikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti, tasmā tāvadeva avasaṭanti āha, taṁkhaṇameva nikkhantanti attho.  Dandhāyitattanti “Ayaṁ (CS:pg.3.306) nu kho maggo ayaṁ na nu kho”ti kaṅkhāvasena cirāyitattaṁ.  Vitthāyitattanti yathā sukhumaṁ atthajātaṁ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṁ thaddhabhāvaṁ gaṇhāti, evaṁ thaddhabhāvagahaṇaṁ.  Natvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṁ dasseti.  Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādīnaṁ vasena siyā ñāṇassa paṭighāto, tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā, sabbaññutaññāṇaṁ pana appaṭihataṁ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.  
 Seyyathāpi māṇava balavā saṅkhadhamoti (MA.99./III,450.) ettha balavāti balasampanno.  Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako.  Appakasirenāti akicchena adukkhena.  Dubbalo hi saṅkhadhamako saṅkhaṁ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṁ, nāssa saṅkhasaddo sabbaso phari.  Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā balavāti āha.  Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāyāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, cetovimuttiyāti vutte pana appanāva vaṭṭati.  Yaṁ pamāṇakataṁ kammanti pamāṇakataṁ kammaṁ nāma kāmāvacaraṁ vuccati, appamāṇakataṁ kammaṁ nāma rūpārūpāvacaraṁ.  Tesupi idha brahmavihārakammaññeva adhippetaṁ.  Tañhi pamāṇaṁ atikkamitvā odhisaka-anodhisaka disāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati.  Na taṁ tatrāvasissati, na taṁ tatrāvatiṭṭhatīti taṁ kāmāvacarakammaṁ tasmiṁ rūpārūpāvacarakamme na ohīyati na tiṭṭhati.  Kiṁ vuttaṁ hoti?  Kāmāvacarakammaṁ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṁ vā ṭhātuṁ vā rūpārūpāvacarakammaṁ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṁ gahetvā patiṭṭhātuṁ vā na sakkoti, atha kho rūpārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṁ mahogho viya paritta-udakaṁ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṁ gahetvā tiṭṭhati, tassa vipākaṁ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṁ upanetīti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.100./III,451.)
 
 (M.100.)10.Saṅgāravasuttavaṇṇanā 

 473. Evaṁ (CS:pg.3.307) me sutanti Saṅgāravasuttaṁ.  Tattha cañcalikappeti evaṁnāmake gāme.  Abhippasannāti aveccappasādavasena pasannā.  Sā kira sotāpannā ariyasāvikā bhāradvājagottassa brāhmaṇassa bhariyā.  So brāhmaṇo pubbe kālena kālaṁ brāhmaṇe nimantetvā tesaṁ sakkāraṁ karoti.  Imaṁ pana brāhmaṇiṁ gharaṁ ānetvā abhirūpāya mahākulāya brāhmaṇiyā cittaṁ kopetuṁ asakkonto brāhmaṇānaṁ sakkāraṁ kātuṁ nāsakkhi.  Atha naṁ brāhmaṇā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne-- “nayidāni tvaṁ brāhmaṇaladdhiko, ekāhampi brāhmaṇānaṁ sakkāraṁ na karosī”ti nippīḷenti.  So gharaṁ āgantvā brāhmaṇiyā tamatthaṁ ārocetvā-- “sace, bhoti ekadivasaṁ mukhaṁ rakkhituṁ sakkuṇeyyāsi, brāhmaṇānaṁ ekadivasaṁ bhikkhaṁ dadeyyan”ti āha.  Tuyhaṁ deyyadhammaṁ ruccanakaṭṭhāne dehi, kiṁ mayhaṁ etthāti.  So brāhmaṇe nimantetvā appodakaṁ pāyāsaṁ pacāpetvā gharañca sujjhāpetvā āsanāni paññāpetvā brāhmaṇe nisīdāpesi.  Brāhmaṇī mahāsāṭakaṁ nivāsetvā kaṭacchuṁ gahetvā parivisantī dussakaṇṇake pakkhalitvā “brāhmaṇe parivisāmī”ti saññampi akatvā āsevanavasena sahasā satthārameva anussaritvā udānaṁ udānesi.  
 Brāhmaṇā udānaṁ sutvā (MA.100./III,452.) “ubhatopakkhiko esa samaṇassa Gotamassa sahāyo, nāssa deyyadhammaṁ gaṇhissāmā”ti kupitā bhojanāni chaḍḍetvā nikkhamiṁsu.  Brāhmaṇo-- “nanu paṭhamaṁyeva taṁ avacaṁ ‘ajjekadivasaṁ mukhaṁ rakkheyyāsī’ti, ettakaṁ te khīrañca taṇḍulādīni ca nāsitānī”ti ativiya kopavasaṁ upagato -- “evameva panāyaṁ vasalī yasmiṁ vā tasmiṁ vā tassa muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṁ bhāsati, idāni tyāhaṁ vasali tassa satthuno vādaṁ āropessāmī”ti āha.  Atha naṁ brāhmaṇī “gaccha tvaṁ, brāhmaṇa, gantvā vijānissasī”ti vatvā “na khvāhaṁ taṁ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke …pe… vādaṁ āropeyyā”ti-ādimāha.  So satthāraṁ upasaṅkamitvā-- 
 	“Kiṁsu (CS:pg.3.308) chetvā sukhaṁ seti, kiṁsu chetvā na socati; 
 	Kissassu ekadhammassa, vadhaṁ rocesi Gotamā”ti.  (saṁ.ni.1.187)-- 
 Pañhaṁ pucchi.  Satthā āha-- 
 	“Kodhaṁ chetvā sukhaṁ seti, kodhaṁ chetvā na socati; 
 	Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa.  
 	Vadhaṁ ariyā pasaṁsanti, tañhi chetvā na socatī”ti.  (saṁ.ni.1.187)-- 
 Pañhaṁ kathesi.  So pabbajitvā arahattaṁ patto.  Tasseva kaniṭṭhabhātā akkosakabhāradvājo nāma “bhātā me pabbajito”ti sutvā Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā akkositvā Bhagavatā vinīto pabbajitvā arahattaṁ patto.  Aparo tassa kaniṭṭho sundarikabhāradvājo nāma.  Sopi Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchitvā vissajjanaṁ sutvā pabbajitvā arahattaṁ patto.  Aparo tassa kaniṭṭho piṅgalabhāradvājo nāma.  So pañhaṁ pucchitvā pañhabyākaraṇapariyosāne pabbajitvā arahattaṁ patto.  (MA.100./III,453.) Saṅgāravo māṇavoti ayaṁ tesaṁ sabbakaniṭṭho tasmiṁ divase brāhmaṇehi saddhiṁ ekabhattagge nisinno.  Avabhūtāvāti avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyeva.  Parabhūtāvāti vināsaṁ pattāyeva.  Vijjamānānanti vijjamānesu.  Sīlapaññāṇanti sīlañca ñāṇañca na jānāsi.  
 474. Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattāti diṭṭhadhamme abhiññāte imasmiññeva attabhāve abhijānitvā vositavosānā hutvā pāramīsaṅkhātaṁ sabbadhammānaṁ pārabhūtaṁ nibbānaṁ pattā mayanti vatvā ādibrahmacariyaṁ paṭijānantīti attho.  Ādibrahmacariyanti brahmacariyassa ādibhūtā uppādakā janakāti evaṁ paṭijānantīti vuttaṁ hoti.  Takkīti takkagāhī.  Vīmaṁsīti vīmaṁsako, paññācāraṁ carāpetvā evaṁvādī.  Tesāhamasmīti tesaṁ sammāsambuddhānaṁ ahamasmi aññataro.  
 485. Aṭṭhitavatanti aṭṭhitatapaṁ, assa padhānapadena saddhiṁ sambandho, tathā sappurisapadassa.  Idañhi vuttaṁ hoti-- bhoto Gotamassa aṭṭhitapadhānavataṁ ahosi, sappurisapadhānavataṁ ahosīti.  (MA.100./III,454.) Atthi devāti (CS:pg.3.309) puṭṭho samānoti idaṁ māṇavo “sammāsambuddho ajānantova pakāsesī”ti saññāya āha.  Evaṁ santeti tumhākaṁ ajānanabhāve sante.  Tucchaṁ musā hotīti tumhākaṁ kathā aphalā nipphalā hoti.  Evaṁ māṇavo Bhagavantaṁ musāvādena niggaṇhāti nāma.  Viññunā purisenāti paṇḍitena manussena.  Tvaṁ pana aviññutāya mayā byākatampi na jānāsīti dīpeti.  Uccena sammatanti uccena saddena sammataṁ pākaṭaṁ lokasmiṁ.  Adhidevāti susudārakāpi hi devā nāma honti, deviyo nāma honti devā pana adhidevā nāma, loke devo devīti laddhanāmehi manussehi adhikāti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

~  Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.  ~

Namo tassa Bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Majjhimanikāye
(Papañcasūdanī)
Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

( catuttho bhāgo)
(CS:pg.4.1~4.252；PTS:IV,1~110)

by Bhadantācariya BUDDHAGHOSA (5 A.D.)
 
 1.Devadahavaggo
(MA.101./IV,1.)
 (M.101.)1.Devadahasuttavaṇṇanā

 1. Evaṁ (CS:pg.4.1) me sutanti Devadahasuttaṁ.  Tattha devadahaṁ nāmāti devā vuccanti rājāno, tattha ca sakyarājūnaṁ maṅgalapokkharaṇī ahosi pāsādikā ārakkhasampannā, sā devānaṁ dahattā “devadahan”ti paññāyittha.  Tadupādāya sopi nigamo devadahantveva saṅkhaṁ gato.  Bhagavā taṁ nigamaṁ nissāya lumbinivane viharati.  Sabbaṁ taṁ pubbekatahetūti pubbe katakammapaccayā.  Iminā kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṁ vipākavedanameva sampaṭicchantīti dasseti.  Evaṁ vādino, bhikkhave, nigaṇṭhāti iminā pubbe aniyametvā vuttaṁ niyametvā dasseti.
 (MA.101./IV,2.) Ahuvamheva mayanti idaṁ Bhagavā tesaṁ ajānanabhāvaṁ jānantova kevalaṁ kalisāsanaṁ āropetukāmo pucchati.  Ye hi “mayaṁ ahuvamhā”tipi na jānanti, te kathaṁ kammassa katabhāvaṁ vā akatabhāvaṁ vā jānissanti.  Uttaripucchāyapi eseva nayo.  
 2. Evaṁ santeti cūḷadukkhakkhandhe (ma.ni.1.179-180) mahānigaṇṭhassa vacane sacce santeti attho, idha pana ettakassa ṭhānassa tumhākaṁ ajānanabhāve santeti attho.  Na kallanti na yuttaṁ.  
 3. Gāḷhūpalepanenāti (CS:pg.4.2) bahalūpalepanena, punappunaṁ visarañjitena, na pana khaliyā littena viya.  Esaniyāti esanisalākāya antamaso nantakavaṭṭiyāpi.  Eseyyāti gambhīraṁ vā uttānaṁ vāti vīmaṁseyya.  Agadaṅgāranti jhāmaharītakassa vā āmalakassa vā cuṇṇaṁ.  Odaheyyāti pakkhipeyya.  Arogoti-ādi Māgaṇḍiyasutte (ma.ni.2.213) vuttameva.  
 Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ, sallena viddhassa hi viddhakāle vedanāya pākaṭakālo viya imesaṁ “mayaṁ pubbe ahuvamhā vā no vā, pāpakammaṁ (MA.101./IV,3.) akaramhā vā no vā, evarūpaṁ vā pāpaṁ karamhā”ti jānanakālo siyā.  Vaṇamukhassa parikantanādīsu catūsu kālesu vedanāya pākaṭakālo viya “ettakaṁ vā no dukkhaṁ nijjiṇṇaṁ, ettake vā nijjiṇṇe sabbameva dukkhaṁ nijjiṇṇaṁ bhavissati, suddhante patiṭṭhitā nāma bhavissāmā”ti jānanakālo siyā.  Aparabhāge phāsubhāvajānanakālo viya diṭṭheva dhamme akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya jānanakālo siyā.  Evamettha ekāya upamāya tayo atthā, catūhi upamāhi eko attho paridīpito.  
 4.  Ime pana tato ekampi na jānanti, virajjhitvā gate salle aviddhova “viddhosi mayā”ti paccatthikassa vacanappamāṇeneva “viddhosmī”ti saññaṁ uppādetvā dukkhappattapuriso viya kevalaṁ mahānigaṇṭhassa vacanappamāṇena sabbametaṁ saddahantā evaṁ sallopamāya Bhagavatā niggahitā paccāharituṁ asakkontā yathā nāma dubbalo sunakho migaṁ uṭṭhāpetvā sāmikassa abhimukhaṁ karitvā attanā osakkati, evaṁ mahānigaṇṭhassa matthake vādaṁ pakkhipantā nigaṇṭho, āvusoti-ādīmāhaṁsu.  
 5. Atha ne Bhagavā sācariyake niggaṇhanto pañca kho imeti-ādimāha.  (MA.101./IV,4.) Tatrāyasmantānanti tesu pañcasu dhammesu āyasmantānaṁ.  Kā atītaṁse satthari saddhāti atītaṁsavādimhi satthari kā saddha.Yā atītavādaṁ saddahantānaṁ tumhākaṁ mahānigaṇṭhassa saddhā, sā katamā?  Kiṁ (CS:pg.4.3) bhūtatthā abhūtatthā, bhūtavipākā abhūtavipākāti pucchati.  Sesapadesupi eseva nayo.  Sahadhammikanti sahetukaṁ sakāraṇaṁ.  Vādapaṭihāranti paccāgamanakavādaṁ.  Ettāvatā tesaṁ “Apanetha saddhaṁ, sabbadubbalā esā”ti saddhāchedakavādaṁ nāma dasseti.  
 6. Avijjā aññāṇāti avijjāya aññāṇena.  Sammohāti sammohena.  Vipaccethāti viparītato saddahatha, vipallāsaggāhaṁ vā gaṇhathāti attho.  
 7. Diṭṭhadhammavedanīyanti imasmiṁyeva attabhāve vipākadāyakaṁ.  Upakkamenāti payogena.  Padhānenāti vīriyena.  Samparāyavedanīyanti dutiye vā tatiye vā attabhāve vipākadāyakaṁ.  Sukhavedanīyanti iṭṭhārammaṇavipākadāyakaṁ kusalakammaṁ.  Viparītaṁ dukkhavedanīyaṁ.  Paripakkavedanīyanti paripakke nipphanne attabhāve vedanīyaṁ, diṭṭhadhammavedanīyassevetaṁ adhivacanaṁ.  (MA.101./IV,5.) Aparipakkavedanīyanti aparipakke attabhāve vedanīyaṁ, samparāyavedanīyassevetaṁ adhivacanaṁ.  Evaṁ santepi ayamettha viseso-- yaṁ paṭhamavaye kataṁ paṭhamavaye vā majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṁ deti, majjhimavaye kataṁ majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṁ deti, pacchimavaye kataṁ tattheva vipākaṁ deti, taṁ diṭṭhadhammavedanīyaṁ nāma.  Yaṁ pana sattadivasabbhantare vipākaṁ deti, taṁ paripakkavedanīyaṁ nāma.  Taṁ kusalampi hoti akusalampi.  
 Tatrimāni vatthūni-- puṇṇo nāma kira duggatamanusso Rājagahe sumanaseṭṭhiṁ nissāya vasati.  Tamenaṁ ekadivasaṁ nagaramhi nakkhatte saṅghuṭṭhe seṭṭhi āha-- “sace ajja kasissasi, dve ca goṇe naṅgalañca labhissasi.  Kiṁ nakkhattaṁ kīḷissasi, kasissasī”ti.  Kiṁ me nakkhattena, kasissāmīti?  Tena hi ye goṇe icchasi, te gahetvā kasāhīti.  So kasituṁ gato.  Taṁ divasaṁ Sāriputtatthero nirodhā vuṭṭhāya “kassa saṅgahaṁ karomī”ti?  Āvajjanto puṇṇaṁ disvā pattacīvaraṁ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṁ gato.  Puṇṇo kasiṁ ṭhapetvā therassa dantakaṭṭhaṁ datvā mukhodakaṁ adāsi.  Thero sarīraṁ paṭijaggitvā kammantassa avidūre (CS:pg.4.4) nisīdi bhattābhihāraṁ olokento.  Athassa bhariyaṁ bhattaṁ āharantiṁ disvā antarāmaggeyeva attānaṁ dassesi.  
 Sā sāmikassa āhaṭabhattaṁ therassa patte pakkhipitvā puna gantvā aññaṁ bhattaṁ sampādetvā divā agamāsi.  Puṇṇo ekavāraṁ kasitvā nisīdi.  Sāpi bhattaṁ gahetvā āgacchantī āha-- “sāmi pātova te bhattaṁ āhariyittha, antarāmagge (MA.101./IV,6.) pana Sāriputtattheraṁ disvā taṁ tassa datvā aññaṁ pacitvā āharantiyā me ussūro jāto, mā kujjhi sāmī”ti.  Bhaddakaṁ te bhadde kataṁ, mayā therassa pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṁ, amhākaṁyevānena piṇḍapātopi paribhutto, ajja therena katasamaṇadhammassa mayaṁ bhāgino jātāti cittaṁ pasādesi.  Ekavāraṁ kasitaṭṭhānaṁ suvaṇṇameva ahosi.  So bhuñjitvā kasitaṭṭhānaṁ olokento vijjotamānaṁ disvā uṭṭhāya yaṭṭhiyā paharitvā rattasuvaṇṇabhāvaṁ jānitvā “rañño akathetvā paribhuñjituṁ na sakkā”ti gantvā rañño ārocesi.  Rājā taṁ sabbaṁ sakaṭehi āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṁ kāretvā “kassimasmiṁ nagare ettakaṁ suvaṇṇaṁ atthī”ti pucchi.  Kassaci natthīti ca vutte seṭṭhiṭṭhānamassa adāsi.  So puṇṇaseṭṭhi nāma jāto.  
 Aparampi vatthu-- tasmiṁyeva Rājagahe kāḷaveḷiyo nāma duggato atthi.  Tassa bhariyā paṇṇambilayāguṁ paci.  Mahākassapatthero nirodhā vuṭṭhāya “kassa saṅgahaṁ karomī”ti āvajjanto taṁ disvā gantvā gehadvāre aṭṭhāsi.  Sā pattaṁ gahetvā sabbaṁ tattha pakkhipitvā therassa adāsi, thero vihāraṁ gantvā satthu upanāmesi.  Satthā attano yāpanamattaṁ gaṇhi, sesaṁ pañcannaṁ bhikkhusatānaṁ pahosi.  Kāḷavaḷiyopi taṁ ṭhānaṁ patto cūḷakaṁ labhi.  Mahākassapo satthāraṁ kāḷavaḷiyassa vipākaṁ pucchi.  Satthā “ito sattame divase seṭṭhicchattaṁ labhissatī”ti āha.  Kāḷavaḷiyo taṁ kathaṁ sutvā gantvā bhariyāya ārocesi.  
 Tadā ca rājā nagaraṁ anusañcaranto bahinagare jīvasūle nisinnaṁ (MA.101./IV,7.) purisaṁ addasa. Puriso rājānaṁ disvā uccāsaddaṁ akāsi “tumhākaṁ me (CS:pg.4.5) bhuñjanabhattaṁ pahiṇatha devā”ti.  Rājā “pesessāmī”ti vatvā sāyamāsabhatte upanīte saritvā “imaṁ harituṁ samatthaṁ jānāthā”ti āha, nagare sahassabhaṇḍikaṁ cāresuṁ.  Tatiyavāre kāḷavaḷiyassa bhariyā aggahesi Atha naṁ rañño dassesuṁ, sā purisavesaṁ gahetvā pañcāvudhasannaddhā bhattapātiṁ gahetvā nagarā nikkhami.  Bahinagare tāle adhivattho dīghatālo nāma yakkho taṁ rukkhamūlena gacchantiṁ disvā “tiṭṭha tiṭṭha bhakkhosi me”ti āha.  Nāhaṁ tava bhakkho, rājadūto ahanti.  Kattha gacchasīti.  Jīvasūle nisinnassa purisassa santikanti.  Mamapi ekaṁ sāsanaṁ harituṁ sakkhissasīti.  Āma sakkhissāmīti.  “Dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṁ vijātā”ti āroceyyāsi.  Imasmiṁ tālamūle satta nidhikumbhiyo atthi, tā tvaṁ gaṇheyyāsīti.  Sā “dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṁ vijātā”ti ugghosentī agamāsi.  
 Sumanadevo yakkhasamāgame nisinno sutvā “eko manusso amhākaṁ piyapavattiṁ āharati, pakkosatha nan”ti sāsanaṁ sutvā pasanno “imassa rukkhassa parimaṇḍalacchāyāya pharaṇaṭṭhāne nidhikumbhiyo tuyhaṁ dammī”ti āha.  Jīvasūle nisinnapuriso bhattaṁ bhuñjitvā mukhapuñchanakāle itthiphassoti ñatvā cūḷāya ḍaṁsi, sā asinā attano (MA.101./IV,8.) cūḷaṁ chinditvā rañño santikaṁyeva gatā.  Rājā bhattabhojitabhāvo kathaṁ jānitabboti?  Cūḷasaññāyāti vatvā rañño ācikkhitvā taṁ dhanaṁ āharāpesi.  Rājā aññassa ettakaṁ dhanaṁ nāma atthīti.  Natthi devāti.  Rājā tassā patiṁ tasmiṁ nagare dhanaseṭṭhiṁ akāsi.  Mallikāyapi deviyā vatthu kathetabbaṁ.  Imāni tāva kusalakamme vatthūni.  
 Nandamāṇavako pana uppalavaṇṇāya theriyā vippaṭipajji, tassa mañcato uṭṭhāya nikkhamitvā gacchantassa mahāpathavī bhijjitvā okāsamadāsi, tattheva mahānarakaṁ paviṭṭho.  Nandopi goghātako paṇṇāsa vassāni goghātakakammaṁ katvā ekadivasaṁ bhojanakāle maṁsaṁ alabhanto ekassa jīvamānakagoṇassa jivhaṁ chinditvā aṅgāresu pacāpetvā khādituṁ āraddho.  Athassa jivhā mūle chijjitvā bhattapātiyaṁyeva patitā, so viravanto kālaṁ katvā niraye nibbatti.  Nandopi yakkho aññena yakkhena (CS:pg.4.6) saddhiṁ ākāsena gacchanto Sāriputtattheraṁ navoropitehi kesehi rattibhāge abbhokāse nisinnaṁ disvā sīse paharitukāmo itarassa yakkhassa ārocetvā tena vāriyamānopi pahāraṁ datvā ḍayhāmi ḍayhāmīti viravanto tasmiṁyeva ṭhāne bhūmiṁ pavisitvā mahāniraye nibbattoti imāni akusalakamme vatthūni.  
 Yaṁ pana antamaso maraṇasantikepi kataṁ kammaṁ bhavantare vipākaṁ deti, taṁ sabbaṁ samparāyavedanīyaṁ (MA.101./IV,9.) nāma.  Tattha yo aparihīnassa jhānassa vipāko nibbattissati, so idha nibbattitavipākoti vutto.  Tassa mūlabhūtaṁ kammaṁ neva diṭṭhadhammavedanīyaṁ na samparāyavedanīyanti, na vicāritaṁ, kiñcāpi na vicāritaṁ, samparāyavedanīyameva panetanti veditabbaṁ.  Yo paṭhamamaggādīnaṁ bhavantare phalasamāpattivipāko, so idha nibbattitaguṇotveva vutto.  Kiñcāpi evaṁ vutto, maggakammaṁ pana paripakkavedanīyanti veditabbaṁ.  Maggacetanāyeva hi sabbalahuṁ phaladāyikā anantaraphalattāti.  
 8. Bahuvedanīyanti saññābhavūpagaṁ.  Appavedanīyanti asaññābhavūpagaṁ.  Savedanīyanti savipākaṁ kammaṁ.  Avedanīyanti avipākaṁ kammaṁ.  Evaṁ santeti imesaṁ diṭṭhadhammavedanīyādīnaṁ kammānaṁ upakkamena samparāyavedanīyādi bhāvakāraṇassa alābhe sati.  Aphaloti nipphalo niratthakoti.  Ettāvatā aniyyānikasāsane payogassa aphalataṁ dassetvā padhānacchedakavādo nāma dassitoti veditabbo.  Sahadhammikā vādānuvādāti parehi vuttakāraṇena sakāraṇā hutvā nigaṇṭhānaṁ vādā ca anuvādā ca.  Gārayhaṁ ṭhānaṁ āgacchantīti viññūhi garahitabbaṁ kāraṇaṁ āgacchanti.  “Vādānuppattā gārayhaṭṭhānā”tipi pāṭho.  Tassattho-- parehi vuttena kāraṇena sakāraṇā (MA.101./IV,10.) nigaṇṭhānaṁ vādaṁ anuppattā taṁ vādaṁ sosentā milāpentā dukkaṭakammakārinoti-ādayo dasa gārayhaṭṭhānā āgacchanti.  
 9. Saṅgatibhāvahetūti niyatibhāvakāraṇā.  Pāpasaṅgatikāti pāpaniyatino.  Abhijātihetūti chaḷabhijātihetu.  
 10. Evaṁ (CS:pg.4.7) nigaṇṭhānaṁ upakkamassa aphalataṁ dassetvā idāni niyyānikasāsane upakkamassa vīriyassa ca saphalataṁ dassetuṁ kathañca, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha anaddhabhūtanti anadhibhūtaṁ.  Dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccati, na taṁ addhabhāveti nābhibhavatīti attho.  Tampi nānappakārāya dukkarakārikāya payojento dukkhena addhabhāveti nāma.  Ye pana sāsane pabbajitvā āraññakā vā honti rukkhamūlikādayo vā, te dukkhena na addhabhāventi nāma.  Niyyānikasāsanasmiñhi vīriyaṁ sammāvāyāmo nāma hoti.  
 Thero panāha-- yo issarakule nibbatto sattavassiko hutvā alaṅkatappaṭiyatto pitu-aṅke nisinno ghare bhattakiccaṁ katvā nisinnena bhikkhusaṅghena anumodanāya kariyamānāya tisso sampattiyo dassetvā saccesu pakāsitesu arahattaṁ pāpuṇāti, mātāpitūhi vā “pabbajissasi tātā”ti vutto “Āma pabbajissāmī”ti (MA.101./IV,11.) vatvā nhāpetvā alaṅkaritvā vihāraṁ nīto tacapañcakaṁ uggaṇhitvā nisinno kesesu ohāriyamānesu khuraggeyeva arahattaṁ pāpuṇāti, navapabbajito vā pana manosilātelamakkhitena sīsena punadivase mātāpitūhi pesitaṁ kājabhattaṁ bhuñjitvā vihāre nisinnova arahattaṁ pāpuṇāti, ayaṁ na dukkhena attānaṁ addhabhāveti nāma.  Ayaṁ pana ukkaṭṭhasakkāro.  Yo dāsikucchiyaṁ nibbatto antamaso rajatamuddikampi piḷandhitvā gorakapiyaṅgumattenāpi sarīraṁ vilimpetvā “pabbājetha nan”ti nīto khuragge vā punadivase vā arahattaṁ pāpuṇāti, ayampi na anaddhabhūtaṁ attānaṁ dukkhena addhabhāveti nāma.  
 Dhammikaṁ sukhaṁ nāma saṅghato vā gaṇato vā uppannaṁ catupaccayasukhaṁ.  Anadhimucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito.  Dhammikañhi sukhaṁ na pariccajāmīti na tattha gedho kātabbo.  Saṅghato hi uppannaṁ salākabhattaṁ vā vassāvāsikaṁ vā “idamatthaṁ etan”ti paricchinditvā saṅghamajjhe bhikkhūnaṁ antare paribhuñjanto pattantare padumaṁ viya sīlasamādhivipassanāmaggaphalehi vaḍḍhati.  Imassāti paccuppannānaṁ pañcannaṁ khandhānaṁ mūlabhūtassa.  Dukkhanidānassāti taṇhāya.  Sā hi pañcakkhandhadukkhassa nidānaṁ.  Saṅkhāraṁ padahatoti sampayogavīriyaṁ (CS:pg.4.8) karontassa.  (MA.101./IV,12.) Virāgo hotīti maggena virāgo hoti.  Idaṁ vuttaṁ hoti “saṅkhārapadhānena me imassa dukkhanidānassa virāgo hotī”ti evaṁ pajānātīti iminā sukhāpaṭipadā khippābhiññā kathitā.  Dutiyavārena tassa sampayogavīriyassa majjhattatākāro kathito.  So yassa hi khvāssāti ettha ayaṁ saṅkhepattho-- so puggalo yassa dukkhanidānassa saṅkhārapadhānena virāgo hoti, saṅkhāraṁ tattha padahati, maggapadhānena padahati.  Yassa pana dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṁ bhāventassa virāgo hoti, upekkhaṁ tattha bhāveti, maggabhāvanāya bhāveti.  Tassāti tassa puggalassa.
 11. Paṭibaddhacittoti chandarāgena baddhacitto.  Tibbacchandoti bahalacchando.  Tibbāpekkhoti bahalapatthano.  Santiṭṭhantinti ekato tiṭṭhantiṁ.  Sañjagghantinti mahāhasitaṁ hasamānaṁ.  Saṁhasantinti sitaṁ kurumānaṁ.  
 Evameva kho, bhikkhaveti ettha idaṁ opammavibhāvanaṁ-- eko hi puriso ekissā itthiyā sāratto ghāsacchādanamālālaṅkārādīni datvā ghare vāseti.  Sā taṁ aticaritvā aññaṁ sevati.  So “nūna ahaṁ assā anurūpaṁ sakkāraṁ na karomī”ti sakkāraṁ vaḍḍhesi.  Sā bhiyyosomattāya aticaratiyeva.  So-- “Ayaṁ sakkariyamānāpi aticarateva, ghare me vasamānā anatthampi kareyya, nīharāmi nan”ti parisamajjhe alaṁvacanīyaṁ katvā “mā puna gehaṁ pāvisī”ti vissajjesi.  Sā (MA.101./IV,13.) kenaci upāyena tena saddhiṁ santhavaṁ kātuṁ asakkontī naṭanaccakādīhi saddhiṁ vicarati.  Tassa purisassa taṁ disvā neva uppajjati domanassaṁ, somanassaṁ pana uppajjati.  
 Tattha purisassa itthiyā sārattakālo viya imassa bhikkhuno attabhāve ālayo.  Ghāsacchādanādīni datvā ghare vasāpanakālo viya attabhāvassa paṭijagganakālo.  Tassā aticaraṇakālo viya jaggiyamānasseva attabhāvassa pittapakopādīnaṁ vasena sābādhatā.  “Attano anurūpaṁ sakkāraṁ alabhantī aticaratī”ti sallakkhetvā sakkāravaḍḍhanaṁ viya “bhesajjaṁ alabhanto evaṁ hotī”ti sallakkhetvā (CS:pg.4.9) bhesajjakaraṇakālo.  Sakkāre vaḍḍhitepi puna aticaraṇaṁ viya pittādīsu ekassa bhesajje kariyamāne sesānaṁ pakopavasena puna sābādhatā.  Parisamajjhe alaṁvacanīyaṁ katvā gehā nikkaḍḍhanaṁ viya “idāni te nāhaṁ dāso na kammakaro, anamatagge saṁsāre taṁyeva upaṭṭhahanto vicariṁ, ko me tayā attho, chijja vā bhijja vā”ti tasmiṁ anapekkhataṁ āpajjitvā vīriyaṁ thiraṁ katvā maggena kilesasamugghātanaṁ.  Naṭanaccakādīhi naccamānaṁ vicarantiṁ disvā yathā tassa purisassa domanassaṁ na uppajjati, somanassameva uppajjati, evameva imassa bhikkhuno arahattaṁ pattassa pittapakopādīnaṁ vasena ābādhikaṁ attabhāvaṁ disvā domanassaṁ na uppajjati, “muccissāmi vata khandhaparihāradukkhato”ti somanassameva uppajjatīti.  Ayaṁ pana upamā “paṭibaddhacittassa domanassaṁ uppajjati, appaṭibaddhacittassa natthetanti (MA.101./IV,14.) ñatvā itthiyā chandarāgaṁ pajahati, evamayaṁ bhikkhu saṅkhāraṁ vā padahantassa upekkhaṁ vā bhāventassa dukkhanidānaṁ pahīyati, no aññathāti ñatvā tadubhayaṁ sampādento dukkhanidānaṁ pajahatī”ti etamatthaṁ vibhāvetuṁ āgatāti veditabbā.  
 12. Yathā sukhaṁ kho me viharatoti yena sukhena viharituṁ icchāmi tena, me viharato.  Padahatoti pesentassa.  Ettha ca yassa sukhā paṭipadā asappāyā, sukhumacīvarāni dhārentassa pāsādike senāsane vasantassa cittaṁ vikkhipati, dukkhā paṭipadā sappāyā, chinnabhinnāni thūlacīvarāni dhārentassa susānarukkhamūlādīsu vasantassa cittaṁ ekaggaṁ hoti, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ, usukāro viya hi jātijarāmaraṇabhīto yogī daṭṭhabbo, vaṅkakuṭilajimhatejanaṁ viya vaṅkakuṭilajimhacittaṁ, dve alātā viya kāyikacetasikavīriyaṁ, tejanaṁ ujuṁ karontassa kañjikatelaṁ viya saddhā, namanadaṇḍako viya lokuttaramaggo, ussukārassa vaṅkakuṭilajimhatejanaṁ kañjikatelena sinehetvā alātesu tāpetvā namanadaṇḍakena ujukaraṇaṁ viya imassa bhikkhuno vaṅkakuṭilajimhacittaṁ saddhāya sinehetvā kāyikacetasikavīriyena tāpetvā (CS:pg.4.10) lokuttaramaggena ujukaraṇaṁ, usukārasseva evaṁ ujukatena tejanena sapattaṁ vijjhitvā sampatti-anubhavanaṁ viya imassa yogino tathā (MA.101./IV,15.) ujukatena cittena kilesagaṇaṁ vijjhitvā pāsādike senāsane nirodhavaratalagatassa phalasamāpattisukhānubhavanaṁ daṭṭhabbaṁ.  Idha Tathāgato sukhāpaṭipadākhippābhiññabhikkhuno, dukkhāpaṭipadādandhābhiññabhikkhuno ca paṭipattiyo kathitā, itaresaṁ dvinnaṁ na kathitā, tā kathetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Imāsu vā dvīsu kathitāsu itarāpi kathitāva honti, āgamanīyapaṭipadā pana na kathitā, taṁ kathetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Sahāgamanīyāpi vā paṭipadā kathitāva, adassitaṁ pana ekaṁ Buddhuppādaṁ dassetvā ekassa kulaputtassa nikkhamanadesanaṁ arahattena vinivaṭṭessāmīti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.102.)2.Pañcattayasuttavaṇṇanā 

 21. Evaṁ me sutanti Pañcattayasuttaṁ.  Tattha eketi ekacce.  Samaṇabrāhmaṇāti paribbajupagatabhāvena samaṇā jātiyā brāhmaṇā, lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṁ sammatā.  Aparantaṁ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti aparantakappikā.  Aparantakappo vā etesaṁ atthītipi aparantakappikā.  (MA.102./IV,16.) Ettha ca antoti “sakkāyo kho, āvuso, eko anto”ti-ādīsu (a.ni.6.61) viya idha koṭṭhāso adhippeto.  Kappoti taṇhādiṭṭhiyo.  Vuttampi cetaṁ “kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā”ti.  Tasmā taṇhādiṭṭhivasena anāgataṁ khandhakoṭṭhāsaṁ kappetvā ṭhitāti aparantakappikāti evamettha attho daṭṭhabbo.  Tesaṁ evaṁ aparantaṁ kappetvā ṭhitānaṁ punappunaṁ uppajjanavasena aparantameva anugatā diṭṭhīti aparantānudiṭṭhino.  Te evaṁdiṭṭhino taṁ aparantaṁ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṁ diṭṭhigatikaṁ karontā (CS:pg.4.11) anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti.  Anekavihitānīti anekavidhāni.  Adhivuttipadānīti adhivacanapadāni.  Atha vā bhūtamatthaṁ adhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṁ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho.  
 Saññīti saññāsamaṅgī.  Arogoti nicco.  Ittheketi itthaṁ eke, evameketi attho.  Iminā soḷasa saññīvādā kathitā, asaññīti iminā aṭṭha asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīti iminā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, sato vā pana sattassāti iminā satta ucchedavādā.  Tattha satoti vijjamānassa.  Ucchedanti upacchedaṁ.  Vināsanti adassanaṁ.  Vibhavanti bhavavigamaṁ.  Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva.  (MA.102./IV,17.) Diṭṭhadhammanibbānaṁ vāti iminā pañca diṭṭhadhammanibbānavādā kathitā.  Tattha diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdha-attabhāvassetaṁ adhivacanaṁ.  Diṭṭhadhamme nibbānaṁ diṭṭhadhammanibbānaṁ, imasmiṁyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho.  Santaṁ vāti saññīti-ādivasena tīhākārehi santaṁ.  Tīṇi hontīti saññī attāti-ādīni santa-attavasena ekaṁ, itarāni dveti evaṁ tīṇi.  
 22. Rūpiṁ vāti karajarūpena vā kasiṇarūpena vā rūpiṁ.  Tattha lābhī kasiṇarūpaṁ attāti gaṇhāti, takkī ubhopi rūpāni gaṇhātiyeva.  Arūpinti arūpasamāpattinimittaṁ vā, ṭhapetvā saññākkhandhaṁ sesa-arūpadhamme vā attāti paññapentā lābhinopi takkikāpi evaṁ paññapenti.  Tatiyadiṭṭhi pana missakagāhavasena pavattā, catutthā takkagāheneva.  Dutiyacatukke paṭhamadiṭṭhi samāpannakavārena kathitā, dutiyadiṭṭhi asamāpannakavārena, tatiyadiṭṭhi suppamattena vā sarāvamattena vā kasiṇaparikammavasena, catutthadiṭṭhi vipulakasiṇavasena kathitāti veditabbā.  
 Etaṁ vā panekesaṁ upātivattatanti saññītipadena saṅkhepato vuttaṁ saññāsattakaṁ atikkantānanti attho.  Apare aṭṭhakanti vadanti.  Tadubhayaṁ parato āvibhavissati.  Ayaṁ panettha saṅkhepattho-- keci hi etā satta (CS:pg.4.12) vā aṭṭha vā (MA.102./IV,18.) saññā samatikkamituṁ sakkonti, keci pana na sakkonti.  Tattha ye sakkonti, teva gahitā.  Tesaṁ pana ekesaṁ upātivattataṁ atikkamituṁ sakkontānaṁ yathāpi nāma gaṅgaṁ uttiṇṇesu manussesu eko dīghavāpiṁ gantvā tiṭṭheyya, eko tato paraṁ mahāgāmaṁ; evameva eke viññāṇañcāyatanaṁ appamāṇaṁ āneñjanti vatvā tiṭṭhanti, eke ākiñcaññāyatanaṁ.  Tattha viññāṇañcāyatanaṁ tāva dassetuṁ viññāṇakasiṇameketi vuttaṁ.  Parato “ākiñcaññāyatanameke”ti vakkhati.  Tayidanti taṁ idaṁ diṭṭhigatañca diṭṭhipaccayañca diṭṭhārammaṇañca.  Tathāgato abhijānātīti.  Iminā paccayena idaṁ nāma dassanaṁ gahitanti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti.  
 Idāni tadeva vitthārento ye kho te bhontoti-ādimāha.  Yā vā pana etāsaṁ saññānanti yā vā pana etāsaṁ “yadi rūpasaññānan”ti evaṁ vuttasaññānaṁ.  Parisuddhāti nirupakkilesa.  Paramāti uttamā.  Aggāti seṭṭhā.  Anuttariyā akkhāyatīti asadisā kathīyati.  Yadi rūpasaññānanti iminā catasso rūpāvacarasaññā kathitā.  Yadi arūpasaññānanti iminā ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanasaññā.  Itarehi pana dvīhi padehi samāpannakavāro ca asamāpannakavāro ca kathitoti evametā (MA.102./IV,19.) koṭṭhāsato aṭṭha, atthato pana satta saññā honti.  Samāpannakavāro hi purimāhi chahisaṅgahitoyeva.  Tayidaṁ saṅkhatanti taṁ idaṁ sabbampi saññāgataṁ saddhiṁ diṭṭhigatena saṅkhataṁ paccayehi samāgantvā kataṁ.  Oḷārikanti saṅkhatattāva oḷārikaṁ.  Atthi kho pana saṅkhārānaṁ nirodhoti etesaṁ pana saṅkhatanti vuttānaṁ saṅkhārānaṁ nirodhasaṅkhātaṁ nibbānaṁ nāma atthi.  Atthetanti iti viditvāti taṁ kho pana nibbānaṁ “Atthi etan”ti evaṁ jānitvā.  Tassa nissaraṇadassāvīti tassa saṅkhatassa nissaraṇadassī nibbānadassī.  Tathāgato tadupātivattoti taṁ saṅkhataṁ atikkanto samatikkantoti attho.  
 23. Tatrāti tesu aṭṭhasu asaññīvādesu.  Rūpiṁ vāti-ādīni saññīvāde vuttanayeneva veditabbāni.  Ayañca yasmā asaññīvādo, tasmā idha dutiyacatukkaṁ na vuttaṁ.  Paṭikkosantīti paṭibāhanti paṭisedhenti.  Saññā (CS:pg.4.13) rogoti-ādīsu ābādhaṭṭhena rogo, sadosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṁ.  Āgatiṁ vā gatiṁ vāti-ādīsu paṭisandhivasena āgatiṁ, cutivasena gatiṁ, cavanavasena cutiṁ, upapajjanavasena upapattiṁ, punappunaṁ uppajjitvā aparāparaṁ vaḍḍhanavasena vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ.  (MA.102./IV,20.) Kāmañca catuvokārabhave rūpaṁ vināpi viññāṇassa pavatti atthi, sese pana tayo khandhe vinā natthi.  Ayaṁ pana pañho pañcavokārabhavavasena kathito.  Pañcavokāre hi ettake khandhe vinā viññāṇassa pavatti nāma natthi.  Vitaṇḍavādī panettha “Aññatra rūpāti-ādivacanato arūpabhavepi rūpaṁ, asaññābhave ca viññāṇaṁ atthi, tathā nirodhasamāpannassā”ti vadati.  So vattabbo-- byañjanacchāyāya ce atthaṁ paṭibāhasi, āgatiṁ vāti-ādivacanato taṁ viññāṇaṁ pakkhidvipadacatuppadā viya uppatitvāpi gacchati, padasāpi gacchati, govisāṇavalli-ādīni viya ca vaḍḍhatīti āpajjati.  Ye ca Bhagavatā anekasatesu suttesu tayo bhavā vuttā, te arūpabhavassa abhāvā dveva āpajjanti.  Tasmā mā evaṁ avaca, yathā vuttamatthaṁ dhārehīti.  
 24. Tatrāti aṭṭhasu nevasaññīnāsaññīvādesu bhummaṁ.  Idhāpi rūpiṁ vāti-ādīni vuttanayeneva veditabbāni.  Asaññā sammohoti nissaññabhāvo nāmesa sammohaṭṭhānaṁ.  Yo hi kiñci na jānāti, taṁ asaññī esoti vadanti.  Diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattenāti diṭṭhaviññātabbamattena sutaviññātabbamattena mutaviññātabbamattena.  Ettha ca vijānātīti viññātabbaṁ, diṭṭhasutamutaviññātabbamattena pañcadvārikasaññāpavattimattenāti ayañhi ettha attho.  Saṅkhāramattenāti oḷārikasaṅkhārapavattimattenāti attho.  (MA.102./IV,21.) Etassa āyatanassāti etassa nevasaññānāsaññāyatanassa Upasampadanti paṭilābhaṁ.  Byasanaṁ hetanti vināso hesa, vuṭṭhānaṁ hetanti attho.  Pañcadvārikasaññāpavattañhi oḷārikasaṅkhārapavattaṁ vā appavattaṁ katvā taṁ samāpajjitabbaṁ.  Tassa pana pavattena tato vuṭṭhānaṁ hotīti dasseti.  Saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyatīti oḷārikasaṅkhārapavattiyā pattabbanti na akkhāyati.  Saṅkhārāvasesasamāpattipattabbanti saṅkhārānaṁyeva avasesā bhāvanāvasena sabbasukhumabhāvaṁ pattā saṅkhārā, tesaṁ pavattiyā etaṁ pattabbanti attho.  Evarūpesu hi saṅkhāresu pavattesu etaṁ (CS:pg.4.14) pattabbaṁ nāma hoti.  Tayidanti taṁ idaṁ etaṁ sukhumampi samānaṁ saṅkhataṁ saṅkhatattā ca oḷārikaṁ.  
 25. Tatrāti sattasu ucchedavādesu bhummaṁ.  Uddhaṁ saranti uddhaṁ vuccati anāgatasaṁsāravādo, anāgataṁ saṁsāravādaṁ sarantīti attho.  Āsattiṁyeva abhivadanti lagganakaṁyeva vadanti.  “Āsattan”tipi pāṭho, taṇhaṁyeva vadantīti attho.  Iti pecca bhavissāmāti evaṁ pecca bhavissāma.  Khattiyā bhavissāma, brāhmaṇā bhavissāmāti evamettha nayo netabbo.  (MA.102./IV,22.) Vāṇijūpamā maññeti vāṇijūpamā viya vāṇijapaṭibhāgā vāṇijasadisā mayhaṁ upaṭṭhahanti.  Sakkāyabhayāti sakkāyassa bhayā.  Te hi yatheva “cattāro kho, mahārāja, abhayassa bhāyanti.  Katame cattāro?  Gaṇḍuppādo kho, mahārāja, bhayā pathaviṁ na khādati ‘mā pathavī khiyī’ti, konto kho, mahārāja, ekapādena tiṭṭhati ‘mā pathavī osīdī’ti, kikī kho, mahārāja, uttānā seti ‘mā ambhā undriyī’ti, brāhmaṇadhammiko kho, mahārāja, brahmacariyaṁ na carati ‘mā loko ucchijjī’ti ime cattāro abhayassa bhāyanti, evaṁ sakkāyassa bhāyanti”.  Sakkāyaparijegucchāti tameva tebhūmakasaṅkhātaṁ sakkāyaṁ parijigucchamānā.  Sā gaddulabaddhoti daṇḍake rajjuṁ pavesetvā baddhasunakho.  Evamevimeti ettha daḷhatthambho viya khīlo viya ca tebhūmakadhammasaṅkhāto sakkāyo daṭṭhabbo, sā viya diṭṭhigatiko, daṇḍako viya diṭṭhi, rajju viya taṇhā, gaddulena bandhitvā thambhe vā khīle vā upanibaddhasunakhassa attano dhammatāya chinditvā gantuṁ asamatthassa anuparidhāvanaṁ viya diṭṭhigatikassa diṭṭhidaṇḍake pavesitāya taṇhārajjuyā bandhitvā sakkāye upanibaddhassa anuparidhāvanaṁ veditabbaṁ.  
 26. Imāneva pañcāyatanānīti imāneva pañca kāraṇāni.  Iti mātikaṁ ṭhapentenapi pañceva ṭhapitāni, nigamentenapi pañceva nigamitāni, bhājentena pana cattāri (MA.102./IV,23.) bhājitāni.  Diṭṭhadhammanibbānaṁ kuhiṁ paviṭṭhanti.  Ekattanānattavasena dvīsu padesu paviṭṭhanti veditabbaṁ.  
 27. Evañca catucattālīsa aparantakappike dassetvā idāni aṭṭhārasa pubbantakappike dassetuṁ santi, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha atītakoṭṭhāsasaṅkhātaṁ pubbantaṁ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā.  Pubbantakappo (CS:pg.4.15) vā etesaṁ atthīti pubbantakappikā.  Evaṁ sesampi pubbe vuttappakāraṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.  Sassato attā ca loko cāti rūpādīsu aññataraṁ attāti ca lokoti ca gahetvā sassato amaro nicco dhuvoti abhivadanti.  Yathāha “rūpaṁ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī”ti vitthāro.  Asassatādīsupi eseva nayo.  Ettha ca paṭhamavādena cattāro sassatavādā vuttā, dutiyavādena satta ucchedavādā.  
 Nanu cete heṭṭhā āgatā, idha kasmā puna gahitāti.  Heṭṭhā tattha tattha mato tattha tattheva ucchijjatīti dassanatthaṁ āgatā.  Idha pana pubbenivāsalābhī diṭṭhigatiko atītaṁ passati, na anāgataṁ, tassa evaṁ hoti “pubbantato āgato attā idheva ucchijjati, ito paraṁ na gacchatī”ti imassatthassa dassanatthaṁ gahitā.  Tatiyavādena cattāro ekaccasassatavādā vuttā, catutthavādena cattāro amarāvikkhepikā vuttā.  Antavāti sapariyanto paricchinno parivaṭumo.  (MA.102./IV,24.) Avaḍḍhitakasiṇassa taṁ kasiṇaṁ attāti ca lokoti ca gahetvā evaṁ hoti.  Dutiyavādo vaḍḍhitakasiṇassa vasena vutto, tatiyavādo tiriyaṁ vaḍḍhetvā uddhamadho avaḍḍhitakasiṇassa, catutthavādo takkivasena vutto.  Anantaracatukkaṁ heṭṭhā vuttanayameva.  
 Ekantasukhīti nirantarasukhī.  Ayaṁ diṭṭhi lābhījātissaratakkīnaṁ vasena uppajjati.  Lābhino hi pubbenivāsañāṇena khattiyādikule ekantasukhameva attano jātiṁ anussarantassa evaṁ diṭṭhi uppajjati.  Tathā jātissarassa paccuppannaṁ sukhamanubhavato atītāsu sattasu jātīsu tādisameva attabhāvaṁ anussarantassa.  Takkissa pana idha sukhasamaṅgino “Atītepāhaṁ evameva ahosin”ti takkeneva uppajjati.  
 Ekantadukkhīti ayaṁ diṭṭhi lābhino nuppajjati.  So hi ekanteneva idha jhānasukhena sukhī hoti.  Idha dukkhena phuṭṭhassa pana jātissarassa takkisseva ca sā uppajjati.  Tatiyā idha vokiṇṇasukhadukkhānaṁ sabbesampi tesaṁ uppajjati, tathā catutthā diṭṭhi.  Lābhino hi idāni catutthajjhānavasena adukkhamasukhassa, pubbe catutthajjhānikameva brahmalokaṁ anussarantassa (CS:pg.4.16) Jātissarassāpi paccuppanne majjhattassa, anussarantassāpi majjhattabhūtaṭṭhānameva anussarantassa, takkinopi paccuppanne majjhattassa, atītepi evaṁ bhavissatīti takkeneva gaṇhantassa esā diṭṭhi uppajjati.  Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā (MA.102./IV,25.) dve adhicca-samuppannikāti aṭṭhārasapi pubbantakappikā kathitā honti.  
 28. Idāni diṭṭhuddhāraṁ uddharanto tatra, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha paccattaṁyeva ñāṇanti paccakkhañāṇaṁ.  Parisuddhanti nirupakkilesaṁ.  Pariyodātanti pabhassaraṁ.  Sabbapadehi vipassanāñāṇaṁyeva kathitaṁ.  Saddhādayo hi pañca dhammā bāhirasamayasmimpi honti, vipassanāñāṇaṁ sāsanasmiṁyeva.  Tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodapentīti mayamidaṁ jānāmāti evaṁ tattha ñāṇakoṭṭhāsaṁ otārentiyeva.  Upādānamakkhāyatīti na taṁ ñāṇaṁ, micchādassanaṁ nāmetaṁ, tasmā tadapi tesaṁ bhavantānaṁ diṭṭhupādānaṁ akkhāyatīti attho.  Athāpi taṁ jānanamattalakkhaṇattā ñāṇabhāgamattameva, tathāpi tassa dassanassa anupātivattanato upādānapaccayato ca upādānameva.  Tadupātivattoti taṁ diṭṭhiṁ atikkanto.  Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhipi diṭṭhiyo kathitā honti.  Brahmajāle pana kathite idaṁ suttaṁ akathitameva hoti.  Kasmā?  Idha tato atirekāya sakkāyadiṭṭhiyā āgatattā.  Imasmiṁ pana kathite brahmajālaṁ kathitameva hoti.  
 30. Idāni imā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uppajjamānā sakkāyadiṭṭhipamukheneva uppajjantīti dassetuṁ idha, bhikkhave, ekaccoti-ādimāha.  (MA.102./IV,26.) Tattha paṭinissaggāti pariccāgena.  Kāmasaṁyojanānaṁ anadhiṭṭhānāti pañcakāmaguṇataṇhānaṁ nissaṭṭhattā.  Pavivekaṁ pītinti sappītikajjhānadvayapītiṁ.  Nirujjhatīti jhānanirodhena nirujjhati.  Samāpattito pana vuṭṭhitassa niruddhā nāma hoti.  Yatheva (CS:pg.4.17) hi “Adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṁ sukhaṁ, nirāmisasukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā”ti ettha na ayamattho hoti-- catutthajjhānanirodhā tatiyajjhānaṁ upasampajja viharatīti.  Ayaṁ panettha attho-- catutthajjhānā vuṭṭhāya tatiyaṁ jhānaṁ samāpajjati, tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṁ jhānaṁ samāpajjatīti, evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ.  Uppajjati domanassanti hīnajjhānapariyādānakadomanassaṁ.  Samāpattito vuṭṭhitacittassa pana kammanīyabhāvo kathito.
 Pavivekā pītīti sā eva jhānadvayapīti.  Yaṁ chāyā jahatīti yaṁ ṭhānaṁ chāyā jahati.  Kiṁ vuttaṁ hoti?  Yasmiṁ ṭhāne chāyā atthi, tasmiṁ ātapo natthi.  Yasmiṁ ātapo atthi, tasmiṁ chāyā natthīti.  
 31. Nirāmisaṁ sukhanti tatiyajjhānasukhaṁ.
 32. Adukkhamasukhanti catutthajjhānavedanaṁ.  
 33. Anupādānohamasmīti niggahaṇo ahamasmi.  Nibbānasappāyanti nibbānassa sappāyaṁ upakārabhūtaṁ (MA.102./IV,27.) Nanu ca maggadassanaṁ nāma sabbattha nikantiyā sukkhāpitāya uppajjati, kathametaṁ nibbānassa upakārapaṭipadā nāma jātanti, sabbattha anupādiyanavasena aggaṇhanavasena upakārapaṭipadā nāma jātaṁ.  Abhivadatīti abhimānena upavadati.  Pubbantānudiṭṭhinti aṭṭhārasavidhampi pubbantānudiṭṭhiṁ.  Aparantānudiṭṭhinti catucattārīsavidhampi aparantānudiṭṭhiṁ.  Upādānamakkhāyatīti ahamasmīti gahaṇassa sakkāyadiṭṭhipariyāpannattā diṭṭhupādānaṁ akkhāyati.
 Santivarapadanti vūpasantakilesattā santaṁ uttamapadaṁ.  Channaṁ phassāyatanānanti Bhagavatā “yattha cakkhu ca nirujjhati rūpasaññā ca nirujjhati so āyatano veditabbo”ti ettha dvinnaṁ āyatanānaṁ paṭikkhepena nibbānaṁ dassitaṁ.  
 	“Yattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati; 
 	Ato sarā nivattanti, ettha vaṭṭaṁ na vattati.  
 	Ettha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhatī”ti.  (saṁ.ni.1.27)-- 
 Ettha pana saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṁ dassitaṁ.  
 	(MA.102./IV,28.) “Kattha (CS:pg.4.18) āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati.  
 	Kattha dīghañca rassañca, aṇuṁ thūlaṁ subhāsubhaṁ.  
 	Kattha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhatī”ti.  (dī.ni.1.498).
 Tatra veyyākaraṇaṁ bhavati-- 
 	“Viññāṇaṁ anidassanaṁ, anantaṁ sabbato pabhan”ti-- 
 Ettha saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṁ dassitaṁ.  Imasmiṁ pana Sutte cha-āyatanapaṭikkhepena dassitaṁ.  Aññattha ca anupādāvimokkhoti nibbānameva dassitaṁ, idha pana arahattaphalasamāpatti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Pañcattayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.103.)3.Kintisuttavaṇṇanā 

 34. Evaṁ me sutanti Kintisuttaṁ.  Tattha pisinārāyanti evaṁnāmake maṇḍalapadese.  Baliharaṇeti tasmiṁ vanasaṇḍe bhūtānaṁ baliṁ āharanti, tasmā so baliharaṇanti vutto.  Cīvarahetūti cīvarakāraṇā, cīvaraṁ paccāsīsamānoti attho.  Itibhavābhavahetūti evaṁ imaṁ desanāmayaṁ puññakiriyavatthuṁ nissāya tasmiṁ tasmiṁ bhave sukhaṁ vedissāmīti dhammaṁ desetīti kiṁ tumhākaṁ evaṁ hotīti attho.  
 35. Cattāro satipaṭṭhānāti-ādayo sattatiṁsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarāva kathitā.  (MA.103./IV,29.) Tatthāti tesu sattatiṁsāya dhammesu.  Siyaṁsūti bhaveyyuṁ.  Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme, imesu sattatiṁsabodhipakkhiyadhammesūti attho.  Tatra ceti idampi bodhipakkhiyadhammesveva bhummaṁ.  Atthato ceva nānaṁ byañjanato cāti ettha “kāyova satipaṭṭhānaṁ vedanāva satipaṭṭhānan”ti vutte atthato nānaṁ hoti (CS:pg.4.19) “satipaṭṭhānā”ti vutte pana byañjanato nānaṁ nāma hoti.  Tadamināpīti taṁ tumhe imināpi kāraṇena jānāthāti atthañca byañjanañca samānetvā athassa ca aññathā gahitabhāvo byañjanassa ca micchā ropitabhāvo dassetabbo.  Yo dhammo yo vinayoti ettha atthañca byañjanañca viññāpanakāraṇameva dhammo ca vinayo ca.
 37. Atthato hi kho sametīti satiyeva satipaṭṭhānanti gahitā.  Byañjanato nānanti kevalaṁ byañjanameva satipaṭṭhānoti vā satipaṭṭhānāti vā micchā ropetha.  Appamattakaṁ khoti suttantaṁ patvā byañjanaṁ appamattakaṁ nāma hoti.  Parittamattaṁ dhanitaṁ katvā ropitepi hi nibbutiṁ pattuṁ sakkā hoti.  
 Tatridaṁ vatthu-- vijayārāmavihāravāsī kireko Khīṇāsavatthero dvinnaṁ bhikkhūnaṁ suttaṁ āharitvā kammaṭṭhānaṁ kathento-- “Samuddho samuddhoti, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsatī”ti dhanitaṁ katvā āha.  Eko bhikkhu “Samuddho nāma, bhante”ti (MA.103./IV,30.) āha.  Āvuso, samuddhoti vuttepi samuddoti vuttepi mayaṁ loṇasāgarameva jānāma, tumhe pana no atthagavesakā, byañjanagavesakā, gacchatha mahāvihāre paguṇabyañjanānaṁ bhikkhūnaṁ santike byañjanaṁ sodhāpethāti kammaṭṭhānaṁ akathetvāva uṭṭhāpesi.  So aparabhāge mahāvihāre bheriṁ paharāpetvā bhikkhusaṅghassa catūsu maggesu pañhaṁ kathetvāva parinibbuto.  Evaṁ suttantaṁ patvā byañjanaṁ appamattakaṁ nāma hoti.  
 Vinayaṁ pana patvā no appamattakaṁ.  Sāmaṇerapabbajjāpi hi ubhatosuddhito vaṭṭati, upasampadādikammānipi sithilādīnaṁ dhanitādikaraṇamatteneva kuppanti.  Idha pana suttantabyañjanaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 38. Atha catutthavāre vivādo kasmā?  Saññāya vivādo.  “Ahaṁ satimeva satipaṭṭhānaṁ vadāmi, ayaṁ ‘kāyo satipaṭṭhānan’ti vadatī”ti hi nesaṁ saññā hoti.  Byañjanepi eseva nayo.  
 39. Na (CS:pg.4.20) codanāya taritabbanti na codanatthāya vegāyitabbaṁ.  Ekacco hi puggalo “Nalāṭe te sāsapamattā piḷakā”ti vutto “mayhaṁ nalāṭe sāsapamattaṁ piḷakaṁ passasi, attano nalāṭe tālapakkamattaṁ mahāgaṇḍaṁ na passasī”ti vadati.  Tasmā puggalo upaparikkhitabbo.  Adaḷhadiṭṭhīti anādānadiṭṭhī suṁsumāraṁ hadaye pakkhipanto viya daḷhaṁ na gaṇhāti.  
 Upaghātoti caṇḍabhāvena vaṇaghaṭṭitassa viya dukkhuppatti.  (MA.103./IV,31.) Suppaṭinissaggīti-- “Kiṁ nāma ahaṁ āpanno, kadā āpanno”ti vā “tvaṁ āpanno, tava upajjhāyo āpanno”ti vā ekaṁ dve vāre vatvāpi “Asukaṁ nāma asukadivase nāma, bhante, āpannattha, saṇikaṁ anussarathā”ti saritvā tāvadeva vissajjeti.  Vihesāti bahuṁ atthañca kāraṇañca āharantassa kāyacittakilamatho.  Sakkomīti evarūpo hi puggalo okāsaṁ kāretvā-- “Āpattiṁ āpannattha, bhante”ti vutto-- “Kadā kismiṁ vatthusmin”ti vatvā “asukadivase asukasmiṁ vatthusmin”ti vutte “na sarāmi, āvuso”ti vadati, tato “saṇikaṁ, bhante, sarathā”ti bahuṁ vatvā sārito saritvā vissajjeti.  Tenāha “sakkomī”ti.  Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.  
 Upekkhā nātimaññitabbāti upekkhā na atikkamitabbā, kattabbā janetabbāti attho.  Yo hi evarūpaṁ puggalaṁ ṭhitakaṁyeva passāvaṁ karontaṁ disvāpi “nanu, āvuso, nisīditabban”ti vadati, so upekkhaṁ atimaññati nāma.  
 40. Vacīsaṁhāroti vacanasañcāro.  Imehi kathitaṁ amūsaṁ antaraṁ paveseyya, tumhe imehi idañcidañca vuttāti amūhi kathitaṁ imesaṁ antaraṁ paveseyyāti attho.  Diṭṭhipaḷāsoti-ādīhi cittassa anārādhaniyabhāvo kathito.  Taṁ jānamāno samāno garaheyyāti taṁ Satthā jānamāno samāno nindeyya amheti.  (MA.103./IV,32.) Etaṁ panāvuso, dhammanti etaṁ kalahabhaṇḍanadhammaṁ.  
 Tañceti (CS:pg.4.21) taṁ saññattikārakaṁ bhikkhuṁ.  Evaṁ byākareyyāti mayā ete suddhante patiṭṭhāpitāti avatvā yena kāraṇena saññatti katā, tadeva dassento evaṁ byākareyya.  Tāhaṁ dhammaṁ sutvāti ettha dhammoti sāraṇīyadhammo adhippeto.  Na ceva attānanti-ādīsu “brahmalokappamāṇo hesa aggi uṭṭhāsi, ko etamaññatra mayā nibbāpetuṁ samattho”ti hi vadanto attānaṁ ukkaṁseti nāma.  “Ettakā janā vicaranti, okāso laddhuṁ na sakkā, ekopi ettakamattaṁ nibbāpetuṁ samattho nāma natthī”ti vadamāno paraṁ vambheti nāma.  Tadubhayampesa na karoti.  Dhammo panettha sammāsambuddhassa byākaraṇaṁ, tesaṁ bhikkhūnaṁ saññattikaraṇaṁ anudhammo, tadeva byākaroti nāma.  Na ca koci sahadhammikoti añño cassa koci sahetuko parehi vutto vādo vā anuvādo vā garahitabbabhāvaṁ āgacchanto nāma natthi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kintisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.104.)4.Sāmagāmasuttavaṇṇanā 

 41. Evaṁ me sutanti Sāmagāmasuttaṁ.  Tattha sāmagāmeti sāmākānaṁ ussannattā evaṁladdhanāme gāme.  Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṁ kato.  (MA.104./IV,33.) Dvedhikajātāti dvejjhajātā dvebhāgajātā.  Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṁ pubbabhāgakalaho, taṁ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaddhitaṁ kalaho, “na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsī”ti-ādikaṁ viruddhavacanaṁ vivādo.  Vitudantāti vitujjantā.  Sahitaṁ meti mama vacanaṁ atthasaṁhitaṁ.  Adhiciṇṇaṁ te viparāvattanti yaṁ tava adhiciṇṇaṁ cirakālasevanavasena paguṇaṁ, taṁ mama vādaṁ āgamma nivattaṁ.  Āropito te vādoti tuyhaṁ upari mayā doso āropito.  Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṁ ādāya taṁ taṁ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari (CS:pg.4.22) pariyesamāno cara.  Nibbeṭhehi vāti atha mayā āropitavādato attānaṁ mocehi.  Sace pahosīti sace sakkosi.  Vadhoyevāti maraṇameva.  
 Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu.  (MA.104./IV,34.) Nibbinnarūpāti ukkaṇṭhitasabhāvā, abhivādanādīni na karonti.  Virattarūpāti vigatapemā.  Paṭivānarūpāti tesaṁ nipaccakiriyato nivattasabhāvā.  Yathā tanti yathā ca durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattapaṭivānarūpehi bhavitabbaṁ, tatheva jātāti attho.  Durakkhāteti dukkathite.  Duppavediteti duviññāpite.  Anupasamasaṁvattaniketi rāgādīnaṁ upasamaṁ kātuṁ asamattho.  Bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe.  Ettha hi nāṭaputtova nesaṁ patiṭṭhena thūpo, so pana bhinno mato.  Tena vuttaṁ “bhinnathūpe”ti.  Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite.  
 Nanu cāyaṁ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṁ kālaṁkatoti.  So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi gāthāhi bhāsite Buddhaguṇe sutvā uṇhaṁ lohitaṁ chaḍḍesi.  Atha naṁ aphāsukaṁ gahetvā pāvaṁ agamaṁsu, so tattha kālamakāsi.  Kālaṁ kurumāno ca “mama laddhi aniyyānikā sārarahitā, mayaṁ tāva naṭṭhā, avasesajano mā apāyapūrako ahosi Sace panāhaṁ ‘mama sāsanaṁ aniyyānikan’ti vakkhāmi, na saddahissanti.  Yaṁnūnāhaṁ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṁ, te mamaccayena aññamaññaṁ vivadissanti.  Satthā taṁ vivādaṁ paṭicca ekaṁ dhammakathaṁ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṁ jātissantī”ti.  
 Atha naṁ eko antevāsiko upasaṅkamitvā (MA.104./IV,35.) āha “bhante, tumhe dubbalā, mayhaṁ imasmiṁ dhamme sāraṁ ācikkhatha ācariyappamāṇan”ti.  Āvuso, tvaṁ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsīti.  Aparopi taṁ upasaṅkami, taṁ ucchedaṁ gaṇhāpesi.  Evaṁ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi.  Te tassa sarīrakiccaṁ katvā sannipatitvā aññamaññaṁ pucchiṁsu “kassāvuso, ācariyo sāramācikkhī”ti?  Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha.  Kiṁ ācikkhīti?  Sassatanti.  Aparo taṁ paṭibāhitvā mayhaṁ sāraṁ ācikkhīti āha.  Evaṁ sabbe “mayhaṁ sāraṁ ācikkhi, ahaṁ jeṭṭhako”ti aññamaññaṁ vivādaṁ vaḍḍhetvā akkose (CS:pg.4.23) ceva paribhāse ca hatthapādapahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṁsu, ekacce gihī ahesuṁ.  
 Bhagavato pana dharamānakālepi bhikkhusaṅghe vivādo na uppajji.  Satthā hi tesaṁ vivādakāraṇe uppannamatteyeva sayaṁ vā gantvā te vā bhikkhū pakkosāpetvā khanti mettā paṭisaṅkhā avihiṁsā sāraṇīyadhammesu ekaṁ kāraṇaṁ kathetvā vivādaṁ vūpasameti.  Evaṁ dharamānopi saṅghassa patiṭṭhāva ahosi.  Parinibbāyamānopi avivādakāraṇaṁ katvāva parinibbāyi.  Bhagavatā hi Sutte desitā cattāro mahāpadesā (a.ni.4.180 dī.ni.2.187) yāvajjadivasā bhikkhūnaṁ patiṭṭhā ca avassayo ca.  Tathā khandhake desitā cattāro mahāpadesā (mahāva.305) Sutte vuttāni cattāri pañhabyākaraṇāni (a.ni.4.42) ca.  Tenevāha-- “Yo vo mayā, Ānanda, dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā”ti (dī.ni.2.216).
 (MA.104./IV,36.) 42. Atha kho cundo samaṇuddesoti ayaṁ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko.  Taṁ bhikkhū anupasampannakāle cundo samaṇuddesoti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṁsu.  Tena vuttaṁ-- “Cundo samaṇuddeso”ti.  Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami?  Nāṭaputte kira kālaṁkate Jambudīpe manussā tattha tattha kathaṁ pavattayiṁsu-- “Nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālakiriyāya sāvakānaṁ evarūpo vivādo jāto, samaṇo pana Gotamo Jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭoyeva, kīdiso nu kho samaṇe Gotame parinibbute sāvakānaṁ vivādo bhavissatī”ti.  Thero taṁ kathaṁ sutvā cintesi-- “Imaṁ kathaṁ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, Satthā ca etaṁ atthuppattiṁ katvā ekaṁ desanaṁ kathessatī”ti.  So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā Ānando tenupasaṅkami.  Ujumeva Bhagavato santikaṁ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā Ānando tenupasaṅkamīti attho.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Upajjhāyo me mahāpañño, so imaṁ sāsanaṁ (CS:pg.4.24) satthu ārocessati, atha Satthā tadanurūpaṁ dhammaṁ desessatī”ti.  Kathāpābhatanti kathāmūlaṁ, mūlañhi pābhatanti vuccati.  Yathāha-- 
 	“Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; 
 	Samuṭṭhāpeti attānaṁ, aṇuṁ aggiṁva sandhaman”ti.  (jā.2.1.4).
 Dassanāyāti dassanatthāya.  Kiṁ paniminā Bhagavā na diṭṭhapubboti?  No na diṭṭhapubbo, ayañhi āyasmā divā nava vāre rattiṁ nava vāreti (MA.104./IV,37.) ekāhaṁ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati.  Divasassa pana satakkhattuṁ vā sahassakkhattuṁ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṁ pañhuddhāraṁ gahetvāva gacchati.  So taṁdivasaṁ tena gantukāmo evamāha.  
 Ahitāya dukkhāya devamanussānanti ekasmiṁ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo kathaṁ devamanussānaṁ ahitāya dukkhāya saṁvattati?  Kosambakakkhandhake (mahāva.451) viya hi dvīsu bhikkhūsu vivādaṁ āpannesu tasmiṁ vihāre tesaṁ antevāsikā vivadanti, tesaṁ ovādaṁ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati, tato tesaṁ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṁ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti.  Tattha dhammavādīnaṁ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṁ adhammavādiniyo honti.  Tato tāsaṁ ārakkhadevatānaṁ mittā bhummadevatā bhijjanti.  Evaṁ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti.  Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti, tato yaṁ bahūhi gahitaṁ, taṁ gaṇhanti.  Dhammaṁ vissajjetvā bahutarāva adhammaṁ gaṇhanti.  Te adhammaṁ pūretvā viharantā apāye nibbattanti.  Evaṁ ekasmiṁ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo bahūnaṁ ahitāya dukkhāya hoti.  
 43. Abhiññā desitāti mahābodhimūle nisinnena paccakkhaṁ katvā paveditā.  Patissayamānarūpā viharantīti upanissāya viharanti.  (MA.104./IV,38.) Bhagavato accayenāti etarahi Bhagavantaṁ jeṭṭhakaṁ katvā sagāravā viharanti, tumhākaṁ, bhante, uggatejatāya durāsadatāya vivādaṁ janetuṁ na (CS:pg.4.25) sakkonti, Bhagavato pana accayena vivādaṁ janeyyunti vadati.  Yattha pana taṁ vivādaṁ janeyyuṁ, taṁ dassento ajjhājīve vā adhipātimokkhe vāti āha.  Tattha ajjhājīveti ājīvahetu ājīvakāraṇā-- “bhikkhu uttarimanussadhammaṁ ullapati āpatti pārājikassā”ti-ādinā (pari.287) nayena parivāre paññattāni cha sikkhāpadāni, tāni ṭhapetvā sesāni sabbasikkhāpadāni adhipātimokkhaṁ nāma.  Appamattako so Ānandāti ajjhājīvaṁ adhipātimokkhañca ārabbha uppannavivādo nāma yasmā parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti, tasmā “appamattako”ti vutto.
 Tatrāyaṁ nayo-- idhekacco “na sakkā uttarimanussadhammaṁ anullapantena kiñci laddhun”ti-ādīni cintetvā ājīvahetu uttarimanussadhammaṁ vā ullapati sañcarittaṁ vā āpajjati, yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahāti-ādinā nayena sāmantajappanaṁ vā karoti, agilāno vā attano atthāya paṇītabhojanāni viññāpetvā bhuñjati, bhikkhunī vā pana tāni viññāpetvā pāṭidesanīyaṁ āpajjati, yo koci dukkaṭavatthukaṁ yaṁkiñci sūpodanaviññattimeva vā karoti, aññataraṁ vā pana paṇṇattivītikkamaṁ karonto viharati, tamenaṁ sabrahmacārī evaṁ sañjānanti-- “Kiṁ imassa iminā lābhena laddhena, yo sāsane pabbajitvā micchājīvena jīvikaṁ kappeti, paṇṇattivītikkamaṁ karotī”ti.  Attano dhammatāyapissa evaṁ hoti-- “Kissa mayhaṁ iminā lābhena, yvāhaṁ (MA.104./IV,39.) evaṁ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā micchājīvena jīvikaṁ kappemi, paṇṇattivītikkamaṁ karomī”ti sallakkhetvā tato oramati.  Evaṁ parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti.  Tena Bhagavā “appamattako”ti āha.  
 Magge vā hi, Ānanda, paṭipadāya vāti lokuttaramaggaṁ patvā vivādo nāma sabbaso vūpasammati, natthi adhigatamaggānaṁ vivādo.  Pubbabhāgamaggaṁ pana pubbabhāgapaṭipadañca sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Tatrāyaṁ nayo-- evaṁ bhikkhuṁ manussā lokuttaradhamme sambhāventi.  So saddhivihārikādayo āgantvā vanditvā ṭhite pucchati “Kiṁ āgatatthā”ti.  Manasikātabbakammaṭṭhānaṁ pucchituṁ, bhanteti.  Nisīdatha, khaṇeneva (CS:pg.4.26) arahattaṁ pāpetuṁ samatthakammaṭṭhānakathaṁ ācikkhissāmīti vatvā vadati-- “idha bhikkhu attano vasanaṭṭhānaṁ pavisitvā nisinno mūlakammaṭṭhānaṁ manasi karoti, tassa taṁ manasikaroto obhāso uppajjati.  Ayaṁ paṭhamamaggo nāma.  So dutiyaṁ obhāsañāṇaṁ nibbatteti, dutiyamaggo adhigato hoti, evaṁ tatiyañca catutthañca.  Ettāvatā maggappatto ceva phalappatto ca hotī”ti.  Atha te bhikkhū “Akhīṇāsavo nāma evaṁ kammaṭṭhānaṁ kathetuṁ na sakkoti, addhāyaṁ khīṇāsavo”ti niṭṭhaṁ gacchanti.  
 So aparena samayena kālaṁ karoti.  Samantā bhikkhācāragāmehi manussā āgantvā pucchanti “kenaci, bhante, thero pañhaṁ pucchito”ti.  Upāsakā pubbeva therena pañho kathito amhākanti.  Te pupphamaṇḍapaṁ pupphakūṭāgāraṁ sajjetvā suvaṇṇena akkhipidhānamukhapidhānādiṁ karitvā gandhamālādīhi pūjetvā sattāhaṁ (MA.104./IV,40.) sādhukīḷikaṁ kīḷetvā jhāpetvā aṭṭhīni ādāya cetiyaṁ karonti.  Aññe āgantukā vihāraṁ āgantvā pāde dhovitvā “mahātheraṁ passissāma, kahaṁ, āvuso, mahāthero”ti pucchanti.  Parinibbuto, bhanteti.  Dukkaraṁ, āvuso, therena kataṁ maggaphalāni nibbattentena, pañhaṁ pucchittha, āvusoti.  Bhikkhūnaṁ kammaṭṭhānaṁ kathento iminā niyāmena kathesi, bhanteti.  Na eso, āvuso, maggo, vipassanupakkileso nāmesa, na tumhe jānittha, puthujjano, āvuso, theroti.  Te kalahaṁ karontā uṭṭhahitvā “sakalavihāre bhikkhū ca bhikkhācāragāmesu manussā ca na jānanti, tumheyeva jānātha.  Kataramaggena tumhe āgatā, kiṁ vo vihāradvāre cetiyaṁ na diṭṭhan”ti.  Evaṁvādīnaṁ pana bhikkhūnaṁ sataṁ vā, hotu sahassaṁ vā, yāva taṁ laddhiṁ nappajahanti, saggopi maggopi vāritoyeva.  
 Aparopi tādisova kammaṭṭhānaṁ kathento evaṁ katheti-- citteneva tīsu uddhanesu tīṇi kapallāni āropetvā heṭṭhā aggiṁ katvā citteneva attano dvattiṁsākāraṁ uppāṭetvā kapallesu pakkhipitvā citteneva daṇḍakena parivattetvā parivattetvā bhajjitabbaṁ, yā jhāyamāne chārikā hoti, sā mukhavātena palāsetabbā.  Ettakena dhūtapāpo nāmesa samaṇo hoti.  Sesaṁ purimanayeneva vitthāretabbaṁ.  
 Aparo (CS:pg.4.27) evaṁ katheti-- citteneva mahācāṭiṁ ṭhapetvā matthuṁ yojetvā citteneva attano dvattiṁsākāraṁ uppāṭetvā tattha pakkhipitvā matthuṁ otāretvā manthitabbaṁ.  Mathiyamānaṁ vilīyati, vilīne upari pheṇo uggacchati.  So pheṇo paribhuñjitabbo.  Ettāvatā vo amataṁ paribhuttaṁ nāma (MA.104./IV,41.) bhavissati Ito paraṁ “atha te bhikkhū”ti-ādi sabbaṁ purimanayeneva vitthāretabbaṁ.  
 44. Idāni yo evaṁ vivādo uppajjeyya, tassa mūlaṁ dassento chayimānīti-ādimāha.  Tattha agāravoti gāravavirahito.  Appatissoti appatissayo anīcavutti.  Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṁ na yāti, satthari anupāhane caṅkamante sa-upāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthu dassanaṭṭhāne ubho aṁse pārupati, chattaṁ dhāreti, upāhanaṁ dhāreti, nhānatitthe uccāraṁ vā passāvaṁ vā karoti, parinibbute vā pana cetiyaṁ vandituṁ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṁ sabbaṁ karoti, aññehi ca bhikkhūhi “kasmā evaṁ karosi, na idaṁ vaṭṭati, sammāsabuddhassa nāma lajjituṁ vaṭṭatī”ti vutte “tūṇhī hoti, kiṁ Buddho Buddhoti vadasī”ti bhaṇati, ayaṁ satthari agāravo nāma.  
 Yo pana dhammassavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṁ na gacchati, sakkaccaṁ dhammaṁ na suṇāti, niddāyati vā sallapento vā nisīdati, sakkaccaṁ na gaṇhāti na dhāreti, “Kiṁ dhamme agāravaṁ karosī”ti vutte “tuṇhī hoti, dhammo dhammoti vadasi, kiṁ dhammo nāmā”ti vadati, ayaṁ dhamme agāravo nāma.  
 Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṁ deseti, nisīdati pañhaṁ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati nisīdati, dussapallatthikaṁ vā hatthapallatthikaṁ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṁse pārupati, chattupāhanaṁ dhāreti, “bhikkhusaṅghassa lajjituṁ vaṭṭatī”ti vuttepi “tuṇhī hoti, saṅgho saṅghoti vadasi, kiṁ saṅgho, migasaṅgho ajasaṅgho”ti-ādīni vadati, ayaṁ saṅghe agāravo nāma.  Ekabhikkhusmimpi hi agārave (MA.104./IV,42.) kate saṅghe (CS:pg.4.28) katoyeva hoti.  Tisso sikkhā pana aparipūrayamānova sikkhāya na paripūrakārī nāma.  
 Ajjhattaṁ vāti attani vā attano parisāya vā.  Bāhiddhāti parasmiṁ vā parassa parisāya vā.  
 46. Idāni ayaṁ cha ṭhānāni nissāya uppannavivādo vaḍḍhanto yāni adhikaraṇāni pāpuṇāti, tāni dassetuṁ cattārimānīti-ādimāha.  Tattha vūpasamanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti adhikaraṇāni.  Vivādova adhikaraṇaṁ vivādādhikaraṇaṁ.  Itaresupi eseva nayo.  
 Idāni imānipi cattāri adhikaraṇāni patvā upari vaḍḍhento so vivādo yehi samathehi vūpasammati, tesaṁ dassanatthaṁ satta kho panimeti-ādimāha.  Tattha adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā.  Uppannuppannānanti uppannānaṁ uppannānaṁ.  Adhikaraṇānanti etesaṁ vivādādhikaraṇādīnaṁ catunnaṁ.  Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca.  Sammukhāvinayo dātabbo …pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā.  
 Tatrāyaṁ vinicchayakathā-- adhikaraṇesu tāva (MA.104./IV,43.) dhammoti vā adhammoti vāti aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṁ bhikkhūnaṁ yo vivādo, idaṁ vivādādhikaraṇaṁ nāma.  Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhi-ājīvavipattiyā vā anuvadantānaṁ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṁ anuvādādhikaraṇaṁ nāma.  Mātikāyaṁ āgatā pañca vibhaṅge dveti satta āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṁ nāma.  Yaṁ saṅghassa apalokanādīnaṁ catunnaṁ kammānaṁ karaṇaṁ, idaṁ kiccādhikaraṇaṁ nāma.  
 Tattha vivādādhikaraṇaṁ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca.  Sammukhāvinayeneva sammamānaṁ yasmiṁ vihāre uppannaṁ, tasmiṁyeva vā, aññattha vūpasametuṁ gacchantānaṁ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṁ, tattha saṅghena vā gaṇena vā vūpasametuṁ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṁ sammati.  Evaṁ sammamāne pana (CS:pg.4.29) tasmiṁ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā, vinayasammukhatā, puggalasammukhatā, ayaṁ sammukhāvinayo nāma.  
 Tattha ca kārakasaṅghassa sāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā.  Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā.  Yathā taṁ sametabbaṁ, tatheva samanaṁ vinayasammukhatā.  Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṁ ubhinnaṁ attapaccatthikānaṁ sammukhībhāvo puggalasammukhatā.  Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati.  Evaṁ tāva sammukhāvinayeneva sammati.  
 Sace panevampi na sammati, atha (MA.104./IV,44.) naṁ ubbāhikāya sammatā bhikkhū “na mayaṁ sakkoma vūpasametun”ti saṅghasseva niyyātenti.  Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṁ bhikkhuṁ salākaggāhakaṁ sammannitvā tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṁ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṁ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṁ vūpasantaṁ adhikaraṇaṁ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṁ hoti.  Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva.  Yaṁ pana yebhuyyasikāya kammassa karaṇaṁ, ayaṁ yebhuyyasikā nāma.  Evaṁ vivādādhikaraṇaṁ dvīhi samathehi sammati.  
 Anuvādādhikaraṇaṁ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca.  Sammukhāvinayeneva sammamānaṁ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṁ vacanaṁ sutvā, sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṁ nāmettha āpattīti evaṁ vinicchitaṁ vūpasammati.  Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṁ vuttanayameva.  
 Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṁsitassa sativinayaṁ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṁ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṁ hoti.  Dinne pana sativinaye puna tasmiṁ puggale kassaci anuvādo na ruhati.  
 Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre “saratāyasmā evarūpiṁ āpattin”ti bhikkhūhi vuccamāno -- “ummattakena me, āvuso, etaṁ kataṁ, (MA.104./IV,45.) nāhaṁ taṁ sarāmī”ti bhaṇantopi bhikkhūhi (CS:pg.4.30) codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṁ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṁ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṁ hoti.  Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṁ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.  
 Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenāññaṁ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa-- “sacāyaṁ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṁ labhissati, sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī”ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṁ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassa pāpiyasikāya ca vūpasantaṁ hoti.  Evaṁ anuvādādhikaraṇaṁ catūhi samathehi sammati.  
 Āpattādhikaraṇaṁ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca.  Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi.  Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṁ āpattiṁ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṁ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati.  Tattha sammukhāvinayo tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṁ sammukhatā.  Sesaṁ vuttanayameva.  Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati.  Yaṁ panettha “Ahaṁ, bhante, itthannāmaṁ āpattiṁ apanno”ti ca, āma “passāmī”ti ca paṭiññātāya (MA.104./IV,46.) “āyatiṁ saṁvareyyāsī”ti karaṇaṁ, taṁ paṭiññātakaraṇaṁ nāma.  Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṁ dānaṁ paṭiññātakaraṇaṁ nāma.  
 Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṁ assāmaṇakaṁ ajjhācāraṁ caritvā puna lajjidhamme uppanne “sace mayaṁ imāhi āpattīhi aññamaññaṁ kāressāma, siyāpi taṁ adhikaraṇaṁ kakkhaḷattāya saṁvatteyyā”ti aññamaññaṁ āpattiyā kārāpane dosaṁ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṁ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṁ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati.  Tatra hi yattakā hatthapāsupagatā “na me taṁ khamatī”ti evaṁ diṭṭhāvikammaṁ akatvā “dukkaṭaṁ kammaṁ puna kātabbaṁ kamman”ti na ukkoṭenti, niddampi (CS:pg.4.31) okkantā honti, sabbesampi ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṁyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti.  Evaṁ āpattādhikaraṇaṁ tīhi samathehi sammati.  Kiccādhikaraṇaṁ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva.  
 Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṁ imehi sattahi samathehi sammanti.  Tena vuttaṁ “uppannuppannānaṁ adhikaraṇānaṁ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo …pe… tiṇavatthārako”ti.  Ayamettha vinicchayanayo, vitthāro pana samathakkhandhake (cūḷava.185) āgatoyeva.  Vinicchayopissa samantapāsādikāya vutto.  
 47. Yo panāyaṁ imasmiṁ Sutte --“Idhānanda, bhikkhū vivadantī”ti-ādiko vitthāro vutto, so etena nayena saṅkhepatova vuttoti veditabbo.  Tattha dhammoti-ādīsu suttantapariyāyena tāva (MA.104./IV,47.) dasa kusalakammapathā dhammo, akusalakammapathā adhammo.  Tathā “cattāro satipaṭṭhānā”ti heṭṭhā āgatā sattatiṁsa bodhipakkhiyadhammā, tayo satipaṭṭhānā tayo sammappadhānā tayo iddhipādā cha indriyāni cha balāni aṭṭha bojjhaṅgā navaṅgiko maggo cāti, cattāro upādānā pañca nīvaraṇānīti-ādayo saṅkaliṭṭhadhammā cāti ayaṁ adhammo.  
 Tattha yaṁkiñci ekaṁ adhammakoṭṭhāsaṁ gahetvā “imaṁ adhammaṁ dhammoti karissāma, evaṁ amhākaṁ ācariyakulaṁ niyyānikaṁ bhavissati, mayañca loke pākaṭā bhavissāmā”ti taṁ adhammaṁ “dhammo ayan”ti kathentā dhammoti vivadanti.  Tattheva dhammakoṭṭhāsesu ekaṁ gahetvā “adhammo ayan”ti kathentā adhammoti vivadanti.  
 Vinayapariyāyena pana bhūtena vatthunā codetvā sāretvā yathāpaṭiññāya kātabbakammaṁ dhammo nāma, abhūtena pana vatthunā acodetvā asāretvā apaṭiññāya katabbakammaṁ adhammo nāma.  Tesupi adhammaṁ “dhammo ayan”ti kathentā dhammoti vivadanti, “adhammo ayan”ti kathentā adhammoti vivadanti.  
 Suttantapariyāyena pana rāgavinayo dosavinayo mohavinayo saṁvaro pahānaṁ paṭisaṅkhāti ayaṁ vinayo nāma, rāgādīnaṁ avinayo asaṁvaro (CS:pg.4.32) appahānaṁ appaṭisaṅkhāti ayaṁ avinayo nāma.  Vinayapariyāyena vatthusampatti ñattisampatti anusāvanasampatti sīmasampati parisasampattīti ayaṁ vinayo nāma, vatthuvipatti …pe… parisavipattīti (MA.104./IV,48.) ayaṁ avinayo nāma.  Tesupi yaṁkiñci avinayaṁ “vinayo ayan”ti kathentā vinayoti vivadanti, vinayaṁ avinayoti kathentā avinayoti vivadanti.  
 Dhammanetti samanumajjitabbāti dhammarajju anumajjitabbā ñāṇena ghaṁsitabbā upaparikkhitabbā.  Sā panesā dhammanetti “iti kho vaccha ime dasa dhammā akusalā dasa dhammā kusalā”ti evaṁ Mahāvacchagottasutte (ma.ni.2.194) āgatāti vuttā.  Sā eva vā hotu, yo vā idha dhammoti ca vinayo ca vutto.  Yathā tattha sametīti yathā tāya dhammanettiyā sameti, “dhammo dhammova hoti, adhammo adhammova, vinayo vinayova hoti, avinayo avinayova”.  Tathā tanti evaṁ taṁ adhikaraṇaṁ vūpasametabbaṁ.  Ekaccānaṁ adhikaraṇānanti idha vivādādhikaraṇameva dassitaṁ, sammukhāvinayo pana na kismiñci adhikaraṇe na labbhati.  
 48. Taṁ panetaṁ yasmā dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca, tasmā heṭṭhā mātikāya ṭhapitānukkamena idāni sativinayassa vāre pattepi taṁ avatvā vivādādhikaraṇayeva tāva dutiyasamathaṁ dassento Kathañcānanda, yebhuyyasikāti-ādimāha.  Tattha bahutarāti antamaso dvīhi tīhipi atirekatarā.  Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṁ.  
 49. Idāni heṭṭhā avitthāritaṁ sativinayaṁ ādiṁ katvā vitthāritāvasesasamathe (MA.104./IV,47.) paṭipāṭiyā vitthāretuṁ Kathañcānanda, sativinayoti-ādimāha.  Tattha pārājikasāmantena vāti dve sāmantāni khandhasāmantañca āpattisāmantañca.  Tattha pārājikāpattikkhandho saṅghādisesāpattikkhandho thullaccaya-pācittiya-pāṭidesanīya-dukkaṭa-dubbhāsitāpattikkhandhoti evaṁ purimassa pacchimakhandhaṁ khandhasāmantaṁ nāma hoti.  Paṭhamapārājikassa pana pubbabhāge dukkaṭaṁ, sesānaṁ thullaccayanti idaṁ āpattisāmantaṁ nāma.  Tattha (CS:pg.4.33) khandhasāmante pārājikasāmantaṁ garukāpatti nāma hoti.  Saratāyasmāti saratu āyasmā.  Ekaccānaṁ adhikaraṇānanti idha anuvādādhikaraṇameva dassitaṁ.  
 50. Bhāsitaparikkantanti vācāya bhāsitaṁ kāyena ca parikkantaṁ, parakkamitvā katanti attho.  Ekaccānanti idhāpi anuvādādhikaraṇameva adhippetaṁ.  Paṭiññātakaraṇe “ekaccānan”ti āpattādhikaraṇaṁ dassitaṁ.  
 52. Davāti sahasa.  Ravāti aññaṁ bhaṇitukāmena aññaṁ vuttaṁ.  Evaṁ kho, Ānanda, tassapāpiyasikā hotīti tassapuggalassa pāpussannatā pāpiyasikā hoti.  Iminā kammassa vatthu dassitaṁ.  Evarūpassa hi puggalassa kammaṁ kāttabbaṁ.  Kammena hi adhikaraṇassa vūpasamo hoti, na puggalassa pāpussannatāya.  Idhāpi ca anuvādādhikaraṇameva adhikaraṇanti veditabbaṁ.  
(MA.104./IV,50.) 53. Kathañcānanda tiṇavatthārakoti ettha idaṁ kammaṁ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṁ.  Yathā hi gūthaṁ vā muttaṁ vā ghaṭṭiyamānaṁ duggandhatāya bādhati, tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa so gandho na bādhati, evameva yaṁ adhikaraṇaṁ mūlānumūlaṁ gantvā vūpasamiyamānaṁ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṁvattati, taṁ iminā kammena vūpasantaṁ gūthaṁ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṁ vūpasantaṁ hotīti idaṁ kammaṁ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṁ.  Tassa Idhānanda, bhikkhūnaṁ bhaṇḍanajātānanti-ādivacanena ākāramattameva dassitaṁ, khandhake āgatāyeva panettha kammavācā pamāṇaṁ.  Ṭhapetvā thullavajjaṁ ṭhapetvā gihipaṭisaṁyuttanti.  Ettha pana thullavajjanti thūllavajjaṁ pārājikañceva saṅghādisesañca.  Gihipaṭisaṁyuttanti gihīnaṁ hīnena khuṁsanavambhanadhammikapaṭissavesu āpannā āpatti.  Adhikaraṇānanti idha āpattādhikaraṇameva veditabbaṁ.  Kiccādhikaraṇassa pana vasena idha na kiñci vuttaṁ.  Kiñcāpi na vuttaṁ, sammukhāvinayeneva panassa vūpasamo hotīti veditabbo.  
 54. Chayime (CS:pg.4.34) Ānanda, dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahavasena suttaṁ āraddhaṁ, upari sāraṇīyadhammā āgatā.  Iti yathānusandhināva desanā gatā hoti.  Heṭṭhā Kosambiyasutte (ma.ni.1.498-500) pana sotāpattimaggasammādiṭṭhi kathitā, (MA.104./IV,51.) imasmiṁ Sutte sotāpattiphalasammādiṭṭhi vuttāti veditabbā.  Aṇunti appasāvajjaṁ.  Thūlanti mahāsāvajjaṁ.  Sesamettha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Sāmagāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.105.)5.Sunakkhattasuttavaṇṇanā 

 55. Evaṁ me sutanti Sunakkhattasuttaṁ.  Tattha aññāti arahattaṁ.  Byākatāti khīṇā jātīti-ādīhi catūhi padehi kathitā.  Adhimānenāti appatte pattasaññino, anadhigate adhigatasaññino hutvā adhigataṁ amhehīti mānena byākariṁsu.  
 56. Evañcettha Sunakkhatta Tathāgatassa hotīti Sunakkhatta ettha etesaṁ bhikkhūnaṁ pañhabyākaraṇe-- “idaṁ ṭhānaṁ etesaṁ avibhūtaṁ andhakāraṁ, tenime anadhigate adhigatasaññino, handa nesaṁ visodhetvā pākaṭaṁ katvā dhammaṁ desemī”ti, evañca Tathāgatassa hoti.  Atha ca panidhekacce …pe… tassapi hoti aññathattanti Bhagavā paṭipannakānaṁ dhammaṁ deseti.  Yattha pana icchācāre ṭhitā ekacce moghapurisā honti, tatra Bhagavā passati-- “ime imaṁ pañhaṁ uggahetvā ajānitvāva jānantā viya appatte pattasaññino hutvā gāmanigamādīsu visevamānā vicarissanti, taṁ nesaṁ bhavissati dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyā”ti evamassāyaṁ (MA.105./IV,52.) icchācāre ṭhitānaṁ kāraṇā paṭipannakānampi atthāya “dhammaṁ desissāmī”ti uppannassa cittassa aññathābhāvo hoti.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 58. Lokāmisādhimuttoti vaṭṭāmisa-kāmāmisa-lokāmisabhūtesu pañcasu kāmaguṇesu adhimutto tanninno taggaruko tappabbhāro.  Tappatirūpīti (CS:pg.4.35) kāmaguṇasabhāgā.  Āneñjapaṭisaṁyuttāyāti āneñjasamāpattipaṭisaṁyuttāya.  Saṁseyyāti katheyya.  Āneñjasaṁyojanena hi kho visaṁyuttoti āneñjasamāpattisaṁyojanena visaṁsaṭṭho.  Lokāmisādhimuttoti evarūpo hi lūkhacīvaradharo mattikāpattaṁ ādāya attano sadisehi katipayehi saddhiṁ paccantajanapadaṁ gacchati, gāmaṁ piṇḍāya paviṭṭhakāle manussā disvā “mahāpaṁsukulikā āgatā”ti yāgubhattādīni sampādetvā sakkaccaṁ dānaṁ denti, bhattakicce niṭṭhite anumodanaṁ sutvā-- “svepi, bhante, idheva piṇḍāya pavisathā”ti vadanti.  Alaṁ upāsakā, ajjāpi vo bahūnaṁ dinnanti.  Tena hi, bhante, antovassaṁ idha vaseyyāthāti adhivāsetvā vihāramaggaṁ pucchitvā vihāraṁ gacchanti.  Tattha senāsanaṁ gahetvā pattacīvaraṁ paṭisāmenti.  Sāyaṁ eko āvāsiko te bhikkhū pucchati “kattha piṇḍāya caritthā”ti?  Asukagāmeti.  Bhikkhāsampannāti?  Āma evarūpā nāma manussānaṁ saddhā hoti.  “Ajjeva nu kho ete edisā, niccampi edisā”ti?  Saddhā te manussā niccampi edisā, te nissāyeva ayaṁ vihāro vaḍḍhatīti.  Tato te paṁsukulikā punappunaṁ tesaṁ vaṇṇaṁ (MA.105./IV,53.) kathenti divasāvasesaṁ kathetvā rattimpi kathenti.  Ettāvatā icchācāre ṭhitassa sīsaṁ nikkhantaṁ hoti udaraṁ phālitaṁ.  Evaṁ lokāmisādhimutto veditabbo.  
 59. Idāni āneñjasamāpattilābhiṁ adhimānikaṁ dassento ṭhānaṁ kho panetanti-ādimāha.  Āneñjādhimuttassāti kilesasiñcanavirahitāsu heṭṭhimāsu chasu samāpattīsu adhimuttassa tanninnassa taggaruno tappabbhārassa.  Se pavutteti taṁ pavuttaṁ.  Cha samāpattilābhino hi adhimānikassa pañcakāmaguṇāmisabandhanā patitapaṇḍupalāso viya upaṭṭhāti.  Tenetaṁ vuttaṁ.  
 60.  Idāni ākiñcaññāyatanasamāpatti lābhino adhimānikassa nighaṁsaṁ dassetuṁ ṭhānaṁ kho panāti-ādimāha.  Tattha dvedhā bhinnāti majjhe bhinnā.  Appaṭisandhikāti khuddakā muṭṭhipāsāṇamattā jatunā vā silesena vā allīyāpetvā paṭisandhātuṁ sakkā.  Mahantaṁ pana kuṭāgārappamāṇaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Se bhinneti taṁ bhinnaṁ.  Upari (CS:pg.4.36) samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti dvedhābhinnā selā viya hoti, taṁ samāpajjissāmīti cittaṁ na uppajjati.  Tenetaṁ vuttaṁ.  
 61. Idāni nevasaññānāsaññāyatanalābhino adhimānikassa ca nighaṁsaṁ dassento ṭhānaṁ kho panāti-ādimāha.  Tattha se vanteti taṁ vantaṁ.  (MA.105./IV,54.) Aṭṭhasamāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpattiyo vantasadisā hutvā upaṭṭhahanti, puna samāpajjissāmīti cittaṁ na uppajjati.  Tenetaṁ vuttaṁ.  
 62. Idāni khīṇāsavassa nighaṁsaṁ dassento ṭhānaṁ kho panāti-ādimāha.  Tattha se ucchinnamūleti so ucchinnamūlo.  Upari samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti mūlacchinnatālo viya upaṭṭhāti, taṁ samāpajjissāmīti cittaṁ na uppajjati.  Tenetaṁ vuttaṁ.  
 63. Ṭhānaṁ kho panāti pāṭiyekko anusandhi.  Heṭṭhā hi samāpattilābhino adhimānikassapi khīṇāsavassapi nighaṁso kathito, sukkhavipassakassa pana adhimānikassapi khīṇāsavassapi na kathito.  Tesaṁ dvinnampi nighaṁsaṁ dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Taṁ pana paṭikkhittaṁ.  Samāpattilābhino hi adhimānikassa nighaṁse kathite sukkhavipassakassapi adhimānikassa kathitova hoti, samāpattilābhino ca khīṇāsavassa kathite sukkhavipassakakhīṇāsavassa kathitova hoti.  Etesaṁ pana dvinnaṁ bhikkhūnaṁ sappāyāsappāyaṁ kathetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Tattha siyā-- puthujjanassa tāva ārammaṇaṁ asappāyaṁ hotu, khīṇāsavassa kathaṁ asappāyanti.  Yadaggena puthujjanassa asappāyaṁ, tadaggena khīṇāsavassāpi asappāyameva.  Visaṁ nāma jānitvā khāditampi ajānitvā khāditampi visameva.  Na hi khīṇāsavenapi “ahaṁ khīṇāsavo”ti asaṁvutena bhavitabbaṁ.  Khīṇāsavenapi yuttapayutteneva bhavituṁ vaṭṭati.  
(MA.105./IV,55.) 64. Tattha samaṇenāti Buddhasamaṇena.  Chandarāgabyāpādenāti so avijjāsaṅkhāto visadoso chandarāgena ca byāpādena ca ruppati kuppati.  Asappāyānīti avaḍḍhikarāni ārammaṇāni.  Anuddhaṁseyyāti soseyya (CS:pg.4.37) milāpeyya.  Sa-upādisesanti sagahaṇasesaṁ, upāditabbaṁ gaṇhitabbaṁ idha upādīti vuttaṁ.  Analañca te antarāyāyāti jīvitantarāyaṁ te kātuṁ asamatthaṁ.  Rajosūkanti rajo ca vīhisukādi ca sūkaṁ.  Asu ca visadosoti so ca visadoso.  Tadubhayenāti yā sā asappāyakiriyā ca yo visadoso ca, tena ubhayena.  Puthuttanti mahantabhāvaṁ.  
 Evameva khoti ettha sa-upādānasalluddhāro viya appahīno avijjāvisadoso daṭṭhabbo, asappāyakiriyāya ṭhitabhāvo viya chasu dvāresu asaṁvutakālo, tadubhayena vaṇe puthuttaṁ gate maraṇaṁ viya sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattanaṁ, maraṇamattaṁ dukkhaṁ viya aññatarāya garukāya saṁkiliṭṭhāya āpattiyā āpajjanaṁ daṭṭhabbaṁ.  Sukkapakkhepi imināva nayena opammasaṁsandanaṁ veditabbaṁ.  
 65. Satiyāyetaṁ adhivacananti ettha sati paññāgatikā.  Lokikāya paññāya lokikā hoti, lokuttarāya lokuttarā.  Ariyāyetaṁ paññāyāti parisuddhāya vipassanāpaññāya.  
 Idāni khīṇāsavassa balaṁ dassento so vatāti-ādimāha.  Tattha saṁvutakārīti pihitakārī.  (MA.105./IV,56.) Iti viditvā nirupadhīti evaṁ jānitvā kilesupadhipahānā nirupadhi hoti, nirupādānoti attho.  Upadhisaṅkhaye vimuttoti upadhīnaṁ saṅkhayabhūte nibbāne ārammaṇato vimutto.  Upadhisminti kāmupadhismiṁ.  Kāyaṁ upasaṁharissatīti kāyaṁ allīyāpessati.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto khīṇāsavo pañca kāmaguṇe sevituṁ, kāyaṁ vā upasaṁharissati cittaṁ vā uppādessatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.  Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Sunakkhattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.106.)6.Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā 

 66. Evaṁ (CS:pg.4.38) me sutanti Āneñjasappāyasuttaṁ.  Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā.  Kāmāti vatthukāmāpi kilesakāmāpi.  Tucchāti niccasāradhuvasāra-attasāravirahitattā rittā, na pana natthīti gahetabbā.  Na hi tucchamuṭṭhīti vutte muṭṭhi nāma natthīti vuttaṁ hoti.  Yassa pana abbhantare kiñci natthi, so vuccati tuccho.  Musāti nāsanakā.  Mosadhammāti nassanasabhāvā, khettaṁ viya vatthu viya hiraññasuvaṇṇaṁ viya ca na paññāyittha, (MA.106./IV,57.) katipāheneva supinake diṭṭhā viya nassanti na paññāyanti.  Tena vuttaṁ “mosadhammā”ti, māyākatametanti yathā māyāya udakaṁ maṇīti katvā dassitaṁ, badaripaṇṇaṁ kahāpaṇoti katvā dassitaṁ, aññaṁ vā pana evarūpaṁ dassanūpacāre ṭhitasseva tathā paññāyati, upacārātikkamato paṭṭhāya pākatikameva paññāyati.  Evaṁ kāmāpi ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena “māyākatan”ti vuttā.  Yathā ca māyākāro udakādīni maṇi-ādīnaṁ vasena dassento vañceti, evaṁ kāmāpi aniccādīni niccādisabhāvaṁ dassentā vañcentīti vañcanakaṭṭhenapi “māyākatan”ti vuttā.  Bālalāpananti mayhaṁ putto, mayhaṁ dhītā, mayhaṁ hiraññaṁ mayhaṁ suvaṇṇanti evaṁ bālānaṁ lāpanato bālalāpanaṁ.  Diṭṭhadhammikā kāmāti mānusakā pañca kāmaguṇā.  Samparāyikāti te ṭhapetvā avasesa.  Diṭṭhadhammikā.  Kāmasaññāti mānusake kāme ārabbha uppannasaññā.  Ubhayametaṁ māradheyyanti ete kāmā ca kāmasaññā ca ubhayampi māradheyyaṁ.  Yehi ubhayametaṁ gahitaṁ, tesañhi upari māro vasaṁ vatteti.  Taṁ sandhāya “ubhayametaṁ māradheyyan”ti vuttaṁ.  
 Mārassesa visayoti-ādīsupi yathā coḷassa visayo coḷavisayo, paṇḍassa visayo paṇḍavisayo, saṁvarānaṁ visayo saṁvaravisayoti pavattanaṭṭhānaṁ visayoti vuccati, evaṁ yehi ete kāmā gahitā, tesaṁ upari māro vasaṁ vatteti.  Taṁ sandhāya mārassesa visayoti vuttaṁ.  Pañca pana kāmaguṇe nivāpabījaṁ viya vippakiranto (MA.106./IV,58.) māro gacchati.  Yehi pana te gahitā, tesaṁ upari māro vasaṁ vatteti.  Taṁ sandhāya mārassesa nivāpoti vuttaṁ.  Yathā ca yattha hatthi-ādayo vasaṁ vattenti, so hatthigocaro assagocaro ajagocaroti vuccati, evaṁ (CS:pg.4.39) yehi ete kāmā gahitā, tesu māro vasaṁ vatteti.  Taṁ sandhāya mārassesa gocaroti vuttaṁ.  
 Etthāti etesu kāmesu.  Mānasāti cittasambhūtā.  Tattha siyā-- duvidhe tāva kāme ārabbha abhijjhānalakkhaṇā abhijjhā, karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho ca uppajjatu, byāpādo kathaṁ uppajjatīti?  Mamāyite vatthusmiṁ acchinnepi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnasaṅkinopi socanti, yo evarūpo cittassa āghātoti evaṁ uppajjati.  Teva ariyasāvakassāti te ariyasāvakassa.  Vakāro āgamasandhimattaṁ hoti.  Idha manusikkhatoti imasmiṁ sāsane sikkhantassa te tayopi kilesā antarāyakarā honti.  Abhibhuyya lokanti kāmalokaṁ abhibhavitvā.  Adhiṭṭhāya manasāti jhānārammaṇacittena adhiṭṭhahitvā.  Aparittanti kāmāvacaracittaṁ parittaṁ nāma, tassa paṭikkhepena mahaggataṁ aparittaṁ nāma.  Pamāṇantipi kāmāvacarameva, rūpāvacaraṁ arūpāvacaraṁ appamāṇaṁ.  Subhāvitanti pana etaṁ kāmāvacarādīnaṁ nāmaṁ (MA.106./IV,59.) na hoti, lokuttarassevetaṁ nāmaṁ.  Tasmā etassa vasena aparittaṁ appamāṇaṁ subhāvitanti sabbaṁ lokuttarameva vaṭṭati.  
 Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena tameva paṭipadaṁ bahulaṁ katvā viharantassa.  Āyatane cittaṁ pasīdatīti kāraṇe cittaṁ pasīdati.  Kiṁ panettha kāraṇaṁ?  Arahattaṁ vā, arahattassa vipassanaṁ vā, catutthajjhānaṁ vā, catutthajjhānassa upacāraṁ vā.  Sampasāde satīti ettha duvidho sampasādo adhimokkhasampasādo ca paṭilābhasampasādo ca.  Arahattassa hi vipassanaṁ paṭṭhapetvā viharato mahābhūtādīsu upaṭṭhahantesu yenime nīhārena mahābhūtā upaṭṭhahanti, upādārūpā upaṭṭhahanti nāmarūpā upaṭṭhahanti, paccayā sabbathā upaṭṭhahanti, lakkhaṇārammaṇā vipassanā upaṭṭhahati, ajjeva arahattaṁ gaṇhissāmīti appaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṁ paṭilabhati.  Tatiyajjhānaṁ vā pādakaṁ katvā catutthajjhānatthāya kasiṇaparikammaṁ karontassa nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato yenime nīhārena nīvaraṇā vikkhambhanti, kilesā sannisīdanti, sati santiṭṭhati, saṅkhāragataṁ vā vibhūtaṁ pākaṭaṁ hutvā dibbacakkhukassa paraloko viya upaṭṭhāti (CS:pg.4.40) cittuppādo lepapiṇḍe laggamāno viya upacārena samādhiyati, ajjeva catutthajjhānaṁ nibbattessāmīti apaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṁ paṭilabhati Ayaṁ adhimokkhasampasādo (MA.106./IV,60.) nāma.  Tasmiṁ sampasāde sati.  Yo pana arahattaṁ vā paṭilabhati catutthajjhānaṁ vā, tassa cittaṁ vippasannaṁ hotiyeva.  Idha pana “āyatane cittaṁ pasīdatī”ti vacanato arahattavipassanāya ceva catutthajjhānūpacārassa ca paṭilābho paṭilābhasampasādoti veditabbo.  Vipassanā hi paññāya adhimuccanassa kāraṇaṁ, upacāraṁ āneñjasamāpattiyā.  
 Etarahi vā āneñjaṁ samāpajjati.  Paññāya vā adhimuccatīti ettha etarahi vā paññāya adhimuccati, āneñjaṁ vā samāpajjatīti evaṁ padaparivattanaṁ katvā attho veditabbo.  Idañhi vuttaṁ hoti-- tasmiṁ sampasāde sati etarahi vā paññāya adhimuccati, arahattaṁ sacchikarotīti attho.  Taṁ anabhisambhuṇanto āneñjaṁ vā samāpajjati, atha vā paññāya vā adhimuccatīti arahattamaggaṁ bhāveti, taṁ anabhisambhuṇanto āneñjaṁ vā samāpajjati.  Arahattamaggaṁ bhāvetuṁ asakkonto etarahi catusaccaṁ vā sacchikaroti.  Taṁ anabhisambhuṇanto āneñjaṁ vā samāpajjatīti.  
 Tatrāyaṁ nayo-- idha bhikkhu tatiyajjhānaṁ pādakaṁ katvā catutthajjhānassa kasiṇaparikammaṁ karoti.  Tassa nīvaraṇā vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṁ samādhiyati.  So rūpārūpaṁ parigaṇhāti, paccayaṁ pariggaṇhāti, lakkhaṇārammaṇikaṁ vipassanaṁ vavatthapeti, tassa evaṁ hoti-- “upacārena me jhānaṁ visesabhāgiyaṁ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṁ naṁ karissāmī”ti vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ sacchikaroti.  Ettakenassa kiccaṁ kataṁ nāma hoti.  Arahattaṁ sacchikātuṁ asakkonto pana tato osakkitamānaso antarā na tiṭṭhati, catutthajjhānaṁ samāpajjatiyeva.  Yathā kiṁ?  Yathā puriso “vanamahiṁsaṁ ghātessāmī”ti sattiṁ gahetvā anubandhanto (MA.106./IV,61.) sace taṁ ghāteti, sakalagāmavāsino tosessati, asakkonto pana antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṁ pūretvā etiyeva.  
 Tattha (CS:pg.4.41) purisassa sattiṁ gahetvā vanamahiṁsānubandhanaṁ viya imassa bhikkhuno tatiyajjhānaṁ pādakaṁ katvā catutthajjhānassa parikammakaraṇaṁ, vanamahiṁsaghātanaṁ viya-- “nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato visesabhāgiyaṁ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṁ naṁ karissāmī”ti vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattassa sacchikaraṇaṁ, mahiṁsaṁ ghātetuṁ asakkontassa antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṁ pūretvā gamanaṁ viya arahattaṁ sacchikātuṁ asakkontassa, tato osakkitvā catutthajjhānasamāpajjanaṁ veditabbaṁ.  Maggabhāvanā catusaccasacchikiriyāyojanāsupi eseva nayo.  
 Idāni arahattaṁ sacchikātuṁ asakkontassa nibbattaṭṭhānaṁ dassento kāyassa bhedāti-ādimāha.  Tattha yanti yena kāraṇena taṁ saṁvattanikaṁ viññāṇaṁ assa āneñjūpagaṁ, taṁ kāraṇaṁ vijjatīti attho.  Ettha ca taṁsaṁvattanikanti tassa bhikkhuno saṁvattanikaṁ.  Yena vipākaviññāṇena so bhikkhu saṁvattati nibbattati, taṁ viññāṇaṁ.  Āneñjūpaganti kusalāneñjasabhāvūpagataṁ assa, tādisameva bhaveyyāti  (MA.106./IV,62.) attho.  Keci kusalaviññāṇaṁ vadanti.  Yaṁ tassa bhikkhuno saṁvattanikaṁ upapattihetubhūtaṁ kusalaviññāṇaṁ āneñjūpagataṁ assa, vipākakālepi tannāmakameva assāti attho.  So panāyamattho-- “puññaṁ ce saṅkhāraṁ abhisaṅkharoti, puññūpagaṁ hoti viññāṇaṁ.  Apuññaṁ ce saṅkhāraṁ abhisaṅkhāroti, apuññupagaṁ hoti viññāṇaṁ.  Āneñjaṁ ce saṅkhāraṁ abhisaṅkharoti, āneñjūpagaṁ hoti viññāṇan”ti (saṁ.ni.2.51) iminā nayena veditabbo.  Āneñjasappāyāti āneñjassa catutthajjhānassa sappāyā.  Na kevalañca sā āneñjasseva, upari arahattassāpi sappāyāva upakārabhūtāyevāti veditabbā.  Iti imasmiṁ paṭhamaka-āneñje samādhivasena osakkanā kathitā.  
 67. Iti paṭisañcikkhatīti catutthajjhānaṁ patvā evaṁ paṭisañcikkhati.  Ayañhi bhikkhu heṭṭhimena bhikkhunā paññavantataro tassa ca bhikkhuno attano cāti dvinnampi kammaṭṭhānaṁ ekato katvā sammasati.  Tabbahulavihārinoti rūpapaṭibāhanena tameva paṭipadaṁ bahulaṁ katvā viharantassa.  Āneñjaṁ samāpajjatīti (CS:pg.4.42) ākāsānañcāyatānāneñjaṁ samāpajjati.  Sesaṁ purimasadisameva.  Yathā ca idha, evaṁ sabbattha visesamattameva pana vakkhāma.  Iti imasmiṁ dutiya-āneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā, (MA.106./IV,63.) “yaṁkiñci rūpan”ti evaṁ vipassanāmaggaṁ dassentena kathitāti attho.  
 Iti paṭisañcikkhatīti ākāsānañcāyatanaṁ patvā evaṁ paṭisañcikkhati.  Ayañhi heṭṭhā dvīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṁ attano cāti tiṇṇampi kammaṭṭhānaṁ ekato katvā sammasati.  Ubhayametaṁ aniccanti ettha aṭṭha ekekakoṭṭhāsā diṭṭhadhammikasamparāyikavasena pana saṅkhipitvā ubhayanti vuttaṁ.  Nālaṁ abhinanditunti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṁ na yuttaṁ.  Sesapadadvayepi eseva nayo.  Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena ca rūpapaṭibāhanena ca tameva paṭipadaṁ bahulaṁ katvā viharantassa.  Āneñjaṁ samāpajjatīti viññāṇañcāyatanāneñjaṁ samāpajjati.  Imasmiṁ tatiya-āneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā.  
 68. Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanaṁ patvā  (MA.106./IV,64.) evaṁ paṭisañcikkhati.  Ayañhi heṭṭhā tīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṁ attano cāti catunnampi kammaṭṭhānaṁ ekato katvā sammasati.  Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṁ ākiñcaññāyatanaṁ patvā etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti.  Etaṁ santaṁ etaṁ paṇītanti etaṁ aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya ca santaṁ, atappakaṭṭhena paṇītaṁ.  Tabbahulavihārinoti tāsaṁ saññānaṁ paṭibāhanena tameva paṭipadaṁ bahulaṁ katvā viharantassa.  Imasmiṁ paṭhamākiñcaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā.  
 Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṁ paṭisañcikkhati.  Ayañhi heṭṭhā catūhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṁ attano cāti pañcannampi kammaṭṭhānaṁ ekato katvā sammasati.  Attena vā attaniyena vāti ahaṁ mamāti gahetabbena suññaṁ tucchaṁ rittaṁ.  Evamettha dvikoṭikā suññatā dassitā.  Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttapaṭipadañca imañca suññatapaṭipadaṁ bahulaṁ katvā viharantassa.  Imasmiṁ dutiyākiñcaññāyatane vipassanāvasena osakkanā kathitā.  
 70. Iti (CS:pg.4.43) paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṁ paṭisañcikkhati.  Ayañhi heṭṭhā pañcahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṁ attano cāti channampi kammaṭṭhānaṁ ekato katvā sammasati.  Nāhaṁ kvacani kassaci kiñcanatasmiṁ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṁ natthīti ettha pana catukoṭikā suññatā kathitā.  Kathaṁ?  Ayañhi nāhaṁ kvacanīti kvaci attānaṁ na passati, kassaci kiñcanatasminti attano attānaṁ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṁ na passati, attano bhātiṭṭhāne bhātaraṁ sahāyaṭṭhāne sahāyaṁ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṁ maññitvā upagantvā upanetabbaṁ na passatīti attho.  Na ca mama kvacanīti ettha mama-- saddaṁ tāva ṭhapetvā na ca kvacani parassa ca attānaṁ kvaci na passatīti ayamattho.  Idāni mama-- saddaṁ āharitvā mama kismiñci kiñcanaṁ natthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passati.  Attano bhātiṭṭhāne bhātaraṁ sahāyaṭṭhāne sahāyaṁ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṁ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṁ na passatīti attho.  Evamayaṁ yasmā neva katthaci attānaṁ passati, na taṁ parassa  (MA.106./IV,65.) kiñcanabhāve upanetabbaṁ passati, na parassa attānaṁ passati, na parassa attānaṁ attano kiñcanabhāve upanetabbaṁ passati, tasmā ayaṁ suññatā catukoṭikāti veditabbā.  Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttappaṭipadaṁ imaṁ catukoṭisuññatañca bahulaṁ katvā viharantassa.  Imasmiṁ tatiyākiñcaññāyatanepi vipassanāvaseneva osakkanā kathitā.  
 Iti paṭisañcikkhatīti ākiñcaññāyatanaṁ patvā evaṁ paṭisañcikkhati.  Ayañhi heṭṭhā chahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṁ attano cāti sattannampi kammaṭṭhānaṁ ekato katvā sammasati.  Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ patvā ettha etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti.  Tabbahulavihārinoti tāsaṁ saññānaṁ paṭibāhanena tameva paṭipadaṁ bahulaṁ katvā viharantassa.  Imasmiṁ nevasaññānāsaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā.
 71. No cassa no ca me siyāti sace mayhaṁ pubbe pañcavidhaṁ kammavaṭṭaṁ na āyūhitaṁ assa, yaṁ me idaṁ etarahi evaṁ pañcavidhaṁ vipākavaṭṭaṁ etaṁ me na (CS:pg.4.44) siyā nappavatteyyāti attho.  Na bhavissatīti sace etarahi pañcavidhaṁ kammavaṭṭaṁ āyūhitaṁ na bhavissati.  Na me bhavissatīti tasmiṁ asati anāgate me pañcavidhaṁ vipākavaṭṭaṁ na bhavissati.  Yadatthi yaṁ bhūtaṁ taṁ pajahāmīti  (MA.106./IV,66.) yaṁ atthi yaṁ bhūtaṁ etarahi khandhapañcakaṁ, taṁ pajahāmi.  Evaṁ upekkhaṁ paṭilabhatīti so bhikkhu evaṁ vipassanupekkhaṁ labhatīti attho.
 Parinibbāyeyya nu kho so, bhante, bhikkhu na vā parinibbāyeyyāti kiṁ pucchāmīti pucchati, tatiyajjhānaṁ pādakaṁ katvā ṭhitassa arahattampi osakkanāpi paṭipadāpi paṭisandhipi kathitā, tathā catutthajjhānādīni pādakāni katvā ṭhitānaṁ, nevasaññānāsaññāyatanaṁ pādakaṁ katvā ṭhitassa na kiñci kathitaṁ, taṁ pucchāmīti pucchati.  Apetthāti api ettha.  So taṁ upekkhaṁ abhinandatīti so taṁ vipassanupekkhaṁ taṇhādiṭṭhi-abhinandanāhi abhinandati.  Sesapadadvayepi eseva nayo.  Tannissitaṁ hoti viññāṇanti viññāṇaṁ vipassanānissitaṁ hoti.  Tadupādānanti yaṁ nikantiviññāṇaṁ, taṁ tassa upādānaṁ nāma gahaṇaṁ nāma hoti.  Sa-upādānoti sagahaṇo.  Na parinibbāyatīti vipassanāya sālayo bhikkhu mama sāsane na parinibbāyati.  Yo pana vihārapariveṇa-upaṭṭhākādīsu sālayo, tasmiṁ vattabbameva natthīti dasseti.  Kahaṁ panāti?  Kattha pana?  (MA.106./IV,67.) Upādiyamāno upādiyatīti paṭisandhiṁ gaṇhamāno gaṇhāti.  Upādānaseṭṭhaṁ kira so, bhanteti, bhante, so kira bhikkhu gahetabbaṭṭhānaṁ seṭṭhaṁ uttamaṁ bhavaṁ upādiyati, seṭṭhabhave paṭisandhiṁ gaṇhātīti attho.  Iminā tassa bhikkhuno paṭisandhi kathitā.  Idānissa arahattaṁ kathetuṁ Idhānandāti-ādimāha.  
 73. Nissāya nissāyāti taṁ taṁ samāpattiṁ nissāya.  Oghassa nittharaṇā akkhātāti oghataraṇaṁ kathitaṁ, tatiyajjhānaṁ pādakaṁ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitā …pe… nevasaññānāsaññāyatanaṁ pādakaṁ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitāti vadati.
 Katamo pana, bhante, ariyo vimokkhoti idha kiṁ pucchati?  Samāpattiṁ tāva padaṭṭhānaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ gaṇhanto bhikkhu nāvaṁ vā uḷumpādīni vā nissāya mahoghaṁ taritvā pāraṁ gacchanto viya (CS:pg.4.45) na kilamati.  Sukkhavipassako pana pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā arahattaṁ gaṇhanto bāhubalena sotaṁ chinditvā pāraṁ gacchanto viya kilamati.  Iti imassa sukkhavipassakassa arahattaṁ pucchāmīti pucchati.  Ariyasāvakoti sukkhavipassako ariyasāvako.  Ayañhi heṭṭhā aṭṭhahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṁ attano cāti navannampi kammaṭṭhānaṁ ekato katvā sammasati.  Esa sakkāyo yāvatā sakkāyoti yattako tebhūmakavaṭṭasaṅkhāto sakkāyo nāma atthi, sabbopi so esa sakkāyo, na ito paraṁ sakkāyo atthīti paṭisañcikkhati.  
  (MA.106./IV,68.) Etaṁ amataṁ yadidaṁ anupādā cittassa vimokkhoti yo panesa cittassa anupādāvimokkho nāma, etaṁ amataṁ etaṁ santaṁ etaṁ paṇītanti paṭisañcikkhati.  Aññattha ca “anupādā cittassa vimokkho”ti nibbānaṁ vuccati.  Imasmiṁ pana Sutte sukkhavipassakassa arahattaṁ kathitaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  
 Kevalaṁ pana imasmiṁ Sutte sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṁ kathitanti veditabbaṁ.  Kathaṁ?  Tatiyaṁ jhānaṁ tāva pādakaṁ katvā ṭhitassa bhikkhuno osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṁ kathitaṁ, tathā catutthajjhānaṁ, tathā ākāsānañcāyatanaṁ.  Viññāṇañcāyatanaṁ pana padaṭṭhānaṁ katvā ṭhitānaṁ tiṇṇaṁ bhikkhūnaṁ osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṁ kathitaṁ.  Tathā ākiñcaññāyatanaṁ pādakaṁ katvā ṭhitassa bhikkhuno.  Nevasaññānāsaññāyatanaṁ pādakaṁ katvā ṭhitassa pana osakkanā natthi, paṭisandhi pana arahattañca kathitaṁ.  Sukkhavipassakassa arahattameva kathitanti.  Evaṁ sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṁ kathitanti veditabbaṁ.  Imañca pana sattasu ṭhānesu osakkanaṁ aṭṭhasu paṭisandhiṁ navasu arahattaṁ samodhānetvā kathentena imaṁ āneñjasappāyasuttaṁ sukathitaṁ nāma hotīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.107./IV,69.)
 
 (M.107.)7.Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā 

 74.  Evaṁ (CS:pg.4.46) me sutanti gaṇakamoggallānasuttaṁ.  Tattha yāva pacchimasopānakaḷevarāti yāva paṭhamasopānaphalakā ekadivaseneva sattabhūmiko pāsādo na sakkā kātuṁ, vatthuṁ sodhetvā thambhussāpanato paṭṭhāya pana yāva cittakammakaraṇā anupubbakiriyā cettha paññāyatīti dasseti.  Yadidaṁ ajjheneti tayopi vedā na sakkā ekadivaseneva adhīyituṁ, etesaṁ ajjhenepi pana anupubbakiriyāva paññāyatīti dasseti.  Issattheti āvudhavijjāyapi ekadivaseneva vālavedhi nāma na sakkā kātuṁ, ṭhānasampādanamuṭṭhikaraṇādīhi pana etthāpi anupubbakiriyā paññāyatīti dasseti.  Saṅkhāneti gaṇanāya.  Tattha anupubbakiriyaṁ attanāva dassento evaṁ gaṇāpemāti-ādimāha.  
 75. Seyyathāpi brāhmaṇāti idha Bhagavā yasmā bāhirasamaye yathā yathā sippaṁ uggaṇhanti, tathā tathā kerāṭikā honti, tasmā attano sāsanaṁ bāhirasamayena anupametvā bhadra-assājānīyena upamento seyyathāpīti-ādimāha.  Bhadro hi assājānīyo yasmiṁ kāraṇe damito hoti, taṁ jīvitahetupi nātikkamati.  Evameva sāsane sammāpaṭipanno kulaputto sīlavelaṁ nātikkamati.  Mukhādhāneti mukhaṭṭhapane.  
 76. Satisampajaññāya cāti satisampajaññāhi samaṅgibhāvatthāya.  (MA.107./IV,70.) Dve hi khīṇāsavā satatavihārī ca nosatatavihārī ca.  Tattha satatavihārī yaṁkiñci kammaṁ katvāpi phalasamāpattiṁ samāpajjituṁ sakkoti, no satatavihārī pana appamattakepi kicce kiccappasuto hutvā phalasamāpattiṁ appetuṁ na sakkoti.  
 Tatridaṁ vatthu-- eko kira Khīṇāsavatthero khīṇāsavasāmaṇeraṁ gahetvā araññavāsaṁ gato, tattha mahātherassa senāsanaṁ pattaṁ, sāmaṇerassa na pāpuṇāti, taṁ vitakkento thero ekadivasampi phalasamāpattiṁ appetuṁ nāsakkhi.  Sāmaṇero pana temāsaṁ phalasamāpattiratiyā vītināmetvā “sappāyo bhante, araññavāso jāto”ti (CS:pg.4.47) theraṁ pucchi.  Thero “na jāto, āvuso”ti āha.  Iti yo evarūpo khīṇāsavo, so ime dhamme ādito paṭṭhāya āvajjitvāva samāpajjituṁ sakkhissatīti dassento “satisampajaññāya cā”ti āha.  
 78. Yeme, bho Gotamāti Tathāgate kira kathayanteva brāhmaṇassa “ime puggalā na ārādhenti, ime ārādhentī”ti nayo udapādi, taṁ dassento evaṁ vattumāraddho.  
 Paramajjadhammesūti ajjadhammā nāma chasatthāradhammā, tesu Gotamavādova, paramo uttamoti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.108.)8.Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā 

 79. Evaṁ me sutanti Gopakamoggallānasuttaṁ.  Tattha aciraparinibbute Bhagavatīti Bhagavati aciraparinibbute, dhātubhājanīyaṁ katvā dhammasaṅgītiṁ kātuṁ Rājagahaṁ (MA.107./IV,71.) āgatakāle Rañño pajjotassa āsaṅkamānoti caṇḍapajjoto nāmesa rājā Bimbisāramahārājassa sahāyo ahosi, jīvakaṁ pesetvā bhesajjakāritakālato paṭṭhāya pana daḷhamittova jāto, so “ajātasattunā Devadattassa vacanaṁ gahetvā pitā ghātito”ti sutvā “mama piyamittaṁ ghātetvā esa rajjaṁ karissāmīti maññati, mayhaṁ sahāyassa sahāyānaṁ atthikabhāvaṁ jānāpessāmī”ti parisati vācaṁ abhāsi.  Taṁ sutvā tassa āsaṅkā uppannā.  Tena vuttaṁ “rañño pajjotassa āsaṅkamāno”ti.  Kammantoti bahinagare nagarapaṭisaṅkhārāpanatthāya kammantaṭṭhānaṁ.  
 Upasaṅkamīti mayaṁ dhammavinayasaṅgītiṁ kāressāmāti vicarāma, ayañca mahesakkho rājavallabho saṅgahe kate veḷuvanassa ārakkhaṁ kareyyāti maññamāno upasaṅkami.  Tehi dhammehīti tehi sabbaññutaññāṇadhammehi.  Sabbena sabbanti sabbākārena sabbaṁ.  Sabbathā sabbanti sabbakoṭṭhāsehi (CS:pg.4.48) sabbaṁ.  Kiṁ pucchāmīti pucchati?  Cha hi satthāro paṭhamataraṁ appaññātakulehi nikkhamitvā pabbajitā, te Tathāgate dharamāneyeva kālaṁkatā, sāvakāpi nesaṁ appaññātakuleheva pabbajitā.  Te tesaṁ accayena mahāvivādaṁ akaṁsu.  Samaṇo pana Gotamo mahākulā pabbajito, tassa accayena sāvakānaṁ mahāvivādo bhavissatīti ayaṁ kathā Sakalajambudīpaṁ pattharamānā udapādi.  Sammāsambuddhe ca dharante bhikkhūnaṁ vivādo nāhosi.  Yopi ahosi, sopi tattheva vūpasamito.  Parinibbutakāle panassa-- “Aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṁ sineruṁ apavāhituṁ samatthassa vātassa purato purāṇapaṇṇaṁ kiṁ ṭhassati, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṁ pattassa satthu alajjamāno maccurājā kassa lajjissatī”ti mahāsaṁvegaṁ janetvā bhiyyosomattāya bhikkhū samaggā jātā ativiya upasantupasantā, kiṁ nu kho etanti idaṁ pucchāmīti pucchati.  Anusaññāyamānoti anusañjāyamāno, katākataṁ janantoti attho.  Anuvicaramāno vā.  
 80. Atthi nu khoti ayampi heṭṭhimapucchameva pucchati.  Appaṭisaraṇeti appaṭisaraṇe dhammavinaye.  Ko hetu sāmaggiyāti tumhākaṁ samaggabhāvassa ko hetu ko paccayo.  Dhammappaṭisaraṇāti dhammo amhākaṁ paṭisaraṇaṁ, dhammo avassayoti dīpeti.  
 81. Pavattatīti paguṇaṁ hutvā āgacchati.  Āpatti hoti vītikkamoti ubhayametaṁ Buddhassa āṇātikkamanameva.  Yathādhammaṁ yathānusiṭṭhaṁ kāremāti yathā dhammo ca anusiṭṭhi ca ṭhitā, evaṁ kāremāti attho.  
 Na kira no bhavanto kārenti dhammo no kāretīti padadvayepi no kāro nipātamattaṁ.  Evaṁ sante na kira bhavanto kārenti, dhammova kāretīti ayamettha attho.  
(MA.108./IV,73.) 83. Tagghāti ekaṁse nipāto.  Kahaṁ pana bhavaṁ Ānandoti kiṁ therassa veḷuvane vasanabhāvaṁ na jānātīti?  Jānāti.  Veḷuvanassa pana (CS:pg.4.49) anena ārakkhā dinnā, tasmā attānaṁ ukkaṁsāpetukāmo pucchati.  Kasmā pana tena tattha ārakkhā dinnā?  So kira ekadivasaṁ Mahākaccāyanattheraṁ gijjhakūṭā otarantaṁ disvā-- “makkaṭo viya eso”ti āha.  Bhagavā taṁ kathaṁ sutvā-- “sace khamāpeti, iccetaṁ kusalaṁ.  No ce khamāpeti, imasmiṁ veḷuvane gonaṅgalamakkaṭo bhavissatī”ti āha.  So taṁ kathaṁ sutvā-- “samaṇassa Gotamassa kathāya dvedhābhāvo nāma natthi, pacchā me makkaṭabhūtakāle gocaraṭṭhānaṁ bhavissatī”ti veḷuvane nānāvidhe rukkhe ropetvā ārakkhaṁ adāsi.  Aparabhāge kālaṁ katvā makkaṭo hutvā nibbatti.  “Vassakārā”ti vutte āgantvā samīpe aṭṭhāsi.  Tagghāti sabbavāresu ekaṁsavacaneyeva nipāto.  Taggha, bho Ānandāti evaṁ therena parisamajjhe attano ukkaṁsitabhāvaṁ ñatvā ahampi theraṁ ukkaṁsissāmīti evamāha.  
 84. Na ca kho, brāhmaṇāti thero kira cintesi “sammāsambuddhena vaṇṇitajjhānampi atthi, avaṇṇitajjhānampi atthi, ayaṁ pana brāhmaṇo sabbameva vaṇṇetīti pañhaṁ visaṁvādeti, na kho pana sakkā imassa mukhaṁ ulloketuṁ na piṇḍapātaṁ rakkhituṁ, pañhaṁ ujuṁ katvā kathessāmī”ti idaṁ vattuṁ āraddhaṁ.  Antaraṁ karitvāti abbhantaraṁ karitvā.  Evarūpaṁ kho, brāhmaṇa, so Bhagavā jhānaṁ vaṇṇesīti idha sabbasaṅgāhakajjhānaṁ nāma kathitaṁ.  
 (MA.108./IV,74.)Yaṁ no mayanti ayaṁ kira brāhmaṇo vassakārabrāhmaṇaṁ usūyati, tena pucchitapañhassa akathanaṁ paccāsīsamāno kathitabhāvaṁ ñatvā “vassakārena pucchitaṁ pañhaṁ punappunaṁ tassa nāmaṁ gaṇhanto vitthāretvā kathesi, mayā pucchitapañhaṁ pana yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva kathesī”ti anattamano ahosi, tasmā evamāha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.109.)9.Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā 

 85. Evaṁ (CS:pg.4.50) me sutanti Mahāpuṇṇamasuttaṁ.  Tattha tadahūti tasmiṁ ahu, tasmiṁ divaseti attho.  Upavasanti etthāti uposatho.  Upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho.  Ayaṁ panettha atthuddhāro-- “Āyāma, āvuso, Kappina, uposathaṁ gamissāmā”ti-ādīsu hi pātimokkhuddeso uposatho.  “Aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho”ti-ādīsu (a.ni.8.53) sīlaṁ.  “Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā”ti-ādīsu (ma.ni.1.79) upavāso.  “Uposatho nāma nāgarājā”ti-ādīsu (dī.ni.2.246) paññatti.  “Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā”ti-ādīsu (mahāva.181) upavasitabbadivaso.  Idhāpi soyeva (MA.109./IV,75.) adhippeto So panesa aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho.  Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṁ pannaraseti vuttaṁ.  Tena vuttaṁ “upavasanti etthāti uposatho”ti.  Māsapuṇṇatāya puṇṇā saṁpuṇṇāti puṇṇā.  Mā-iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā.  Evaṁ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṁ padadvaye attho veditabbo.  
 Desanti kāraṇaṁ.  Tena hi tvaṁ bhikkhu sake āsane nisīditvā pucchāti kasmā Bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpesīti.  Ayaṁ kira bhikkhu saṭṭhimattānaṁ padhāniyabhikkhūnaṁ saṅghatthero saṭṭhi bhikkhū gahetvā araññe vasati, te tassa santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā ghaṭenti vāyamanti.  Mahābhūtāni pariggaṇhanti upādārūpāni, nāmarūpapaccayalakkhaṇārammaṇikavipassanaṁ pariggaṇhanti.  Atha ne ācariyupaṭṭhānaṁ āgantvā vanditvā nisinne thero mahābhūtapariggahādīni pucchati.  Te sabbaṁ kathenti, maggaphalapañhaṁ pucchitā pana kathetuṁ na sakkonti.  Atha thero cintesi-- “mama santike etesaṁ ovādassa parihāni natthi, ime ca āraddhavīriyā viharanti.  Kukkuṭassa pānīyapivanakālamattampi nesaṁ pamādakiriyā natthi.  Evaṁ santepi maggaphalāni nibbattetuṁ na sakkonti.  Ahaṁ imesaṁ ajjhāsayaṁ na jānāmi, Buddhaveneyyā ete bhavissanti gahetvā ne satthu santikaṁ gacchāmi, atha nesaṁ Satthā cariyavasena dhammaṁ desessatī”ti, te bhikkhū gahetvā  (MA.109./IV,76.) satthu santikaṁ āgato.  
 Satthāpi (CS:pg.4.51) sāyanhasamaye Ānandattherena upanītaṁ udakaṁ ādāya sarīraṁ utuṁ gaṇhāpetvā migāramātupāsādapariveṇe paññattavarabuddhāsane nisīdi, bhikkhusaṅghopi naṁ parivāretvā nisīdi.  
 Tasmiṁ samaye sūriyo atthaṅgameti, cando uggacchati, majjhaṭṭhāne ca Bhagavā nisinno.  Candassa pabhā natthi, sūriyassa pabhā natthi, candimasūriyānaṁ pabhaṁ makkhetvā chabbaṇṇā yamakabuddharasmiyo vijjotamānā puñjā puñjā hutvā disāvidisāsu dhāvantīti sabbaṁ heṭṭhā vuttanayena vitthāretabbaṁ.  Vaṇṇabhūmi nāmesā, dhammakathikassevettha thāmo pamāṇaṁ, yattakaṁ sakkoti, tattakaṁ kathetabbaṁ.  Dukkathitanti na vattabbaṁ.  Evaṁ sannisinnāya parisāya thero uṭṭhahitvā satthāraṁ pañhassa okāsaṁ kāresi.  Tato Bhagavā-- “sace imasmiṁ ṭhitake pucchante ‘ācariyo no uṭṭhito’ti sesabhikkhū uṭṭhahissanti, evaṁ Tathāgate agāravo kato bhavissati.  Atha nisinnāva pucchissanti, ācariye agāravo kato bhavissati, ekaggā hutvā dhammadesanaṁ paṭicchituṁ na sakkuṇissanti.  Ācariye pana nisinne tepi nisīdissanti.  Tato ekaggā dhammadesanaṁ paṭicchituṁ sakkuṇissantī”ti iminā kāraṇena Bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpetīti.  
 Ime nu kho, bhanteti vimatipucchā viya kathitā.  Thero pana pañcakkhandhānaṁ udayabbayaṁ pariggaṇhitvā (MA.109./IV,77.) arahattaṁ patto mahākhīṇāsavo, natthi etassa vimati.  Jānantenapi pana ajānantena viya hutvā pucchituṁ vaṭṭati.  Sace hi jānanto viya pucchati, “jānāti ayan”ti tassa tassa vissajjento ekadesameva katheti.  Ajānantena viya pucchite pana kathento ito ca etto ca kāraṇaṁ āharitvā pākaṭaṁ katvā katheti.  Koci pana ajānantopi jānanto viya pucchati.  Thero evarūpaṁ vacanaṁ kiṁ karissati, jānantoyeva pana ajānanto viya pucchatīti veditabbo.  
 Chandamūlakāti taṇhāmūlakā.  Evaṁrūpo siyanti sace odāto hotukāmo, haritālavaṇṇo vā manosilāvaṇṇo vā siyanti pattheti (CS:pg.4.52) Sace kāḷo hotukāmo, nīluppalavaṇṇo vā añjanavaṇṇo vā atasīpupphavaṇṇo vā siyanti pattheti.  Evaṁvedanoti kusalavedano vā sukhavedano vā siyanti pattheti.  Saññādīsupi eseva nayo.  Yasmā pana atīte patthanā nāma natthi, patthentenāpi ca na sakkā taṁ laddhuṁ, paccuppannepi na hoti, na hi odāto kāḷabhāvaṁ patthetvā paccuppanne kāḷo hoti, na kāḷo vā odāto, dīgho vā rasso, rasso vā dīgho, dānaṁ pana datvā sīlaṁ vā samādiyitvā “Anāgate khattiyo vā homi brāhmaṇo vā”ti patthentassa patthanā samijjhati.  Tasmā anāgatameva gahitaṁ.  
 Khandhādhivacananti khandhānaṁ khandhapaṇṇatti kittakena hotīti pucchati.  
 Mahābhūtā hetūti “tayo kusalahetū”ti-ādīsu (dha.sa.1441) hi hetuhetu vutto.  Avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṁ sādhāraṇattā sādhāraṇahetu.  Kusalākusalaṁ attano attano vipākadāne uttamahetu.  Idha paccayahetu adhippeto.  Tattha pathavīdhātu mahābhūtaṁ itaresaṁ tiṇṇaṁ bhūtānaṁ upādārūpassa  (MA.109./IV,78.) ca paññāpanāya dassanatthāya hetu ceva paccayo ca.  Evaṁ sesesupi yojanā veditabbā.  
 Phassoti “phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī”ti (saṁ.ni.4.93) vacanato phasso tiṇṇaṁ khandhānaṁ paññāpanāya hetu ceva paccayo ca.  Viññāṇakkhandhassāti ettha paṭisandhiviññāṇena tāva saddhiṁ gabbhaseyyakānaṁ uparimaparicchedena samatiṁsa rūpāni sampayuttā ca tayo khandhā uppajjanti, taṁ nāmarūpaṁ paṭisandhiviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca.  Cakkhudvāre cakkhupasādo ceva rūpārammaṇañca rūpaṁ, sampayuttā tayo khandhā nāmaṁ.  Taṁ nāmarūpaṁ cakkhuviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca.  Eseva nayo sesaviññāṇesu.  
 87.  Kathaṁ pana, bhanteti idaṁ kittakena nu khoti vaṭṭaṁ pucchanto evamāha.  Sakkāyadiṭṭhi na hotīti idaṁ vivaṭṭaṁ pucchanto evamāha.  
 88.  Ayaṁ (CS:pg.4.53) rūpe assādoti iminā pariññāpaṭivedho ceva dukkhasaccañca kathitaṁ.  Ayaṁ rūpe ādīnavoti iminā pahānapaṭivedho ceva samudayasaccañca.  Idaṁ rūpe nissaraṇanti iminā sacchikiriyāpaṭivedho ceva nirodhasaccañca.  Ye imesu tīsu ṭhānesu sammādiṭṭhi-ādayo dhammā, ayaṁ bhāvanāpaṭivedho maggasaccaṁ.  Sesapadesupi eseva nayo.  
 89. Bahiddhāti parassa saviññāṇake kāye.  Sabbanimittesūti iminā pana anindriyabaddhampi saṅgaṇhāti.  “Saviññāṇake kāye”ti vacanena vā attano ca parassa ca kāyo gahitova, bahiddhā ca sabbanimittaggahaṇena anindriyabaddhaṁ gaṇhāti.  
(MA.109./IV,79.) 90. Anattakatānīti anattani ṭhatvā katāni.  Kamattānaṁ phusissantīti katarasmiṁ attani ṭhatvā vipākaṁ dassentīti sassatadassanaṁ okkamanto evamāha.  Taṇhādhipateyyenāti taṇhājeṭṭhakena.  Tatra tatrāti tesu tesu dhammesu.  Saṭṭhimattānanti ime bhikkhū pakatikammaṭṭhānaṁ jahitvā aññaṁ navakammaṭṭhānaṁ sammasantā pallaṅkaṁ abhinditvā tasmiṁyeva āsane arahattaṁ pāpuṇiṁsu.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.110.)10.Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā 

 91. Evaṁ me sutanti Cūḷapuṇṇamasuttaṁ.  Tattha tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtanti yaṁ yaṁ disaṁ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva.  Anuviloketvāti pañcapasādapaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā tato tato viloketvā antamaso hatthakukkuccapādakukkuccānampi abhāvaṁ disvā.  Asappurisoti pāpapuriso.  No hetaṁ, bhanteti yasmā andho andhaṁ viya so taṁ jānituṁ na sakkoti, tasmā evamāhaṁsu.  Eteneva nayena ito paresupi vāresu attho veditabbo.  Assaddhasamannāgatoti pāpadhammasamannāgato.  Asappurisabhattīti asappurisasevano.  (MA.110./IV,80.) Asappurisacintīti (CS:pg.4.54) asappurisacintāya cintako.  Asappurisamantīti asappurisamantanaṁ mantetā.  Asappurisavācoti asappurisavācaṁ bhāsitā.  Asappurisakammantoti asappurisakammānaṁ kattā.  Asappurisadiṭṭhīti asappurisadiṭṭhiyā samannāgato.  Asappurisadānanti asappurisehi dātabbaṁ dānaṁ.  Tyāssa mittāti te assa mittā.  Attabyābādhāyapi cetetīti pāṇaṁ hanissāmi, adinnaṁ ādiyissāmi, micchā carissāmi, dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṁ attano dukkhatthāya cinteti.  Parabyābādhāyāti yathā asuko asukaṁ pāṇaṁ hanti, asukassa santakaṁ adinnaṁ ādiyati, dasa akusalakammapathe samādāya vattati, evaṁ naṁ āṇāpessāmīti evaṁ parassa dukkhatthāya cinteti.  Ubhayabyābādhāyāti ahaṁ asukañca asukañca gahetvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṁ ubhayadukkhatthāya cintetīti.  
 Attabyābādhāyapi mantetīti-ādīsu ahaṁ dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti mantento attabyābādhāya manteti nāma.  Asukaṁ dasa akusalakammapathe samādapessāmīti mantento parabyābādhāya manteti nāma.  Aññena saddhiṁ-- “mayaṁ ubhopi ekato hutvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmā”ti mantento ubhayabyābādhāya manteti nāma.  
 Asakkaccaṁ dānaṁ detīti deyyadhammampi (MA.110./IV,81.) puggalampi na sakkaroti.  Deyyadhammaṁ na sakkaroti nāma uttaṇḍulādidosasamannāgataṁ āhāraṁ deti, na pasannaṁ karoti.  Puggalaṁ na sakkaroti nāma nisīdanaṭṭhānaṁ asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṁ vā taṁ vā ādhārakaṁ ṭhapetvā dānaṁ deti.  Asahatthāti attano hatthena, na deti, dāsakammakārādīhi dāpeti.  Acittikatvāti heṭṭhā vuttanayena deyyadhammepi puggalepi na cittīkāraṁ katvā deti.  Apaviddhanti chaḍḍetukāmo hutvā vammike uragaṁ pakkhipanto viya deti.  Anāgamanadiṭṭhikoti no phalapāṭikaṅkhī hutvā deti.  
 Tattha (CS:pg.4.55) upapajjatīti na dānaṁ datvā niraye upapajjati.  Yaṁ pana tena pāpaladdhikāya micchādassanaṁ gahitaṁ, tāya micchādiṭṭhiyā niraye upapajjati.  Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.  Devamahattatāti chakāmāvacaradevā.  Manussamahattatāti tiṇṇaṁ kulānaṁ sampatti.  Sesaṁ sabbattha uttānameva.  Idaṁ pana suttaṁ suddhavaṭṭavaseneva kathitanti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.111./IV,82.)
 2.Anupadavaggo 
 
(M.111.)1.Anupadasuttavaṇṇanā

 93. Evaṁ (CS:pg.4.56) me sutanti Anupadasuttaṁ.  Tattha etadavocāti etaṁ (paṭi.ma.3.4) “paṇḍito”ti-ādinā nayena Dhammasenāpatisāriputtattherassa guṇakathaṁ avoca.  Kasmā?  Avasesattheresu hi Mahāmoggallānattherassa iddhimāti guṇo pākaṭo, Mahākassapassa dhutavādoti, Anuruddhattherassa dibbacakkhukoti, Upālittherassa vinayadharoti, Revatattherassa jhāyī jhānābhiratoti, Ānandattherassa bahussutoti.  Evaṁ tesaṁ tesaṁ therānaṁ te te guṇā pākaṭā, Sāriputtattherassa pana apākaṭā.  Kasmā?  Paññavato hi guṇā na sakkā akathitā jānituṁ.  Iti Bhagavā “Sāriputtassa guṇe kathessāmī”ti sabhāgaparisāya sannipātaṁ āgamesi.  Visabhāgapuggalānañhi santike vaṇṇaṁ kathetuṁ na vaṭṭati, te vaṇṇe kathiyamāne avaṇṇameva kathenti.  Imasmiṁ pana divase therassa sabhāgaparisā sannipati, tassā sannipatitabhāvaṁ disvā Satthā vaṇṇaṁ kathento imaṁ desanaṁ ārabhi.  
 Tattha paṇḍitoti dhātukusalatā āyatanakusalatā paṭiccasamuppādakusalatā ṭhānāṭṭhānakusalatāti imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito.  Mahāpaññoti-ādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho.
 (MA.111./IV,83.) Tatridaṁ mahāpaññādīnaṁ nānattaṁ-- tattha katamā mahāpaññā?  Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe, paññākkhandhe, vimuttikkhandhe, vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahantā abhiññāyo, mahantaṁ paramatthaṁ nibbānaṁ pariggaṇhātīti mahāpaññā.  
 Katamā (CS:pg.4.57) puthupaññā, puthu nānākhandhesu ñāṇaṁ pavattatīti puthupaññā.  Puthu nānādhātūsu, puthu nānā-āyatanesu, puthu nānā-atthesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānā-atthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, puthu nānāsamādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānā-ariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānā-ariyamaggesu, sāmaññaphalesu, abhiññāsu, puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṁ pavattatīti puthupaññā.  
(MA.111./IV,84.) Katamā hāsapaññā, idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṁ paripūreti, indriyasaṁvaraṁ paripūreti, bhojane mattaññutaṁ, jāgariyānuyogaṁ, sīlakkhandhaṁ, samādhikkhandhaṁ, paññākkhandhaṁ, vimuttikkhandhaṁ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūretīti hāsapaññā.  Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṁ paṭivijjhati, hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati.  Satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, ariyamaggaṁ bhāvetīti hāsapaññā, hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṁ nibbānaṁ sacchikarotīti hāsapaññā.  
 Katamā javanapaññā, yaṁkiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ rūpaṁ aniccato khippaṁ javatīti javanapaññā.  Dukkhato khippaṁ… anattato khippaṁ javatīti javanapaññā.  Yā kāci vedanā …pe… yaṁkiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… sabbaṁ viññāṇaṁ aniccato dukkhato anattato khippaṁ javatīti javanapaññā.  Cakkhu …pe… jarāmaraṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ aniccato dukkhato anattato khippaṁ javatīti javanapaññā.  Rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ aniccaṁ khayaṭṭhena, dukkhaṁ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā rūpanirodhe nibbāne (MA.111./IV,85.) khippaṁ javatīti javanapaññā.  Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṁ (CS:pg.4.58) cakkhu …pe… jarāmaraṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ aniccaṁ khayaṭṭhena …pe… vibhūtaṁ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṁ javatīti javanapaññā.  Rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… viññāṇaṁ.  Cakkhu …pe… jarāmaraṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ aniccaṁ saṅkhataṁ paṭiccasamuppannaṁ khayadhammaṁ vayadhammaṁ virāgadhammaṁ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṁ javatīti javanapaññā.  
 Katamā tikkhapaññā, khippaṁ kilese chindatīti tikkhapaññā.  Uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāseti, uppannaṁ byāpādavitakkaṁ, uppannaṁ vihiṁsāvitakkaṁ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme, uppannaṁ rāgaṁ, dosaṁ, mohaṁ, kodhaṁ, upanāhaṁ, makkhaṁ, paḷāsaṁ, issaṁ, macchariyaṁ, māyaṁ, sāṭheyyaṁ, thambhaṁ, sārambhaṁ, mānaṁ, atimānaṁ, madaṁ, pamādaṁ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gametīti tikkhapaññā.  Ekasmiṁ āsane cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā passitā paññāyāti  tikkhapaññā.
 Katamā nibbedhikapaññā, idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo (MA.111./IV,86.) aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṁ appadālitapubbaṁ lobhakkhandhaṁ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā.  Anibbiddhapubbaṁ appadālitapubbaṁ dosakkhandhaṁ, mohakkhandhaṁ, kodhaṁ, upanāhaṁ …pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā.
 Anupadadhammavipassananti samāpattivasena vā jhānaṅgavasena vā anupaṭipāṭiyā dhammavipassanaṁ vipassati, evaṁ vipassanto addhamāsena arahattaṁ patto.  Mahāmoggallānatthero pana sattahi divasehi.  Evaṁ santepi Sāriputtatthero mahāpaññavantataro.  Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṁ sammasanacāraṁ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṁ patto.  Sāriputtatthero ṭhapetvā Buddhānaṁ paccekabuddhānañca sammasanacāraṁ sāvakānaṁ sammasanacāraṁ nippadesaṁ sammasi.  Evaṁ sammasanto addhamāsaṁ vāyami.  Arahattañca kira patvā aññāsi-- “ṭhapetvā Buddhe ca paccekabuddhe ca añño sāvako nāma paññāya (CS:pg.4.59) mayā pattabbaṁ pattuṁ samattho nāma na bhavissatī”ti.  Yathā hi puriso veḷuyaṭṭhiṁ gaṇhissāmīti mahājaṭaṁ veḷuṁ disvā jaṭaṁ chindantassa papañco bhavissatīti antarena hatthaṁ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṁ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya, so kiñcāpi paṭhamataraṁ gacchati, yaṭṭhiṁ pana sāraṁ vā ujuṁ vā na labhati.  Aparo ca tathārūpameva veṇuṁ disvā “sace sampattaṁ yaṭṭhiṁ gaṇhissāmi, sāraṁ vā ujuṁ vā na labhissāmī”ti kacchaṁ bandhitvā (MA.111./IV,87.) mahantena satthena veṇujaṭaṁ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya.  Ayaṁ kiñcāpi pacchā gacchati, yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati.  Evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ imesaṁ dvinnaṁ therānaṁ padhānaṁ.  
 Evaṁ pana addhamāsaṁ vāyamitvā dhammasenāpati Sāriputtatthero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa Dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne dasabalaṁ bījayamāno ṭhito desanānusārena ñāṇaṁ pesetvā pabbajitadivasato pannarasame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṁ patvā sattasaṭṭhi ñāṇāni paṭivijjhitvā soḷasavidhaṁ paññaṁ anuppatto.
    Tatridaṁ, bhikkhave, Sāriputtassa anupadadhammavipassanāyāti yā anupadadhammavipassanaṁ vipassatīti anupadadhammavipassanā vuttā, tatra anupadadhammavipassanāya Sāriputtassa idaṁ hoti.  Idāni vattabbaṁ taṁ taṁ vipassanākoṭṭhāsaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.
94. Paṭhame jhāneti ye paṭhame jhāne antosamāpattiyaṁ dhammā.  Tyāssāti te assa.  Anupadavavatthitā hontīti anupaṭipāṭiyā vavatthitā paricchinnā ñātā viditā honti.  Kathaṁ?  Thero hi te dhamme olokento abhiniropanalakkhaṇo vitakko vattatīti jānāti.  Tathā anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṁ sukhaṁ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatā, phusanalakkhaṇo phasso vedayitalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, cetayitalakkhaṇā cetanā, (MA.111./IV,88.) vijānanalakkhaṇaṁ viññāṇaṁ, kattukamyatālakkhaṇo chando, adhimokkhalakkhaṇo adhimokkho, paggāhalakkhaṇaṁ vīriyaṁ (CS:pg.4.60) upaṭṭhānalakkhaṇā sati, majjhattalakkhaṇā upekkhā, anunayamanasikāralakkhaṇo manasikāro vattatīti jānāti.  Evaṁ jānaṁ abhiniropanaṭṭhena vitakkaṁ sabhāvato vavatthapeti …pe… anunayamanasikāraṇaṭṭhena manasikāraṁ sabhāvabhāvato vavatthapeti.  Tena vuttaṁ “tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī”ti.  
 Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti.  Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti.  Viditā abbhatthaṁ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti.  Ettha pana taṁñāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā.  Yathā hi teneva aṅgulaggena taṁ aṅgulaggaṁ na sakkā phusituṁ, evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti.  Evaṁ tāva taṁñāṇatā mocetabbā.  Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṁ, ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṁ.  Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati.  Evaṁ ñāṇabahutā mocetabbā.  Evaṁ sante kathaṁ?  Mahātherassa antosamāpattiyaṁ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti.  Vatthārammaṇānaṁ pariggahitatāya.  Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṁ, tenassa tesaṁ dhammānaṁ uppādaṁ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṁ āvajjantassa ṭhānaṁ pākaṭaṁ hoti, bhedaṁ āvajjantassa (MA.111./IV,89.) bhedo pākaṭo hoti.  Tena vuttaṁ “viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṁ gacchantī”ti.  Ahutvā sambhontīti iminā udayaṁ passati.  Hutvā paṭiventīti iminā vayaṁ passati.
 Anupāyoti rāgavasena anupagamano hutvā.  Anapāyoti paṭighavasena anapagato.  Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito.  Appaṭibaddhoti chandarāgena abaddho.  Vippamuttoti kāmarāgato vippamutto.  Visaṁyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṁyutto.  Vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena.  Cetasāti evaṁvidhena cittena viharati.  
 Tattha (CS:pg.4.61) dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca.  Sace hissa antosamāpattiyaṁ pavatte soḷasa dhamme ārabbha rāgādayo uppajjeyyuṁ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya, tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi.  Sace panassa antosamāpattiyaṁ pavatte soḷasa dhamme āvajjantassa ekacce āpāthaṁ nāgaccheyyuṁ.  Evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyyuṁ.  Te panassa soḷasa dhamme āvajjantassa āpāthaṁ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi.  
 Aparāpi dve mariyādā vikkhambhanamariyādā ca samucchedamariyādā ca.  Tāsu samucchedamariyādā upari āgamissati, imasmiṁ pana ṭhāne vikkhambhanamariyādā adhippetā.  Tassa vikkhambhitapaccanīkattā natthīti vimariyādikatena cetasā viharati.  
 (MA.111./IV,90.) Uttari nissaraṇanti ito uttari nissaraṇaṁ.  Aññesu ca suttesu “uttari nissaraṇan”ti nibbānaṁ vuttaṁ, idha pana anantaro viseso adhippetoti veditabbo.  Tabbahulīkārāti tassa pajānanassa bahulīkaraṇena.  Atthitvevassa hotīti tassa therassa atthītiyeva daḷhataraṁ hoti.  Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo.  
 Dutiyavāre pana sampasādanaṭṭhena sampasādo.  Sabhāvato vavatthapeti.  
 Catutthavāre upekkhāti sukhaṭṭhāne vedanupekkhāva.  Passaddhattā cetaso anābhogoti yo so “yadeva tattha sukhan”ti cetaso ābhogo, etenetaṁ oḷārikamakkhāyatīti evaṁ passaddhattā cetaso anābhogo vutto, tassa abhāvāti attho.  Satipārisuddhīti parisuddhāsatiyeva.  Upekkhāpi pārisuddhi-upekkhā.  
 95. Sato vuṭṭhahatīti satiyā samannāgato ñāṇena sampajāno hutvā vuṭṭhāti.  Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane Buddhānaṁyeva anupadadhammavipassanā hoti, na sāvakānaṁ, tasmā ettha kalāpavipassanaṁ dassento evamāha.  
 Paññāya (CS:pg.4.62) cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri saccāni disvā cattāro āsavā khīṇā honti.  Sāriputtattherassa samathavipassanaṁ yuganaddhaṁ (MA.111./IV,91.) āharitvā arahattaṁ pattavāropi atthi, nirodhasamāpattisamāpannavāropi.  Arahattaṁ pattavāro idha gahito, nirodhaṁ pana ciṇṇavasitāya aparāparaṁ samāpajjissatīti vadanti.
 Tatthassa yasmiṁ kāle nirodhasamāpatti sīsaṁ hoti, nirodhassa vāro āgacchati, phalasamāpatti gūḷhā hoti.  Yasmiṁ kāle phalasamāpatti sīsaṁ hoti, phalasamāpattiyā vāro āgacchati, nirodhasamāpatti gūḷhā hoti.  Jambudīpavāsino therā pana vadanti “Sāriputtatthero samathavipassanaṁ yuganaddhaṁ āharitvā anāgāmiphalaṁ sacchikatvā nirodhaṁ samāpajji, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṁ patto”ti.  Te dhammeti antosamāpattiyaṁ pavatte tisamuṭṭhānikarūpadhamme, heṭṭhā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṁ pavattadhamme vā.  Tepi hi imasmiṁ vāre vipassitabbadhammāva, tasmā te vā vipassatīti dassetuṁ idaṁ vuttanti veditabbaṁ.
 97. Vasippatoti ciṇṇavasitaṁ patto.  Pāramippattoti nipphattiṁ patto.  Orasoti-ādīsu thero Bhagavato ure nibbattasaddaṁ sutvā jātoti oraso, mukhena pabhāvitaṁ saddaṁ sutvā jātoti mukhato jāto, dhammena pana jātattā nimmitattā dhammajo dhammanimmito, dhammadāyassa ādiyanato dhammadāyādo, āmisadāyassa anādiyanato no āmisadāyādoti veditabbo.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Anupadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.112./IV,92.)
 (M.112.)2.Chabbisodhanasuttavaṇṇanā

 98. Evaṁ me sutanti Chabbisodhanasuttaṁ.  Tattha khīṇā jātīti-ādīsu ekenāpi padena aññā byākatāva hoti, dvīhipi.  Idha pana catūhi padehi aññabyākaraṇaṁ āgataṁ.  Diṭṭhe diṭṭhavāditāti-ādīsu yāya (CS:pg.4.63) cetanāya diṭṭhe diṭṭhaṁ meti vadati, sā diṭṭhe diṭṭhavāditā nāma.  Sesapadesupi eseva nayo.  Ayamanudhammoti ayaṁ sabhāvo.  Abhinanditabbanti na kevalaṁ abhinanditabbaṁ, parinibbutassa panassa sabbopi khīṇāsavassa sakkāro kātabbo.  Uttariṁ pañhoti sace panassa veyyākaraṇena asantuṭṭhā hotha, uttarimpi ayaṁ pañho pucchitabboti dasseti.  Ito paresupi tīsu vāresu ayameva nayo.  
 99. Abalanti dubbalaṁ.  Virāgunanti vigacchanasabhāvaṁ.  Anassāsikanti assāsavirahitaṁ.  Upāyūpādānāti taṇhādiṭṭhīnametaṁ adhivacanaṁ.  Taṇhādiṭṭhiyo hi tebhūmakadhamme upentīti upāyā, upādiyantīti upādānā.  Cetaso adiṭṭhānābhinivesānusayātipi tāsaṁyeva nāmaṁ.  Cittañhi taṇhādiṭṭhīhi sakkāyadhammesu tiṭṭhati adhitiṭṭhatīti taṇhādiṭṭhiyo cetaso adhiṭṭhānā, tāhi taṁ abhinivisatīti abhinivesā, tāhiyeva taṁ anusetīti anusayāti vuccanti. (MA.112./IV,93.) Khayā virāgāti-ādīsu khayena virāgenāti attho.  Sabbāni cetāni aññamaññavevacanāneva.  
 100. Pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu.  Āpodhātūti ābandhanadhātu.  Tejodhātūti paripācanadhātu.  Vāyodhātūti vitthambhanadhātu.  Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu.  Viññāṇadhātūti vijānanadhātu.  Na anattato upagacchinti ahaṁ attāti attakoṭṭhāsena na upagamiṁ.  Na ca pathavīdhātunissitanti pathavīdhātunissitā sesadhātuyo ca upādārūpañca arūpakkhandhā ca.  Tepi hi nissitavatthurūpānaṁ pathavīdhātunissitattā ekena pariyāyena pathavīdhātunissitāva.  Tasmā “na ca pathavīdhātunissitan”ti vadanto sesarūpārūpadhammepi attato na upagacchinti vadati.  Ākāsadhātunissitapade pana avinibbhogavasena sabbampi bhūtupādārūpaṁ ākāsadhātunissitaṁ nāma tathā taṁnissitarūpavatthukā arūpakkhandha.  Evaṁ idhāpi rūpārūpaṁ gahitameva hoti.  Viññāṇadhātunissitapade pana sahajātā tayo khandhā cittasamuṭṭhānarūpañca viññāṇadhātunissitanti rūpārūpaṁ gahitameva hoti.  
 101. Rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesūti ettha yaṁ atīte cakkhudvārassa āpāthaṁ āgantvā niruddhaṁ, yañca anāgate āpāthaṁ (CS:pg.4.64) āgantvā nirujjhissati, yampi etarahi āgantvā niruddhaṁ, taṁ sabbaṁ rūpaṁ nāma.  Yaṁ pana atītepi āpāthaṁ anāgantvā niruddhaṁ, anāgatepi anāgantvā nirujjhissati, etarahipi anāgantvā niruddhaṁ, taṁ cakkhuviññāṇaviññātabbadhammesu saṅgahitanti vutte (MA.112./IV,94.) Tipiṭakacūḷābhayatthero āha-- “Imasmiṁ ṭhāne dvidhā karotha, upari chandovāre kinti karissatha, nayidaṁ labbhatī”ti.  Tasmā tīsu kālesu āpāthaṁ āgataṁ vā anāgataṁ vā sabbampi taṁ rūpameva, cakkhuviññāṇasampayuttā pana tayo khandhā cakkhuviññāṇaviññātabbadhammāti veditabbā.  Ayañhettha attho “Cakkhuviññāṇena saddhiṁ viññātabbesu dhammesū”ti.  Chandoti taṇhāchando.  Rāgoti sveva rajjanavasena rāgo.  Nandīti sveva abhinandanavasena nandī.  Taṇhāti sveva taṇhāyanavasena taṇhā.  Sesadvāresupi eseva nayo.  
   102. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ettha ahaṅkāro māno, mamaṅkāro taṇhā, sveva mānānusayo.  Āsavānaṁ khayañāṇāyāti idaṁ pubbenivāsaṁ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vuttaṁ?  Bhikkhū lokiyadhammaṁ na pucchanti, lokuttarameva pucchanti, tasmā pucchitapañhaṁyeva kathento evamāha.  Ekavissajjitasuttaṁ nāmetaṁ, chabbisodhanantipissa nāmaṁ.  Ettha hi cattāro vohārā pañca khandhā cha dhātuyo cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni attano saviññāṇakakāyo paresaṁ saviññāṇakakāyoti ime cha koṭṭhāsā visuddhā, tasmā “chabbisodhaniyan”ti vuttaṁ.  Parasamuddavāsittherā pana attano ca parassa ca viññāṇakakāyaṁ ekameva katvā (MA.112./IV,95.) catūhi āhārehi saddhinti cha koṭṭhāse vadanti.
 Ime pana cha koṭṭhāsā “Kiṁ te adhigataṁ, kinti te adhigataṁ, kadā te adhigataṁ, kattha te adhigataṁ, katame te kilesā pahīnā, katamesaṁ tvaṁ dhammānaṁ lābhī”ti (pārā.198) evaṁ vinayaniddesapariyāyena sodhetabbā.
 Ettha hi kiṁ te adhigatanti adhigamapucchā, jhānavimokkhādīsu sotāpattimaggādīsu vā kiṁ tayā adhigataṁ.  Kinti te adhigatanti upāyapucchā.  Ayañhi etthādhippāyo-- kiṁ tayā aniccalakkhaṇaṁ dhuraṁ katvā adhigataṁ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṁ vā, kiṁ vā samādhivasena abhinivisitvā (CS:pg.4.65) udāhu vipassanāvasena, tathā kiṁ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe, kiṁ vā ajjhattaṁ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti.  Kadā te adhigatanti kālapucchā, pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti.  
 Kattha te adhigatanti okāsapucchā, kismiṁ okāse, kiṁ rattiṭṭhāne divāṭṭhāne rukkhamūle maṇḍape katarasmiṁ vā vihāreti vuttaṁ hoti.  Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilese pucchati, kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṁ hoti.  
 Katamesaṁ tvaṁ dhammānaṁ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā, paṭhamamaggādīsu katamesaṁ tvaṁ dhammānaṁ lābhīti vuttaṁ hoti.  
 Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṁ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo.  Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṁ vattabbo “Kiṁ te adhigataṁ, kiṁ jhānaṁ udāhu vimokkhādīsu aññataran”ti?  Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti.  Sace “idaṁ nāma me adhigatan”ti vadati, tato “Kinti te adhigatan”ti pucchitabbo.  Aniccalakkhaṇādīsu kiṁ dhuraṁ katvā, aṭṭhatiṁsāya vā ārammaṇesu (MA.112./IV,96.) rūpārūpa-ajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvāti?  Yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti.  
 Sace pana “Ayaṁ nāma me abhiniveso, evaṁ mayā adhigatan”ti vadati, tato “kadā te adhigatan”ti pucchitabbo, “Kiṁ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṁ kāle”ti Sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti.  Sace “amukasmiṁ nāma me kāle adhigatan”ti vadati, tato “kattha te adhigatan”ti pucchitabbo, “Kiṁ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṁ okāse”ti?  Sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti.  Sace “amukasmiṁ nāma me okāse adhigatan”ti vadati, tato “katame te kilesā pahīnā”ti pucchitabbo, “Kiṁ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā”ti?  Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti.  
 Sace (CS:pg.4.66) “Ime nāma me kilesā pahīnā”ti vadati, tato “katamesaṁ tvaṁ dhammānaṁ lābhī”ti pucchitabbo, “Kiṁ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā”ti?  Sabbesañhi attanā adhigatadhammo pākaṭo hoti.  Sace “imesaṁ nāmāhaṁ dhammānaṁ lābhī”ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṁ na saddhātabbaṁ.  Bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṁ sakkonti.  Imassa bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā, yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, “imāya paṭipadāya lokuttaradhammā nāma na labbhantī”ti apanetabbo.  
 Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, “dīgharattaṁ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī”ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṁ (MA.112./IV,97.) paṭipadāya saddhiṁ saṁsandati sameti.  “Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṁ yamunodakena saddhiṁ saṁsandati sameti, evameva supaññattā tena Bhagavatā sāvakānaṁ nibbānagāminī paṭipadā saṁsandati sameti nibbānañca paṭipadā cā”ti (dī.ni.2.296) vuttasadisaṁ hoti.  
 Apica kho ettakenāpi sakkāro na kātabbo.  Kasmā?  Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti.  Tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo.  Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṁ vā chambhitattaṁ vā lomahaṁso vā na hoti, puthujjanassa appamattakenāpi hoti.  
   Tatrimāni vatthūni-- Dīghabhāṇaka-Abhayatthero kira ekaṁ piṇḍapātikaṁ pariggahetuṁ asakkonto daharassa saññaṁ adāsi.  So taṁ nhāyamānaṁ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi.  Piṇḍapātiko kumbhīloti saññāya mahāsaddamakāsi, tadā naṁ puthujjanoti sañjāniṁsu.  Candamukhatissarājakāle pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchi.  Rājā theraṁ pariggaṇhissāmīti bhikkhūsu bhikkhācāraṁ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi.  Thero silāthambho viya niccalo hutvā ko etthāti āha (CS:pg.4.67) Ahaṁ, bhante, tissoti.  Sugandhaṁ vāyasi no tissāti?  Evaṁ khīṇāsavassa bhayaṁ nāma natthīti.  
   Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo.  So rañjanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo.  Vasabharājāpi hi ekaṁ theraṁ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā (MA.112./IV,98.) tassa santike badarasāḷavaṁ maddamāno nisīdi.  Mahātherassa kheḷo cali, tato therassa puthujjanabhāvo āvibhūto.  Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti.  Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṁ vā chambhitattaṁ vā lomahaṁso vā rasataṇhā vā uppajjati, na tvaṁ arahāti apanetabbo.  Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, dibbārammaṇepi nikantiṁ na janeti.  Ayaṁ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṁ sakkāraṁ arahatīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Chabbisodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.113.)3.Sappurisadhammasuttavaṇṇanā 

 105. Evaṁ me sutanti Sappurisadhammasuttaṁ.  Tattha sappurisadhammanti sappurisānaṁ dhammaṁ.  Asappurisadhammanti pāpapurisānaṁ dhammaṁ.  Evaṁ mātikaṁ ṭhapetvāpi puna yathā nāma maggakusalo puriso vāmaṁ muñcitvā dakkhiṇaṁ gaṇhāti.  Paṭhamaṁ muñcitabbaṁ katheti, evaṁ pahātabbaṁ dhammaṁ paṭhamaṁ desento katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammoti-ādimāha.  Tattha uccākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā.  Etadeva hi kuladvayaṁ “uccākulan”ti vuccati.  So tattha pujjoti so bhikkhu tesu bhikkhūsu pūjāraho.  Antaraṁ karitvāti abbhantaraṁ katvā.  
 Mahākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā (MA.113./IV,99.) vessakulā vā.  Idameva hi kulattayaṁ “mahākulan”ti vuccati.  Mahābhogakulāti mahantehi (CS:pg.4.68) bhogehi samannāgatā kulā.  Uḷārabhogakulāti uḷārehi paṇītehi bhogehi sampannakulā.  Imasmiṁ padadvaye cattāripi kulāni labbhanti.  Yattha katthaci kule jāto hi puññabalehi mahābhogopi uḷārabhogopi hotiyeva.  
 106. Yasassīti parivārasampanno.  Appaññātāti rattiṁ khittasarā viya saṅghamajjhādīsu na paññāyanti.  Appesakkhāti appaparivārā.  
 107. Āraññikoti samādinna-āraññikadhutaṅgo.  Sesadhutaṅgesupi eseva nayo.  Imasmiñca Sutte pāḷiyaṁ naveva dhutaṅgāni āgatāni, vitthārena panetāni terasa honti.  Tesu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ sabbākārena Visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttameva.  
 108. Atammayatāti tammayatā vuccati taṇhā, nittaṇhāti attho.  Atammayataññeva antaraṁ karitvāti nittaṇhataṁyeva kāraṇaṁ katvā abbhantaraṁ vā katvā, citte uppādetvāti attho.  
 Nirodhavāre yasmā anāgāmikhīṇāsavāva taṁ samāpattiṁ samāpajjanti, puthujjanassa sā natthi, tasmā asappurisavāro parihīno.  Na kañci maññatīti kañci puggalaṁ tīhi maññanāhi na maññati. (MA.113./IV,100.) Na kuhiñci maññatīti kismiñci okāse na maññati.  Na kenaci maññatīti kenaci vatthunāpi taṁ puggalaṁ na maññati.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Sappurisadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.114.)4.Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā 

 109. Evaṁ me sutanti Sevitabbāsevitabbasuttaṁ.  Tattha tañca aññamaññaṁ kāyasamācāranti aññaṁ sevitabbaṁ kāyasamācāraṁ, aññaṁ asevitabbaṁ vadāmi, sevitabbameva kenaci pariyāyena asevitabbanti, asevitabbaṁ vā sevitabbanti ca na vadāmīti attho.  Vacīsamācārādīsu eseva nayo.  Iti (CS:pg.4.69) Bhagavā sattahi padehi mātikaṁ ṭhapetvā vitthārato avibhajitvāva desanaṁ niṭṭhāpesi.  Kasmā?  Sāriputtattherassa okāsakaraṇatthaṁ.  
 113. Manosamācāre micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo diṭṭhipaṭilābhavasena visuṁ aṅgaṁ hutvā ṭhitāti na gahitā.  
 114. Cittuppāde akammapathappattā abhijjhādayo veditabbā.  
 115. Saññāpaṭilābhavāre abhijjhāsahagatāya saññāyāti-ādīni kāmasaññādīnaṁ dassanatthaṁ vuttāni.  
 117. Sabyābajjhanti sadukkhaṁ.  Apariniṭṭhitabhāvāyāti bhavānaṁ apariniṭṭhitabhāvāya.  Ettha ca sabyābajjhattabhāvā nāma cattāro honti.  Puthujjanopi hi yo tenattabhāvena bhavaṁ pariniṭṭhāpetuṁ na sakkoti, tassa paṭisandhito paṭṭhāya akusalā dhammā vaḍḍhanti, kusalā dhammā ca parihāyanti, sadukkhameva (MA.114./IV,101.) attabhāvaṁ abhinibbatteti nāma.  Tathā sotāpannasakadāgāmi-anāgāmino.  Puthujjanādayo tāva hontu, anāgāmī kathaṁ sabyābajjhaṁ attabhāvaṁ abhinibbatteti, kathañcassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantīti.  Anāgāmīpi hi suddhāvāse nibbatto uyyānavimānakapparukkhe oloketvā “Aho sukhaṁ aho sukhan”ti udānaṁ udāneti, anāgāmino bhavalobho bhavataṇhā appahīnāva honti, tassa appahīnataṇhatāya akusalā vaḍḍhanti nāma, kusalā parihāyanti nāma, sadukkhameva attabhāvaṁ abhinibbatteti, apariniṭṭhitabhavoyeva hotīti veditabbo.  
 Abyābajjhanti adukkhaṁ.  Ayampi catunnaṁ janānaṁ vasena veditabbo.  Yo hi puthujjanopi tenattabhāvena bhavaṁ pariniṭṭhāpetuṁ sakkoti, puna paṭisandhiṁ na gaṇhāti, tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya akusalā parihāyanti, kusalāyeva vaḍḍhanti, adukkhameva attabhāvaṁ nibbatteti, pariniṭṭhitabhavoyeva nāma hoti.  Tathā sotāpannasakadāgāmi-anāgāmino.  Sotāpannādayo tāva hontu, puthujjano kathaṁ abyābajjha-attabhāvaṁ nibbatteti, kathañcassa akusalaparihāni-ādīni hontīti.  Puthujjanopi pacchimabhaviko tenattabhāvena bhavaṁ pariniṭṭhāpetuṁ samattho hoti.  Tassa (CS:pg.4.70) aṅgulimālassa viya ekenūnapāṇasahassaṁ ghātentassāpi attabhāvo abyābajjhoyeva nāma, bhavaṁ pariniṭṭhāpetiyeva nāma.  Akusalameva hāyati, vipassanameva gabbhaṁ gaṇhāpeti nāma.  
 119. Cakkhuviññeyyanti-ādīsu yasmā ekaccassa tasmiṁyeva rūpe rāgādayo uppajjanti, abhinandati assādeti, abhinandanto (MA.114./IV,102.) assādento anayabyasanaṁ pāpuṇāti, ekaccassa nuppajjanti, nibbindati virajjati, nibbindanto virajjanto nibbutiṁ pāpuṇāti, tasmā “tañca aññamaññan”ti na vuttaṁ.  Esa nayo sabbattha.  
 Evaṁ vitthārena atthaṁ ājāneyyunti ettha ke Bhagavato imassa bhāsitassa atthaṁ ājānanti, ke na ājānantīti?  Ye tāva imassa suttassa pāḷiñca Aṭṭhakathañca uggaṇhitvā takkarā na honti, yathāvuttaṁ anulomapaṭipadaṁ na paṭipajjanti, te na ājānanti nāma.  Ye pana takkarā honti, yathāvuttaṁ anulomapaṭipadaṁ paṭipajjanti, te ājānanti nāma.  Evaṁ santepi sapaṭisandhikānaṁ tāva dīgharattaṁ hitāya sukhāya hotu, appaṭisandhikānaṁ kathaṁ hotīti.  Appaṭisandhikā anupādānā viya jātavedā parinibbāyanti, kappasatasahassānampi accayena tesaṁ puna dukkhaṁ nāma natthi.  Iti ekaṁsena tesaṁyeva dīgharattaṁ hitāya sukhāya hoti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.115.)5.Bahudhātukasuttavaṇṇanā 

 124. Evaṁ me sutanti Bahudhātukasuttaṁ.  Tattha bhayānīti-ādīsu bhayanti cittutrāso.  Upaddavoti anekaggatākāro.  Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro.  Tesaṁ evaṁ nānattaṁ veditabbaṁ-- pabbatādivisamanissitā corā janapadavāsīnaṁ pesenti “mayaṁ asukadivase nāma tumhākaṁ gāmaṁ paharissāmā”ti.  Taṁ pavattiṁ (MA.115./IV,103.) sutakālato (CS:pg.4.71) paṭṭhāya bhayaṁ santāsaṁ āpajjanti.  Ayaṁ cittutrāso nāma.  “Idha no corā kupitā anatthampi āvaheyyun”ti hatthasāraṁ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṁ araññaṁ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṁ nipajjanti, ḍaṁsamakasādīhi khajjamānā gumbantarāni pavisanti, khāṇukaṇṭake maddanti.  Tesaṁ evaṁ vicarantānaṁ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma.  Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu “tucchakasāsanaṁ taṁ bhavissati, gāmaṁ pavisissāmā”ti saparikkhārā gāmaṁ pavisanti, atha tesaṁ paviṭṭhabhāvaṁ ñatvā gāmaṁ parivāretvā dvāre aggiṁ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṁ vibhavaṁ vilumpetvā gacchanti.  Tesu ghātitāvasesā aggiṁ nibbāpetvā koṭṭhacchāyabhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṁ anusocamānā.  Ayaṁ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma.  
 Naḷāgārāti naḷehi paricchannā agārā, sesasambhārā panettha rukkhamayā honti.  Tiṇāgārepi eseva nayo.  Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti.  Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṁ vā uparajjaṁ vā aññaṁ vā pana mahantaṁ ṭhānaṁ patthento katipaye attanā sadise vidhavāputte mahādhutte gahetvā “etha ahaṁ tumhe issare karissāmī”ti pabbatagahanādīni nissāya antante gāme paharanto dāmarikabhāvaṁ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati, manussā gehāni chaḍḍetvā khemantaṭṭhānaṁ patthayamānā pakkamanti, te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti.  Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi (MA.115./IV,104.) dullabhaṁ hoti.  Evaṁ catunnaṁ parisānaṁ bhayaṁ āgatameva hoti.  Pabbajitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṁ vivādaṁ paṭṭhapetvā codanaṁ ārabhanti Iti kosambivāsikānaṁ viya mahākalaho uppajjati, catunnaṁ parisānaṁ bhayaṁ āgatameva hotīti evaṁ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti veditabbāni.  
 Etadavocāti Bhagavatā dhammadesanā matthakaṁ apāpetvāva niṭṭhāpitā.  Yaṁnūnāhaṁ dasabalaṁ pucchitvā sabbaññutaññāṇenevassa desanāya pāripūriṁ kareyyanti (CS:pg.4.72) cintetvā etaṁ “Kittāvatā nu kho, bhante”ti-ādivacanaṁ avoca.  
 125. Aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggaho, aḍḍhaṭṭhamakadhātuyo arūpapariggahoti rūpārūpapariggahova kathito.  Sabbāpi khandhavasena pañcakkhandhā honti.  Pañcapi khandhā dukkhasaccaṁ, tesaṁ samuṭṭhāpikā taṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṁ.  Iti catusaccakammaṭṭhānaṁ ekassa bhikkhuno niggamanaṁ matthakaṁ pāpetvā kathitaṁ hoti.  Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetā dhātuyo Visuddhimagge kathitāva.  Jānāti passatīti saha vipassanāya maggo vutto.  
 Pathavīdhātu-ādayo saviññāṇakakāyaṁ suññato nissattato dassetuṁ vuttā.  Tāpi purimāhi aṭṭhārasahi dhātūhi pūretabbā.  Pūrentena viññāṇadhātuto nīharitvā pūretabbā.  Viññāṇadhātu hesā cakkhuviññāṇādivasena chabbidhā hoti.  Tattha cakkhuviññāṇadhātuyā pariggahitāya tassā vatthu cakkhudhātu, ārammaṇaṁ rūpadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva (MA.115./IV,105.) honti.  Esa nayo sabbattha.  Manoviññāṇadhātuyā pana pariggahitāya tassā purimapacchimavasena manodhātu, ārammaṇavasena dhammadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti.  Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṁ matthakaṁ pāpetvā kathitaṁ hoti.  
 Sukhadhātūti-ādīsu sukhañca taṁ nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti sukhadhātu.  Esa nayo sabbattha.  Ettha ca purimā catasso dhātuyo sappaṭipakkhavasena gahitā, pacchimā dve sarikkhakavasena.  Avibhūtabhāvena hi upekkhādhātu avijjādhātuyā sarikkhā.  Ettha ca sukhadukkhadhātūsu pariggahitāsu kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti, sesāsu pariggahitāsu manoviññāṇadhātu pariggahitāva hoti.  Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā.  Pūrentena upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā.  Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti (CS:pg.4.73) purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṁ matthakaṁ pāpetvā kathitaṁ hoti.  
 Kāmadhātu-ādīnaṁ dvedhāvitakke (ma.ni.1.206) kāmavitakkādīsu vuttanayeneva attho veditabbo.  Abhidhammepi “tattha katamā kāmadhātu, kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko”ti-ādinā (vibha.182) nayeneva etāsaṁ vitthāro āgatoyeva.  Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā.  Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā.  Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṁ matthakaṁ pāpetvā kathitaṁ hoti.  
 Kāmadhātu-ādīsu pañca kāmāvacarakkhandhā (MA.115./IV,106.) kāmadhātu nāma, pañca rūpāvacarakkhandhā rūpadhātu nāma, cattāro arūpāvacarakkhandhā arūpadhātu nāma.  Abhidhamme pana “tattha katamā kāmadhātu, heṭṭhato avīcinirayaṁ pariyantaṁ karitvā”ti-ādinā (vibha.182) nayena etāsaṁ vitthāro āgatoyeva.  Imāpi tisso dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā.  Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā.  Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṁ matthakaṁ pāpetvā kathitaṁ hoti.  
 Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā, pañcannaṁ khandhānametaṁ adhivacanaṁ.  Na saṅkhatā asaṅkhatā.  Nibbānassetaṁ adhivacanaṁ.  Imāpi dve dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā.  Pūrentena saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā.  Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṁ matthakaṁ pāpetvā kathitaṁ hoti.  
 126. Ajjhattikabāhirānīti ajjhattikāni ca bāhirāni ca.  Ettha hi cakkhu-ādīni ajjhattikāni cha, rūpādīni bāhirāni cha.  Idhāpi jānāti passatīti saha vipassanāya maggo kathito.  
 Imasmiṁ sati idanti-ādi mahātaṇhāsaṅkhaye vitthāritameva.  
 127. Aṭṭhānanti (CS:pg.4.74) hetupaṭikkhepo.  Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo.  Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati.  Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati.  Yanti yena kāraṇena. (MA.115./IV,107.) Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako.  Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekasaṅkhārampi.  Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya.  Netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti etaṁ kāraṇaṁ natthi na upalabbhati.  Yaṁ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano.  Ṭhānametaṁ vijjatīti etaṁ kāraṇaṁ atthi.  Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṁ niccato gaṇheyyāti attho.  Catutthabhūmakasaṅkhārā pana tejussadattā divasaṁ santatto ayoguḷo viya makkhikānaṁ diṭṭhiyā vā aññesaṁ vā akusalānaṁ ārammaṇaṁ na honti.  Iminā nayena kañci saṅkhāraṁ sukhatoti-ādīsupi attho veditabbo.  
 Sukhato upagaccheyyāti “ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti (ma.ni.3.21 22) evaṁ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhābhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṁ mattahatthiṁ parittāsito viya, cokkhabrāhmaṇo viya ca gūthaṁ kañci saṅkhāraṁ sukhato upagacchati.  Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṁ saṅkhāranti avatvā kañci dhammanti vuttaṁ.  Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena veditabbo, puthujjanassa tebhūmakavasena.  Sabbavāresu ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati.  Yaṁ yañhi (MA.115./IV,108.) puthujjano gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṁ viniveṭheti.  Puthujjano hi yaṁ yaṁ niccaṁ sukhaṁ attāti gaṇhāti, taṁ taṁ ariyasāvako aniccaṁ dukkhaṁ anattāti gaṇhanto taṁ gāhaṁ viniveṭheti.  
 128. Mātaranti-ādīsu janikāva mātā, janako pitā, manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto.  Kiṁ pana ariyasāvako aññaṁ jīvitā voropeyyāti?  Etampi aṭṭhānaṁ.  Sacepi hi bhavantaragataṁ ariyasāvakaṁ (CS:pg.4.75) attano ariyabhāvaṁ ajānantampi koci evaṁ vadeyya “imaṁ kunthakipillikaṁ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṁ paṭipajjāhī”ti neva so taṁ jīvitā voropeyya.  Athāpi naṁ evaṁ vadeyya “sace imaṁ na ghātessasi, sīsaṁ te chindissāmā”ti.  Sīsamevassa chindeyya, na ca so taṁ ghāteyya.  Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṁ ariyasāvakassa ca baladīpanatthametaṁ vuttaṁ.  Ayañhettha adhippāyo-- sāvajjo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati.  Mahābalo ca ariyasāvako, yo etāni kammāni na karotīti.  
 Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto.  Lohitaṁ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṁ uppādeyya.  Saṅghaṁ bhindeyyāti samānasaṁvāsakaṁ samānasīmāya ṭhitaṁ pañcahi kāraṇehi saṅghaṁ bhindeyya.  Vuttañhetaṁ “pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati.  Kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā”ti (pari.458).
 (MA.115./IV,109.) Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena.  Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena.  Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi uppattīhi adhammaṁ dhammoti-ādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento.  Anussāvanenāti nanu tumhe jānātha mayhaṁ uccākulā pabbajitabhāvaṁ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṁ ubbinayaṁ Satthusāsanaṁ gāheyyāti cittampi uppādetuṁ tumhākaṁ yuttaṁ, kiṁ mayhaṁ avīci nīluppalavanaṁ viya sītalo, kiṁ ahaṁ apāyato na bhāyāmīti-ādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṁ katvā anussāvanena.  Salākaggāhenāti evaṁ anussāvetvā tesaṁ cittaṁ upatthambhetvā anivattidhamme katvā “gaṇhatha imaṁ salākan”ti salākaggāhena.  
 Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṁ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā.  Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṁ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho.  Yadā pana evaṁ cattāro vā atirekā vā salākaṁ gāhetvā āveṇikaṁ (CS:pg.4.76) kammaṁ vā uddesaṁ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti.  Evaṁ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṁ bhindeyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.  Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti, yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako, tesaṁ āvibhāvatthaṁ-- 
 	Kammato dvārato ceva, kappaṭṭhitiyato tathā; 
 	Pākasādhāraṇādīhi, viññātabbo vinicchayo.  
 Tattha kammato tāva-- ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṁ mātaraṁ vā pitaraṁ vā api parivattaliṅgaṁ jīvitā voropentassa kammaṁ ānantariyaṁ hoti, tassa vipākaṁ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṁ mahācetiyappamāṇehi (MA.115./IV,110.) kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṁ pūretvā nisinnabhikkhusaṅghassa mahādānaṁ datvāpi Buddhassa Bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṁ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati.  Yo pana sayaṁ manussabhūto tiracchānabhūtaṁ mātaraṁ vā pitaraṁ vā, sayaṁ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṁ, tiracchānoyeva vā tiracchānabhūtaṁ jīvitā voropeti, tassa kammaṁ ānantariyaṁ na hoti, bhāriyaṁ pana hoti, ānantariyaṁ āhacceva tiṭṭhati.  Manussajātikānaṁ pana vasena ayaṁ pañho kathito.  
 Tattha eḷakacatukkaṁ saṅgāmacatukkaṁ coracatukkañca kathetabbaṁ.  Eḷakaṁ māremīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṁ manusso manussabhūtaṁ mātaraṁ vā pitaraṁ vā mārento ānantariyaṁ phusati.  Eḷakābhisandhinā pana mātāpitā-abhisandhinā vā eḷakaṁ mārento ānantariyaṁ na phusati.  Mātāpitā-abhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva.  Eseva nayo itarasmimpi catukkadvaye.  Yathā ca mātāpitūsu, evaṁ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni.  
 Manussa-arahantameva māretvā ānantariyaṁ phusati, na yakkhabhūtaṁ.  Kammaṁ pana bhāriyaṁ, ānantariyasadisameva.  Manussa-arahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṁ patvā teneva marati, arahantaghāto hotiyeva.  Yaṁ pana puthujjanakāle dinnaṁ dānaṁ arahattaṁ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva dinnaṁ hoti.  Sesa-ariyapuggale (CS:pg.4.77) mārentassa ānantariyaṁ natthi.  Kammaṁ pana bhāriyaṁ, ānantariyasadisameva.  
 Lohituppāde Tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṁ katvā lohitapaggharaṇaṁ nāma natthi.  Sarīrassa pana antoyeva ekasmiṁyeva ṭhāne lohitaṁ samosarati.  Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi (MA.115./IV,111.) Tathāgatassa pādantaṁ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi.  Tathā karontassa ānantariyaṁ hoti.  Jīvako pana Tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṁ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṁ nīharitvā phāsumakāsi, tathā karontassa puññakammameva hoti.  
 Atha ye ca parinibbute Tathāgate cetiyaṁ bhindanti, bodhiṁ chindanti dhātumhi upakkamanti, tesaṁ kiṁ hotīti?  Bhāriyaṁ kammaṁ hoti ānantariyasadisaṁ.  Sadhātukaṁ pana thūpaṁ vā paṭimaṁ vā bādhamānaṁ bodhisākhaṁ chindituṁ vaṭṭati.  Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṁ pātenti, chindituṁ vaṭṭatiyeva.  Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṁ mahantataraṁ.  Cetiyavatthuṁ bhinditvā gacchantaṁ bodhimūlampi chinditvā harituṁ vaṭṭati.  Yā pana bodhisākhā bodhigharaṁ bādhati, taṁ geharakkhaṇatthaṁ chindituṁ na labhati, bodhi-atthañhi gehaṁ, na gehatthāya bodhi.  Āsanagharepi eseva nayo.  Yasmiṁ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṁ chindituṁ vaṭṭati.  Bodhijagganatthaṁ ojoharaṇasākhaṁ vā pūtiṭṭhānaṁ vā chindituṁ vaṭṭatiyeva, Bhagavato sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti.  
 Saṅghabhede sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṁ parisaṁ gahetvā katavohārānussāvana-salākaggāhassa kammaṁ vā karontassa, uddesaṁ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca.  Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti kammaṁ karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṁ, tathā navato ūnaparisāyaṁ.  Sabbantimena (MA.115./IV,112.) paricchedena navannaṁ janānaṁ yo saṅghaṁ bhindati (CS:pg.4.78) tassa ānantariyakammaṁ hoti.  Anuvattakānaṁ adhammavādīnaṁ mahāsāvajjakammaṁ.  Dhammavādino pana anavajjā.  
 Tattha navannameva saṅghabhede idaṁ suttaṁ-- “ekato upāli cattāro honti, ekato cattāro, navamo anussāveti, salākaṁ gāheti ‘ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ Satthusāsanaṁ, idaṁ gaṇhatha, imaṁ rocethā’ti, evaṁ kho, upāli, saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca.  Navannaṁ vā, upāli, atirekanavannaṁ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā”ti (cūḷava.351).  Etesu pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṁ, sesāni kāyakammānīti.  Evaṁ kammato viññātabbo vinicchayo.  
 Dvāratoti sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti.  Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayapayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti, saṅghabhedo hatthamuddāya bhedaṁ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti.  Evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo.  
 Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo.  Saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṁ katvā kappavināseyeva muccati.  Sacepi hi sveva kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṁ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccati.  Evaṁ karaṇaṁ pana natthi.  Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti, na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo.  
(MA.115./IV,113.) Pākatoti yena ca pañcape’tāni kammāni katāni honti, tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati, sesāni “Ahosikammaṁ, nāhosi kammavipāko”ti evamādīsu saṅkhyaṁ gacchanti.  Saṅghassa bhedābhāve lohituppādo, tadabhāve arahantaghāto, tadabhāve ca sace pitā sīlavā hoti, mātā dussīlā, no vā tathā sīlavatī, pitughāto paṭisandhivasena vipaccati.  Sace mātāpitughāto, dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati (CS:pg.4.79) Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo.  
 Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṁ sādhāraṇāni.  Saṅghabhedo pana “na kho, upāli bhikkhunī, saṅghaṁ bhindati, na sikkhamānā, na sāmaṇero, na sāmaṇerī, na upāsako, na upāsikā saṅghaṁ bhindati, bhikkhu kho, upāli, pakatatto samānasaṁvāsako samānasīmāyaṁ ṭhito saṅghaṁ bhindatī”ti (cūḷava.351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti, na aññassa, tasmā asādhāraṇo.  Ādisaddena sabbepi te dukkhavedanāsahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo.  
 Aññaṁ satthāranti “Ayaṁ me Satthā satthukiccaṁ kātuṁ asamattho”ti bhavantarepi aññaṁ titthakaraṁ “ayaṁ me satthā”ti evaṁ gaṇheyya, netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti attho.  
 129. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. (MA.115./IV,114.) Tīṇi hi khettāni jātikhettaṁ āṇākhettaṁ visayakhettaṁ.  Tattha jātikhettaṁ nāma dasasahassī lokadhātu.  Sā hi Tathāgatassa mātukucchi-okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati.  Koṭisatasahassacakkavāḷaṁ pana āṇākhettaṁ nāma.  Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati.  Visayakhettassa pana parimāṇaṁ natthi.  Buddhānañhi “yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ, yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ neyyapariyantikaṁ ñāṇan”ti (paṭi.ma.3.5) vacanato avisayo nāma natthi.  
 Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṁ cakkavāḷaṁ aññasmiṁ cakkavāḷe Buddhā uppajjantīti suttaṁ natthi, na uppajjantīti pana atthi.  Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṁ suttantapiṭakaṁ abhidhammapiṭakaṁ, tisso saṅgītiyo Mahākassapattherassa saṅgīti, Yasattherassa saṅgīti, Moggaliputtatissattherassa saṅgītīti.  Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake Buddhavacane imaṁ (CS:pg.4.80) cakkavāḷaṁ muñcitvā aññattha Buddhā uppajjantīti suttaṁ natthi, na uppajjantīti pana atthi.  
 Apubbaṁ acarimanti apure apacchā.  Ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṁ hoti.  Tattha hi bodhipallaṅke bodhiṁ appatvā na uṭṭhahissāmīti nisinnakālato (MA.115./IV,115.) paṭṭhāya yāva mātukucchismiṁ paṭisandhiggahaṇaṁ, tāva pubbeti na veditabbaṁ.  Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇena dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato, aññassa Buddhassa uppatti nivāritāva hoti.  Parinibbānakālato paṭṭhāya yāva sāsapamattā dhātu tiṭṭhati, tāva pacchāti na veditabbaṁ.  Dhātūsu hi ṭhitāsu Buddhā ṭhitāva honti.  Tasmā etthantare aññassa Buddhassa uppatti nivāritāva hoti.  Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa Buddhassa uppatti na nivāritā.  
 Tīṇi hi antaradhānāni nāma pariyatti-antaradhānaṁ, paṭivedha-antaradhānaṁ, paṭipatti-antaradhānanti.  Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni.  Paṭivedhoti saccapaṭivedho.  Paṭipattīti paṭipadā.  Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi.  Ekasmiñhi kāle paṭivedhadharā bhikkhū bahū honti, eso bhikkhu puthujjanoti aṅguliṁ pasāretvā dassetabbo hoti.  Imasmiṁyeva dīpe ekavāre puthujjanabhikkhu nāma nāhosi.  Paṭipattipūrikāpi kadāci bahū honti kadāci appa.Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi, sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṁ.  
 Paṇḍito hi tepiṭakaṁ sutvā dvepi pūreti.  Yathā amhākaṁ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṁ pucchi, so na jānāmīti āha.  Tato udakassa santikaṁ gantvā adhigataṁ visesaṁ saṁsandetvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṁ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṁ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṁ sutvā dvepi pūreti. (MA.115./IV,116.) Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṁ ṭhitaṁ hoti.  
 Yadā (CS:pg.4.81) pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṁ abhidhammapiṭakaṁ nassati.  Tattha paṭṭhānaṁ sabbapaṭhamaṁ antaradhāyati, anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṁ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesu sāsanaṁ ṭhitameva hoti.  Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṁ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṁ saṁyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati, tadanantaraṁ Majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati, tadanantaraṁ Dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati.  Ekissāpi dvinnampi gāthānaṁ pucchā addhānaṁ gacchati, sāsanaṁ dhāretuṁ na sakkoti sabhiyapucchā (su.ni.sabhiyasuttaṁ) viya āḷavakapucchā (su.ni.āḷavakasuttaṁ; saṁ.ni.1.246) viya ca.  Etā kira Kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṁ dhāretuṁ nāsakkhiṁsu.  
 Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṁ tiṭṭhati, parivārakhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti.  Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāya ṭhitāyapi ṭhitameva hoti.  Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajja-upasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṁ tiṭṭhati.  Liṅgamaddhānaṁ gacchati, setavatthasamaṇavaṁso pana Kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṁ dhāretuṁ nāsakkhi.  Pacchimakassa pana saccapaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato ca paṭṭhāya sāsanaṁ osakkitaṁ nāma hoti.  Tato paṭṭhāya aññassa Buddhassa uppatti na vāritāti.  
 Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṁ khandhaparinibbānaṁ dhātuparinibbānanti.  Tattha kilesaparinibbānaṁ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṁ kusinārāyaṁ, dhātuparinibbānaṁ anāgate bhavissati.  Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṁ tambapaṇṇidīpe (MA.115./IV,117.) dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṁ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṁ, tato mahābodhipallaṅkaṁ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti.  Sāsapamattāpi dhātu antarā na nassissati.  Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṁ pharissanti.  
 Tato (CS:pg.4.82) dasasahassacakkavāḷe devatā yo sannipatitvā “Ajja Satthā parinibbāyati, ajja sāsanaṁ osakkati, pacchimadassanaṁ dāni idaṁ amhākan”ti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṁ kāruññaṁ karissanti.  Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṁ na sakkhissanti.  Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṁ gatāsu pacchijjissati.  Evaṁ mahantaṁ ānubhāvaṁ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṁ antarahitaṁ nāma hoti.  Yāva evaṁ na anantaradhāyati, tāva acarimaṁ nāma hoti.  Evaṁ apubbaṁ acarimaṁ uppajjeyyunti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.  
 Kasmā pana apubbaṁ acarimaṁ na uppajjantīti.  Anacchariyattā.  Buddhā hi acchariyamanussa.  Yathāha-- “ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo, Tathāgato arahaṁ sammāsambuddho”ti (a.ni.1.171-174).
 Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṁ, na acchariyā bhaveyyuṁ.  Ekasmiñhi vihāre dvinnaṁ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti bhikkhūpi bahutāya na (MA.115./IV,118.) acchariyā jātā, evaṁ Buddhāpi bhaveyyuṁ.  Tasmā na uppajjanti.  
 Desanāya ca visesābhāvato.  Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṁ dhammaṁ eko deseti, aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā.  Tato na acchariyo siyā, ekasmiṁ pana dhammaṁ desente desanāpi acchariyā hoti.  
 Vivādābhāvato ca.  Bahūsu ca Buddhesu uppajjantesu bahūnaṁ ācariyānaṁ antevāsikā viya “Amhākaṁ Buddho pāsādiko, amhākaṁ Buddho madhurassaro lābhī puññavā”ti vivadeyyuṁ, tasmāpi evaṁ na uppajjanti.  Apicetaṁ kāraṇaṁ milindaraññā puṭṭhena Nāgasenattherena vitthāritameva.  Vuttañhi (mi.pa.5.1.1)-- 
 “Tattha, bhante nāgasena, bhāsitampetaṁ Bhagavatā ‘aṭṭhānametaṁ, bhikkhave, anavakāso, yaṁ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā (CS:pg.4.83) apubbaṁ acarimaṁ uppajjeyyuṁ, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī’ti.  Desentā ca, bhante nāgasena, sabbepi Tathāgatā sattatiṁsa bodhipakkhiyadhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṁ anusāsanti.  Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi Tathāgatānaṁ ekā desanā ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi, kena kāraṇena dve Tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti?  Ekenapi tāva Buddhuppādena ayaṁ loko obhāsajāto.  Yadi dutiyo Buddho bhaveyya, (MA.115./IV,119.) dvinnaṁ pabhāya ayaṁ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya.  Ovadamānā ca dve Tathāgatā sukhaṁ ovadeyyuṁ, anusāsamānā ca sukhaṁ anusāseyyuṁ, tattha me kāraṇaṁ brūhi, yathāhaṁ nissaṁsayo bhaveyyanti.  
 Ayaṁ mahārāja dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva Tathāgatassa guṇaṁ dhāreti, yadi dutiyo Buddho uppajjeyya, nāyaṁ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṁseyya, na ṭhānamupagaccheyya.  
 Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya.  Ekasmiṁ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya.  Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṁ nāvaṁ abhirūheyya.  Apinu sā mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti?  Na hi, bhante, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṁseyya, na ṭhānamupagaccheyya, osīdeyya udaketi.  Evameva kho, mahārāja, ayaṁ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva Tathāgatassa guṇaṁ dhāreti, yadi dutiyo Buddho uppajjeyya, nāyaṁ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya …pe… na ṭhānamupagaccheyya.  
 Yathā vā pana mahārāja puriso yāvadatthaṁ bhojanaṁ bhuñjeyya chādentaṁ yāvakaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṁ bhojanaṁ (CS:pg.4.84) bhuñjeyya, apinu kho, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti?  Na hi, bhante, sakiṁ bhuttova mareyyāti.  Evameva kho, mahārāja, ayaṁ dasasahassī lokadhātu (MA.115./IV,120.) ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.  
 Kiṁ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti?  Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṁ yāva mukhasamā.  Ekasmā sakaṭato ratanaṁ gahetvā ekasmiṁ sakaṭe ākireyyuṁ, apinu kho taṁ, mahārāja, sakaṭaṁ dvinnampi sakaṭānaṁ ratanaṁ dhāreyyāti?  Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṁ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti.  Kiṁ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṁ bhijjatīti?  Āma, bhanteti.  Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calatīti.  
 Apica mahārāja imaṁ kāraṇaṁ Buddhabalaparidīpanāya osāritaṁ, aññampi tattha abhirūpaṁ kāraṇaṁ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.  Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṁ, tesaṁ parisāya vivādo uppajjeyya -- “tumhākaṁ Buddho amhākaṁ Buddho”ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṁ.  Yathā, mahārāja, dvinnaṁ balavāmaccānaṁ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṁ amacco amhākaṁ amacco’ti ubhatopakkhajātā honti, evameva kho, mahārāja, yadi, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṁ, tesaṁ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṁ Buddho amhākaṁ Buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṁ.  Idaṁ tāva, mahārāja, ekaṁ kāraṇaṁ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.  
 Aparampi, mahārāja, uttariṁ kāraṇaṁ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.  Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṁ, aggo Buddhoti yaṁ vacanaṁ, taṁ micchā bhaveyya.  Jeṭṭho Buddhoti yaṁ vacanaṁ, taṁ micchā bhaveyya.  Seṭṭho Buddhoti, visiṭṭho Buddhoti, uttamo Buddhoti, pavaro Buddhoti, asamo Buddhoti, asamasamo Buddhoti, appaṭisamo Buddhoti, appaṭibhāgo Buddhoti, appaṭipuggalo Buddhoti yaṁ (MA.115./IV,121.) vacanaṁ taṁ micchā bhaveyya.  Idampi kho tvaṁ, mahārāja (CS:pg.4.85) kāraṇaṁ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.  
 Apica kho mahārāja Buddhānaṁ Bhagavantānaṁ sabhāvapakati esā, yaṁ ekoyeva Buddho loke uppajjati.  Kasmā kāraṇā?  Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṁ.  Aññampi mahārāja yaṁ loke mahantaṁ, taṁ ekaṁyeva hoti.  Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva.  Sāgaro mahanto, so ekoyeva.  Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva.  Ākāso mahanto, so ekoyeva.  Sakko mahanto, so ekoyeva.  Māro mahanto, so ekoyeva.  Brahmā mahanto, so ekoyeva.  Tathāgato arahaṁ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṁ.  Yattha te uppajjanti, tattha aññassa okāso na hoti.  Tasmā, mahārāja, Tathāgato arahaṁ sammāsambuddho ekoyeva lokasmiṁ uppajjatīti.  Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehī”ti.  
 Ekissā lokadhātuyāti ekasmiṁ cakkavāḷe.  Heṭṭhā imināva padena dasacakkavāḷasahassāni gahitāni tānipi, ekacakkavāḷeneva paricchindituṁ vaṭṭanti.  Buddhā hi uppajjamānā imasmiṁyeva cakkavāḷe uppajjanti, uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu nuppajjantīti vāritameva hoti.  
 Apubbaṁ acarimanti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṁ, tasseva antaradhānato pacchā carimaṁ.  Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṁ hoti, cakkavattino kālaṁkiriyato vā pabbajjāya vā.  Antaradhāyamānañca pana taṁ kālaṁkiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati, tato paraṁ cakkavattino pātubhāvo avārito.  
 Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino nuppajjantīti (MA.115./IV,122.) Vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca.  Dvīsu hi uppajjantesu “Amhākaṁ rājā mahanto amhākaṁ rājā mahanto”ti vivādo uppajjeyya.  Ekasmiṁ dīpe cakkavattīti ca ekasmiṁ dīpe cakkavattīti ca anacchariyā bhaveyyuṁ (CS:pg.4.86) Yo cāyaṁ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo, so parihāyetha.  Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti.  
 130. Yaṁ itthī assa arahaṁ sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokuttāraṇasamattho Buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati.  
 	Manussattaṁ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṁ; 
 	Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā.  
 	Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatīti.  (bu.vaṁ.2.59)-- 
 Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni.  Iti paṇidhānampi sampādetuṁ asamatthāya itthiyā kuto Buddhabhāvoti “Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ itthī assa arahaṁ sammāsambuddho”ti vuttaṁ.  Sabbākāraparipūro ca puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṁ nibbattetīti purisova arahaṁ hoti sammāsambuddho.  
 Yaṁ itthī rājā assa cakkavattīti-ādīsupi yasmā (MA.115./IV,123.) itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṁ abhāvena lakkhaṇāni na paripūrenti, itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati, sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti, tasmā “aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ itthī rājā assa cakkavattī”ti vuttaṁ.  Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṁ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni.  
 Nanu ca yathā itthiliṅgaṁ, evaṁ purisaliṅgampi brahmaloke natthi?  Tasmā “yaṁ puriso brahmattaṁ kareyya, ṭhānametaṁ vijjatī”tipi na vattabbaṁ siyāti.  No na vattabbaṁ.  Kasmā?  Idha purisassa tattha nibbattanato.  Brahmattanti hi mahābrahmattaṁ adhippetaṁ.  Itthī ca idha jhānaṁ bhāvetvā kālaṁ katvā brahmapārisajjānaṁ sahabyataṁ upapajjati, na mahābrahmānaṁ, puriso pana tattha na uppajjatīti na vattabbo.  Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttamevetaṁ.  
 131. Kāyaduccaritassāti-ādīsu (CS:pg.4.87) yathā nimbabījakosātakībījādīni madhuraphalaṁ na nibbattenti, asātaṁ amadhurameva nibbattenti, evaṁ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṁ na nibbattenti, amadhurameva vipākaṁ nibbattenti.  Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṁ sādurasameva phalaṁ nibbattenti, na asātaṁ kaṭukaṁ, (MA.115./IV,124.) evaṁ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṁ nibbattenti, na amadhuraṁ.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Yādisaṁ vapate bījaṁ, tādisaṁ harate phalaṁ; 
 	Kalyāṇakārī kalyāṇaṁ, pāpakārī ca pāpakan”ti.  (saṁ.ni.1.256).
 Tasmā “aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ kāyaduccaritassā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Kāyaduccaritasamaṅgīti-ādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā āyūhanasamaṅgitā cetanāsamaṅgitā kammasamaṅgitā vipākasamaṅgitā, upaṭṭhānasamaṅgitāti.  Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati.  Tathā cetanāsamaṅgitā.  Yāva pana arahattaṁ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṁ vipākārahaṁ kammaṁ sandhāya “kammasamaṅgino”ti vuccanti, esā kammasamaṅgitā.  Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā.  Yāva pana sattā arahattaṁ na pāpuṇanti, tāva nesaṁ tato tato cavitvā niraye tāva uppajjamānānaṁ aggijālalohakumbhi-ādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo, gabbhaseyyakattaṁ āpajjamānānaṁ mātukucchi, devesu uppajjamānānaṁ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṁ uppattinimittaṁ upaṭṭhāti, iti nesaṁ iminā uppattinimitta-upaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma.  Sā calati sesā niccalā.  Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti, devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti, manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti, tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva.  
(MA.115./IV,125.) Tatridaṁ vatthu-- soṇagiripāde kira acelavihāre Soṇatthero nāma eko dhammakathiko, tassa pitā sunakhajīviko ahosi.  Thero taṁ paṭibāhantopi saṁvare ṭhapetuṁ asakkonto “Mā nassi jarako”ti (CS:pg.4.88) mahallakakāle akāmakaṁ pabbājesi.  Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāti, soṇagiripādato mahantā mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṁ.  So mahābhayabhīto-- “Vārehi, tāta soṇa, vārehi, tāta soṇā”ti āha.  Kiṁ mahātherāti.  Na passasi tātāti taṁ pavattiṁ ācikkhi.  Soṇatthero-- “Kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati, patiṭṭhā’ssa bhavissāmī”ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṁ āsanapūjañca kāretvā pitaraṁ mañcena cetiyaṅgaṇaṁ āharitvā mañce nisīdāpetvā-- “Ayaṁ mahāthera-pūjā tumhākaṁ atthāya katā ‘ayaṁ me Bhagavā duggatapaṇṇākāro’ti vatvā Bhagavantaṁ vanditvā cittaṁ pasādehī”ti āha.  So mahāthero pūjaṁ disvā tathā karonto cittaṁ pasādesi, tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi, nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavanavimānāni ceva nāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṁ.  So “apetha apetha Soṇā”ti āha.  Kimidaṁ therāti?  Etā te, tāta, mātaro (MA.115./IV,126.) āgacchantīti Thero “Saggo upaṭṭhito mahātherassā”ti cintesi.  Evaṁ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā.  Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena kāyaduccaritasamaṅgīti-ādi vuttaṁ.  
 132.  Evaṁ vutte āyasmā Ānandoti “evaṁ Bhagavatā imasmiṁ Sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbasuttaṁ samannāharitvā evaṁ sassirikaṁ katvā desitasuttassa nāma Bhagavatā nāmaṁ na gahitaṁ.  Handassa nāmaṁ gaṇhāpessāmī”ti cintetvā Bhagavantaṁ etadavoca.  
 Tasmā tiha tvanti-ādīsu ayaṁ atthayojanā-- 
 Ānanda, yasmā imasmiṁ dhammapariyāye “Aṭṭhārasa kho imā, Ānanda, dhātuyo, cha imā, Ānanda, dhātuyo”ti evaṁ bahudhātuyo vibhattā, tasmā tiha tvaṁ imaṁ dhammapariyāyaṁ bahudhātukotipi naṁ dhārehi.  Yasmā panettha dhātu-āyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānavasena cattāro parivaṭṭā kathitā (CS:pg.4.89) tasmā catuparivaṭṭotipi naṁ dhārehi.  Yasmā ca ādāsaṁ olokentassa mukhanimittaṁ viya imaṁ dhammapariyāyaṁ olokentassa ete dhātu-ādayo atthā pākaṭā honti, tasmā dhammādāsotipi naṁ dhārehi.  Yasmā ca yathā nāma parasenamaddanā yodhā saṅgāmatūriyaṁ paggahetvā parasenaṁ pavisitvā sapatte madditvā attano jayaṁ gaṇhanti, evameva kilesasenamaddanā yogino idha vuttavasena vipassanaṁ paggahetvā kilese madditvā attano arahattajayaṁ gaṇhanti, tasmā amatadundubhītipi naṁ dhārehi.  Yasmā ca yathā saṅgāmayodhā (MA.115./IV,127.) pañcāvudhaṁ gahetvā parasenaṁ viddhaṁsetvā jayaṁ gaṇhanti, evaṁ yoginopi idha vuttaṁ vipassanāvudhaṁ gahetvā kilesasenaṁ viddhaṁsetvā arahattajayaṁ gaṇhanti.  Tasmā anuttaro saṅgāmavijayotipi naṁ dhārehīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bahudhātukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.116.)6.Isigilisuttavaṇṇanā 

 133. Evaṁ me sutanti Isigilisuttaṁ.  Tattha aññāva samaññā ahosīti Isigilissa Isigilīti samaññāya uppannakāle vebhāro na vebhāroti paññāyittha, aññāyevassa samaññā ahosi.  Aññā paññattīti idaṁ purimapadasseva vevacanaṁ.  Sesesupi eseva nayo.
 Tadā kira Bhagavā sāyanhasamaye samāpattito vuṭṭhāya gandhakuṭito nikkhamitvā yasmiṁ ṭhāne nisinnānaṁ pañca pabbatā paññāyanti, tattha bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā ime pañca pabbate paṭipāṭiyā ācikkhi.  Tattha na Bhagavato pabbatehi attho atthi, iti imesu pana pabbatesu paṭipāṭiyā kathiyamānesu isigilissa isigilibhāvo kathetabbo hoti.  Tasmiṁ kathiyamāne padumavatiyā puttānaṁ pañcasatānaṁ paccekabuddhānaṁ nāmāni ceva padumavatiyā ca patthanā kathetabbā bhavissatīti Bhagavā imaṁ pañca pabbatapaṭipāṭiṁ ācikkhi.  
 Pavisantā (CS:pg.4.90) dissanti paviṭṭhā na dissantīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṁ vivarantā viya taṁ pabbataṁ dvedhā katvā anto (MA.116./IV,128.) pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha vasiṁsu, tasmā evamāha.  Ime isīti ime paccekabuddha-isī.  
 Kadā pana te tattha vasiṁsu?  Atīte kira anuppanne Tathāgate bārāṇasiṁ upanissāya ekasmiṁ gāmake ekā kuladhītā khettaṁ rakkhamānā ekassa paccekabuddhassa pañcahi lājāsatehi saddhiṁ ekaṁ padumapupphaṁ datvā pañca puttasatāni patthesi.  Tasmiṁyeva ca khaṇe pañcasatā migaluddakā madhuramaṁsaṁ datvā “etissā puttā bhaveyyāmā”ti patthayiṁsu.  Sā yāvatāyukaṁ ṭhatvā devaloke nibbattā, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti.  Tameko tāpaso disvā paṭijaggi, tassā vicarantiyāva pāduddhāre pāduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti.  Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi.  Rājā naṁ āharāpetvā aggamahesiṁ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāsi.  Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṁ vasi, sesā gabbhamalaṁ nissā nibbattā.  Vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṁ padume nisīditvā khayavayaṁ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṁ nibbattayiṁsu.  Ayaṁ tesaṁ byākaraṇagāthā ahosi-- 
 	“Saroruhaṁ padumapalāsapattajaṁ, supupphitaṁ bhamaragaṇānuciṇṇaṁ; 
 	Aniccatāyupagataṁ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo”ti.  
(MA.116./IV,129.) Tasmiṁ kāle te tattha vasiṁsu, tadā cassa pabbatassa isigilīti samaññā udapādi.  
 135. Ye sattasārāti ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī sudassano piyadassī gandhāro piṇḍolo upāsabho nīto tatho sutavā bhāvitattoti terasannaṁ paccekabuddhānaṁ nāmāni vatvā idāni tesañca aññesañca gāthābandhena nāmāni ācikkhanto ye sattasārāti-ādimāha (CS:pg.4.91) Tattha sattasārāti sattānaṁ sārabhūtā.  Anīghāti niddukkhā.  Nirāsāti nittaṇhā.  
 Dve jālinoti cūḷajāli mahājālīti dve jālināmakā.  Santacittoti idampi ekassa nāmameva.  Passi jahi upadhidukkhamūlanti ettha passi nāma so paccekabuddho, dukkhassa pana mūlaṁ upadhiṁ jahīti ayamassa thuti.  Aparājitotipi ekassa nāmameva.  
 Satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṁso uccaṅgamāyoti ime pañca janā.  Asito anāsavo manomayoti imepi tayo janā.  Mānacchido ca bandhumāti bandhumā nāma eko, mānassa pana chinnattā mānacchidoti vutto.  Tadādhimuttotipi nāmameva.  
 Ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyoti ime tayo janā.  Athaccutoti atha accuto.  Accutagāmabyāmaṅkoti ime dve janā.  Khemābhirato ca soratoti ime dveyeva.  
 Sayho anomanikkamoti sayho nāma so Buddho, anomavīriyattā pana anomanikkamoti vutto.  Ānando Nando Upanando dvādasāti cattāro Ānandā, cattāro Nandā cattāro Upanandāti evaṁ dvādasa. (MA.116./IV,130.) Bhāradvājo antimadehadhārīti bhāradvājo nāma so Buddho.  Antimadehadhārīti thuti.  
 Taṇhacchidoti sikharissāyaṁ thuti.  Vītarāgoti maṅgalassa thuti.  Usabhacchidā jāliniṁ dukkhamūlanti usabho nāma so Buddho dukkhamūlabhūtaṁ jāliniṁ acchidāti attho.  Santaṁ padaṁ ajjhagamopanītoti upanīto nāma so Buddho santaṁ padaṁ ajjhagamā.  Vītarāgotipi ekassa nāmameva.  Suvimuttacittoti ayaṁ kaṇhassa thuti.  
 Ete ca aññe cāti ete pāḷiyaṁ āgatā ca pāḷiyaṁ anāgatā aññe ca etesaṁ ekanāmakāyeva.  Imesu hi pañcasu paccekabuddhasatesu dvepi tayopi dasapi dvādasapi Ānandadayo viya ekanāmakā ahesuṁ.  Iti pāḷiyaṁ āgatanāmeheva sabbesaṁ nāmāni vuttāni (CS:pg.4.92) hontīti ito paraṁ visuṁ visuṁ avatvā “ete ca aññe cā”ti āha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Isigilisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.117.)7.Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā 

 136. Evaṁ me sutanti Mahācattārīsakasuttaṁ.  Tattha ariyanti niddosaṁ lokuttaraṁ, niddosañhi “ariyan”ti vuccati.  Sammāsamādhinti maggasamādhiṁ.  Sa-upanisanti sapaccayaṁ.  Saparikkhāranti saparivāraṁ.  
 Parikkhatāti parivāritā. (MA.117./IV,131.) Sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hotīti dvidhā sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti purecārikā vipassanāsammādiṭṭhi ca maggasammādiṭṭhi ca.  Vipassanāsammādiṭṭhi tebhūmakasaṅkhāre aniccādivasena parivīmaṁsati; maggasammādiṭṭhi pana parivīmaṁsanapariyosāne bhūmiladdhaṁ vaṭṭaṁ samugghāṭayamānā vūpasamayamānā sītudakaghaṭasahassaṁ matthake āsiñcamānā viya uppajjati.  Yathā hi khettaṁ kurumāno kassako paṭhamaṁ araññe rukkhe chindati, pacchā aggiṁ deti, so aggi paṭhamaṁ chinne rukkhe anavasese jhāpeti, evameva vipassanāsammādiṭṭhi paṭhamaṁ aniccādivasena saṅkhāre vīmaṁsati, maggasammādiṭṭhi tāya vīmaṁsanatthaṁ saṅkhāre puna appavattivasena samugghāṭayamānā uppajjati, sā duvidhāpi idha adhippetā.  
 Micchādiṭṭhīti pajānātīti micchādiṭṭhiṁ aniccaṁ dukkhaṁ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti, sammādiṭṭhiṁ kiccato asammohato pajānāti.  Sāssa hoti sammādiṭṭhīti sā evaṁ pajānanā assa sammādiṭṭhi nāma hoti.  
 Dvāyaṁ vadāmīti dvayaṁ vadāmi, duvidhakoṭṭhāsaṁ vadāmīti attho.  Puññabhāgiyāti puññakoṭṭhāsabhūtā.  Upadhivepakkāti upadhisaṅkhātassa vipākassa dāyikā.  
 Paññā paññindriyanti-ādīsu vibhajitvā vibhajitvā amatadvāraṁ paññapeti dassetīti paññā.  Tasmiṁ atthe indattaṁ karotīti paññindriyaṁ.  Avijjāya na (CS:pg.4.93) kampatīti paññābalaṁ. (MA.117./IV,132.) Bojjhaṅgappattā hutvā catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo.  Maggasampattiyā pasaṭṭhā sobhanā diṭṭhīti sammādiṭṭhi.  Ariyamaggassa aṅganti maggaṅgaṁ.  Soti so bhikkhu.  Pahānāyāti pajahanatthāya.  Upasampadāyāti paṭilābhatthāya.  Sammāvāyāmoti niyyāniko kusalavāyāmo.  Satoti satiyā samannāgato hutvā.  Anuparidhāvanti anuparivattantīti sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti.  Ettha hi sammāvāyāmo ca sammāsati ca lokuttarasammādiṭṭhiṁ sahajātā parivārenti rājānaṁ viya ekarathe ṭhitā asiggāhachattaggāhā.  Vipassanāsammādiṭṭhi pana purejātā hutvā parivāreti rathassa purato pattikādayo viya.  Dutiyapabbato paṭṭhāya pana sammāsaṅkappādīnaṁ tayopi sahajātaparivārāva hontīti veditabbā.  
 137. Micchāsaṅkappoti pajānātīti micchāsaṅkappaṁ aniccaṁ dukkhaṁ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti sammāsaṅkappaṁ kiccato asammohato pajānāti.  Ito aparesu sammāvācādīsupi evameva yojanā veditabbā.  Kāmasaṅkappādayo Dvedhāvitakkasutte (ma.ni.1.206) vuttāyeva.  
 Takkoti-ādīsu takkanavasena takko.  Sveva ca upasaggena padaṁ vaḍḍhetvā vitakkoti vutto, sveva saṅkappanavasena saṅkappo.  Ekaggo hutvā ārammaṇe appetīti (MA.117./IV,133.) appanā Upasaggena pana padaṁ vaḍḍhetvā byappanāti vuttaṁ.  Cetaso abhiniropanāti cittassa abhiniropanā.  Vitakkasmiñhi sati vitakko ārammaṇe cittaṁ abhiniropeti vitakke pana asati attanoyeva dhammatāya cittaṁ ārammaṇaṁ abhiruhati jātisampanno abhiññātapuriso viya rājagehaṁ.  Anabhiññātassa hi paṭihārena vā dovārikena vā attho hoti, abhiññātaṁ jātisampannaṁ sabbe rājarājamahāmattā jānantīti attanova dhammatāya nikkhamati ceva pavisati ca, evaṁsampadamidaṁ veditabbaṁ.  Vācaṁ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro.  Ettha ca lokiyavitakko vācaṁ saṅkharoti, na lokuttaro.  Kiñcāpi na saṅkharoti, vacīsaṅkhārotveva ca panassa nāmaṁ hoti.  Sammāsaṅkappaṁ anuparidhāvantīti lokuttarasammāsaṅkappaṁ parivārenti.  Ettha ca tayopi nekkhammasaṅkappādayo (CS:pg.4.94) pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana tiṇṇampi kāmasaṅkappādīnañca padacchedaṁ samugghātaṁ karonto maggaṅgaṁ pūrayamāno ekova sammāsaṅkappo uppajjitvā nekkhammasaṅkappādivasena tīṇi nāmāni labhati.  Parato sammāvācādīsupi eseva nayo.  
 138. Musāvādā veramaṇīti-ādīsu viratipi cetanāpi vaṭṭati.  Āratīti-ādīsu vacīduccaritehi ārakā ramatīti ārati.  Vinā tehi ramatīti virati.  Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati.  Upasaggavasena vā padaṁ vaḍḍhitaṁ, sabbamidaṁ oramanabhāvasseva adhivacanaṁ.  Veraṁ maṇati vināsetīti veramaṇi.  Idampi oramanasseva vevacanaṁ.  
 139. Pāṇātipātā veramaṇīti-ādīsupi cetanā viratīti ubhayampi vaṭṭatiyeva.  
(MA.117./IV,134.) 140.  Kuhanāti-ādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṁ etāya kuhayanti vimhāpayantīti kuhanā.  Lābhasakkāratthikā hutvā etāya lapantīti lapanā.  Nimittaṁ sīlametesanti nemittikā, tesaṁ bhāvo nemittikatā.  Nippeso sīlametesanti nippesikā, tesaṁ bhāvo nippesikatā.  Lābhena lābhaṁ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṁ nijigīsanā, tesaṁ bhāvo lābhena lābhaṁ nijigīsanatā.  Ayamettha saṅkhepo, vitthārena panetā kuhanādikā Visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca Aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitā.  Micchā-ājīvassa pahānāyāti ettha na kevalaṁ pāḷiyaṁ āgatova micchā-ājīvo, ājīvahetu pana pavattitā pāṇātipātādayo sattakammapathacetanāpi micchā-ājīvova.  Tāsaṁyeva sattannaṁ cetanānaṁ padapacchedaṁ samugghātaṁ kurumānaṁ maggaṅgaṁ pūrayamānā uppannā virati sammā-ājīvo nāma.  
 141. Sammādiṭṭhissāti maggasammādiṭṭhiyaṁ ṭhitassa puggalassa.  Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammāsaṅkappo pahoti, phalasammādiṭṭhissapi phalasammāsaṅkappo pahotīti evaṁ sabbapadesu attho veditabbo.  Sammāñāṇassa (CS:pg.4.95) sammāvimuttīti ettha pana maggasammāsamādhimhi ṭhitassa maggapaccavekkhaṇaṁ sammāñāṇaṁ pahoti, phalasammāsamādhimhi ṭhitassa phalapaccavekkhaṇaṁ sammāñāṇaṁ pahoti.  Maggapaccavekkhaṇasammāñāṇe ca ṭhitassa maggasammāvimutti pahoti, phalapaccavekkhaṇasammāñāṇe (MA.117./IV,135.) ṭhitassa phalasammāvimutti pahotīti attho.  Ettha ca ṭhapetvā aṭṭha phalaṅgāni sammāñāṇaṁ paccavekkhaṇaṁ katvā sammāvimuttiṁ phalaṁ kātuṁ vaṭṭatīti vuttaṁ.  
 142. Sammādiṭṭhissa bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti-ādīsu avasesanikāyabhāṇakā phalaṁ kathitanti vadanti, majjhimabhāṇakā pana dasannaṁ nijjaravatthūnaṁ āgataṭṭhāne maggo kathitoti vadanti.  Tattha dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi veditabbā, viditakaraṇaṭṭhena sammāñāṇaṁ, tadadhimuttaṭṭhena sammāvimutti.  
 Vīsati kusalapakkhāti sammādiṭṭhi-ādayo dasa, “sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā”ti-ādinā nayena vuttā dasāti evaṁ vīsati kusalapakkhā honti.  Vīsati akusalapakkhāti “micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī”ti-ādinā nayena vuttā micchādiṭṭhi-ādayo dasa, “ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā”ti-ādinā vuttā dasa cāti evaṁ vīsati akusalapakkhā veditabbā.  Mahācattārīsakoti mahāvipākadānena mahantānaṁ kusalapakkhikānañceva akusalapakkhikānañca cattārīsāya dhammānaṁ pakāsitattā mahācattārīsakoti.  
 Imasmiñca pana Sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā vipassanāsammādiṭṭhi kammassakatāsammādiṭṭhi maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇāsammādiṭṭhīti.  Tattha “micchādiṭṭhiṁ micchādiṭṭhīti pajānātī”ti-ādinā nayena vuttā vipassanāsammādiṭṭhi nāma.  “Atthi dinnan”ti-ādinā nayena vuttā kammassakatāsammādiṭṭhi nāma.  “Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī”ti ettha pana maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhīti dvepi kathitā.  “Sammāñāṇaṁ pahotī”ti.  Ettha pana paccavekkhaṇāsammādiṭṭhi kathitāti veditabbā.  
(MA.117./IV,136.) 143. Sammādiṭṭhiṁ (CS:pg.4.96) ce bhavaṁ garahatīti micchādiṭṭhi nāmāyaṁ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhi nāmāyaṁ na sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṁ garahati nāma.  Okkalāti okkalajanapadavāsino.  Vassabhaññāti vasso ca bhañño cāti dve janā.  Ahetuvādāti natthi hetu natthi paccayo sattānaṁ visuddhiyāti evamādivādino.  Akiriyavādāti karoto na karīyati pāpanti evaṁ kiriyapaṭikkhepavādino.  Natthikavādāti natthi dinnanti-ādivādino.  Te imesu tīsupi dassanesu okkantaniyāmā ahesuṁ.  Kathaṁ panetesu niyāmo hotīti.  Yo hi evarūpaṁ laddhiṁ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinno sajjhāyati vīmaṁsati, tassa “natthi hetu natthi paccayo karoto na karīyati pāpaṁ, natthi dinnaṁ, kāyassa bhedā ucchijjatī”ti tasmiṁ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṁ ekaggaṁ hoti, javanāni javanti.  Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu.  Sattame Buddhānampi atekiccho anivattī ariṭṭhakaṇḍakasadiso hoti.  
 Tattha koci ekaṁ dassanaṁ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca.  Abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṁ saggampi gantuṁ, pageva mokkhaṁ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako, (MA.117./IV,137.) yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṁ natthi.  Vassabhaññāpi edisā ahesuṁ.  Nindābyārosa-upārambhabhayāti attano nindābhayena ghaṭṭanabhayena upavādabhayena cāti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.118.)8.Ānāpānassatisuttavaṇṇanā 

 144. Evaṁ me sutanti ānāpānassatisuttaṁ.  Tattha aññehi cāti ṭhapetvā pāḷiyaṁ āgate dasa there aññehipi abhiññātehi bahūhi (CS:pg.4.97) sāvakehi saddhiṁ.  Tadā kira mahā bhikkhusaṅgho ahosi aparicchinnagaṇano.  
 Ovadanti anusāsantīti āmisasaṅgahena dhammasaṅgahena cāti dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhitvā kammaṭṭhānovādānusāsanīhi ovadanti ca anusāsanti ca.  Te cāti cakāro āgamasandhimattaṁ.  Uḷāraṁ pubbenāparaṁ visesaṁ jānantīti sīlaparipūraṇādito pubbavisesato uḷārataraṁ aparaṁ kasiṇaparikammādivisesaṁ jānantīti attho.  
 145. Āraddhoti tuṭṭho.  Appattassa pattiyāti appattassa arahattassa pāpuṇanatthaṁ.  Sesapadadvayepi ayameva attho.  Komudiṁ cātumāsininti pacchimakattikacātumāsapuṇṇamaṁ.  Sā hi kumudānaṁ atthitāya komudī, catunnaṁ vassikānaṁ māsānaṁ pariyosānattā cātumāsinīti vuccati.  Āgamessāmīti udikkhissāmi, ajja apavāretvā yāva sā āgacchati, tāva katthaci agantvā idheva vasissāmīti attho.  Iti bhikkhūnaṁ pavāraṇasaṅgahaṁ anujānanto evamāha.  
 Pavāraṇasaṅgaho nāma ñattidutiyena kammena diyyati (MA.118./IV,138.) kassa panesa diyyati, kassa na diyyatīti.  Akārakassa tāva bālaputhujjanassa na diyyati, tathā āraddhavipassakassa ceva ariyasāvakassa ca.  Yassa pana samatho vā taruṇo hoti vipassanā vā, tassa diyyati.  Bhagavāpi tadā bhikkhūnaṁ cittācāraṁ parivīmaṁsanto samathavipassanānaṁ taruṇabhāvaṁ ñatvā -- “mayi ajja pavārente disāsu vassaṁvuṭṭhā bhikkhū idha osarissanti.  Tato ime bhikkhū vuḍḍhatarehi bhikkhūhi senāsane gahite visesaṁ nibbattetuṁ na sakkhissanti.  Sacepi cārikaṁ pakkamissāmi, imesaṁ vasanaṭṭhānaṁ dullabhameva bhavissati.  Mayi pana apavārente bhikkhūpi imaṁ Sāvatthiṁ na osarissanti, ahampi cārikaṁ na pakkamissāmi, evaṁ imesaṁ bhikkhūnaṁ vasanaṭṭhānaṁ apalibuddhaṁ bhavissati.  Te attano attano vasanaṭṭhāne phāsu viharantā samathavipassanā thāmajātā katvā visesaṁ nibbattetuṁ sakkhissantī”ti so taṁdivasaṁ apavāretvā kattikapuṇṇamāyaṁ pavāressāmīti bhikkhūnaṁ pavāraṇasaṅgahaṁ (CS:pg.4.98) anujāni.  Pavāraṇasaṅgahasmiñhi laddhe yassa nissayapaṭipannassa ācariyupajjhāyā pakkamanti, sopi “sace patirūpo nissayadāyako āgamissati, tassa santike nissayaṁ gaṇhissāmī”ti yāva gimhānaṁ pacchimamāsā vasituṁ labhati.  Sacepi saṭṭhivassā bhikkhū āgacchanti, tassa senāsanaṁ gahetuṁ na labhanti.  Ayañca pana pavāraṇasaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṁ dinnoyeva hoti.  
 Sāvatthiṁ osarantīti Bhagavatā pavāraṇasaṅgaho dinnoti sutasutaṭṭhāneyeva yathāsabhāvena ekaṁ māsaṁ vasitvā kattikapuṇṇamāya uposathaṁ katvā osarante sandhāya idaṁ vuttaṁ.  Pubbenāparanti idha taruṇasamathavipassanāsu (MA.118./IV,139.) kammaṁ katvā samathavipassanā thāmajātā akaṁsu, ayaṁ pubbe viseso nāma.  Tato samāhitena cittena saṅkhāre sammasitvā keci sotāpattiphalaṁ …pe… keci arahattaṁ sacchikariṁsu.  Ayaṁ aparo uḷāro viseso nāma.  
 146. Alanti yuttaṁ.  Yojanagaṇanānīti ekaṁ yojanaṁ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva, tato uddhaṁ yojanagaṇanānīti vuccanti.  Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṁ.  Puṭosenāpīti puṭosaṁ vuccati pātheyyaṁ.  taṁ pātheyyaṁ gahetvāpi upasaṅkamituṁ yuttamevāti attho.  “Puṭaṁsenā”tipi pāṭho, tassattho-- puṭo aṁse assāti puṭaṁso, tena puṭaṁsena, aṁse pātheyyapuṭaṁ vahantenāpīti vuttaṁ hoti.  
 147. Idāni evarūpehi caraṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṁ santi, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha catunnaṁ satipaṭṭhānānanti-ādīni tesaṁ bhikkhūnaṁ abhiniviṭṭhakammaṭṭhānadassanatthaṁ vuttāni.  Tattha sattatiṁsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarā kathitā.  Tatra hi ye bhikkhū tasmiṁ khaṇe maggaṁ bhāventi, tesaṁ lokuttarā honti.  Āraddhavipassakānaṁ lokiyā.  Aniccasaññābhāvanānuyoganti ettha saññāsīsena vipassanā kathitā Yasmā panettha ānāpānakammaṭṭhānavasena abhiniviṭṭhāva (CS:pg.4.99) bahū bhikkhū, tasmā sesakammaṭṭhānāni saṅkhepena kathetvā ānāpānakammaṭṭhānaṁ vitthārena kathento ānāpānassati, bhikkhaveti-ādimāha.  Idaṁ pana ānāpānakammaṭṭhānaṁ sabbākārena Visuddhimagge vitthāritaṁ, tasmā tattha vuttanayenevassa pāḷittho ca bhāvanānayo ca veditabbo.  
(MA.118./IV,140.) 149. Kāyaññataranti pathavīkāyādīsu catūsu kāyesu aññataraṁ vadāmi, vāyo kāyaṁ vadāmīti attho.  Atha vā rūpāyatanaṁ …pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma.  Tesu ānāpānaṁ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṁ hoti, tasmāpi evamāha.  Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṁ vāyokāyaṁ, pañcavīsatirūpakoṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṁ ānāpānaṁ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho.  Evaṁ sabbattha attho veditabbo.  Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṁ, sukhavedanaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Sādhukaṁ manasikāranti pītipaṭisaṁveditādivasena uppannaṁ sundaramanasikāraṁ.  Kiṁ pana manasikāro sukhavedanā hotīti.  Na hoti, desanāsīsaṁ panetaṁ.  Yatheva hi “aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā”ti ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena vedanā vuttāti veditabbā.  Etasmiṁ catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā.  Cittasaṅkhārapadadvaye “saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā”ti (paṭi.ma.1.174) vacanato “vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā”ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā.  Taṁ sabbaṁ manasikāranāmena saṅgahetvā idha “sādhukaṁ manasikāran”ti āha.  
 Evaṁ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṁ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti.  No na yujjati, satipaṭṭhānavaṇṇanāyampi hi “taṁtaṁsukhādīnaṁ (MA.118./IV,141.) vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā vedanāva vedayati, taṁ pana vedanāpavattiṁ upādāya ‘ahaṁ vedayāmī’ti vohāramattaṁ hotī”ti vuttaṁ (CS:pg.4.100) Apica pītipaṭisaṁvedīti-ādīnaṁ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva.  Vuttañhetaṁ Visuddhimagge-- 
 “Dvīhākārehi pīti paṭisaṁviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca.  Kathaṁ ārammaṇato pīti paṭisaṁviditā hoti?  Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṁviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṁviditattā.  Kathaṁ asammohato (pīti paṭisaṁviditā hoti)?  Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṁ pītiṁ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhā asammohato pīti paṭisaṁviditā hoti.  Vuttampi cetaṁ paṭisambhidāyaṁ ‘dīghaṁ assāsavasena cittassa ekaggataṁ avikkhepaṁ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā, tena ñāṇena sā pīti paṭisaṁviditā hotī’ti.  Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī”ti.  
 Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṁviditā honti, evaṁ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṁviditā hoti.  Tasmā suvuttametaṁ hoti “vedanāsu vedanānupassī tasmiṁ samaye bhikkhu viharatī”ti.  
 Nāhaṁ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo-- yasmā cittapaṭisaṁvedī assasissāmīti-ādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittaṁ ārammaṇaṁ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti.  Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa (MA.118./IV,142.) ānāpānassatibhāvanā atthi.  Tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṁviditādivasena citte cittānupassī tasmiṁ samaye bhikkhu viharatīti.  So yaṁ taṁ abhijjhādomanassānaṁ pahānaṁ, taṁ paññāya disvā sādhukaṁ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhāya kāmacchandanīvaraṇaṁ, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṁ (CS:pg.4.101) dassitaṁ.  Idañhi catukkaṁ vipassanāvaseneva vuttaṁ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena chabbidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṁ ādi, tassapi idaṁ nīvaraṇadvayaṁ ādi, iti dhammānupassanāya ādiṁ dassetuṁ “abhijjhādomanassānan”ti āha.  Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṁ pajahatīti evaṁ pahānakarañāṇaṁ adhippetaṁ.  Taṁ paññāya disvāti taṁ aniccavirāganirodhapaṭinissaggāñāṇasaṅkhātaṁ pahānañāṇaṁ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṁ vipassanāparamparaṁ dasseti.  Ajjhupekkhitā hotīti yañca samathapaṭipannaṁ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṁ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma.  Tattha sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti ārammaṇassapi ajjhupekkhanā, idha ārammaṇa-ajjhupekkhanā adhippetā.  Tasmātiha, bhikkhaveti yasmā aniccānupassī assasissāmīti-ādinā nayena pavatto na kevalaṁ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṁ dhammānaṁ pahānañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā “dhammesu dhammānupassī tasmiṁ samaye bhikkhu viharatī”ti veditabbo.  
 150. Pavicinatīti aniccādivasena pavicinati.  Itaraṁ padadvayaṁ etasseva vevacanaṁ.  (MA.118./IV,143.) Nirāmisāti nikkilesa.  Passambhatīti kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati.  Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanāpattaṁ viya hoti.  Ajjhupekkhitā hotīti sahajāta-ajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.  
 Evaṁ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṁ kāye sati satisambojjhaṅgo, satiyā sampayuttaṁ ñāṇaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṁsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṁ vīriyasambojjhaṅgo, pīti, passaddhi, cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo, imesaṁ channaṁ sambojjhaṅgānaṁ anosakkana-anativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo.  Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino “ayaṁ olīyatī”ti tudanaṁ vā, “ayaṁ atidhāvatī”ti ākaḍḍhanaṁ vā natthi, kevalaṁ evaṁ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṁ channaṁ sambojjhaṅgānaṁ anosakkana-anativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti.  Ettāvatā kiṁ kathitaṁ?  Ekacittakkhaṇikā nānārasalakkhaṇā vipassanāsambojjhaṅgā nāma kathitā.  
 152. Vivekanissitanti-ādīni (CS:pg.4.102) vuttatthāneva.  Ettha pana ānāpānapariggāhikā sati lokiyā hoti, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhānaṁ paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokuttarabojjhaṅge paripūrenti, lokuttarā bojjhaṅgā vijjāvimuttiphalanibbānaṁ (MA.118./IV,144.) paripūrenti.  Iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṁ kathitaṁ, lokuttarassa āgataṭṭhāne lokuttaraṁ kathitanti.  Thero panāha “Aññattha evaṁ hoti, imasmiṁ pana Sutte lokuttaraṁ upari āgataṁ, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhāne paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokiye bojjhaṅge paripūrenti, lokiyā bojjhaṅgā lokuttaraṁ vijjāvimuttiphalanibbānaṁ paripūrenti, vijjāvimuttipadena hi idha vijjāvimuttiphalanibbānaṁ adhippetan”ti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Ānāpānassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.119.)9.Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā 

 153-4. Evaṁ me sutanti Kāyagatāsatisuttaṁ.  Tattha gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā.  Sarasaṅkappāti dhāvanasaṅkappa.Sarantīti hi sarā, dhāvantīti attho.  Ajjhattamevāti gocarajjhattasmiṁyeva.  Kāyagatāsatinti kāyapariggāhikampi kāyārammaṇampi satiṁ.  Kāyapariggāhikanti vutte samatho kathito hoti, kāyārammaṇanti vutte vipassanā.  Ubhayena samathavipassanā kathitā honti.  
 Puna caparaṁ …pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṁ bhāvetīti satipaṭṭhāne cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā.  
 156. Antogadhāvāssāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti.  Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṁ bhajantīti (MA.119./IV,145.) vijjābhāgiyā.  Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā.  Tattha (CS:pg.4.103) vipassanāñāṇaṁ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā.  Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā.  Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṁ vijjāpi vijjāya sampayuttā dhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā.  Cetasā phuṭoti ettha duvidhaṁ pharaṇaṁ āpopharaṇañca, dibbacakkhupharaṇañca, tattha āpokasiṇaṁ samāpajjitvā āpena pharaṇaṁ āpopharaṇaṁ nāma.  Evaṁ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti, ālokaṁ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddassa dassanaṁ dibbacakkhupharaṇaṁ nāma.  Evaṁ pharaṇepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti.  
 Otāranti vivaraṁ chiddaṁ.  Ārammaṇanti kilesuppattipaccayaṁ.  Labhetha otāranti labheyya pavesanaṁ, vinivijjhitvā yāva pariyosānā gaccheyyāti attho.  Nikkhepananti nikkhipanaṭṭhānaṁ.  
 157. Evaṁ abhāvitakāyagatāsatiṁ puggalaṁ allamattikapuñjādīhi upametvā idāni bhāvitakāyagatāsatiṁ sāraphalakādīhi upametuṁ seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha aggaḷaphalakanti kavāṭaṁ.  
 158. Kākapeyyoti mukhavaṭṭiyaṁ nisīditvā kākena gīvaṁ anāmetvāva pātabbo.  Abhiññāsacchikaraṇīyassāti abhiññāya sacchikātabbassa. (MA.119./IV,146.)  Sakkhibhabbataṁ pāpuṇātīti paccakkhabhāvaṁ pāpuṇāti.  Sati sati āyataneti satisati kāraṇe.  Kiṁ panettha kāraṇanti?  Abhiññāva kāraṇaṁ.  Āḷibandhāti mariyādabaddha.
 Yānīkatāyāti yuttayānaṁ viya katāya.  Vatthukatāyāti patiṭṭhākatāya.  Anuṭṭhitāyāti anuppavattitāya.  Paricitāyāti paricayakatāya.  Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya susampaggahitāya.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.120.)10.Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā 

 160. Evaṁ (CS:pg.4.104) me sutanti Saṅkhārupapattisuttaṁ.  Tattha saṅkhārupapattinti saṅkhārānaṁyeva upapattiṁ, na sattassa, na posassa, puññābhisaṅkhārena vā bhavūpagakkhandhānaṁ upapattiṁ.  
 161. Saddhāya samannāgatoti saddhādayo pañca dhammā lokikā vaṭṭanti.  Dahatīti ṭhapeti.  Adhiṭṭhātīti patiṭṭhāpeti.  Saṅkhārā ca vihārā cāti saha patthanāya saddhādayova pañca dhammā.  Tatrupapattiyāti tasmiṁ ṭhāne nibbattanatthāya.  Ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadāti saha patthanāya (MA.120./IV,147.) pañca dhammāva.  Yassa hi pañca dhammā atthi, na patthanā, tassa gati anibaddha.Yassa patthanā atthi, na pañca dhammā, tassapi anibaddha.Yesaṁ ubhayaṁ atthi, tesaṁ gati nibaddha.Yathā hi ākāse khittadaṇḍo aggena vā majjhena vā mūlena vā nipatissatīti niyamo natthi, evaṁ sattānaṁ paṭisandhiggahaṇaṁ aniyataṁ.  Tasmā kusalaṁ kammaṁ katvā ekasmiṁ ṭhāne patthanaṁ kātuṁ vaṭṭati.  
 165. Āmaṇḍanti āmalakaṁ.  Yathā taṁ parisuddhacakkhussa purisassa sabbasova pākaṭaṁ hoti, evaṁ tassa brahmuno saddhiṁ tattha nibbattasattehi sahassī lokadhātu.  Esa nayo sabbattha.  
 167. Subhoti sundaro.  Jātimāti ākarasampanno.  Suparikammakatoti dhovanādīhi suṭṭhukataparikammo.  Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito.  
 168. Satasahassoti lokadhātusatasahassamhi ālokapharaṇabrahmā.  Nikkhanti nikkhena kataṁ piḷandhanaṁ, nikkhaṁ nāma pañcasuvaṇṇaṁ, ūnakanikkhena kataṁ pasādhanañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṁ na hoti, atirekena kataṁ ghaṭṭanamajjanaṁ khamati, vaṇṇavantaṁ pana na hoti, pharusadhātukaṁ khāyati.  Nikkhena kataṁ ghaṭṭanamajjanañceva khamati, vaṇṇavantañca hoti.  Jambonadanti jambunadiyaṁ nibbattaṁ.  Mahājamburukkhassa hi ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitā, tāsu mahantā nadiyo sandanti, tāsaṁ (MA.120./IV,148.) nadīnaṁ ubhayatīresu jambupakkānaṁ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā (CS:pg.4.105) anupubbena mahāsamuddaṁ pavisanti.  Taṁ sandhāya jambonadanti vuttaṁ.  Dakkhakammāraputta-ukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti dakkhena sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṁ.  Ukkāmukheti uddhane.  Sampahaṭṭhanti dhotaghaṭṭitamajjitaṁ.  Vatthopame (ma.ni.1.75-76) ca dhātuvibhaṅge (ma.ni.3.357-360) ca piṇḍasodhanaṁ vuttaṁ.  Imasmiṁ Sutte katabhaṇḍasodhanaṁ vuttaṁ.  
 Yaṁ pana sabbavāresu pharitvā adhimuccitvāti vuttaṁ, tattha pañcavidhaṁ pharaṇaṁ cetopharaṇaṁ kasiṇapharaṇaṁ dibbacakkhupharaṇaṁ ālokapharaṇaṁ sarīrapharaṇanti.  Tattha cetopharaṇaṁ nāma lokadhātusahasse sattānaṁ cittajānanaṁ.  Kasiṇapharaṇaṁ nāma lokadhātusahasse kasiṇapattharaṇaṁ.  Dibbacakkhupharaṇaṁ nāma ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā sahassalokadhātudassanaṁ.  Ālokapharaṇampi etadeva.  Sarīrapharaṇaṁ nāma lokadhātusahasse sarīrapabhāya pattharaṇaṁ.  Sabbattha imāni pañca pharaṇāni avināsentena kathetabbanti.  
 Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha-- “Maṇi-opamme kasiṇapharaṇaṁ viya nikkhopamme sarīrapharaṇaṁ viya dissatī”ti.  Tassa vādaṁ viya Aṭṭhakathā nāma natthīti paṭikkhitvā sarīrapharaṇaṁ na sabbakālikaṁ, (MA.120./IV,149.) cattārimāni pharaṇāni avināsetvāva kathetabbanti vuttaṁ.  Adhimuccatīti padaṁ pharaṇapadasseva vevacanaṁ, atha vā pharatīti pattharati.  Adhimuccatīti jānāti.  
 169. Ābhāti-ādīsu ābhādayo nāma pāṭiyekkā devā natthi, tayo parittābhādayo devā ābhā nāma, parittāsubhādayo ca.  Subhakiṇhādayo ca subhā nāma.  Vehapphalādivārā pākaṭāyeva.  
 Ime tāva pañca dhamme bhāvetvā kāmāvacaresu nibbattatu.  Brahmaloke nibbattaṁ pana āsavakkhayañca kathaṁ pāpuṇātīti?  Ime pañca dhammā sīlaṁ, so imasmiṁ sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṁ katvā tā tā samāpattiyo bhāvetvā rūpībrahmaloke nibbattati, arūpajjhānāni nibbattetvā (CS:pg.4.106) arūpībrahmaloke, samāpattipadaṭṭhānaṁ vipassanaṁ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṁ sacchikatvā pañcasu suddhāvāsesu nibbattati.  Uparimaggaṁ bhāvetvā āsavakkhayaṁ pāpuṇātīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
 
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 3.Suññatavaggo 
 
(M.121.)1.Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā

 176. Evaṁ (CS:pg.4.107) me sutanti Cūḷasuññatasuttaṁ.  Tattha ekamidanti thero kira Bhagavato vattaṁ katvā attano divāṭṭhānaṁ gantvā kālaparicchedaṁ katvā nibbānārammaṇaṁ suññatāphalasamāpattiṁ appetvā nisinno yathāparicchedena vuṭṭhāsi.  Athassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṁsu.  So suññatākathaṁ sotukāmo jāto.  Athassa (MA.121./IV,150.) etadahosi “na kho pana sakkā dhurena dhuraṁ paharantena viya gantvā ‘suññatākathaṁ me, bhante, kathethā’ti Bhagavantaṁ vattuṁ, handāhaṁ yaṁ me Bhagavā nagarakaṁ upanissāya viharanto ekaṁ kathaṁ kathesi, taṁ sāremi, evaṁ me Bhagavā suññatākathaṁ kathessatī”ti dasabalaṁ sārento ekamidanti-ādimāha.  
 Tattha idanti nipātamattameva.  Kaccimetaṁ, bhanteti thero ekapade ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni uggahetvā dhāretuṁ samattho, kiṁ so “suññatāvihārenā”ti ekaṁ padaṁ dhāretuṁ na sakkhissati, sotukāmena pana jānantena viya pucchituṁ na vaṭṭati, pākaṭaṁ katvā vitthāriyamānaṁ suññatākathaṁ sotukāmo ajānanto viya evamāha.  Eko ajānantopi jānanto viya hoti, thero evarūpaṁ kohaññaṁ kiṁ karissati, attano jānanaṭṭhānepi Bhagavato apacitiṁ dassetvā “kaccimetan”ti-ādimāha.  
 Pubbepīti paṭhamabodhiyaṁ nagarakaṁ upanissāya viharaṇakālepi.  Etarahipīti idānipi.  Evaṁ pana vatvā cintesi-- “Ānando suññatākathaṁ sotukāmo, eko pana sotuṁ sakkoti, na uggahetuṁ, eko sotumpi uggahetumpi sakkoti, na kathetuṁ, Ānando pana sotumpi sakkoti uggahetumpi kathetumpi, (kathemissa) suññatākathan”ti.  Iti taṁ kathento seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha suñño hatthigavāssavaḷavenāti tattha kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katā hatthi-ādayo atthi, vessavaṇamandhātādīnaṁ ṭhitaṭṭhāne cittakammavasena katampi, ratanaparikkhatānaṁ vātapānadvārabandhamañcapīṭhādīnaṁ vasena saṇṭhitampi, jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthaṁ (CS:pg.4.108) ṭhapitampi jātarūparajataṁ atthi, kaṭṭharūpādivasena katā dhammasavanapañhapucchanādivasena āgacchantā (MA.121./IV,151.) ca itthipurisāpi atthi, tasmā na so tehi suñño.  Indriyabaddhānaṁ saviññāṇakānaṁ hatthi-ādīnaṁ, icchiticchitakkhaṇe paribhuñjitabbassa jātarūparajatassa, nibaddhavāsaṁ vasantānaṁ itthipurisānañca abhāvaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  
 Bhikkhusaṅghaṁ paṭiccāti bhikkhūsu hi piṇḍāya paviṭṭhesupi vihārabhattaṁ sādiyantehi bhikkhūhi ceva gilānagilānupaṭṭhāka-uddesacīvarakammapasutādīhi ca bhikkhūhi so asuññova hoti, iti niccampi bhikkhūnaṁ atthitāya evamāha.  Ekattanti ekabhāvaṁ, ekaṁ asuññataṁ atthīti attho.  Eko asuññabhāvo atthīti vuttaṁ hoti.  Amanasikaritvāti citte akatvā anāvajjitvā apaccavekkhitvā.  Gāmasaññanti gāmoti pavattavasena vā kilesavasena vā uppannaṁ gāmasaññaṁ.  Manussasaññāyapi eseva nayo.  Araññasaññaṁ paṭicca manasi karoti ekattanti idaṁ araññaṁ, ayaṁ rukkho, ayaṁ pabbato, ayaṁ nīlobhāso vanasaṇḍoti evaṁ ekaṁ araññaṁyeva paṭicca araññasaññaṁ manasi karoti.  Pakkhandatīti otarati.  Adhimuccatīti evanti adhimuccati.  Ye assu darathāti ye ca pavattadarathā vā kilesadarathā vā gāmasaññaṁ paṭicca bhaveyyuṁ, te idha araññasaññāya na santi.  Dutiyapadepi eseva nayo.  Atthi cevāyanti ayaṁ pana ekaṁ araññasaññaṁ paṭicca uppajjamānā pavattadarathamattā atthi.  
(MA.121./IV,152.) Yañhi kho tattha na hotīti yaṁ migāramātupāsāde hatthi-ādayo viya imissā araññasaññāya gāmasaññāmanussasaññāvasena uppajjamānaṁ pavattadarathakilesadarathajātaṁ, taṁ na hoti.  Yaṁ pana tattha avasiṭṭhanti yaṁ migāramātupāsāde bhikkhusaṅgho viya tattha araññasaññāya pavattadarathamattaṁ avasiṭṭhaṁ hoti.  Taṁ santamidaṁ atthīti pajānātīti taṁ vijjamānameva “Atthi idan”ti pajānāti, suññatāvakkantīti suññatānibbatti.  
 177. Amanasikaritvā manussasaññanti idha gāmasaññaṁ na gaṇhāti.  Kasmā?  Evaṁ kirassa ahosi-- “manussasaññāya gāmasaññaṁ nivattetvā, araññasaññāya manussasaññaṁ, pathavīsaññāya araññasaññaṁ, ākāsānañcāyatanasaññāya pathavīsaññaṁ …pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāya ākiñcaññāyatanasaññaṁ (CS:pg.4.109) vipassanāya nevasaññānāsaññāyatanasaññaṁ, maggena vipassanaṁ nivattetvā anupubbena accantasuññataṁ nāma dassessāmī”ti.  Tasmā evaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha pathavīsaññanti kasmā araññasaññaṁ pahāya pathavīsaññaṁ manasi karoti?  Araññasaññāya visesānadhigamanato.  Yathā hi purisassa ramaṇīyaṁ khettaṭṭhānaṁ disvā-- “idha vuttā sāli-ādayo suṭṭhu sampajjissanti, mahālābhaṁ labhissāmī”ti sattakkhattumpi khettaṭṭhānaṁ olokentassa sāli-ādayo na sampajjanteva, sace pana taṁ ṭhānaṁ vihatakhāṇukakaṇṭakaṁ katvā kasitvā vapati, evaṁ sante sampajjanti, evameva-- “idaṁ araññaṁ, ayaṁ rukkho, ayaṁ pabbato, ayaṁ nīlobhāso vanasaṇḍo”ti sacepi sattakkhattuṁ araññasaññaṁ manasi karoti, nevūpacāraṁ na samādhiṁ pāpuṇāti, pathavīsaññāya panassa dhuvasevanaṁ kammaṭṭhānaṁ pathavīkasiṇaṁ parikammaṁ katvā jhānāni nibbattetvā (MA.121./IV,153.) jhānapadaṭṭhānampi vipassanaṁ vaḍḍhetvā sakkā arahattaṁ pāpuṇituṁ.  Tasmā araññasaññaṁ pahāya pathavīsaññaṁ manasi karoti.  Paṭiccāti paṭicca sambhūtaṁ.  
 Idāni yasmiṁ pathavīkasiṇe so pathavīsaññī hoti, tassa opammadassanatthaṁ seyyathāpīti-ādimāha.  Tattha usabhassa etanti āsabhaṁ.  Aññesaṁ pana gunnaṁ gaṇḍāpi honti pahārāpi.  Tesañhi cammaṁ pasāriyamānaṁ nibbalikaṁ na hoti, usabhassa lakkhaṇasampannatāya te dosā natthi.  Tasmā tassa cammaṁ gahitaṁ.  Saṅkusatenāti khilasatena.  Suvihatanti pasāretvā suṭṭhu vihataṁ.  Ūnakasatasaṅkuvihatañhi nibbalikaṁ na hoti, saṅkusatena vihataṁ bheritalaṁ viya nibbalikaṁ hoti.  Tasmā evamāha.  Ukkūlavikkūlanti uccanīcaṁ thalaṭṭhānaṁ ninnaṭṭhānaṁ.  Nadīvidugganti nadiyo ceva duggamaṭṭhānañca.  Pathavīsaññaṁ paṭicca manasi karoti ekattanti kasiṇapathaviyaṁyeva paṭicca sambhūtaṁ ekaṁ saññaṁ manasi karoti.  Darathamattāti ito paṭṭhāya sabbavāresu pavattadarathavasena darathamattā veditabbā.  
 182. Animittaṁ cetosamādhinti vipassanācittasamādhiṁ.  So hi niccanimittādivirahito animittoti vuccati.  Imameva kāyanti vipassanāya vatthuṁ dasseti.  Tattha imamevāti imaṁ eva catumahābhūtikaṁ. (MA.121./IV,154.) Saḷāyatanikanti (CS:pg.4.110) saḷāyatanapaṭisaṁyuttaṁ.  Jīvitapaccayāti yāva jīvitindriyānaṁ pavatti, tāva jīvitapaccayā pavattadarathamattā atthīti vuttaṁ hoti.  
 183. Puna animittanti vipassanāya paṭivipassanaṁ dassetuṁ vuttaṁ.  Kāmāsavaṁ paṭiccāti kāmāsavaṁ paṭicca uppajjanapavattadarathā idha na santi, ariyamagge ceva ariyaphale ca natthīti vuttaṁ hoti.  Imameva kāyanti imaṁ upādisesadarathadassanatthaṁ vuttaṁ.  Iti manussasaññāya gāmasaññaṁ nivattetvā …pe… maggena vipassanaṁ nivattetvā anupubbena accantasuññatā nāma dassitā hoti.  
 184. Parisuddhanti nirupakkilesaṁ.  Anuttaranti uttaravirahitaṁ sabbaseṭṭhaṁ.  Suññatanti suññataphalasamāpattiṁ.  Tasmāti yasmā atītepi, Buddhapaccekabuddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā.  Anāgatepi, etarahipi Buddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā imaṁyeva parisuddhaṁ paramaṁ anuttaraṁ suññataṁ upasampajja vihariṁsu viharissanti viharanti ca, tasmā.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(MA.122./IV,155.)
 (M.122.)2.Mahāsuññatasuttavaṇṇanā 

 185. Evaṁ me sutanti Mahāsuññatasuttaṁ.  Tattha kāḷakhemakassāti chavivaṇṇena so kāḷo, khemakoti panassa nāmaṁ.  Vihāroti tasmiṁyeva nigrodhārāme ekasmiṁ padese pākārena parikkhipitvā dvārakoṭṭhakaṁ māpetvā haṁsavaṭṭakādisenāsanāni ceva maṇḍalamāḷabhojanasālādīni ca patiṭṭhapetvā kato vihāro.  Sambahulāni senāsanānīti mañco pīṭhaṁ bhisibimbohanaṁ taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāroti-ādīni paññattāni honti, mañcena mañcaṁ …pe… palālasanthāreneva palālasanthāraṁ āhacca ṭhapitāni, gaṇabhikkhūnaṁ vasanaṭṭhānasadisaṁ ahosi.  
 Sambahulā (CS:pg.4.111) nu khoti Bhagavato bodhipallaṅkeyeva sabbakilesānaṁ samugghāṭitattā saṁsayo nāma natthi, vitakkapubbabhāgā pucchā, vitakkapubbabhāge cāyaṁ nukāro nipātamatto.  Pāṭimatthakaṁ gacchante avinicchito nāma na hoti.  Ito kira pubbe Bhagavatā dasa dvādasa bhikkhū ekaṭṭhāne vasantā na diṭṭhapubbā.  
 Athassa etadahosi-- gaṇavāso nāmāyaṁ vaṭṭe āciṇṇasamāciṇṇo nadī-otiṇṇa-udakasadiso, nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyesupi, manussaloka-devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova āciṇṇo.  Dasayojanasahasso hi nirayo tipucuṇṇabharitā nāḷi (MA.122./IV,156.) viya sattehi nirantaro, pañcavidhabandhanakammakāraṇakaraṇaṭṭhāne sattānaṁ pamāṇaṁ vā paricchedo vā natthi, tathā vāsīhi tacchanādiṭhānesu, iti gaṇabhūtāva paccanti.  Tiracchānayoniyaṁ ekasmiṁ vammike upasikānaṁ pamāṇaṁ vā paricchedo vā natthi, tathā ekekabilādīsupi kipillikādīnaṁ.  Tiracchānayoniyampi gaṇavāsova.  Petanagarāni ca gāvutikāni aḍḍhayojanikānipi petabharitāni honti.  Evaṁ pettivisayepi gaṇavāsova.  Asurabhavanaṁ dasayojanasahassaṁ kaṇṇe pakkhittasūciyā kaṇṇabilaṁ viya hoti.  Iti asurakāyepi gaṇavāsova.  Manussaloke Sāvatthiyaṁ sattapaṇṇāsa kulasatasahassāni, Rājagahe anto ca bahi ca aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasiṁsu.  Evaṁ aññesupi ṭhānesūti manussalokepi gaṇavāsova.  Bhummadevatā ādiṁ katvā devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova.  Ekekassa hi devaputtassa aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo honti, navapi koṭiyo honti, ekaṭṭhāne dasasahassāpi brahmāno vasanti.  
 Tato cintesi-- “mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni gaṇavāsaviddhaṁsanatthaṁ dasa pāramiyo pūritā, ime ca bhikkhū ito paṭṭhāyeva gaṇaṁ bandhitvā gaṇābhiratā jātā ananucchavikaṁ karontī”ti.  So dhammasaṁvegaṁ uppādetvā puna cintesi-- “sace ‘ekaṭṭhāne dvīhi bhikkhūhi na vasitabban’ti sakkā bhaveyya sikkhāpadaṁ paññapetuṁ, sikkhāpadaṁ paññāpeyyaṁ, na kho panetaṁ sakkā.  Handāhaṁ mahāsuññatāpaṭipattiṁ nāma suttantaṁ (CS:pg.4.112) desemi, yaṁ sikkhākāmānaṁ kulaputtānaṁ sikkhāpadapaññatti viya nagaradvāre (MA.122./IV,157.) nikkhittasabbakāyika-ādāso viya ca bhavissati.  Tato yathā nāmekasmiṁ ādāse khattiyādayo attano vajjaṁ disvā taṁ pahāya anavajjā honti, evamevaṁ mayi parinibbutepi pañcavassasahassāni imaṁ suttaṁ āvajjitvā gaṇaṁ vinodetvā ekībhāvābhiratā kulaputtā vaṭṭadukkhassa antaṁ karissantī”ti.  Bhagavato ca manorathaṁ pūrentā viya imaṁ suttaṁ āvajjitvā gaṇaṁ vinodetvā vaṭṭadukkhaṁ khepetvā parinibbutā kulaputtā gaṇanapathaṁ vītivattā.  Vālikapiṭṭhivihārepi hi Ābhidhammika-Abhayatthero nāma vassūpanāyikasamaye sambahulehi bhikkhūhi saddhiṁ imaṁ suttaṁ sañjhāyitvā “sammāsambuddho evaṁ kāreti, mayaṁ kiṁ karomā”ti āha.  Te sabbepi antovasse gaṇaṁ vinodetvā ekībhāvābhiratā arahattaṁ pāpuṇiṁsu.  Gaṇabhedanaṁ nāma idaṁ suttanti.  
 186. Ghaṭāyāti evaṁnāmakassa sakkassa.  Vihāreti ayampi vihāro nigrodhārāmasseva ekadese kāḷakhemakassa vihāro viya katoti veditabbo.  Cīvarakammanti jiṇṇamalinānaṁ aggaḷaṭṭhānuppādanadhovanādīhi kataparibhaṇḍampi, cīvaratthāya uppannavatthānaṁ vicāraṇasibbanādīhi akataṁ saṁvidhānampi vaṭṭati, idha pana akataṁ saṁvidhānaṁ adhippetaṁ.  Manussā hi Ānandattherassa cīvarasāṭake adaṁsu.  Tasmā thero sambahule bhikkhū gahetvā tattha cīvarakammaṁ akāsi.  Tepi bhikkhū pātova sūcipāsakassa paññāyanakālato paṭṭhāya nisinnā apaññāyanakāle uṭṭhahanti.  Sūcikamme niṭṭhiteyeva senāsanāni saṁvidahissāmāti na saṁvidahiṁsu.  Cīvarakārasamayo noti thero kira cintesi-- “Addhā etehi bhikkhūhi na paṭisāmitāni senāsanāni, Bhagavatā ca diṭṭhāni bhavissanti.  Iti anattamano Satthā suṭṭhu niggahetukāmo, imesaṁ bhikkhūnaṁ upatthambho bhavissāmī”ti; tasmā evamāha.  Ayaṁ (MA.122./IV,158.) panettha adhippāyo-- “na, bhante, ime bhikkhū kammārāmā eva, cīvarakiccavasena pana evaṁ vasantī”ti.  
 Na kho, Ānandāti, Ānanda, kammasamayo vā hotu akammasamayo vā, cīvarakārasamayo vā hotu acīvarakārasamayo vā, atha kho saṅgaṇikārāmo bhikkhu na sobhatiyeva.  Mā tvaṁ anupatthambhaṭṭhāne upatthambho ahosīti.  Tattha saṅgaṇikāti sakaparisasamodhānaṁ.  Gaṇoti nānājanasamodhānaṁ.  Iti saṅgaṇikārāmo vā hotu gaṇārāmo (CS:pg.4.113) vā, sabbathāpi gaṇabāhullābhirato gaṇabandhanabaddho bhikkhu na sobhati.  Pacchābhatte pana divāṭṭhānaṁ sammajjitvā sudhotahatthapādo mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā ekārāmatamanuyutto bhikkhu Buddhasāsane sobhati.  Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantassa sukhaṁ.  Pavivekasukhampi kāmapavivekasukhameva.  Rāgādīnaṁ pana vūpasamatthāya saṁvattatīti upasamasukhaṁ.  Maggasambodhatthāya saṁvattatīti sambodhisukhaṁ.  Nikāmalābhīti kāmalābhī icchitalābhī.  Akicchalābhīti adukkhalābhī.  Akasiralābhīti vipulalābhī.  
 Sāmāyikanti appitappitasamaye kilesehi vimuttaṁ.  Kantanti manāpaṁ.  Cetovimuttinti rūpārūpāvacaracittavimuttiṁ.  Vuttañhetaṁ-- “cattāri ca jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo, ayaṁ sāmāyiko vimokkho”ti (paṭi.ma.1.213).  (MA.122./IV,159.) Asāmāyikanti na samayavasena kilesehi vimuttaṁ, atha kho accantavimuttaṁ lokuttaraṁ vuttaṁ.  Vuttañhetaṁ-- “cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, ayaṁ asāmāyiko vimokkho”ti.  Akuppanti kilesehi akopetabbaṁ.  
 Ettāvatā kiṁ kathitaṁ hoti?  Saṅgaṇikārāmo bhikkhu gaṇabandhanabaddho neva lokiyaguṇaṁ, na ca lokuttaraguṇaṁ nibbattetuṁ sakkoti, gaṇaṁ vinodetvā pana ekābhirato sakkoti.  Tathā hi vipassī bodhisatto caturāsītiyā pabbajitasahassehi parivuto satta vassāni vicaranto sabbaññuguṇaṁ nibbattetuṁ nāsakkhi, gaṇaṁ vinodetvā sattadivase ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṁ āruyha sabbaññuguṇaṁ nibbattesi.  Amhākaṁ bodhisatto pañcavaggiyehi saddhiṁ chabbassāni vicaranto sabbaññuguṇaṁ nibbattetuṁ nāsakkhi, tesu pakkantesu ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṁ āruyha sabbaññuguṇaṁ nibbattesi.  
 Evaṁ saṅgaṇikārāmassa guṇādhigamābhāvaṁ dassetvā idāni dosuppattiṁ dassento nāhaṁ Ānandāti-ādimāha.  Tattha rūpanti sarīraṁ.  Yattha rattassāti yasmiṁ rūpe rāgavasena rattassa.  Na uppajjeyyunti yasmiṁ rūpe rattassa na uppajjeyyuṁ, taṁ rūpaṁ na samanupassāmi, atha kho Sāriputtamoggallānānaṁ dasabalasāvakattupagamanasaṅkhātena aññathābhāvena sañcayassa (CS:pg.4.114) viya, upāligahapatino aññathābhāvena nāṭaputtassa viya, Piyajātikasutte seṭṭhi-ādīnaṁ viya ca uppajjantiyeva.  
(MA.122./IV,160.) 187. Ayaṁ kho Panānandāti ko anusandhi?  Sace hi koci dubbuddhī navapabbajito vadeyya-- “sammāsambuddho khettaṁ paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṁ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī”ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṁ-- “cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi Tathāgato ekakovā”ti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṁ saṅkhanimittānaṁ.  Ajjhattanti visayajjhattaṁ.  Suññatanti suññataphalasamāpattiṁ.  Tatra ceti upayogatthe bhummaṁ, taṁ ceti vuttaṁ hoti.  Puna tatrāti tasmiṁ parisamajjhe ṭhito.  Vivekaninnenāti nibbānaninnena.  Byantībhūtenāti āsavaṭṭhānīyadhammehi vigatantena nissaṭena visaṁyuttena.  Uyyojanikapaṭisaṁyuttanti gacchatha tumheti evaṁ uyyojanikena vacanena paṭisaṁyuttaṁ.  
 Kāya pana velāya Bhagavā evaṁ katheti?  Pacchābhattakiccavelāya, vā purimayāmakiccavelāya vā.  Bhagavā hi pacchābhatte gandhakuṭiyaṁ sīhaseyyaṁ kappetvā vuṭṭhāya phalasamāpattiṁ appetvā nisīdati.  Tasmiṁ samaye dhammassavanatthāya parisā sannipatanti.  Atha Bhagavā kālaṁ viditvā gandhakuṭito nikkhamitvā Buddhāsanavaragato dhammaṁ desetvā bhesajjatelapākaṁ gaṇhanto viya kālaṁ anatikkamitvā vivekaninnena cittena parisaṁ uyyojeti Purimayāmepi “Abhikkantā kho vāseṭṭhā ratti, yassa dāni kālaṁ maññathā”ti (dī.ni.3.299) evaṁ (MA.122./IV,161.) uyyojeti Buddhānañhi bodhipattito paṭṭhāya dve pañcaviññāṇānipi nibbānaninnāneva.  Tasmātihānandāti yasmā suññatāvihāro santo paṇīto, tasmā.  
 188. Ajjhattamevāti gocarajjhattameva.  Ajjhattaṁ suññatanti idha niyakajjhattaṁ, attano pañcasu khandhesu nissitanti attho.  Sampajāno hotīti kammaṭṭhānassa asampajjanabhāvajānanena sampajāno.  Bahiddhāti parassa pañcasu khandhesu.  Ajjhattabahiddhāti kālena ajjhattaṁ kālena bahiddhā (CS:pg.4.115) Āneñjanti ubhatobhāgavimutto bhavissāmāti āneñjaṁ arūpasamāpattiṁ manasi karoti.  
 Tasmiṁyeva purimasminti pādakajjhānaṁ sandhāya vuttaṁ.  Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṁ suññataṁ manasikaroto tattha cittaṁ na pakkhandati.  Tato “parassa santāne nu kho kathan”ti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati.  Tato-- “kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho kathan”ti ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati.  Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo “Arūpasamāpattiyaṁ nu kho kathan”ti āneñjaṁ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati.  Idāni-- “na me cittaṁ pakkhandatīti vissaṭṭhavīriyena upaṭṭhākādīnaṁ pacchato na caritabbaṁ, pādakajjhānameva pana sādhukaṁ punappunaṁ manasikātabbaṁ.  Evamassa rukkhe chindato pharasumhi avahante puna nisitaṁ (MA.122./IV,162.) kāretvā chindantassa chijjesu pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatī”ti dassetuṁ tasmiṁyevāti-ādimāha.  Idānissa evaṁ paṭipannassa yaṁ yaṁ manasi karoti, tattha tattha manasikāro sampajjatīti dassento pakkhandatīti āha.  
 189. Iminā vihārenāti iminā samathavipassanāvihārena.  Itiha tattha sampajānoti iti caṅkamantopi tasmiṁ kammaṭṭhāne sampajjamāne “sampajjati me kammaṭṭhānan”ti jānanena sampajāno hoti.  Sayatīti nipajjati.  Ettha kañci kālaṁ caṅkamitvā-- “idāni ettakaṁ kālaṁ caṅkamituṁ sakkhissāmī”ti ñatvā iriyāpathaṁ ahāpetvā ṭhātabbaṁ.  Esa nayo sabbavāresu Na kathessāmīti, itiha tatthāti evaṁ na kathessāmīti jānanena tattha sampajānakārī hoti.  
 Puna dutiyavāre evarūpiṁ kathaṁ kathessāmīti jānanena sampajānakārī hoti, imassa bhikkhuno samathavipassanā taruṇāva, tāsaṁ anurakkhaṇatthaṁ-- 
 	“Āvāso gocaro bhassaṁ, puggalo atha bhojanaṁ; 
 	Utu iriyāpatho ceva, sappāyo sevitabbako”ti.  
 Satta sappāyāni icchitabbāni.  Tesaṁ dassanatthamidaṁ vuttaṁ.  Vitakkavāresu avitakkanassa ca vitakkanassa ca jānanena sampajānatā veditabbā.  
 190. Iti (CS:pg.4.116) vitakkapahānena dve magge kathetvā idāni tatiyamaggassa vipassanaṁ ācikkhanto pañca kho ime, Ānanda, kāmaguṇāti-ādimāha.  Āyataneti tesuyeva kāmaguṇesu kismiñcideva kilesuppattikāraṇe.  Samudācāroti samudācaraṇato appahīnakileso.  (MA.122./IV,163) Evaṁ santanti evaṁ vijjamānameva.  Sampajānoti kammaṭṭhānassa asampattijānanena sampajāno.  Dutiyavāre evaṁ santametanti evaṁ sante etaṁ.  Sampajānoti kammaṭṭhānasampattijānanena sampajāno.  Ayañhi “pahīno nu kho me pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo no”ti paccavekkhamāno apahīnabhāvaṁ ñatvā vīriyaṁ paggahetvā taṁ anāgāmimaggena samugghāṭeti, tato maggānantaraṁ phalaṁ, phalato vuṭṭhāya paccavekkhamāno pahīnabhāvaṁ jānāti, tassa jānanena “sampajāno hotī”ti vuttaṁ.  
 191.  Idāni arahattamaggassa vipassanaṁ ācikkhanto pañca kho ime, Ānanda, upādānakkhandhāti-ādimāha.  Tattha so pahīyatīti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo pahīyati.  Tathā vedanādīsu sampajānatā vuttanāyeneva veditabbā.  
 Ime kho te, Ānanda, dhammāti heṭṭhā kathite samathavipassanāmaggaphaladhamme sandhāyāha.  Kusalāyatikāti kusalato āgatā.  Kusalā hi kusalāpi honti kusalāyatikāpi, seyyathidaṁ, paṭhamajjhānaṁ kusalaṁ, dutiyajjhānaṁ kusalañceva kusalāyatikañca …pe… ākiñcaññāyatanaṁ kusalaṁ, nevasaññānāsaññāyatanaṁ kusalañceva kusalāyatikañca, nevasaññānāsaññāyatanaṁ kusalaṁ, sotāpattimaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca …pe… anāgāmimaggo kusalo, arahattamaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca.  Tathā paṭhamajjhānaṁ kusalaṁ, taṁsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca …pe… arahattamaggo kusalo, taṁsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca.  
 Ariyāti nikkilesā visuddha.Lokuttarāti loke uttarā visiṭṭhā.  (MA.122./IV,164.) Anavakkantā pāpimatāti pāpimantena mārena anokkantā.  Vipassanāpādakā (CS:pg.4.117) aṭṭha samāpattiyo appetvā nisinnassa hi bhikkhuno cittaṁ māro na passati, “idaṁ nāma ārammaṇaṁ nissāya saṁvattatī”ti jātituṁ na sakkoti.  Tasmā “anavakkantā”ti vuttaṁ.  
 Taṁ kiṁ maññasīti idaṁ kasmā āha?  Gaṇepi eko ānisaṁso atthi, taṁ dassetuṁ idamāha.  Anubandhitunti anugacchituṁ paricarituṁ.  
 Na kho, Ānandāti ettha kiñcāpi Bhagavatā-- “Sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṁ pajahati, kusalaṁ bhāveti, sāvajjaṁ pajahati, anavajjaṁ bhāveti, suddhaṁ attānaṁ pariharatī”ti (a.ni.7.67) bahussuto pañcāvudhasampanno yodho viya kato.  Yasmā pana so sutapariyattiṁ uggahetvāpi tadanucchavikaṁ anulomapaṭipadaṁ na paṭipajjati, na tassa taṁ āvudhaṁ hoti.  Yo paṭipajjati, tasseva hoti.  Tasmā etadatthaṁ anubandhituṁ nārahatīti dassento na kho, Ānandāti āha.  
 Idāni yadatthaṁ anubandhitabbo, taṁ dassetuṁ yā ca khoti-ādimāha.  Iti imasmiṁ Sutte tīsu ṭhānesu dasa kathāvatthūni āgatāni.  “Iti evarūpaṁ kathaṁ kathessāmī”ti sappāyāsappāyavasena āgatāni, “yadidaṁ suttaṁ geyyan”ti ettha sutapariyattivasena āgatāni, imasmiṁ ṭhāne paripūraṇavasena āgatāni.  Tasmā imasmiṁ Sutte dasa kathāvatthūni kathentena imasmiṁ ṭhāne ṭhatvā kathetabbāni.  
 Idāni yasmā ekaccassa ekakassa viharatopi attho na sampajjati, tasmā taṁ sandhāya ekībhāve ādīnavaṁ dassento evaṁ sante kho, Ānandāti-ādimāha.  (MA.122./IV,165.) Tattha evaṁ santeti evaṁ ekībhāve sante.  
 193. Satthāti bāhirako titthakarasatthā.  Anvāvattantīti anu-āvattanti upasaṅkamanti.  Mucchaṁ kāmayatīti mucchanataṇhaṁ pattheti, pavattetīti attho.  Ācariyūpaddavenāti abbhantare uppannena kilesūpaddavena ācariyassupaddavo.  Sesupaddavesupi eseva nayo.  Avadhiṁsu nanti mārayiṁsu naṁ.  Etena hi guṇamaraṇaṁ kathitaṁ.  
 Vinipātāyāti (CS:pg.4.118) suṭṭhu nipatanāya.  Kasmā pana brahmacārupaddavova-- “dukkhavipākataro ca kaṭukavipākataro ca vinipātāya ca saṁvattatī”ti vuttoti.  Bāhirapabbajjā hi appalābhā, tattha mahanto nibbattetabbaguṇo natthi, aṭṭhasamāpattipañcābhiññāmattakameva hoti.  Iti yathā gadrabhapiṭṭhito patitassa mahantaṁ dukkhaṁ na hoti, sarīrassa paṁsumakkhanamattameva hoti, evaṁ bāhirasamaye lokiyaguṇamattatova parihāyati, tena purimaṁ upaddavadvayaṁ na evaṁ vuttaṁ.  Sāsane pana pabbajjā mahālābhā, tattha cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti mahantā adhigantabbaguṇā.  Iti yathā ubhato sujāto khattiyakumāro hatthikkhandhavaragato nagaraṁ anusañcaranto hatthikkhandhato patito mahādukkhaṁ nigacchati, evaṁ sāsanato parihāyamāno navahi lokuttaraguṇehi parihāyati.  Tenāyaṁ brahmacārupaddavo evaṁ vutto.  
 196. Tasmāti yasmā sesupaddavehi brahmacārupaddavo dukkhavipākataro, yasmā vā sapattapaṭipattiṁ vītikkamanto dīgharattaṁ ahitāya (MA.122./IV,166.) dukkhāya saṁvattati, mittapaṭipatti hitāya, tasmā.  Evaṁ uparimenapi heṭṭhimenapi atthena yojetabbaṁ.  Mittavatāyāti mittapaṭipattiyā.  Sapattavatāyāti verapaṭipattiyā.  
 Vokkamma ca Satthusāsanāti dukkaṭadubbhāsitamattampi hi sañcicca vītikkamanto vokkamma vattati nāma.  Tadeva avītikkamanto na vokkamma vattati nāma.  
 Na vo ahaṁ, Ānanda, tathā parakkamissāmīti ahaṁ tumhesu tathā na paṭipajjissāmi.  Āmaketi apakke.  Āmakamatteti āmake nātisukkhe bhājane.  Kumbhakāro hi āmakaṁ nātisukkhaṁ apakkaṁ ubhohi hatthehi saṇhikaṁ gaṇhāti “mā bhijjatū”ti.  Iti yathā kumbhakāro tattha paṭipajjati, nāhaṁ tumhesu tathā paṭipajjissāmi.  Niggayha niggayhāti sakiṁ ovaditvā tuṇhī na bhavissāmi, niggaṇhitvā niggaṇhitvā punappunaṁ ovadissāmi anusāsissāmi.  Pavayha pavayhāti dose pavāhetvā pavāhetvā.  Yathā pakkabhājanesu kumbhakāro bhinnachinnajajjarāni pavāhetvā (CS:pg.4.119) ekato katvā supakkāneva ākoṭetvā ākoṭetvā gaṇhāti, evameva ahampi pavāhetvā pavāhetvā punappunaṁ ovadissāmi anusāsissāmi.  (MA.122./IV,167.) Yo sāro so ṭhassatīti evaṁ vo mayā ovadiyamānānaṁ yo maggaphalasāro, so ṭhassati.  Apica lokiyaguṇāpi idha sārotveva adhippetā.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāsuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.123.)3.Acchariya-abbhutasuttavaṇṇanā 

 197. Evaṁ me sutanti Acchariya-abbhutasuttaṁ.  Tattha yatra hi nāmāti acchariyatthe nipāto.  Yo nāma Tathāgatoti attho.  Chinnapapañceti ettha papañcā nāma taṇhā māno diṭṭhīti ime tayo kilesa.  Chinnavaṭumeti ettha vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṁ vuccati.  Pariyādinnavaṭṭeti tasseva vevacanaṁ.  Sabbadukkhavītivatteti sabbaṁ vipākavaṭṭasaṅkhātaṁ dukkhaṁ vītivatte.  Anussarissatīti idaṁ yatrāti nipātavasena anāgatavacanaṁ, attho panettha atītavasena veditabbo.  Bhagavā hi te Buddhe anussari, na idāni anussarissati.  Evaṁjaccāti vipassī-ādayo khattiyajaccā, kakusandhādayo brāhmaṇajaccāti.  Evaṁgottāti vipassī-ādayo koṇḍaññagottā, kakusandhādayo Kassapagottāti.  Evaṁsīlāti lokiyalokuttarasīlena evaṁsīlā.  Evaṁdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā (MA.123./IV,168.) adhippetā Lokiyalokuttarena samādhinā evaṁsamādhinoti attho.  Evaṁpaññāti lokiyalokuttarapaññāya evaṁpaññā.  Evaṁvihārīti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṁ dhammānaṁ gahitattā vihāro gahitova, puna kasmā gahitameva gaṇhātīti ce, na idaṁ gahitameva.  Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṁ, tasmā evaṁnirodhasamāpattivihārīti ayamettha attho.
 Evaṁvimuttāti (CS:pg.4.120) ettha vikkhambhanavimutti tadaṅgavimutti samucchedavimutti paṭippassaddhivimutti nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimuttiyo.  Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṁ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṁ gacchanti.  Aniccānupassanādikā satta anupassanā sayaṁ tassa tassa paccanīkaṅgavasena paricattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṁ gacchanti.  Cattāro ariyamaggā sayaṁ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṁ gacchanti.  Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṁ paṭippassaddhante uppannattā paṭippassaddhivimuttīti saṅkhaṁ gacchanti.  Nibbānaṁ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṁ gataṁ.  Iti imāsaṁ pañcannaṁ vimuttīnaṁ vasena evaṁvimuttāti evamettha attho veditabbo.  
 199. Tasmātihāti yasmā tvaṁ “Tathāgatā acchariyā”ti vadasi, tasmā taṁ bhiyyoso mattāya paṭibhantu Tathāgatassa acchariyā abbhutadhammāti.  Sato sampajānoti ettha dvesampajaññāni manussaloke devaloke ca.  Tattha vessantarajātake brāhmaṇassa (MA.123./IV,169.) dve putte datvā punadivase sakkassa deviṁ datvā sakkena pasīditvā dinne aṭṭha vare gaṇhanto-- 
 	“Ito vimuccamānāhaṁ, saggagāmī visesagū; 
 	Anivattī tato assaṁ, aṭṭhametaṁ varaṁ vare”ti.  (jā.2.22.2300)-- 
 Evaṁ tusitabhavane me paṭisandhi hotūti varaṁ aggahesi, tato paṭṭhāya tusitabhavane uppajjissāmīti jānāti, idaṁ manussaloke sampajaññaṁ.  Vessantarattabhāvato pana cuto puna tusitabhavane nibbattitvā nibbattosmīti aññāsi, idaṁ devaloke sampajaññaṁ.  
 Kiṁ pana sesadevatā na jānantīti?  No na jānanti.  Tā pana uyyānavimānakapparukkhe oloketvā devanāṭakehi tūriyasaddena pabodhitā “mārisa ayaṁ devaloko tumhe idha nibbattā”ti sāritā jānanti.  Bodhisatto paṭhamajavanavāre na jānāti, dutiyajavanato paṭṭhāya jānāti.  Iccassa aññehi asādhāraṇajānanaṁ hoti.  
 Aṭṭhāsīti (CS:pg.4.121) ettha kiñcāpi aññepi devā tattha ṭhitā ṭhitamhāti jānanti, te pana chasu dvāresu balavatā iṭṭhārammaṇena abhibhuyyamānā satiṁ vissajjetvā attano bhuttapītabhāvampi ajānantā āhārūpacchedena kālaṁ karonti.  Bodhisattassa kiṁ tathārūpaṁ ārammaṇaṁ natthīti?  No natthi.  So hi sesadeve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti, ārammaṇena pana attānaṁ maddituṁ na deti, taṁ ārammaṇaṁ abhibhavitvā tiṭṭhati.  Tena vuttaṁ-- “sato sampajāno, Ānanda, bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsī”ti.  
 200. Yāvatāyukanti sesattabhāvesu kiṁ yāvatāyukaṁ na tiṭṭhattīti?  Āma na tiṭṭhati.  Aññadā hi dīghāyukadevaloke nibbatto tattha pāramiyo na sakkā pūretunti akkhīni nimīletvā adhimuttikālaṁkiriyaṁ nāma katvā manussaloke (MA.123./IV,170.) nibbattati Ayaṁ kālaṅkiriyā aññesaṁ na hoti.  Tadā pana adinnadānaṁ nāma natthi, arakkhitasīlaṁ nāma natthi, sabbapāramīnaṁ pūritattā yāvatāyukaṁ aṭṭhāsi.  
 Sato sampajāno tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṁ okkamatīti evaṁ tāva sabbapāramiyo pūretvā tadā bodhisatto yāvatāyukaṁ aṭṭhāsi.  Devatānaṁ pana-- “manussagaṇanāvasena idāni sattahi divasehi cuti bhavissatī”ti pañca pubbanimittāni uppajjanti-- mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṁ okkamati, devo devāsane na saṇṭhāti.  
 Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase piḷandhanamālā.  Tā kira saṭṭhisatasahassādhikā sattapaṇṇāsa-vassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti.  Vatthesupi eseva nayo.  Ettakaṁ pana kālaṁ devānaṁ neva sītaṁ na uṇhaṁ hoti, tasmiṁ kāle sarīrato bindubinduvasena sedā muccanti.  Ettakañca kālaṁ tesaṁ sarīre khaṇḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā viya, devaputtā vīsativassuddesikā viya khāyanti.  Maraṇakāle pana nesaṁ kilantarūpo attabhāvo hoti.  Ettakañca nesaṁ kālaṁ devaloke ukkaṇṭhitā (CS:pg.4.122) nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti.  
 Imāni pana pubbanimittāni, yathā loke mahāpuññānaṁ rājarājamahāmattādīnaṁyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni (MA.123./IV,171.) nimittāni paññāyanti, na sabbesaṁ, evameva mahesakkhānaṁ devatānaṁyeva paññāyanti, na sabbesaṁ.  Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe, evameva tānipi sabbe devā na jānanti, paṇḍitā eva pana jānanti.  Tattha ye ca mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu-- “idāni ko jānāti, kuhiṁ nibbattissāmā”ti bhāyanti.  Ye mahāpuññā, te-- “Amhehi dinnaṁ dānaṁ rakkhitaṁ sīlaṁ bhāvitaṁ bhāvanaṁ āgamma uparidevalokesu sampattiṁ anubhavissāmā”ti na bhāyanti.  Bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā “idāni anantare attabhāve Buddho bhavissāmī”ti na bhāyi.  Athassa tesu nimittesu pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā-- “mārisa tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṁ na mārabrahmacakkavattisampattiṁ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana Buddhattaṁ patthayamānehi pūritā.  So vo idāni kālo mārisa Buddhattāya, samayo mārisa Buddhattāyā”ti yācanti.  
 Atha mahāsatto devatānaṁ paṭiññaṁ adatvāva kāladīpadesakulajanetti-āyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṁ nāma vilokesi.  Tattha “kālo nu kho, na kālo”ti paṭhamaṁ kālaṁ vilokesi.  Tattha vassasatasahassato uddhaṁ vaḍḍhita-āyukālo kālo nāma na hoti.  Kasmā?  Tadā hi sattānaṁ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, Buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā natthi, tesaṁ aniccaṁ dukkhaṁ anattāti kathentānaṁ “Kiṁ nāmetaṁ kathentī”ti neva sotuṁ na (MA.123./IV,172.)saddhātuṁ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṁ asati aniyyānikaṁ sāsanaṁ hoti.  Tasmā so akālo.  Vassasatato ūna-āyukālopi kālo nāma na hoti.  Kasmā?  Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinnovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati.  Udake daṇḍarāji viya khippaṁ vigacchati.  Tasmā sopi akālo.  Satasahassato (CS:pg.4.123) pana paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṁ āyukālo kālo nāma.  Tadā ca vassasatakālo hoti.  Atha mahāsatto “nibbattitabbakālo”ti kālaṁ passi.  
 Tato dīpaṁ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā -- “tīsu dīpesu Buddhā na nibbattanti, Jambudīpeyeva nibbattantī”ti dīpaṁ passi.  
 Tato-- “Jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṁ nu kho padese Buddhā nibbattantī”ti desaṁ vilokento majjhimadesaṁ passi.  Majjhimadeso nāma “puratthimāya disāya gajaṅgalaṁ nāma nigamo”ti-ādinā nayena Vinaye (mahāva.259) vuttova.  So pana āyāmato tīṇi yojanasatāni.  Vitthārato aḍḍhatiyāni, parikkhepato navayojanasatānīti.  Etasmiñhi padese cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā uppajjanti.  Dve asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā uppajjanti, (MA.123./IV,173.)ekaṁ asaṅkhyeyyaṁ, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā Sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, catunnaṁ mahādīpānaṁ dvisahassānaṁ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakacakkavattirājāno uppajjanti, aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti.  Idañcettha Kapilavatthu nāma nagaraṁ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhamagamāsi.
 Tato kulaṁ vilokento-- “Buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti, idāni ca khattiyakulaṁ lokasammataṁ, tattha nibbattissāmi, suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī”ti kulaṁ passi.
 Tato mātaraṁ vilokento-- “Buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṁ pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca mahāmāyā nāma devī edisa.  Ayaṁ me mātā bhavissati.  Kittakaṁ panassā āyū”ti āvajjanto-- “dasannaṁ māsānaṁ upari satta divasānī”ti passi.  
 Iti (CS:pg.4.124) imaṁ pañcamahāvilokanaṁ viloketvā-- “kālo me mārisā Buddhabhāvāyā”ti devatānaṁ saṅgahaṁ karonto paṭiññaṁ datvā “gacchatha tumhe”ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṁ pāvisi.  Sabbadevalokesu hi nandanavanaṁ atthiyeva.  Tattha naṁ devatā-- “ito cuto Sugatiṁ gaccha, ito cuto Sugatiṁ gacchā”ti pubbekatakusalakammokāsaṁ sārayamānā vicaranti.  So evaṁ devatāhi kusalaṁ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantova cavi.  
 Evaṁ cuto cavāmīti pajānāti, cuticittaṁ (MA.123./IV,174.) na jānāti.  Paṭisandhiṁ gahetvāpi paṭisandhicittaṁ na jānāti, imasmiṁ me ṭhāne paṭisandhi gahitāti evaṁ pana jānāti.  Keci pana therā-- “Āvajjanapariyāyo nāma laddhuṁ vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāreyeva jānissatī”ti vadanti.  Tipiṭakamahāsīvatthero panāha-- “Mahāsattānaṁ paṭisandhi na aññesaṁ paṭisandhisadisā, koṭippattaṁ tesaṁ satisampajaññaṁ.  Yasmā pana teneva cittena taṁ cittaṁ ñātuṁ na sakkā, tasmā cuticittaṁ na jānāti.  Cutikkhaṇepi cavāmīti pajānāti, paṭisandhiṁ gahetvāpi paṭisandhicittaṁ na jānāti, asukasmiṁ ṭhāne paṭisandhi gahitāti pajānāti, tasmiṁ kāle dasasahassī kampatī”ti.  Evaṁ sato sampajāno mātukucchiṁ okkamanto pana ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassa-sahagata-ñāṇasampayutta-asaṅkhārika-kusalacittassa sadisamahāvipākacittena paṭisandhiṁ gaṇhi.  Mahāsīvatthero pana “upekkhāsahagatenā”ti āha.  
 Paṭisandhiṁ gaṇhanto pana āsāḷhīpuṇṇamāyaṁ uttarāsāḷhanakkhattena aggahesi.  Tadā kira mahāmāyā pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṁ mālāgandhavibhūsanasampannaṁ nakkhattakīḷaṁ anubhavamānā sattame divase pāto vuṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṁ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirīgabbhaṁ (MA.123./IV,175.) pavisitvā sirīsayane nipannā niddaṁ okkamamānā idaṁ supinaṁ addasa-- “cattāro kira naṁ mahārājāno sayaneneva saddhiṁ ukkhipitvā anotattadahaṁ netvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu.  Atha nesaṁ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṁ nhāpetvā dibbavatthaṁ nivāsetvā gandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṁ atthi, tasmiṁ pācīnato (CS:pg.4.125) sīsaṁ katvā nipajjāpesuṁ.  Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṁ abhiruhitvā uttaradisato āgamma kanakavimānaṁ pavisitvā mātaraṁ padakkhiṇaṁ katvā dakkhiṇapassaṁ phāletvā kucchiṁ paviṭṭhasadiso ahosi.  
 Atha pabuddhā devī taṁ supinaṁ rañño ārocesi.  Rājā pabhātāya rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṁ brāhmaṇānaṁ sappimadhusakkarābhisaṅkhārassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātītiheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvīdānādīhi te santappesi.  Atha nesaṁ sabbakāmasantappitānaṁ supinaṁ ārocāpetvā-- “Kiṁ bhavissatī”ti pucchi.  Brāhmaṇā āhaṁsu-- “mā cintayi mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissati.  So sace agāraṁ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī.  Sace agārā nikkhamma pabbajissati, Buddho (MA.1223./IV,176.) bhavissati loke vivaṭṭacchado”ti.  Evaṁ sato sampajāno bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṁ okkamati.  
 Tattha sato sampajānoti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamatīti dasseti.  Catasso hi gabbhāvakkantiyo.  
 “Catasso imā, bhante, gabbhāvakkantiyo.  Idha, bhante, ekacco asampajāno mātukucchiṁ okkamati, asampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ paṭhamā gabbhāvakkanti.  
 Puna caparaṁ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati, asampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ dutiyā gabbhāvakkanti.  
 Puna caparaṁ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati, sampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ tatiyā gabbhāvakkanti.  
 Puna (CS:pg.4.126) caparaṁ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati, sampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ catutthā gabbhāvakkantī”ti (dī.ni.3.147).
 Etāsu paṭhamā lokiyamanussānaṁ hoti, dutiyā asītimahāsāvakānaṁ, tatiyā dvinnaṁ aggasāvakānaṁ paccekabodhisattānañca.  Te kira kammajavātehi uddhaṁpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe tāḷacchiggalena hatthī viya ativiya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṁ dukkhaṁ pāpuṇanti.  Tena nesaṁ “mayaṁ nikkhamāmā”ti sampajānatā na hoti.  Catutthā sabbaññubodhisattānaṁ.  Te hi mātukucchismiṁ paṭisandhiṁ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti.  Nikkhamanakālepi (MA.123./IV,177.) nesaṁ kammajavātā uddhaṁpāde adhosire katvā khipituṁ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti.  
 201. Mātukucchiṁ okkamatīti ettha mātukucchiṁ okkanto hotīti attho.  Okkante hi tasmiṁ evaṁ hoti, na okkamamāne.  Appamāṇoti Buddhappamāṇo, vipuloti attho.  Uḷāroti tasseva vevacanaṁ.  Devānubhāvanti ettha devānaṁ ayamānubhāvo-- nivatthavatthassa pabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā alaṅkārassa, tathā vimānassa, taṁ atikkamitvāti attho.  
 Lokantarikāti tiṇṇaṁ tiṇṇaṁ cakkavāḷānaṁ antarā ekeko lokantarikā hoti, tiṇṇaṁ sakaṭacakkānaṁ pattānaṁ vā aññamaññaṁ āhacca ṭhapitānaṁ majjhe okāso viya.  So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti.  Aghāti niccavivaṭā.  Asaṁvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā.  Andhakārāti tamabhūtā.  Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā.  Tattha kira cakkhuviññāṇaṁ na jāyati.  Evaṁmahiddhikāti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṁmahiddhikā.  Ekekāya disāya navanavayojanasatasahassāni andhakāraṁ vidhamitvā ālokaṁ dassenti, evaṁ mahānubhāvā.  (MA.123./IV,178.) Ābhāya nānubhontīti attano (CS:pg.4.127) pabhāya nappahonti.  Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena caranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayo, tasmā te tattha ābhāya nappahonti.  
 Yepi tattha sattāti yepi tasmiṁ lokantaramahāniraye sattā upapannā.  Kiṁ pana kammaṁ katvā te tattha uppajjantīti?  Bhāriyaṁ dāruṇaṁ mātāpitūnaṁ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṁ aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṁ katvā uppajjanti tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya.  Tesaṁ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṁ viya Dīghanakha honti.  Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapāde lagganti.  Yadā pana saṁsappantā aññamaññassa hatthapāsaṁ gatā honti, atha “bhakkho no laddho”ti maññamānā tattha vāvaṭā viparivattitvā lokasandhāraka-udake patanti.  Vāte paharante madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti.  Patitamattā ca accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti.  
 Aññepi kira bho santi sattāti-- “yathā mayaṁ mahādukkhaṁ anubhavāma, evaṁ aññepi kira sattā idaṁ dukkhaṁ anubhavantā idhūpapannā”ti taṁ divasaṁ passanti.  Ayaṁ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati, yāvatā niddāyitvā pabuddho ārammaṇaṁ vibhāveti, tattakaṁ kālaṁ hoti.  Dīghabhāṇakā pana “Accharāsaṅghāṭamattameva vijjubhāso viya niccharitvā kiṁ idanti bhaṇantānaṁyeva antaradhāyatī”ti vadanti.  (MA.123./IV,179.) Saṅkampatīti samantato kampati.  Itaradvayaṁ purimapasseva vevacanaṁ.  Puna appamāṇo cāti-ādi nigamanatthaṁ vuttaṁ.  
 202. Cattāro devaputtā catuddisaṁ ārakkhāya upagacchantīti ettha cattāroti catunnaṁ mahārājūnaṁ vasena vuttaṁ, dasasahassacakkavāḷe pana cattāro cattāro katvā cattālīsadasasahassā honti.  Tattha imasmiṁ cakkavāḷe mahārājāno khaggahatthā āgantvā bodhisattassa ārakkhaṇatthāya upagantvā sirīgabbhaṁ paviṭṭhā, itare gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhapaṁsupisācakādiyakkhagaṇe (CS:pg.4.128) paṭikkamāpetvā yāva cakkavāḷā ārakkhaṁ gaṇhiṁsu.  
 Kimatthaṁ panāyaṁ rakkhā āgatā?  Nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya sacepi koṭisatasahassā mārā koṭisatasahassaṁ sineruṁ ukkhipitvā bodhisattassa vā bodhisattamātuyā vā antarāyakaraṇatthaṁ āgaccheyyuṁ, sabbe antarāva antaradhāyeyyuṁ.  Vuttampi cetaṁ Bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṁ-- “Aṭṭhānametaṁ, bhikkhave, anavakāso, yaṁ parūpakkamena Tathāgataṁ jīvitā voropeyya.  Anupakkamena, bhikkhave, Tathāgatā parinibbāyanti.  Gacchatha tumhe, bhikkhave, yathāvihāraṁ, arakkhiyā, bhikkhave, Tathāgatā”ti (cūḷava.341).  Evametaṁ, na parūpakkamena tesaṁ jīvitantarāyo atthi.  Santi kho pana amanussā virūpā duddasikā, bheravarupā pakkhino, yesaṁ rūpaṁ disvā saddaṁ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṁ vā santāso vā uppajjeyya, tesaṁ nivāraṇatthāya (MA.123./IV,180.) rakkhaṁ aggahesuṁ.  Apica kho bodhisattassa puññatejena sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṁsu.  
 Kiṁ pana te antogabbhaṁ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno bodhisattamātuyā attānaṁ dassenti na dassentīti?  Nahānamaṇḍanabhojanādisarīrakiccakāle na dassenti, sirīgabbhaṁ pavisitvā varasayane nipannakāle pana dassenti.  Tattha kiñcāpi amanussadassanaṁ nāma manussānaṁ sappaṭibhayaṁ hoti, bodhisattamātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā na bhāyati, pakati-antepurapālakesu viya assā tesu cittaṁ uppajjati.  
 203. Pakatiyā sīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā.  Anuppanne kira Buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṁ santike vanditvā ukkuṭikaṁ nisīditvā sīlaṁ gaṇhanti, bodhisattamātāpi kāladevilassa isino santike gaṇhāti.  Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṁ nāma na sakkā, samāsane nisīditvā gahitasīlampi avaññā kāraṇamattaṁ hoti.  Tasmā sayameva sīlaṁ aggahesīti vuttaṁ hoti.  
 Purisesūti (CS:pg.4.129) bodhisattassa pitaraṁ ādiṁ katvā kesuci manussesu purisādhippāyacittaṁ nuppajjati.  Tañca kho bodhisatte gāravena, na pahīnakilesatāya.  Bodhisattamātu rūpaṁ pana sukusalāpi sippikā potthakammādīsupi kātuṁ na sakkonti, taṁ disvā purisassa rāgo nuppajjatīti na sakkā vattuṁ.  Sace pana taṁ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti.  Tasmā “anatikkamanīyā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Pañcannaṁ kāmaguṇānanti pubbe “kāmaguṇūpasaṁhitan”ti (MA.123./IV,181.) purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kathito, idha ārammaṇappaṭilābho dassito.  Tadā kira “deviyā evarūpo putto kucchismiṁ uppanno”ti, sutvā samantato rājāno mahaggha-ābharaṇatūriyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṁ paṇṇākāraṁ pesenti, bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca katakammassa ussannattā lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo nāma natthi.  
 204. Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti, hatthapādā uddhumātakādīni pāpuṇanti, na evaṁ tassā koci kilamatho ahosi.  Tirokucchigatanti antokucchigataṁ.  Kalalādikālaṁ atikkamitvā sañjāta-aṅgapaccaṅgaṁ ahīnindriyabhāvaṁ upagataṁyeva passati.  Kimatthaṁ passati?  Sukhavāsatthaṁ.  Yatheva hi mātā puttena saddhiṁ nisinnā vā nipannā vā “hatthaṁ vā pādaṁ vā olambantaṁ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī”ti sukhavāsatthaṁ puttaṁ oloketi, evaṁ bodhisattamātāpi yaṁ taṁ mātu uṭṭhānagamanaparivattananisajjādīsu uṇhasītaloṇikatittakakaṭukāhāra-ajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṁ uppajjati, atthi nu kho me taṁ puttassāti sukhavāsatthaṁ bodhisattaṁ olokayamānā pallaṅkaṁ ābhujitvā nisinnaṁ bodhisattaṁ passati.  Yathā hi aññe antokucchigatā pakkāsayaṁ ajjhottharitvā āmāsayaṁ ukkhipitvā udarapaṭalaṁ piṭṭhito katvā piṭṭhikaṇṭakaṁ nissāya ukkuṭikā dvīsu muṭṭhīsu hanukaṁ ṭhapetvā deve vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṁ bodhisatto.  Bodhisatto pana piṭṭhikaṇṭakaṁ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṁ ābhujitvā puratthābhimukho nisīdati.  Pubbe katakammaṁ panassā vatthuṁ sodheti, suddhe vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṁ nibbattati (CS:pg.4.130) Atha naṁ kucchigataṁ taco paṭicchādetuṁ na sakkoti, olokentiyā bahi ṭhito viya paññāyati.  Tamatthaṁ upamāya vibhāvento seyyathāpīti-ādimāha.  Bodhisatto pana antokucchigato mātaraṁ na passati.  Na hi antokucchiyaṁ cakkhuviññāṇaṁ uppajjati.  
(MA.123./IV,182.) 205. Kālaṁ karotīti na vijātabhāvapaccayā, āyuparikkhayeneva.  Bodhisattena vasitaṭṭhānañhi cetiyakuṭisadisaṁ hoti aññesaṁ aparibhogaṁ, na ca sakkā bodhisattamātaraṁ apanetvā aññaṁ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṁyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṁ hoti, tasmā tadā kālaṁ karoti.  Katarasmiṁ pana vaye kālaṁ karotīti?  Majjhimavaye.  Paṭhamavayasmiñhi sattānaṁ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī taṁ gabbhaṁ anurakkhituṁ na sakkonti, gabbho bahvābādho hoti.  Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma tatiyakoṭṭhāse vatthuṁ visadaṁ hoti, visade vatthumhi nibbattā dārakā arogā honti.  Tasmā bodhisattamātāpi paṭhamavaye sampattiṁ anubhavitvā majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse vijāyitvā kālaṁ karoti.  
 Nava vā dasa vāti ettha vā-saddena vikappanavasena satta vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnampi saṅgaho veditabbo.  Tattha sattamāsajāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti.  Aṭṭhamāsajāto na jīvati, sesā jīvanti.  
 Ṭhitāvāti ṭhitāva hutvā.  Mahāmāyāpi devī upavijaññā ñātikulagharaṁ gamissāmīti rañño ārocesi.  Rājā Kapilavatthuto devadahanagaragāmimaggaṁ alaṅkārāpetvā deviṁ suvaṇṇasivikāya nisīdāpesi.  Sakalanagaravāsino sakyā parivāretvā gandhamālādīhi pūjayamānā deviṁ gahetvā pāyiṁsu.  Sā devadahanagarassa avidūre lumbinisālavanuyyānaṁ disvā uyyānavicaraṇatthāya cittaṁ uppādetvā rañño saññaṁ adāsi.  Rājā uyyānaṁ paṭijaggāpetvā ārakkhaṁ saṁvidahāpesi.  Deviyā uyyānaṁ paviṭṭhamattāya (MA.123./IV,183.) kāyadubbalyaṁ ahosi, athassā maṅgalasālamūle sirīsayanaṁ paññāpetvā sāṇiyā parikkhipiṁsu.  Sā (CS:pg.4.131) antosāṇiṁ pavisitvā sālasākhaṁ hatthena gahetvā aṭṭhāsi.  Athassā tāvadeva gabbhavuṭṭhānaṁ ahosi.  
 Devā naṁ paṭhamaṁ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno paṭiggaṇhanti.  Kathaṁ?  Sūtivesaṁ gaṇhitvāti eke.  Taṁ pana paṭikkhipitvā idaṁ vuttaṁ-- tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṁ vatthaṁ nivāsetvā macchakkhisadisaṁ dukūlapaṭaṁ yāva pādantāva pārupitvā aṭṭhāsi.  Athassā sallahukaṁ gabbhavuṭṭhānaṁ ahosi dhammakaraṇato udakanikkhamanasadisaṁ.  Atha te pakatibrahmaveseneva upasaṅkamitvā paṭhamaṁ suvaṇṇajālena paṭiggahesuṁ.  Tesaṁ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggahesuṁ.  Tena vuttaṁ-- “devā naṁ paṭhamaṁ paṭiggaṇhanti pacchā manussā”ti.  
 206. Cattāro naṁ devaputtāti cattāro mahārājāno.  Paṭiggahetvāti ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā.  Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampannoti attho.  
 Visadova nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṁ nikkhamati, alaggo hutvā nikkhamatīti attho.  Udenāti udakena.  Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi uddhaṁpādā adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisanarakapapātaṁ patantā viya tāḷacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṁ anubhavantā nānā-asucimakkhitāva (MA.123./IV,184.)nikkhamanti, na evaṁ bodhisatto.  Bodhisattañhi kammajavātā uddhaṁpādaṁ adhosiraṁ kātuṁ na sakkonti.  So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamati.  
 Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo.  Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe patati, uṇhā rajatakaṭāhe.  Idañca pathavītale kenaci asucinā asammissaṁ tesaṁ pānīyaparibhojanīya-udakañceva aññehi asādhāraṇaṁ kīḷana-udakañca dassetuṁ vuttaṁ.  Aññassa pana suvaṇṇarajataghaṭehi āhariyamāna-udakassa ceva haṁsavaṭṭakādipokkharaṇigatassa ca udakassa paricchedo natthi.  
 207. Sampatijātoti (CS:pg.4.132) muhuttajāto.  Pāḷiyaṁ pana mātukucchito nikkhantamatto viya dassito, na pana evaṁ daṭṭhabbaṁ.  Nikkhantamattañhi taṁ paṭhamaṁ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṁsu, tesaṁ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā, tesaṁ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena, manussānaṁ hatthato muccitvā pathaviyaṁ patiṭṭhito.  
 Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte anudhāriyamāne.  Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni (MA.123./IV,185.) pañca rājakakudhabhaṇḍānipi āgatāneva.  Pāḷiyaṁ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṁ.  Tesu chattameva paññāyati, na chattaggāhakā.  Tathā khagga-tālavaṇṭa-morahatthaka-vāḷabījani-uṇhīsamattāyeva paññāyanti, na tesaṁ gāhakā.  Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā gaṇhiṁsu.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṁ, 
 	Chattaṁ marū dhārayumantalikkhe.  
 	Suvaṇṇadaṇḍā vipatanti cāmarā, 
 	Na dissare cāmarachattagāhakā”ti.  (su.ni.693).
 Sabbā ca disāti idaṁ sattapadavītihārūpari ṭhitassa viya sabbadisānuvilokanaṁ vuttaṁ, na kho panevaṁ daṭṭhabbaṁ.  Mahāsatto hi manussānaṁ hatthato muccitvā puratthimadisaṁ olokesi, anekacakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṁ.  Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā-- “mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro”ti āhaṁsu.  Evaṁ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attanā sadisaṁ adisvā ayaṁ uttarā disāti sattapadavītihārena agamāsīti evamettha attho daṭṭhabbo.  Āsabhinti uttamaṁ.  Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo.  Itarāni dve padāni etasseva vevacanāni.  Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti padadvayena imasmiṁ attabhāve pattabbaṁ arahattaṁ byākāsi.  
 Ettha (CS:pg.4.133) ca samehi pādehi pathaviyaṁ patiṭṭhānaṁ catu-iddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṁ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittaṁ (MA.123./IV,186.) sattapadagamanaṁ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, dibbasetacchattadhāraṇaṁ vimutticchattapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, pañcarājakakudhabhaṇḍāni pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṁ, disānuvilokanaṁ anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, āsabhīvācābhāsanaṁ appaṭivattiyadhammacakkappavattanassa pubbanimittaṁ.  “Ayamantimā jātī”ti sīhanādo anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṁ.  Ime vārā pāḷiyaṁ āgatā, sambahulavāro pana āgato, āharitvā dīpetabbo.  
 Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassilokadhātu kampi.  Dasasahassilokadhātumhi devatā ekacakkavāḷe sannipatiṁsu.  Paṭhamaṁ devā paṭiggahiṁsu, pacchā manussa.  Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva vajjiṁsu, manussānaṁ andubandhanādīni khaṇḍākhaṇḍaṁ bhijjiṁsu.  Sabbarogā ambilena dhotatambamalaṁ viya vigacchiṁsu, jaccandhā rūpāni passiṁsu.  Jaccabadhirā saddaṁ suṇiṁsu, pīṭhasappī javanasampannā ahesuṁ, jātijaḷānampi eḷamūgānaṁ sati patiṭṭhāsi, videse pakkhandanāvā supaṭṭanaṁ pāpuṇiṁsu, ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni sakatejobhāsitāni ahesuṁ, verino mettacittaṁ paṭilabhiṁsu, avīcimhi aggi nibbāyi.  Lokantare āloko udapādi, nadīsu jalaṁ na pavatti, mahāsamuddesu madhurasadisaṁ udakaṁ ahosi, vāto na vāyi, ākāsapabbatarukkhagatā sakuṇā bhassitvā pathavīgatā (MA.123./IV,187.) ahesuṁ, cando atiroci, sūriyo na uṇho na sītalo nimmalo utusampanno ahosi, devatā attano attano vimānadvāre ṭhatvā apphoṭanaseḷanacelukkhepādīhi mahākīḷaṁ kīḷiṁsu, cātuddīpikamahāmegho vassi, mahājanaṁ neva khudā na pipāsā pīḷesi, dvārakavāṭāni sayameva vivariṁsu, pupphūpagaphalūpagā rukkhā pupphaphalāni gaṇhiṁsu, dasasahassilokadhātu ekaddhajamālā ahosīti.  
 Tatrāpissa dasasahassilokadhātukampo sabbaññutañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, devatānaṁ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahārena sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṁ, paṭhamaṁ devatānaṁ (CS:pg.4.134) paṭiggahaṇaṁ catunnaṁ rūpāvacarajjhānānaṁ paṭilābhassa pubbanimittaṁ.  Pacchā manussānaṁ paṭiggahaṇaṁ catunnaṁ arūpajjhānānaṁ paṭilābhassa pubbanimittaṁ, tantibaddhavīṇānaṁ sayaṁ vajjanaṁ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, cammabaddhabherīnaṁ vajjanaṁ mahatiyā dhammabheriyā anussāvanassa pubbanimittaṁ, andubandhanādīnaṁ chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṁ, sabbarogavigamo sabbakilesavigamassa pubbanimittaṁ, jaccandhānaṁ rūpadassanaṁ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṁ, jaccabadhirānaṁ saddassavanaṁ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṁ (MA.123./IV,188.) pīṭhasappīnaṁ javanasampadā catu-iddhipādādhigamassa pubbanimittaṁ, jaḷānaṁ satipatiṭṭhānaṁ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, videsapakkhandanāvānaṁ supaṭṭanasampāpuṇanaṁ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṁ, ratanānaṁ sakatejobhāsitattaṁ yaṁ lokassa dhammobhāsaṁ dassessati tassa pubbanimittaṁ.  
 Verīnaṁ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, avīcimhi agginibbānaṁ ekādasa-agginibbānassa pubbanimittaṁ, lokantarāloko avijjandhakāraṁ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṁ, mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṁ, vātassa avāyanaṁ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṁ, sakuṇānaṁ pathavīgamanaṁ mahājanassa ovādaṁ sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṁ, candassa ativirocanaṁ bahujanakantatāya pubbanimittaṁ, sūriyassa uṇhasītavivajjana-utusukhatā kāyikacetasikasukhuppattiyā pubbanimittaṁ, devatānaṁ vimānadvāresu apphoṭanādīhi kīḷanaṁ Buddhabhāvaṁ patvā udānaṁ udānassa pubbanimittaṁ, cātuddīpikamahāmeghavassanaṁ mahato dhammameghavassanassa pubbanimittaṁ, khudāpīḷanassa abhāvo kāyagatāsati-amatapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa pubbanimittaṁ, dvārakavāṭānaṁ sayameva vivaraṇaṁ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa pubbanimittaṁ, rukkhānaṁ pupphaphalagahaṇaṁ vimuttipupphehi pupphitassa ca sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca pubbanimittaṁ, (MA.123./IV,189.) dasasahassilokadhātuyā ekaddhajamālatā ariyaddhajamālāmālitāya pubbanimittanti veditabbaṁ.  Ayaṁ sambahulavāro nāma.  
 Ettha pañhe pucchanti-- “yadā mahāpuriso pathaviyaṁ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho gantvā āsabhiṁ vācaṁ bhāsati, tadā kiṁ pathaviyā gato (CS:pg.4.135) udāhu ākāsena?  Dissamāno gato, udāhu adissamāno?  Acelako gato, udāhu alaṅkatappaṭiyatto?  Daharo hutvā gato, udāhu mahallako?  Pacchāpi kiṁ tādisova ahosi, udāhu puna bāladārako”ti?  Ayaṁ pana pañho heṭṭhā lohapāsāde saṅghasannipāte Tipiṭakacūḷābhayattherena vissajjitova.  Thero kirettha niyati pubbekatakamma-issaranimmānavādavasena taṁ taṁ bahuṁ vatvā avasāne evaṁ byākāsi-- “Mahāpuriso pathaviyaṁ gato, mahājanassa pana ākāse gacchanto viya ahosi.  Dissamāno gato, mahājanassa pana adissamāno viya ahosi.  Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatappaṭiyattova upaṭṭhāsi.  Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi.  Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso”ti.  Evaṁ vutte parisā cassa-- “Buddhena viya hutvā bho therena pañho kathito”ti attamanā ahosi.  Lokantarikavāro vuttanayo eva.  
 Viditāti pākaṭā hutvā.  Yathā hi sāvakā nahānamukhadhovanakhādanapivanādikāle anokāsagate (MA.123./IV,190.) atītasaṅkhāre nippadese sammasituṁ na sakkonti, okāsapattayeva sammasanti, na evaṁ Buddha. Buddhā hi sattadivasabbhantare vavatthitasaṅkhāre ādito paṭṭhāya sammasitvā tilakkhaṇaṁ āropetvāva vissajjenti, tesaṁ avipassitadhammo nāma natthi, tasmā “viditā”ti āha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Acchariya-abbhutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.124.)4.Bākulasuttavaṇṇanā 

 209. Evaṁ me sutanti Bākulasuttaṁ.  Tattha bākuloti yathā dvāvīsati dvattiṁsāti-ādimhi vattabbe bāvīsati bāttiṁsāti-ādīni vuccanti, evameva dvikuloti vattabbe bākuloti vuttaṁ.  Tassa hi therassa dve kulāni ahesuṁ.  So kira devaloko cavitvā kosambinagare nāma (CS:pg.4.136) mahāseṭṭhikule nibbatto, tamenaṁ pañcame divase sīsaṁ nhāpetvā gaṅgākīḷaṁ akaṁsu.  Dhātiyā dārakaṁ udake nimujjanummujjanavasena kīḷāpentiyā eko maccho dārakaṁ disvā “bhakkho me ayan”ti maññamāno mukhaṁ vivaritvā upagato.  Dhātī (MA.124./IV,191.) dārakaṁ chaḍḍetvā palātā.  Maccho taṁ gili.  Puññavā satto dukkhaṁ na pāpuṇi, sayanagabbhaṁ pavisitvā nipanno viya ahosi.  Maccho dārakassa tejena tattakapallaṁ gilitvā dayhamāno viya vegena tiṁsayojanamaggaṁ gantvā bārāṇasinagaravāsino macchabandhassa jālaṁ pāvisi, mahāmacchā nāma jālabaddhā pahariyamānā maranti.  Ayaṁ pana dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato.  Macchabandhā ca mahantaṁ macchaṁ labhitvā phāletvā vikkiṇanti.  Taṁ pana dārakassa ānubhāvena aphāletvā sakalameva kājena haritvā sahassena demāti vadantā nagare vicariṁsu.  Koci na gaṇhāti.  
 Tasmiṁ pana nagare aputtakaṁ asītikoṭivibhavaṁ seṭṭhikulaṁ atthi, tassa dvāramūlaṁ patvā “Kiṁ gahetvā dethā”ti vuttā kahāpaṇanti āhaṁsu.  Tehi kahāpaṇaṁ datvā gahito.  Seṭṭhibhariyāpi aññesu divasesu macche na kelāyati, taṁ divasaṁ pana macchaṁ phalake ṭhapetvā sayameva phālesi.  Macchañca nāma kucchito phālenti, sā pana piṭṭhito phālentī macchakucchiyaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ dārakaṁ disvā-- “macchakucchiyaṁ me putto laddho”ti nādaṁ naditvā dārakaṁ ādāya sāmikassa santikaṁ agamāsi.  Seṭṭhi tāvadeva bheriṁ carāpetvā dārakaṁ ādāya rañño santikaṁ gantvā-- “macchakucchiyaṁ me deva dārako laddho, kiṁ karomī”ti āha.  Puññavā esa, yo macchakucchiyaṁ arogo vasi, posehi nanti.  
 Assosi kho itaraṁ kulaṁ-- “bārāṇasiyaṁ kira ekaṁ seṭṭhikulaṁ macchakucchiyaṁ dārakaṁ labhatī”ti, te tattha agamaṁsu.  Athassa mātā dārakaṁ alaṅkaritvā kīḷāpiyamānaṁ disvāva “manāpo vatāyaṁ (MA.124./IV,192.) dārako”ti gantvā pavatiṁ ācikkhi.  Itarā mayhaṁ puttoti-ādimāha.  Kahaṁ te laddhoti?  Macchakucchiyanti.  No tuyhaṁ putto, mayhaṁ puttoti.  Kahaṁ te laddhoti?  Mayā dasamāse kucchiyā dhārito, atha naṁ nadiyā kīḷāpiyamānaṁ (CS:pg.4.137) maccho gilīti.  Tuyhaṁ putto aññena macchena gilito bhavissati, ayaṁ pana mayā macchakucchiyaṁ laddhoti, ubhopi rājakulaṁ agamaṁsu.  Rājā āha -- “Ayaṁ dasa māse kucchiyā dhāritattā amātā kātuṁ na sakkā, macchaṁ gaṇhantāpi vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthīti macchakucchiyaṁ laddhattā ayampi amātā kātuṁ na sakkā, dārako ubhinnampi kulānaṁ dāyādo hotu, ubhopi naṁ jaggathā”ti ubhopi jaggiṁsu.  
 Viññutaṁ pattassa dvīsupi nagaresu pāsādaṁ kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhāpesuṁ.  Ekekasmiṁ nagare cattāro cattāro māse vasati, ekasmiṁ nagare cattāro māse vuṭṭhassa saṅghāṭanāvāya maṇḍapaṁ kāretvā tattha naṁ saddhiṁ nāṭakāhi āropenti.  So sampattiṁ anubhavamāno itaraṁ nagaraṁ gacchati.  Taṁnagaravāsino nāṭakāni upaḍḍhamaggaṁ agamaṁsu.  Te paccuggantvā taṁ parivāretvā attano pāsādaṁ nayanti.  Itarāni nāṭakāni nivattitvā attano nagarameva gacchanti.  Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaraṁ nagaraṁ gacchati.  Evamassa sampattiṁ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni.  
 Atha Bhagavā cārikaṁ caramāno bārāṇasiṁ patto.  So Bhagavato santike dhammaṁ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajito.  Pabbajitvā sattāhameva puthujjano ahosi, aṭṭhame pana (MA.124./IV,193.) so saha paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇīti evamassa dve kulāni ahesuṁ.  Tasmā bākuloti saṅkhaṁ agamāsīti.  
 Purāṇagihisahāyoti pubbe gihikāle sahāyo.  Ayampi dīghāyukova theraṁ pabbajitaṁ passituṁ gacchanto asītime vasse gato.  Methuno dhammoti bālo naggasamaṇako bālapucchaṁ pucchati, na sāsanavacanaṁ, idāni therena dinnanaye ṭhito imehi pana teti pucchi.  
 210. Yaṁpāyasmāti-ādīni padāni sabbavāresu Dhammasaṅgāhakattherehi niyametvā ṭhapitāni.  Tattha saññā uppannamattāva, vitakko kammapathabhedakoti (CS:pg.4.138) Thero panāha-- “Kasmā visuṁ karotha, ubhayampetaṁ kammapathabhedakamevā”ti.  
 211. Gahapaticīvaranti vassāvāsikaṁ cīvaraṁ.  Satthenāti pipphalakena.  Sūciyāti sūciṁ gahetvā sibbitabhāvaṁ na sarāmīti attho.  Kathine cīvaranti kathinacīvaraṁ, kathinacīvarampi hi vassāvāsikagatikameva.  Tasmā tattha “sibbitā nābhijānāmī”ti āha.  
 Ettakaṁ panassa kālaṁ gahapaticīvaraṁ asādiyantassa chindanasibbanādīni akarontassa kuto cīvaraṁ uppajjatīti.  Dvīhi nagarehi.  Thero hi mahāyasassī, tassa puttadhītaro nattapanattakā sukhumasāṭakehi cīvarāni kāretvā rajāpetvā samugge pakkhipitvā pahiṇanti.  Therassa nhānakāle nhānakoṭṭhake ṭhapenti.  Thero tāni nivāseti ceva pārupati ca, purāṇacīvarāni (MA.124./IV,194.) sampattapabbajitānaṁ deti.  Thero tāni nivāsetvā ca pārupitvā ca navakammaṁ na karoti, kiñci āyūhanakammaṁ natthi.  Phalasamāpattiṁ appetvā appetvā nisīdati.  Catūsu māsesu pattesu lomakiliṭṭhāni honti, athassa puna teneva niyāmena pahiṇitvā denti.  Aḍḍhamāse aḍḍhamāse parivattatītipi vadantiyeva.  
 Anacchariyañcetaṁ therassa mahāpuññassa mahābhiññassa satasahassakappe pūritapāramissa, asokadhammarañño kulūpako Nigrodhatthero divasassa nikkhattuṁ cīvaraṁ parivattesi.  Tassa hi ticīvaraṁ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi ca gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṁ pātova āhariyittha, tathā divā ceva sāyañca.  Rājā kira divasassa nikkhattuṁ sāṭake parivattento “therassa cīvaraṁ nītan”ti pucchitvā “āma nītan”ti sutvāva parivattesi.  Theropi na bhaṇḍikaṁ bandhitvā ṭhapesi, sampattasabrahmacārīnaṁ adāsi.  Tadā kira Jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhasseva santakaṁ cīvaraṁ ahosi.  
 Aho vata maṁ koci nimanteyyāti kiṁ pana cittassa anuppādanaṁ bhāriyaṁ, uppannassa pahānanti.  Cittaṁ nāma lahukaparivattaṁ, tasmā anuppādanaṁ bhāriyaṁ (CS:pg.4.139) uppannassa pahānampi bhāriyameva Antaraghareti Mahāsakuludāyisutte (ma.ni.2.237) indakhīlato (MA.124./IV,195.) paṭṭhāya antaragharaṁ nāma idha nimbodakapatanaṭṭhānaṁ adhippetaṁ.  Kuto panassa bhikkhā uppajjitthāti.  Thero dvīsu nagaresu abhiññāto, gehadvāraṁ āgatassevassa pattaṁ gahetvā nānārasabhojanassa pūretvā denti.  So laddhaṭṭhānato nivattati, bhattakiccakaraṇaṭṭhānaṁ panassa nibaddhameva ahosi.  Anubyañjanasoti therena kira rūpe nimittaṁ gahetvā mātugāmo na olokitapubbo.  Mātugāmassa dhammanti mātugāmassa chappañcavācāhi dhammaṁ desetuṁ vaṭṭati, pañhaṁ puṭṭhena gāthāsahassampi vattuṁ vaṭṭatiyeva.  Thero pana kappiyameva na akāsi.  Yebhuyyena hi kulūpakatherānametaṁ kammaṁ hoti.  Bhikkhunupassayanti bhikkhuni-upassayaṁ.  Taṁ pana gilānapucchakena gantuṁ vaṭṭati, thero pana kappiyameva na akāsi.  Esa nayo sabbattha.  Cuṇṇenāti kosambacuṇṇādinā.  Gattaparikammeti sarīrasambāhanakamme.  Vicāritāti payojayitā.  Gaddūhanamattanti gāviṁ thane gahetvā ekaṁ khīrabinduṁ dūhanakālamattampi.  
 Kena pana kāraṇena thero nirābādho ahosi.  Padumuttare kira Bhagavati satasahassabhikkhuparivāre (MA.124./IV,196.) cārikaṁ caramāne himavati visarukkhā pupphiṁsu.  Bhikkhusatasahassānampi tiṇapupphakarogo uppajjati.  Thero tasmiṁ samaye iddhimā tāpaso hoti, so ākāsena gacchanto bhikkhusaṅghaṁ disvā otaritvā rogaṁ pucchitvā Himavantato osadhaṁ āharitvā adāsi.  Upasiṅghanamatteneva rogo vūpasami.  Kassapasammāsambuddhakālepi paṭhamavappadivase vappaṁ ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa paribhogaṁ aggisālañceva vaccakuṭiñca kāretvā bhikkhusaṅghassa bhesajjavattaṁ nibandhi, iminā kammena nirābādho ahosi.  Ukkaṭṭhanesajjiko panesa ukkaṭṭhāraññako ca tasmā “nābhijānāmi apassenakaṁ apassayitā”ti-ādimāha.  
 Saraṇoti sakileso.  Aññā udapādīti anupasampannassa aññaṁ byākātuṁ na vaṭṭati.  Thero kasmā byākāsi?  Na thero ahaṁ arahāti āha, aññā udapādīti panāha.  Apica thero arahāti pākaṭo, tasmā evamāha.  
 212. Pabbajjanti (CS:pg.4.140) thero sayaṁ neva pabbājesi, na upasampādesi aññehi pana bhikkhūhi evaṁ kārāpesi.  Avāpuraṇaṁ ādāyāti kuñcikaṁ gahetvā.  
 Nisinnakova parinibbāyīti ahaṁ dharamānopi na aññassa bhikkhussa bhāro ahosiṁ, parinibbutassāpi me sarīraṁ bhikkhusaṅghassa palibodho mā ahosīti tejodhātuṁ samāpajjitvā parinibbāyi.  Sarīrato jālā uṭṭhahi, chavimaṁsalohitaṁ sappi viya jhāyamānaṁ parikkhayaṁ gataṁ, (MA.124./IV,197.) sumanamakulasadisā dhātuyova avasesiṁsu.  Sesaṁ sabbattha pākaṭameva.  Idaṁ pana suttaṁ dutiyasaṅgahe saṅgītanti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya
 
Bākulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.125.)5.Dantabhūmisuttavaṇṇanā 

 213. Evaṁ me sutanti Dantabhūmisuttaṁ.  Tattha araññakuṭikāyanti tasseva veḷuvanassa ekasmiṁ vivittaṭṭhāne padhānakammikānaṁ bhikkhūnaṁ atthāya katasenāsane.  Rājakumāroti Bimbisārassa putto orasako.  
 Phuseyyāti labheyya.  Ekaggatanti evaṁ paṭipanno samāpattiṁ nāma labhati, jhānaṁ nāma labhatīti idaṁ mayā sutanti vadati.  Kilamathoti kāyakilamatho.  Vihesāti sveva kilamatho vutto.  Yathāsake tiṭṭheyyāsīti attano ajānanakoṭṭhāseyeva tiṭṭheyyāsīti.  
 214. Desesīti cittekaggataṁ nāma evaṁ labhati, samāpattiṁ evaṁ nibbattetīti appanā-upacāraṁ pāpetvā ekakasiṇaparikammaṁ kathesi.  Pavedetvāti pakāsetvā.  
 Nekkhammena ñātabbanti kāmato nissaṭaguṇena ñātabbaṁ.  Kāmato nissaṭaguṇe ṭhitena puggalena ekaggaṁ nāma jānitabbanti adhippāyenetaṁ vuttaṁ (CS:pg.4.141) Sesāni tasseva vevacanāni.  (MA.125./IV,198.) Kāme paribhuñjantoti duvidhepi kāme bhuñjamāno.  
 215. Hatthidammā vā assadammā vā godammā vāti ettha adantahatthidammādayo viya cittekaggarahitā puggalā daṭṭhabbā.  Dantahatthi-ādayo viya cittekaggasampannā.  Yathā adantahatthidammādayo kūṭākāraṁ akatvā dhuraṁ achaḍḍetvā dantagamanaṁ vā gantuṁ, dantehi vā pattabbaṁ bhūmiṁ pāpuṇituṁ na sakkonti, evameva cittekaggarahitā sampannacittekaggehi nibbattitaguṇaṁ vā nibbattetuṁ pattabhūmiṁ vā pāpuṇituṁ na sakkonti.  
 216. Hatthavilaṅghakenāti hatthena hatthaṁ gahetvā.  
 Daṭṭheyyanti passitabbayuttakaṁ.  Āvutoti āvarito.  Nivutoti nivārito.  Ophuṭoti onaddho.  
 217. Nāgavanikanti hatthipadopame (ma.ni.1.288ādayo) nāgavanacarako puriso “nāgavaniko”ti vutto, idha hatthisikkhāya kusalo hatthiṁ gahetuṁ samattho.  Atipassitvāti disvā.  Etthagedhāti etasmiṁ pavattagedha.Sarasaṅkappānanti dhāvanasaṅkappānaṁ.  Manussakantesu sīlesu samādapanāyāti ettha yadā nāgo itthipurisehi kumārakumārikāhi soṇḍādīsu (MA.125./IV,199.) gahetvā upakeḷayamāno vikāraṁ na karoti sukhāyati, tadānena manussakantāni sīlāni samādinnāni nāma honti.  
 Pemanīyāti tāta rājā te pasanno maṅgalahatthiṭṭhāneva ṭhapessati, rājārahāni bhojanādīni labhissasīti evarūpī nāgehi piyāpitabbā kathā.  Sussūsatīti taṁ pemanīyakathaṁ sotukāmo hoti.  Tiṇaghāsodakanti tiṇaghāsañceva udakañca, tiṇaghāsanti ghāsitabbaṁ tiṇaṁ, khāditabbanti attho.  
 Paṇavoti ḍiṇḍimo.  Sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvoti nihitasabbavaṅkadoso ceva apanītakasāvo ca.  Aṅganteva saṅkhaṁ gacchatīti aṅgasamo hoti.  
 219. Gehasitasīlānanti (CS:pg.4.142) pañcakāmaguṇanissitasīlānaṁ.  Ñāyassāti aṭṭhaṅgikamaggassa.  
 222. Adantamaraṇaṁ mahallako rañño nāgo kālaṅkatoti rañño mahallako nāgo adantamaraṇaṁ mato kālaṁ kato hoti, adantamaraṇaṁ kālaṁkiriyaṁ nāma kariyatīti ayamettha attho.  Esa nayo sabbattha.  Sesaṁ uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Dantabhūmisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(CS:pg.4.142)
(M.126.)6.Bhūmijasuttavaṇṇanā 

 223. Evaṁ me sutanti Bhūmijasuttaṁ.  Tattha bhūmijoti ayaṁ thero jayasenarājakumārassa mātulo.  Āsañca anāsañcāti kālena āsaṁ kālena anāsaṁ.  (MA.126./IV,200.) Sakena thālipākenāti pakatipavattāya bhikkhāya attano niṭṭhitabhattatopi bhattena parivisi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bhūmijasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (M.127.)7.Anuruddhasuttavaṇṇanā 

 230. Evaṁ me sutanti Anuruddhasuttaṁ.  Tattha evamāhaṁsūti tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosi, tadā upasaṅkamitvā evamāhaṁsu.  Apaṇṇakanti avirādhitaṁ.  Ekatthāti appamāṇāti vā mahaggatāti vā jhānameva cittekaggatāyeva evaṁ vuccatīti imaṁ sandhāya evamāha.  
 231. Yāvatā (CS:pg.4.143) ekaṁ rukkhamūlaṁ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharatīti ekarukkhamūlapamāṇaṭṭhānaṁ kasiṇanimittena ottharitvā tasmiṁ kasiṇanimitte mahaggatajjhānaṁ pharitvā adhimuccitvā viharati.  Mahaggatanti panassa ābhogo natthi, kevalaṁ mahaggatajjhānapavattivasena panetaṁ vuttaṁ.  Esa nayo sabbattha.  Iminā kho etaṁ gahapati pariyāyenāti iminā kāraṇena.  Ettha hi appamāṇāti vuttānaṁ brahmavihārānaṁ nimittaṁ na vaḍḍhati, ugghāṭanaṁ na jāyati, tāni jhānāni abhiññānaṁ vā nirodhassa vā pādakāni na honti, vipassanāpādakāni pana vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti.  “Mahaggatā”ti vuttānaṁ pana kasiṇajjhānānaṁ nimittaṁ vaḍḍhati, ugghāṭanaṁ jāyati, samatikkamā honti, abhiññāpādakāni (MA.127./IV,201.) nirodhapādakāni vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti.  Evamime dhammā nānatthā, appamāṇā mahaggatāti evaṁ nānābyañjanā ca.  
 232. Idāni mahaggatasamāpattito nīharitvā bhavūpapattikāraṇaṁ dassento catasso kho imāti-ādimāha.  Parittābhāti pharitvā jānantassa ayamābhogo atthi, parittābhesu pana devesu nibbattikāraṇaṁ jhānaṁ bhāvento evaṁ vutto.  Esa nayo sabbattha.  Parittābhā siyā saṁkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā, appamāṇābhā siyā saṁkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā.  Kathaṁ?  Suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇaparikammaṁ katvā samāpattiṁ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṁ suṭṭhu aparisodhitattā dubbalameva samāpattiṁ vaḷañjitvā appaguṇajjhāne ṭhito kālaṁ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti saṁkiliṭṭho ca.  Pañcahi panākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṁ suṭṭhu parisodhitattā suvisuddhaṁ samāpattiṁ vaḷañjitvā paguṇajjhāne ṭhito kālaṁ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti parisuddho ca.  Evaṁ parittābhā siyā saṁkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā.  Kasiṇe pana vipulaparikammaṁ katvā samāpattiṁ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvoti sabbaṁ purimasadisameva veditabbaṁ.  Evaṁ appamāṇābhā siyā saṁkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhāti.  
 Vaṇṇanānattanti (CS:pg.4.144) sarīravaṇṇassa nānattaṁ.  No ca ābhānānattanti āloke nānattaṁ na paññāyati.  (MA.127./IV,202.) Accinānattanti dīgharassa-aṇuthūlavasena acciyā nānattaṁ.  
 Yattha yatthāti uyyānavimānakapparukkhanadītīrapokkharaṇītīresu yattha yattha.  Abhinivisantīti vasanti.  Abhiramantīti ramanti na ukkaṇṭhanti.  Kājenāti yāgubhattatelaphāṇitamacchamaṁsakājesu yena kenaci kājena.  “Kācenāti”pi pāṭho, ayameva attho.  Piṭakenāti pacchiyā.  Tattha tatthevāti sappimadhuphāṇitādīnaṁ sulabhaṭṭhānato loṇapūtimacchādīnaṁ ussannaṭṭhānaṁ nītā “pubbe amhākaṁ vasanaṭṭhānaṁ phāsukaṁ, tattha sukhaṁ vasimhā, idha loṇaṁ vā no bādhati pūtimacchagandho vā sīsarogaṁ uppādetī”ti evaṁ cittaṁ anuppādetvā tattha tattheva ramanti.  
 234. Ābhāti ābhāsampannā.  Tadaṅgenāti tassā bhavūpapattiyā aṅgena, bhavūpapattikāraṇenāti attho.  Idāni taṁ kāraṇaṁ pucchanto ko nu kho, bhanteti-ādimāha.  
 Kāyaduṭṭhullanti kāyālasiyabhāvo.  Jhāyatoti jalato.  
 235. Dīgharattaṁ kho meti thero kira pāramiyo pūrento isipabbajjaṁ pabbajitvā samāpattiṁ nibbattetvā nirantaraṁ tīṇi attabhāvasatāni brahmaloke paṭilabhi, taṁ sandhāyetaṁ āha.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Avokiṇṇaṁ tīṇi sataṁ, yaṁ pabbajiṁ isipabbajjaṁ; 
 	Asaṅkhataṁ gavesanto, pubbe sañcaritaṁ maman”ti.  
Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Anuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.128./IV,203.)
 
(M.128.)8.Upakkilesasuttavaṇṇanā 

 236. Evaṁ me sutanti Upakkilesasuttaṁ.  Tattha etadavocāti neva bhedādhippāyena na piyakamyatāya, atha khvāssa etadahosi-- “ime bhikkhū (CS:pg.4.145) mama vacanaṁ gahetvā na oramissanti, Buddhā ca nāma hitānukampakā, addhā nesaṁ Bhagavā ekaṁ kāraṇaṁ kathessati, taṁ sutvā ete oramissanti, tato tesaṁ phāsuvihāro bhavissatī”ti.  Tasmā etaṁ “idha, bhante”ti-ādivacanamavoca.  Mā bhaṇḍananti-ādīsu “akatthā”ti pāṭhasesaṁ gahetvā “mā bhaṇḍanaṁ akatthā”ti evaṁ attho daṭṭhabbo.  Aññataroti so kira bhikkhu Bhagavato atthakāmo, ayaṁ kirassa adhippāyo-- “ime bhikkhū kodhābhibhūtā satthu vacanaṁ na gaṇhanti, mā Bhagavā ete ovadanto kilamī”ti, tasmā evamāha.  
 Piṇḍāya pāvisīti na kevalaṁ pāvisi, yenapi janena na diṭṭho, so maṁ passatūtipi adhiṭṭhāsi.  Kimatthaṁ adhiṭṭhāsīti?  Tesaṁ bhikkhūnaṁ damanatthaṁ.  Bhagavā hi tadā piṇḍapātappaṭikkanto “puthusaddo samajano”ti-ādigāthā bhāsitvā kosambito bālakaloṇakāragāmaṁ gato.  Tato pācīnavaṁsadāyaṁ, tato pālileyyakavanasaṇḍaṁ gantvā pālileyyahatthināgena upaṭṭhahiyamāno temāsaṁ vasi.  Nagaravāsinopi -- “Satthā vihāraṁ gato, gacchāma dhammassavanāyā”ti gandhapupphahatthā vihāraṁ gantvā “kahaṁ, bhante, satthā”ti pucchiṁsu.  “Kahaṁ tumhe satthāraṁ dakkhatha, Satthā ‘ime bhikkhū  (MA.128./IV,204.) samagge karissāmī’ti āgato, samagge kātuṁ asakkonto nikkhamitvā gato”ti.  “Mayaṁ satampi sahassampi datvā satthāraṁ ānetuṁ na sakkoma, so no ayācito sayameva āgato, mayaṁ ime bhikkhū nissāya satthu sammukhā dhammakathaṁ sotuṁ na labhimhā.  Ime satthāraṁ uddissa pabbajitā, tasmimpi sāmaggiṁ karonte samaggā na jātā, kassāññassa vacanaṁ karissanti.  Alaṁ na imesaṁ bhikkhā dātabbā”ti sakalanagare daṇḍaṁ ṭhapayiṁsu.  Te punadivase sakalanagaraṁ piṇḍāya caritvā kaṭacchumattampi bhikkhaṁ alabhitvā vihāraṁ āgamaṁsu.  Upāsakāpi te puna āhaṁsu-- “yāva satthāraṁ na khamāpetha, tāva vo tameva daṇḍakamman”ti.  Te “Satthāraṁ khamāpessāmā”ti Bhagavati Sāvatthiyaṁ anuppatte tattha agamaṁsu.  Satthā tesaṁ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni desesīti ayamettha pāḷimuttakakathā.  
 237. Idāni puthusaddoti-ādigāthāsu puthu mahāsaddo assāti puthusaddo.  Samajanoti samāno ekasadiso jano, sabbovāyaṁ bhaṇḍanakārakajano (CS:pg.4.146) samantato saddaniccharaṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṁ hoti.  Na bālo koci maññathāti tatra koci ekopi ahaṁ bāloti na maññati, sabbepi paṇḍitamāninoyeva.  Nāññaṁ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ahaṁ bāloti na ca maññi, bhiyyo ca saṅghasmiṁ bhijjamāne aññampi ekaṁ “mayhaṁ kāraṇā saṅgho bhijjatī”ti idaṁ kāraṇaṁ na maññīti attho.  
 Parimuṭṭhāti muṭṭhassatino.  Vācāgocarabhāṇinoti rākārassa rassādeso kato; (MA.128./IV,205.) vācāgocarāva na satipaṭṭhānagocarā, bhāṇino ca, kathaṁ bhāṇino?  Yāvicchanti mukhāyāmaṁ, yāva mukhaṁ pasāretuṁ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocanaṁ na karotīti attho.  Yena nītāti yena kalahena imaṁ nillajjabhāvaṁ nītā.  Na taṁ vidū na taṁ jānanti “evaṁ sādīnavo ayan”ti.  
 Ye ca taṁ upanayhantīti taṁ akkocchi manti-ādikaṁ ākāraṁ ye upanayhanti.  Sanantanoti porāṇo.  
 Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma.  Te ettha saṅghamajjhe kalahaṁ karontā “mayaṁ yamāmase upayamāma nassāma satataṁ samitaṁ maccusantikaṁ gacchāmā”ti na jānanti.  Ye ca tattha vijānantīti ye ca tattha paṇḍitā “mayaṁ maccuno samīpaṁ gacchāmā”ti vijānanti.  Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṁ uppādetvā medhagānaṁ kalahānaṁ vūpasamāya paṭipajjanti.  
 Aṭṭhicchinnāti ayaṁ gāthā jātake (jā.1.9.16) āgatā, brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā.  Ayañhettha attho-- tesampi tathā pavattaverānaṁ hoti saṅgati, (MA.128./IV,206.) kasmā tumhākaṁ na hoti, yesaṁ vo neva mātāpitūnaṁ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā haṭā na gavāssadhanāni haṭānīti.  
 Sace (CS:pg.4.147) labhethāti-ādigāthā paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṁ vuttā.  Abhibhuyya sabbāni parissayānīti pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṁ attamano satimā careyyāti.  
 Rājāva raṭṭhaṁ vijitanti yathā attano vijitaraṭṭhaṁ mahājanakarājā ca arindamamahārājā ca pahāya ekakā vicariṁsu, evaṁ vicareyyāti attho.  Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova.  Mātaṅgoti hatthi vuccati.  Nāgoti mahantādhivacanametaṁ.  Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe eko cari, na ca pāpāni akāsi, yathā ca pālileyyako, evaṁ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṁ hoti.  
 238.  Bālakaloṇakāragāmoti upāligahapatissa bhogagāmo.  Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami?  Gaṇe kirassa ādīnavaṁ disvā ekavihāriṁ bhikkhuṁ passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya upasaṅkami.  Dhammiyā kathāyāti ekībhāve ānisaṁsappaṭisaṁyuttāya.  (MA.128./IV,207.) Yena pācīnavaṁsadāyo, tattha kasmā upasaṅkami?  Kalahakārake kirassa diṭṭhādīnavattā samaggavāsino bhikkhū passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya tattha upasaṅkami.  Āyasmā ca Anuruddhoti-ādi vuttanayameva.  
 241. Atthi pana voti pacchimapucchāya lokuttaradhammaṁ puccheyya.  So pana therānaṁ natthi, tasmā taṁ pucchituṁ na yuttanti parikammobhāsaṁ pucchati.  Obhāsañceva sañjānāmāti parikammobhāsaṁ sañjānāma.  Dassanañca rūpānanti dibbacakkhunā rūpadassanañca sañjānāma.  Tañca nimittaṁ nappaṭivijjhāmāti tañca kāraṇaṁ na jānāma, yena no obhāso ca rūpadassanañca antaradhāyati.  
 Taṁ kho pana vo Anuruddhā nimittaṁ paṭivijjhitabbanti taṁ vo kāraṇaṁ jānitabbaṁ.  Ahampi sudanti Anuruddhā tumhe kiṁ na āḷulessanti, ahampi imehi ekādasahi upakkilesehi āḷulitapubboti dassetuṁ imaṁ desanaṁ (CS:pg.4.148) ārabhi.  Vicikicchā kho meti-ādīsu mahāsattassa ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā “idaṁ kho kin”ti vicikicchā udapādi.  Samādhi cavīti parikammasamādhi cavi.  Obhāsoti parikammobhāsopi antaradhāyi, dibbacakkhunāpi rūpaṁ na passi.  Amanasikāroti rūpāni passato vicikicchā uppajjati, idāni kiñci na manasikarissāmīti amanasikāro udapādi.  
(MA.128./IV,208.) Thinamiddhanti kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṁ udapādi.  
 Chambhitattanti Himavantābhimukhaṁ ālokaṁ vaḍḍhetvā dānavarakkhasa-ajagarādayo addasa, athassa chambhitattaṁ udapādi.  
 Uppilanti “mayā diṭṭhabhayaṁ pakatiyā olokiyamānaṁ natthi.  Adiṭṭhe kiṁ nāma bhayan”ti cintayato uppilāvitattaṁ udapādi.  Sakidevāti ekapayogeneva pañca nidhikumbhiyopi passeyya.  
 Duṭṭhullanti mayā vīriyaṁ gāḷhaṁ paggahitaṁ, tena me uppilaṁ uppannanti vīriyaṁ sithilamakāsi, tato kāyadaratho kāyaduṭṭhullaṁ kāyālasiyaṁ udapādi.  
 Accāraddhavīriyanti mama vīriyaṁ sithilaṁ karoto duṭṭhullaṁ uppannanti puna vīriyaṁ paggaṇhato accāraddhavīriyaṁ udapādi.  Patameyyāti mareyya.  
 Atilīnavīriyanti mama vīriyaṁ paggaṇhato evaṁ jātanti puna vīriyaṁ sithilaṁ karoto atilīnavīriyaṁ udapādi.  
 Abhijappāti devalokābhimukhaṁ ālokaṁ vaḍḍhetvā devasaṅghaṁ passato taṇhā udapādi.  
 Nānattasaññāti mayhaṁ ekajātikaṁ rūpaṁ manasikarontassa abhijappā uppannā, nānāvidharūpaṁ manasi karissāmīti kālena devalokābhimukhaṁ kālena manussalokābhimukhaṁ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasikaroto nānattasaññā udapādi.  
 Atinijjhāyitattanti mayhaṁ nānāvidhāni rūpāni manasikarontassa nānattasaññā udapādi, iṭṭhaṁ vā aniṭṭhaṁ (MA.128./IV,209.) vā ekajātikameva manasi karissāmīti tathā manasikaroto atinijjhāyitattaṁ rūpānaṁ udapādi.  
 243. Obhāsanimittaṁ (CS:pg.4.149) manasi karomīti parikammobhāsameva manasi karomi.  Na ca rūpāni passāmīti dibbacakkhunā rūpāni na passāmi.  Rūpanimittaṁ manasi karomīti dibbacakkhunā visayarūpameva manasi karomi.  
 Parittañceva obhāsanti parittakaṭṭhāne obhāsaṁ.  Parittāni ca rūpānīti parittakaṭṭhāne rūpāni.  Vipariyāyena dutiyavāro veditabbo.  Paritto samādhīti parittako parikammobhāso, obhāsaparittatañhi sandhāya idha parikammasamādhi “paritto”ti vutto.  Parittaṁ me tasmiṁ samayeti tasmiṁ samaye dibbacakkhupi parittakaṁ hoti.  Appamāṇavārepi eseva nayo.  
 245. Avitakkampi vicāramattanti pañcakanaye dutiyajjhānasamādhiṁ.  Avitakkampi avicāranti catukkanayepi pañcakanayepi jhānattayasamādhiṁ.  Sappītikanti dukatikajjhānasamādhiṁ.  Nippītikanti dukajjhānasamādhiṁ.  Sātasahagatanti tikacatukkajjhānasamādhiṁ.  Upekkhāsahagatanti catukkanaye catutthajjhānasamādhiṁ pañcakanaye pañcamajjhānasamādhiṁ.  
 Kadā pana Bhagavā imaṁ tividhaṁ samādhiṁ bhāveti?  Mahābodhimūle nisinno pacchimayāme.  Bhagavato hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko ahosi, dutiyādayo dutiyatatiyacatutthajjhānikā (MA.128./IV,210.) Pañcakanaye pañcamajjhānassa maggo natthīti so lokiyo ahosīti lokiyalokuttaramissakaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  

Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Upakkilesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.129.)9.Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā 

 246. Evaṁ me sutanti Bālapaṇḍitasuttaṁ.  Tattha bālalakkhaṇānīti bālo ayanti etehi lakkhiyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni.  Tāneva tassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni.  Bālassa apadānānīti bālāpadānāni (CS:pg.4.150) Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti.  Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṁ dubbhāsitameva bhāsati.  Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti.  Tatra ceti yattha nisinno, tassaṁ parisati.  Tajjaṁ tassāruppanti tajjātikaṁ tadanucchavikaṁ, pañcannaṁ verānaṁ diṭṭhadhammakasamparāyika-ādīnavappaṭisaṁyuttanti adhippāyo.  (MA.129./IV,211.) Tatrāti tāya kathāya kacchamānāya.  Bālanti-ādīni sāmi-atthe upayogavacanaṁ.  
 248. Olambantīti upaṭṭhahanti.  Sesapadadvayaṁ tasseva vevacanaṁ, olambanādi-ākārena hi tāni upaṭṭhahanti, tasmā evaṁ vuttaṁ.  Pathaviyā olambantīti pathavitale pattharanti.  Sesapadadvayaṁ tasseva vevacanaṁ.  Pattharaṇākāroyeva hesa.  Tatra, bhikkhave, bālassāti tasmiṁ upaṭṭhānākāre āpāthagate bālassa evaṁ hoti.  
 249. Etadavocāti anusandhikusalo bhikkhu “nirayassa upamā kātuṁ na sakkā”ti na Bhagavā vadati, “na sukarā”ti pana vadati, na sukaraṁ pana sakkā hoti kātuṁ, handāhaṁ dasabalaṁ upamaṁ kārāpemīti cintetvā etaṁ “sakkā, bhante”ti vacanaṁ avoca.  Haneyyunti vinivijjhitvā gamanavasena yathā ekasmiṁ ṭhāne dve pahārā nipatanti, evaṁ haneyyuṁ.  Tenassa dve vaṇamukhasatāni honti.  Ito uttaripi eseva nayo.  
 250.  Pāṇimattanti antomuṭṭhiyaṁ ṭhapanamattaṁ.  Saṅkhampi na upetīti gaṇanamattampi na gacchati.  Kalabhāgampīti satimaṁ kalaṁ sahassimaṁ kalaṁ satasahassimaṁ vā kalaṁ upagacchatītipi vattabbataṁ na upeti.  Upanidhampīti upanikkhepanamattampi na upeti, olokentassa olokitamattampi natthi.  (MA.129./IV,212.) Tattaṁ ayokhilanti tigāvutaṁ attabhāvaṁ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṁ nipajjāpetvā tassa dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṁ ayasūlaṁ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu.  Yathā ca uttānakaṁ nipajjāpetvā, evaṁ urenapi dakkhiṇapassenapi vāmapassenapi nipajjāpetvā taṁ kammakāraṇaṁ karontiyeva.  Saṁvesetvāti sampajjalitāya lohapathaviyā tigāvutaṁ attabhāvaṁ nipajjāpetvā.  Kuṭhārīhīti mahatīhi gehassa ekapakkhachadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti.  Lohitaṁ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṁ gaṇhanti.  Mahādukkhaṁ uppajjati, tacchantā (CS:pg.4.151) pana suttāhataṁ karitvā dārū viya aṭṭhaṁsampi chaḷaṁsampi karonti.  Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi.  Tāhi tacchantā tacato yāva aṭṭhīni saṇikaṁ tacchanti, tacchitaṁ tacchitaṁ paṭipākatikaṁ hoti.  Rathe yojetvāti saddhiṁ yugayottapañcaracakkakubbarapācanehi sabbato sampajjalite rathe yojetvā.  Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṁ.  Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti.  (MA.129./IV,213.) Sakimpi uddhanti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhaṁ adho tiriyañca gacchati.  
 Bhāgaso mitoti bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto.  Pariyantoti parikkhitto.  Ayasāti upari ayapaṭṭena chādito.  
 Samantā yojanasataṁ pharitvā tiṭṭhatīti evaṁ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhāne ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti.  
 Na sukarā akkhānena pāpuṇitunti nirayo nāma evampi dukkho evampi dukkhoti vassasataṁ vassasahassaṁ kathentenāpi matthakaṁ pāpetvā kathetuṁ na sukarāti attho.  
 251. Dantullehakanti dantehi ullehitvā, luñcitvāti vuttaṁ hoti.  Rasādoti rasagedhena paribhuttaraso.  
 252. Aññamaññakhādikāti aññamaññakhādanaṁ.  
 Dubbaṇṇoti durūpo.  Duddasikoti dārakānaṁ bhayāpanatthaṁ katayakkho viya duddaso.  Okoṭimakoti lakuṇḍako paviṭṭhagīvo mahodaro.  Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā.  Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā.  Pakkhahatoti pīṭhasappī.  (MA.129./IV,214.) So kāyenāti idamassa dukkhānupabandhadassanatthaṁ āraddhaṁ.  
 Kaliggahenāti parājayena.  Adhibandhaṁ nigaccheyyāti yasmā bahuṁ jito sabbasāpateyyampissa nappahoti, tasmā attanāpi bandhaṁ nigaccheyya.  Kevalā paripūrā bālabhūmīti bālo tīṇi duccaritāni pūretvā (CS:pg.4.152) niraye nibbattati, tattha pakkāvasesena manussattaṁ āgato pañcasu nīcakulesu nibbattitvā puna tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattatīti ayaṁ sakalā paripuṇṇā bālabhūmi.  
 253. Paṇḍitalakkhaṇānīti-ādi vuttānusāreneva veditabbaṁ.  Sucintitacintīti-ādīni cettha manosucaritādīnaṁ vasena yojetabbāni.  
 
 Cakkaratanavaṇṇanā 

 256. Sīsaṁ nhātassāti sīsena saddhiṁ gandhodakena nhātassa.  Uposathikassāti samādinna-uposathaṅgassa.  Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa subhojanaṁ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirīgabbhaṁ pavisitvā sīlāni āvajjantassa.  Tadā kira rājā pātova satasahassaṁ vissajjetvā mahādānaṁ datvā punapi soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṁ nhāyitvā katapātarāso suddhaṁ uttarāsaṅgaṁ ekaṁsaṁ katvā uparipāsādassa sirīsayane pallaṅkaṁ ābhujitvā nisinno attano dānamayapuññasamudayaṁ āvajjetvā nisīdati, ayaṁ sabbacakkavattīnaṁ (MA.129./IV,215.) dhammatā 
 Tesaṁ taṁ āvajjantānaṁyeva vuttappakārapuññakammapaccayaṁ utusamuṭṭhānaṁ nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṁ pācīnasamuddajalatalaṁ chindamānaṁ viya ākāsaṁ alaṅkurumānaṁ viya dibbaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati.  Tayidaṁ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṁ.  Sahassaṁ assa arānanti sahassāraṁ.  Saha nemiyā saha nābhiyā cāti sanemikaṁ sanābhikaṁ.  Sabbehi ākārehi paripūranti sabbākāraparipūraṁ.  
 Tattha cakkañca taṁ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṁ.  Yāya pana taṁ nābhiyā “sanābhikan”ti vuttaṁ, sā indanīlamaṇimayā hoti.  Majjhe panassā rajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānaṁ viya virocati.  Majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepo hoti.  Tesu panassā nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu yuttaṭṭhāne paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti.  Ayaṁ tāvassa nābhiyā sabbākāraparipūratā.  
 Yehi (CS:pg.4.153) pana taṁ arehi “sahassāran”ti vuttaṁ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti.  Tesampi ghaṭamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva paññāyanti.  Ayamassa arānaṁ sabbākāraparipūratā.  
 Yāya pana taṁ nemiyā saha “sanemikan”ti vuttaṁ, sā (MA.129./IV,216.) bālasūriyarasmikalāpasiriṁ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti.  Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikarattajambonadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā ca suvibhattā paññāyanti.  Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.  
 Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṁ panassa dasannaṁ dasannaṁ arānamantare dhamanavaṁso viya antosusiro chiddamaṇḍalacitto vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vātena paharitassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca hoti.  Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṁ, ubhosu passesu samosaritakusumadāmapantiyoti evaṁ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṁ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṁ abhibhavamānā viya dve muttakalāpā olambanti, yehi cakkaratanena saddhiṁ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti.  Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.  
 Taṁ panetaṁ evaṁ sabbākāraparipūraṁ pakatiyā sāyamāsabhattaṁ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu (MA.129./IV,217.) nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nāti-uccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṁ viya rukkhasākhaggāni, dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṁ sotāni odhāpayamānaṁ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṁ (CS:pg.4.154) rañño cakkavattissa puññānubhāvaṁ ugghosayantaṁ viya rājadhāni-abhimukhaṁ āgacchati.  
 Atha tassa cakkaratanassa saddassavaneneva “kuto nu kho, kassa nu kho ayaṁ saddo”ti āvajjitahadayānaṁ puratthimadisaṁ olokayamānānaṁ tesaṁ manussānaṁ aññataro aññataraṁ evamāha-- “passa bho acchariyaṁ, ayaṁ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajja pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṁsamithunaṁ viya puṇṇacandamithunaṁ pubbāpariyena gaganatalaṁ abhilaṅghatī”ti.  Tamañño āha-- “Kiṁ kathesi samma kahaṁ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṁsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato”ti.  Tamañño sitaṁ katvā evamāha-- “Kiṁ ummattosi, nanu kho idānimeva divākaro atthaṅgato, so kathaṁ imaṁ puṇṇacandaṁ anubandhamāno uggacchissati, addhā panetaṁ anekaratanappabhāsamujjalaṁ ekassa puññavato vimānaṁ bhavissatī”ti.  Te sabbepi apasādayantā aññe evamāhaṁsu-- “Kiṁ bahuṁ vippalapatha, nevesa puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṁ.  Na hetesaṁ (MA.129./IV,218.) evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena panetena bhavitabban”ti.  
 Evaṁ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṁ ohāya taṁ cakkaratanaṁ abhimukhaṁ hoti.  Tato tehi “kassa nu kho idaṁ nibbattan”ti vutte bhavanti vattāro-- “na kassaci aññassa, nanu amhākaṁ rājā pūritacakkavattivatto, tassetaṁ nibbattan”ti.  Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati.  Tampi cakkaratanaṁ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṁ ñāpetukāmaṁ viya sattakkhattuṁ pākāramatthakeneva nagaraṁ anusaṁyāyitvā rañño antepuraṁ padakkhiṇaṁ katvā antepurassa uttarasīhapañjara-āsanne ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṁ, evaṁ akkhāhataṁ viya tiṭṭhati.  
 Evaṁ ṭhitassa panassa vātapānacchiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṁ anto pāsādaṁ alaṅkurumānaṁ pabhāsamūhaṁ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti.  Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṁ nivedeti.  Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṁ (CS:pg.4.155) mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṁ gantvā taṁ cakkaratanaṁ disvā “sutaṁ kho pana metan”ti-ādikaṁ cintanaṁ cintesi.  Tena vuttaṁ-- “disvāna rañño khattiyassa …pe… assaṁ nu kho ahaṁ rājā cakkavattī”ti.  Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hoti?  Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṁ abbhuggantvā pavatte.  
 Idāni tassa pavattāpanatthaṁ yaṁ kātabbaṁ taṁ dassento atha kho, bhikkhaveti-ādimāha.  (MA.129./IV,219.) Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṁ āgantvā.  Bhiṅkāraṁ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṁ suvaṇṇabhiṅkāraṁ ukkhipitvā vāmahatthena udakaṁ gahetvā.  Pavattatu bhavaṁ cakkaratanaṁ, abhivijinātu bhavaṁ cakkaratananti.  Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṁ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abhisiñcitvā “abhivijānātu bhavaṁ cakkaratanan”ti vacanasamanantarameva vehāsaṁ abbhuggantvā cakkaratanaṁ pavattati, yassa pavattisamakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti.  
 Pavatte pana cakkaratane taṁ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṁ āruyha vehāsaṁ abbhuggacchati, athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca.  Tato nānappakārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhāharaṇappabhāsamujjalitena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṁ uparājasenāpati pabhūtayopi vehāsaṁ abbhuggantvā rājānameva parivārenti.  Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṁ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti “tātā amhākaṁ rañño cakkaratanaṁ (MA.129./IV,220.) nibbattaṁ, attano attano vibhavānurūpena maṇḍitappasādhitā sannipatathā”ti.  Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova, sopi sabbo vehāsaṁ abbhuggantvā rājānameva parivāreti.  Yassa yassa hi raññā saddhiṁ gantukāmatā uppajjati, so so ākāsagatova hoti.  Evaṁ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti.  Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi.  Suciparivāro hi rājā cakkavattī.  Cakkavattiparisā nāma vijjādharaparisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale (CS:pg.4.156) vippakiṇṇaratanasadisā hoti.  Tena vuttaṁ “Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṁ caturaṅginiyā senāyā”ti.  
 Tampi cakkaratanaṁ rukkhaggānaṁ uparūpari nāti-uccena gaganapadesena pavattati, yathā rukkhānaṁ pupphaphalapallavehi atthikā tāni sukhena gahetuṁ sakkonti, bhūmiyaṁ ṭhitā “esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī”ti sallakkhetuṁ sakkonti.  Ṭhānādīsupi iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati.  Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṁ karontāyeva gacchanti.  Yatheva hi bhūmiyaṁ, tathā nesaṁ sabbakiccāni ākāse ijjhanti.  Evaṁ cakkavattiparisaṁ gahetvā taṁ cakkaratanaṁ vāmapassena sineruṁ pahāya samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṁ pubbavidehaṁ gacchati.  
 Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya parikkhepato chattiṁsayojanaparisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṁ cakkaratanaṁ ākāse akkhāhataṁ viya tiṭṭhati.  Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nhānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṁ kappeti, tena vuttaṁ (MA.129./IV,221.) “yasmiṁ kho pana, bhikkhave, padese taṁ cakkaratanaṁ patiṭṭhāti, tattha rājā cakkavattī vāsaṁ upeti saddhiṁ caturaṅginiyā senāyā”ti.  
 Evaṁ vāsaṁ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te “paracakkaṁ āgatan”ti sutvāpi na balakāyaṁ sannipātetvā yuddhasajjā honti.  Cakkaratanassa uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya rājānaṁ ārabbha āvudhaṁ ukkhipituṁ visaheyya.  Ayamanubhāvo cakkaratanassa.  
 	Cakkānubhāvena hi tassa rañño, 
 	Arī asesā damathaṁ upenti.  
 	Arindamaṁ nāma narādhipassa, 
 	Teneva taṁ vuccati tassa cakkaṁ.  
 Tasmā (CS:pg.4.157) sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṁ pābhataṁ gahetvā taṁ rājānaṁ upagamma onatasirā attano moḷiyamaṇippabhābhisekenassa pādapūjaṁ karonto “ehi kho mahārājā”ti-ādīhi vacanehi tassa kiṅkārappaṭissāvitaṁ āpajjanti.  Tena vuttaṁ ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya …pe… anusāsa mahārājāti.  
 Tattha svāgatanti su-āgamanaṁ.  Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti.  Ekasmiṁ āgate nandanti, gate socanti.  Tādiso tvaṁ āgatanandano gamanasocano, tasmā tava āgamanaṁ su-āgamananti vuttaṁ hoti.  (MA.129./IV,222.) Evaṁ vutte pana cakkavattī nāpi “ettakaṁ nāma me anuvassaṁ baliṁ upakappethā”ti vadati, nāpi aññassa bhogaṁ acchinditvā aññassa deti.  Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena “passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṁvattaniko hotī”ti-ādinā nayena dhammaṁ desetvā “pāṇo na hantabbo”ti-ādikaṁ ovādaṁ deti.  Tena vuttaṁ rājā cakkavattī evamāha pāṇo na hantabbo …pe… yathābhuttañca bhuñjathāti.  
 Kiṁ pana sabbepi rañño imaṁ ovādaṁ gaṇhantīti.  Buddhassapi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṁ gaṇhissanti.  Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti.  Sabbe pana anuyantā bhavanti.  Tasmā “ye kho pana, bhikkhave”ti-ādimāha.  
 Atha taṁ cakkaratanaṁ evaṁ pubbavidehavāsīnaṁ ovāde dinne katapātarāse cakkavattībalena vehāsaṁ abbhuggantvā puratthimaṁ samuddaṁ ajjhogāhati.  Yathā yathā ca taṁ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṁ ghāyitvā saṁkhittaphaṇo nāgarājā viya saṁkhitta-ūmivipphāraṁ hutvā ogacchamānaṁ mahāsamuddasalilaṁ yojanamattaṁ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati.  Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṁ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṁ padesaṁ pūrayanti.  Atha sā rājaparisā taṁ nānāratanaparipūraṁ mahāsamuddatalaṁ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya (CS:pg.4.158) pana parisāya taṁ cakkaratanaṁ paṭinivattati.  Paṭinivattamāne ca tasmiṁ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṁ.  Tampi jalanidhijalaṁ palobhiyamānamiva (MA.129./IV,223.) cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṁ, nemimaṇḍalapariyantaṁ abhihanantaṁ nirantarameva upagacchati.  
 257. Evaṁ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṁ pubbavidehaṁ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṁ Jambudīpaṁ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati.  Tena vuttaṁ atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ puratthimasamuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṁ disaṁ pavattatīti.  Evaṁ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṁ senāsanniveso paṭirājagamanaṁ tesaṁ anusāsanippadānaṁ dakkhiṇasamuddaṁ ajjhogāhanaṁ samuddasalilassa ogacchanaṁ ratanādānanti sabbaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.  
 Vijinitvā pana taṁ dasasahassayojanappamāṇaṁ Jambudīpaṁ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṁ aparagoyānaṁ vijetuṁ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṁ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi paccuttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṁ uttarakuruṁ vijetuṁ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṁ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati.  
 Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṁ adhigataṁ hoti.  So evaṁ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṁ sapariso uddhaṁ gaganatalaṁ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṁ attano rājadhānimeva paccāgacchati.  Atha taṁ (MA.129./IV,224.) cakkaratanaṁ antepuradvāraṁ sobhayamānaṁ viya hutvā tiṭṭhati.  
 Evaṁ patiṭṭhite pana tasmiṁ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṁ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṁ andhakāraṁ vidhamati.  Ye ca pana rattiṁ andhakāratthikā honti, tesaṁ andhakārameva hoti.  Tena vuttaṁ dakkhiṇasamuddaṁ ajjhogāhetvā …pe… evarūpaṁ cakkaratanaṁ pātubhavatīti.  
 
 Hatthiratanavaṇṇanā 

 258. Evaṁ (CS:pg.4.159) pātubhūtacakkaratanassa panassa cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṁ sucibhūmibhāgaṁ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamākiṇṇaṁ upari suvaṇṇatārakānaṁ antarantarā samosaritamanuñña-kusumadāmappaṭimaṇḍitavitānaṁ devavimānaṁ viya abhisaṅkharitvā “evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṁ cintethā”ti vadanti.  So pubbe vuttanayeneva mahādānaṁ datvā sīlāni samādāya taṁ puññasampattiṁ āvajjanto nisīdati, athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṁ sakkāravisesaṁ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇa-gīvamukhappaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitaratta-padumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsaṁ gamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho tasmiṁ padese patiṭṭhāti.  So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati, uposathakulā sabbajeṭṭho.  Pāḷiyaṁ pana “uposatho nāgarājā” icceva āgacchati.  (MA.129./IV,225.) Svāyaṁ pūritacakkavattivattānaṁ cakkavattīnaṁ Sutte vuttanayeneva cintayantānaṁ āgacchati, na itaresaṁ.  Sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṁ āgantvā maṅgalahatthiṁ apanetvā tattha tiṭṭhati.  Tena vuttaṁ puna caparaṁ, bhikkhave …pe… nāgarājāti.  
 Evaṁ pātubhūtaṁ pana taṁ hatthiratanaṁ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti.  Rājā turitaturitaṁ āgantvā taṁ disvā pasannacitto “bhaddakaṁ vata bho hatthiyānaṁ, sace damathaṁ upeyyā”ti cintayanto hatthaṁ pasāreti.  Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā sūratabhāvaṁ dassento rājānaṁ upasaṅkamati, rājā taṁ abhiruhitukāmo hoti.  Athassa parijanā adhippāyaṁ ñatvā taṁ hatthiratanaṁ sovaṇṇaddhajaṁ sovaṇṇālaṅkāraṁ hemajālapaṭicchannaṁ katvā upanenti.  Rājā taṁ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā abhiruyha ākāsaṁ gamananinnacitto hoti.  Tassa saha cittuppādeneva so hatthirājā rājahaṁso viya indanīlamaṇippabhājālanīlagaganatalaṁ abhilaṅghati, tato cakkacārikāya vuttanayeneva (CS:pg.4.160) sakalarājaparisa.  Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṁ anusaṁyāyitvā rājadhāniṁ paccāgacchati, evaṁ mahiddhikaṁ cakkavattino hatthiratanaṁ hoti.  Tena vuttaṁ disvāna rañño cakkavattissa …pe… evarūpaṁ hatthiratanaṁ pātubhavatīti.  
 
 Assaratanavaṇṇanā 

 Evaṁ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino parisā pakatimaṅgala-assaṭṭhānaṁ sucisamatalaṁ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṁ ussāhaṁ janenti.  So purimanayeneva (MA.129./IV,226.) katadānasakkāro samādinnasīlova pāsādatale nisinno puññasampattiṁ samanussarati, athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjullatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṅghātasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīso suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭa-ujugatigatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṁ ṭhāne patiṭṭhāti.  Sesaṁ sabbaṁ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṁ.  Evarūpaṁ assaratanaṁ sandhāya Bhagavā puna caparanti-ādimāha.  
 
 Maṇiratanavaṇṇanā 

 Evaṁ pātubhūta-assaratanassa pana rañño cakkavattissa catuhatthāyāmaṁ sakaṭanābhisamappamāṇaṁ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatasuparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṁ caturāsītimaṇisahassaparivāraṁ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṁ paṭippharamānaṁ viya vepullapabbatato maṇiratanaṁ āgacchati.  Tassevaṁ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṁ ākāsaṁ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṁ okāsaṁ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti.  Tato kassakā kasikammaṁ, vāṇijā āpaṇugghāṭanaṁ (MA.129./IV,227.) (CS:pg.4.161) te te ca sippino taṁ taṁ kammantaṁ payojenti divāti maññamānā.  Tena vuttaṁ puna caparaṁ, bhikkhave …pe… maṇiratanaṁ pātubhavatīti.  
 
 Itthiratanavaṇṇanā 

 Evaṁ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattissa visayasukhavisesakāraṇaṁ itthiratanaṁ pātubhavati.  Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṁ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṁ āgacchati.  Avasesā panassā sampatti “puna caparaṁ, bhikkhave, rañño cakkavattissa itthiratanaṁ pātubhavati abhirūpā dassanīyā”ti-ādinā nayena pāḷiyaṁyeva āgatā.  
 Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṁ rūpaṁ assāti abhirūpa.Dissamānā ca cakkhūni pīṇayati, tasmā aññaṁ kiccavikkhepaṁ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā.  Dissamānā ca somanassavasena cittaṁ pasādetīti pāsādikā.  Paramāyāti evaṁ pasādāvahattā uttamāya.  Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya.  Samannāgatāti upetā.  Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā, pāsādikā yasmā nātikāḷikā naccodātā.  Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā atikkantā mānusaṁ vaṇṇaṁ appattā dibbavaṇṇaṁ.  Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati, devānaṁ atidūraṁ niccharati, tassā pana dvādasahatthappamāṇaṁ padesaṁ sarīrābhā obhāseti.  
 Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā.  Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusaṁ vaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā.  
 Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe (MA.129./IV,228.) pakkhipitvā ṭhapitassa satavihatassa tūlapicuno vā satavihatassa kappāsapicuno vā kāyasamphasso hoti.  Sīteti rañño sītakāle.  Uṇheti rañño uṇhakāle.  Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati.  Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato nikkhanto taṅkhaṇaṁ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati.  
 Evaṁ (CS:pg.4.162) rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṁ ācāraṁ dassetuṁ taṁ kho panāti-ādi vuttaṁ.  Tattha rājānaṁ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī.  Tasmiṁ nisinne tassa rañño tālavaṇṭena bījanādikiccaṁ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī.  Kiṁ karomi devāti tassa kiṁkāraṁ paṭissāvetīti kiṁkārapaṭissāvinī.  Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī.  Yaṁ rañño piyaṁ, tadeva vadatīti piyavādinī.  
 Idāni svāssā ācāro bhāvasuddhiyā eva, na sāṭheyyenāti dassetuṁ taṁ kho panāti-ādimāha.  Tattha no aticaratīti na atikkamitvā carati, aññaṁ purisaṁ cittenapi na patthetīti vuttaṁ hoti.  Tattha ye tassā ādimhi “abhirūpā”ti-ādayo ante “pubbuṭṭhāyinī”ti-ādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva “atikkantā mānusaṁ (MA.129./IV,229.) vaṇṇan”ti-ādayo pana cakkavattino puññaṁ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattantīti veditabbā.  Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā.  Tenāha evarūpaṁ itthiratanaṁ pātubhavatīti.  
 
 Gahapatiratanavaṇṇanā 

 Evaṁ pātubhūta-itthiratanassa pana rañño cakkavattissa dhanakaraṇīyānaṁ kiccānaṁ yathāsukhappavattanatthaṁ gahapatiratanaṁ pātubhavati.  So pakatiyāva mahābhogo mahābhogakule jāto rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhi gahapati hoti, cakkaratanānubhāvasahitaṁ panassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyaṁ yojanabbhantare nidhiṁ passati.  So taṁ sampattiṁ disvā tuṭṭhahadayo gantvā rājānaṁ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti.  Tena vuttaṁ puna caparaṁ, bhikkhave …pe… evarūpaṁ gahapatiratanaṁ pātubhavatīti.  
 
 Pariṇāyakaratanavaṇṇanā 

 Evaṁ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṁvidhānasamatthaṁ pariṇāyakaratanaṁ pātubhavati.  So rañño jeṭṭhaputtova hoti (CS:pg.4.163) Pakatiyā eva paṇḍito byatto medhāvī, rañño puññānubhāvaṁ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṁ uppajjati.  Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṁ ñatvā rañño ahite hite ca vavatthapetuṁ samattho hoti.  Sopi taṁ attano ānubhāvaṁ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṁ sabbakiccānusāsanena pavāreti.  Tena vuttaṁ puna caparaṁ …pe… pariṇāyakaratanaṁ pātubhavatīti.  (MA.129./IV,230.) Tattha ṭhapetabbaṁ ṭhapetunti tasmiṁ tasmiṁ ṭhānantare ṭhapetabbaṁ ṭhapetuṁ.  
 259. Samavepākiniyāti-ādi heṭṭhā vuttameva.  
 260. Kaṭaggahenāti jayaggāhena.  Mahantaṁ bhogakkhandhanti ekappahāreneva dve vā tīṇi vā satasahassāni.  Kevalā paripūrā paṇḍitabhūmīti paṇḍito tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati, tato manussalokaṁ āgacchanto kularūpabhogasampattiyaṁ nibbattati, tattha ṭhito tīṇi ca sucaritāni pūretvā puna sagge nibbattatīti ayaṁ sakalā paripuṇṇā paṇḍitabhūmi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.130.)10.Devadūtasuttavaṇṇanā 

 261. Evaṁ me sutanti Devadūtasuttaṁ.  Tattha dve agārāti-ādi Assapurasutte vitthāritameva.  
 262. Nirayaṁ upapannāti Bhagavā katthaci nirayato paṭṭhāya desanaṁ devalokena osāpeti, katthaci devalokato paṭṭhāya nirayena osāpeti.  Sace saggasampattiṁ vitthāretvā kathetukāmo hoti, nirayadukkhaṁ ekadesato katheti, tiracchānayonidukkhaṁ pettivisayadukkhaṁ manussalokasampattiṁ ekadesato katheti, saggasampattimeva vitthāreti.  Sace nirayadukkhaṁ vitthāretvā kathetukāmo hoti, devalokamanussalokesu (CS:pg.4.164) sampattiṁ tiracchānayonipettivisayesu ca dukkhaṁ ekadesato katheti, nirayadukkhameva vitthāreti.  So imasmiṁ Sutte nirayadukkhaṁ vitthāretukāmo, tasmā (MA.129./IV,231.) devalokato paṭṭhāya desanaṁ nirayena osāpeti.  Devalokamanussalokasampattiyo tiracchānayonipettivisayadukkhāni ca ekadesato kathetvā nirayadukkhameva vitthārena kathetuṁ tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālāti-ādimāha.  
 Tattha ekacce therā “nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṁ viya kammameva kāraṇaṁ kāretī”ti vadanti.  Tesaṁ taṁ “Atthi niraye nirayapālāti, āmantā, atthi ca kāraṇikā”ti-ādinā nayena abhidhamme (kathā.866) paṭisedhitameva.  Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva niraye nirayapālā atthīti.  Yamassa raññoti yamarājā nāma vemānikapetarājā, ekasmiṁ kāle dibbavimāne dibbakapparukkhadibba-uyyānadibbanāṭakādisampattiṁ anubhavati, ekasmiṁ kāle kammavipākaṁ, dhammiko rājā.  Na cesa ekova hoti, catūsu pana dvāresu cattāro janā honti.  Nāddasanti attano santike pesitassa kassaci devadūtassa abhāvaṁ sandhāya evaṁ vadati.  Atha naṁ yamo “nāyaṁ bhāsitassa atthaṁ sallakkhetī”ti ñatvā sallakkhāpetukāmo ambhoti-ādimāha.  
 Jātidhammoti jātisabhāvo, aparimutto jātiyā, jāti nāma mayhaṁ abbhantareyeva atthīti.  Parato jarādhammoti-ādīsupi eseva nayo.  
 263. Paṭhamaṁ devadūtaṁ samanuyuñjitvāti ettha daharakumāro atthato evaṁ vadati nāma “passatha, bho, mayhampi tumhākaṁ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā (MA.130./IV,232.) nhāyituṁ na sakkomi, ahaṁ kiliṭṭhagattomhi, nhāpetha manti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto.  Na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva.  Yatheva hi mayhaṁ, evaṁ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṁ karothā”ti.  Tenesa devadūto nāma jāto, vacanattho pana Maghadevasutte vuttova.  
 Dutiyaṁ (CS:pg.4.165) devadūtanti etthāpi jarājiṇṇasatto atthato evaṁ vadati nāma-- “passatha, bho, ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṁ ūrubalabāhubalajavanasampanno, tassa me tā balajavanasampattiyo antarahitā, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṁ na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto.  Na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva.  Yatheva hi mayhaṁ, evaṁ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṁ karothā”ti.  Tenesa devadūto nāma jāto.  
 Tatiyaṁ devadūtanti etthāpi gilānasatto atthato eva vadati nāma-- “passatha, bho, ahampi tumhe viya nirogo ahosiṁ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṁ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto.  Na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva.  Yatheva hi mayhaṁ, evaṁ tumhākaṁ byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṁ karothā”ti.  Tenesa devadūto nāma jāto.  
 265. Catutthaṁ devadūtanti ettha pana kammakāraṇā (MA.130./IV,233.) vā devadūtāti kātabbā kammakāraṇikā vā.  Tattha pana kammakāraṇapakkhe bāttiṁsa tāva kammakāraṇā atthato evaṁ vadanti nāma-- “mayaṁ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṁ sarīre nibbattāma, iti amhākaṁ pure nibbattitova kalyāṇaṁ karothā”ti.  Tenete devadūtā nāma jātā.  Kammakāraṇikāpi atthato evaṁ vadanti nāma-- “mayaṁ dvattiṁsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṁ tumhesu pure kammakāraṇākaraṇatova kalyāṇaṁ karothā”ti.  Tenetepi devadūtā nāma jātā.  
 266. Pañcamaṁ devadūtanti ettha matakasatto atthato evaṁ vadati nāma-- “passatha bho maṁ āmakasusāne chaḍḍitaṁ uddhumātakādibhāvaṁ pattaṁ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto.  Na kho panāhameva, tumhepi (CS:pg.4.166) maraṇato aparimuttāva.  Yatheva hi mayhaṁ, evaṁ tumhākampi maraṇaṁ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṁ karothā”ti.  Tenesa devadūto nāma jāto.  
 Imaṁ pana devadūtānuyogaṁ ko labhati, ko na labhatīti?  Yena tāva bahuṁ pāpaṁ kataṁ, so gantvā niraye nibbattatiyeva.  Yena pana parittaṁ pāpakammaṁ kataṁ, so labhati.  Yathā hi sabhaṇḍaṁ coraṁ gahetvā kattabbameva karonti, na vinicchinanti.  Anuvijjitvā gahitaṁ pana vinicchayaṭṭhānaṁ nayanti, so vinicchayaṁ labhati.  Evaṁsampadametaṁ.  (MA.130./IV,234.) Parittapāpakammā hi attano dhammatāyapi saranti, sāriyamānāpi saranti.  
 Tattha dīghajayantadamiḷo nāma attano dhammatāya sari.  So kira damiḷo sumanagirivihāre ākāsacetiyaṁ rattapaṭena pūjesi.  Atha niraye ussadasāmante nibbatto aggijālasaddaṁ sutvāva attano pūjitapaṭaṁ anussari, so gantvā sagge nibbatto.  Aparopi puttassa daharabhikkhuno khalisāṭakaṁ dento pādamūle ṭhapesi, maraṇakālamhi paṭapaṭāti sadde nimittaṁ gaṇhi, sopi ussadasāmante nibbatto jālasaddena taṁ sāṭakaṁ anussaritvā sagge nibbatto.  Evaṁ tāva attano dhammatāya kusalaṁ kammaṁ saritvā sagge nibbattatīti.  
 Attano dhammatāya asarante pana pañca devadūte pucchati.  Tattha koci paṭhamena devadūtena sarati, koci dutiyādīhi.  Yo pana pañcahipi na sarati, taṁ yamo rājā sayaṁ sāreti.  Eko kira amacco sumanapupphakumbhena mahācetiyaṁ pūjetvā yamassa pattiṁ adāsi, taṁ akusalakammena niraye nibbattaṁ yamassa santikaṁ nayiṁsu.  Tasmiṁ pañcahipi devadūtehi kusale asarante yamo sayaṁ olokento disvā -- “nanu tvaṁ mahācetiyaṁ sumanapupphakumbhena pūjetvā mayhaṁ pattiṁ adāsī”ti sāresi, so tasmiṁ kāle saritvā devalokaṁ gato.  Yamo pana sayaṁ oloketvāpi apassanto-- “mahādukkhaṁ nāma anubhavissati ayaṁ satto”ti tuṇhī hoti.  
 267. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi.  Kiṁ panassa pamāṇaṁ?  Abbhantaraṁ āyāmena ca vitthārena ca yojanasataṁ hoti.  Lohapathavī lohachadanaṁ ekekā ca (MA.130./IV,235.) bhitti navanavayojanikā hoti.  Puratthimāya bhittiyā (CS:pg.4.167) acci uṭṭhitā pacchimaṁ bhittiṁ gahetvā taṁ vinivijjhitvā parato yojanasataṁ gacchati.  Sesadisāsupi eseva nayo.  Iti jālapariyantavasena āyāmavitthārato aṭṭhārasayojanādhikāni tīṇi yojanasatāni, parikkhepato pana navayojanasatāni catupaṇṇāsayojanāni, samantā pana ussadehi saddhiṁ dasayojanasahassaṁ hoti.  
 268. Ubbhataṁ tādisameva hotīti ettha akkantapadaṁ yāva aṭṭhito daḷhaṁ uddharitumeva na sakkā.  Ayaṁ panettha attho-- heṭṭhato paṭṭhāya ḍayhati, uparito paṭṭhāya jhāyati, iti akkamanakāle ḍayhamānaṁ paññāyati, uddharaṇakāle tādisameva, tasmā evaṁ vuttaṁ.  Bahusampattoti bahūni vassasatavassasahassāni sampatto.  
 Kasmā panesa narako avīcīti saṅkhaṁ gatoti.  Vīci nāma antaraṁ vuccati, tattha ca aggijālānaṁ vā sattānaṁ vā dukkhassa vā antaraṁ natthi.  Tasmā so avīcīti saṅkhaṁ gatoti.  Tassa hi puratthimabhittito jālā uṭṭhitā saṁsibbamānā yojanasataṁ gantvā pacchimabhittiṁ vinivijjhitvā parato yojanasataṁ gacchati.  Sesadisāsupi eseva nayo.  
 Imesaṁ channaṁ jālānaṁ majjhe nibbatto Devadatto, tassa yojanasatappamāṇo attabhāvo, dve pādā yāva gopphakā lohapathaviṁ paviṭṭhā, dve hatthā yāva maṇibandhā lohabhittiyo paviṭṭhā, sīsaṁ yāva bhamukaṭṭhito lohachadane paviṭṭhaṁ, adhobhāgena ekaṁ lohasūlaṁ pavisitvā kāyaṁ vinivijjhantaṁ chadane paviṭṭhaṁ, pācīnabhittito nikkhantasūlaṁ hadayaṁ vinivijjhitvā pacchimabhittiṁ (MA.130./IV,236.) paviṭṭhaṁ uttarabhittito nikkhantasūlaṁ phāsukā vinivijjhitvā dakkhiṇabhittiṁ paviṭṭhaṁ.  Niccale Tathāgatamhi aparaddhattā niccalova hutvā paccatīti kammasarikkhatāya ediso jāto.  Evaṁ jālānaṁ nirantaratāya avīci nāma.
 Abbhantare panassa yojanasatike ṭhāne nāḷiyaṁ koṭṭetvā pūritapiṭṭhaṁ viya sattā nirantarā, “imasmiṁ ṭhāne satto atthi, imasmiṁ natthī”ti na vattabbaṁ, gacchantānaṁ ṭhitānaṁ nisinnānaṁ nipannānaṁ anto natthi, gacchante vā ṭhite vā nisinne vā nipanne vā aññamaññaṁ na bādhanti.  Evaṁ sattānaṁ nirantaratāya avīci.  
 Kāyadvāre (CS:pg.4.168) pana cha upekkhāsahagatāni cittāni uppajjanti, ekaṁ dukkhasahagataṁ.  Evaṁ santepi yathā jivhagge cha madhubindūni ṭhapetvā ekasmiṁ tambalohabindumhi ṭhapite anudahanabalavatāya tadeva paññāyati, itarāni abbohārikāni honti, evaṁ anudahanabalavatāya dukkhamevettha nirantaraṁ, itarāni abbohārikānīti.  Evaṁ dukkhassa nirantaratāya avīci.  
 269. Mahantoti yojanasatiko.  So tattha patatīti eko pādo mahāniraye hoti, eko gūthaniraye nipatati.  Sūcimukhāti sūcisadisamukhā, te hatthigīvappamāṇā ekadoṇikanāvāppamāṇā vā honti.  
 Kukkulanirayoti yojanasatappamāṇova anto kūṭāgāramattavitaccita-aṅgārapuṇṇo ādittachārikanirayo, (MA.130./IV,237.) yattha patitapatitā kudrūsakarāsimhi khittaphālavāsisilādīni viya heṭṭhimatalameva gaṇhanti.  
 Āropentīti ayadaṇḍehi pothentā āropenti.  Tesaṁ ārohanakāle te kaṇṭakā adhomukhā honti, orohanakāle uddhaṁmukhā.  
 Vāteritānīti kammamayena vātena calitāni.  Hatthampi chindantīti phalake maṁsaṁ viya koṭṭayamānāni chindanti.  Sace uṭṭhāya palāyati, ayopākāro samuṭṭhahitvā parikkhipati, heṭṭhā khuradhārā samuṭṭhāti.  
 Khārodakā nadīti vetaraṇī nāma tambalohanadī.  Tattha ayomayāni kharavālika-pokkharapattāni, heṭṭhā khuradhārā ubhosu tīresu vettalatā ca kusatiṇāni ca.  So tattha dukkhā tibbā kharāti so tattha uddhañca adho ca vuyhamāno pokkharapattesu chijjati.  Siṅghāṭakasaṇṭhānāya kharavālikāya kaṇṭakehi vijjhiyati, khuradhārāhi phāliyati, ubhosu tīresu kusatiṇehi vilekhati, vettalatāhi ākaḍḍhiyati, tikkhasattīhi phāliyati.  
 270. Tattena (CS:pg.4.169) ayosaṅkunāti tena jigacchitomhīti (MA.130./IV,238.) vutte mahantaṁ lohapacchiṁ lohaguḷānaṁ pūretvā taṁ upagacchanti, so lohaguḷabhāvaṁ ñatvā dante samphuseti, athassa te tattena ayosaṅkunā mukhaṁ vivaranti, tambalohadhārehi mahantena lohakaṭāhena tambalohaṁ upanetvā evamevaṁ karonti.  Puna mahānirayeti evaṁ pañcavidhabandhanato paṭṭhāya yāva tambalohapānā tambalohapānato paṭṭhāya puna pañcavidhabandhanādīni kāretvā mahāniraye pakkhipanti.  Tattha koci pañcavidhabandhaneneva muccati, koci dutiyena, koci tatiyena, koci tambalohapānena muccati, kamme pana aparikkhīṇe puna mahāniraye pakkhipanti.  
 Idaṁ pana suttaṁ gaṇhanto eko daharabhikkhu,-- “bhante, ettakaṁ dukkhamanubhavitasattaṁ punapi mahāniraye pakkhipantī”ti āha.  Āma, āvuso, kamme aparikkhīṇe punappunaṁ evaṁ karontīti.  Tiṭṭhatu, bhante, uddeso, kammaṭṭhānameva kathethāti kammaṭṭhānaṁ kathāpetvā sotāpanno hutvā āgamma uddesaṁ aggahesi.  Aññesampi imasmiṁ padese uddesaṁ ṭhapetvā arahattaṁ pattānaṁ gaṇanā natthi.  Sabbabuddhānañcetaṁ suttaṁ avijahitameva hoti.  
 271. Hīnakāyūpagāti hīnakāyaṁ upagatā hutvā.  Upādāneti taṇhādiṭṭhigahaṇe.  Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca kāraṇabhūte.  Anupādāti catūhi upādānehi anupādiyitvā.  Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇasaṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimuccanti.  
 (MA.130./IV,239.) Diṭṭhadhammābhinibbutāti diṭṭhadhamme imasmiṁyeva attabhāve sabbakilesanibbānena nibbutā.  Sabbadukkhaṁ upaccagunti sabbadukkhātikkantā nāma honti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Devadūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (MA.131./V,1.)
 4.Vibhaṅgavaggo 

(M.131.)1.Bhaddekarattasuttavaṇṇanā

 272. Evaṁ (CS:pg.4.170) me sutanti Bhaddekarattasuttaṁ.  Tattha bhaddekarattassāti vipassanānuyogasamannāgatattā bhaddakassa ekarattassa.  Uddesanti mātikaṁ.  Vibhaṅganti vitthārabhājanīyaṁ.
 Atītanti atīte pañcakkhandhe.  Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya.  Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya.  Yadatītanti idamettha kāraṇavacanaṁ.  Yasmā yaṁ atītaṁ, taṁ pahīnaṁ niruddhaṁ atthaṅgataṁ, tasmā taṁ puna nānugaccheyya.  Yasmā ca yaṁ anāgataṁ, taṁ appattaṁ ajātaṁ anibbattaṁ, tasmā tampi na pattheyya.
 Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṁ yattha yattheva uppanno, tattha tattheva ca naṁ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi yo vipassati araññādīsu vā tattha tattheva vipassati.  (MA.131./V,2.) Asaṁhīraṁ asaṁkuppanti idaṁ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṁ vuttaṁ.  Vipassanā hi rāgādīhi na saṁhīrati na saṁkuppatīti asaṁhīraṁ asaṁkuppaṁ, taṁ anubrūhaye vaḍḍheyya, paṭivipasseyyāti vuttaṁ hoti.  Atha vā nibbānaṁ rāgādīhi na saṁhīrati na saṁkuppatīti asaṁhīraṁ asaṁkuppaṁ.  Taṁ vidvā paṇḍito bhikkhu anubrūhaye, punappunaṁ tadārammaṇaṁ taṁ taṁ phalasamāpattiṁ appento vaḍḍheyyāti attho.
 Tassa pana anubrūhantassa atthāya-- ajjeva kiccamātappanti kilesānaṁ ātāpanaparitāpanena ātappanti laddhanāmaṁ vīriyaṁ ajjeva kātabbaṁ.  Ko jaññā maraṇaṁ suveti sve jīvitaṁ vā maraṇaṁ vā ko jānāti.  Ajjeva dānaṁ vā dassāmi, sīlaṁ vā rakkhissāmi, aññataraṁ vā pana kusalaṁ karissāmīti hi “Ajja tāva papañco atthi, sve vā punadivase vā karissāmī”ti cittaṁ anuppādetvā ajjeva karissāmīti evaṁ vīriyaṁ kātabbanti dasseti.  Mahāsenenāti aggivisasatthādīni anekāni maraṇakāraṇāni tassa senā, tāya mahatiyā senāya vasena mahāsenena evarūpena maccunā saddhiṁ “katipāhaṁ tāva āgamehi yāvāhaṁ Buddhapūjādiṁ attano avassayakammaṁ karomī”ti (CS:pg.4.171) Evaṁ mittasanthavākārasaṅkhāto vā, “idaṁ sataṁ vā sahassaṁ vā gahetvā katipāhaṁ āgamehī”ti evaṁ lañjānuppadānasaṅkhāto vā, “imināhaṁ balarāsinā paṭibāhissāmī”ti evaṁ balarāsisaṅkhāto vā saṅgaro natthi.  Saṅgaroti hi mittasanthavākāralañjānuppadānabalarāsīnaṁ (MA.131./V,3.) nāmaṁ, tasmā ayamattho vutto.  
 Atanditanti analasaṁ uṭṭhāhakaṁ.  Evaṁ paṭipannattā bhaddo ekaratto assāti bhaddekaratto.  Iti taṁ evaṁ paṭipannapuggalaṁ “bhaddekaratto ayan”ti.  Rāgādīnaṁ santatāya santo Buddhamuni ācikkhati.  
 273. Evaṁrūpoti-ādīsu kāḷopi samāno indanīlamaṇivaṇṇo ahosinti evaṁ manuññarūpavaseneva evaṁrūpo ahosiṁ.  Kusalasukhasomanassavedanāvaseneva evaṁvedano.  Taṁsampayuttānaṁyeva saññādīnaṁ vasena evaṁsañño evaṁsaṅkhāro evaṁviññāṇo ahosiṁ atītamaddhānanti.  
 Tattha nandiṁ samanvānetīti tesu rūpādīsu taṇhaṁ samanvāneti anupavatteti.  Hīnarūpādivasena pana evaṁrūpo ahosiṁ …pe… evaṁviññāṇo ahosinti na maññati.  
 Nandiṁ na samanvānetīti taṇhaṁ vā taṇhāsampayuttadiṭṭhiṁ vā nānupavattayati.  
 274.  Evaṁrūpo siyanti-ādīsupi taṁmanuññarūpādivaseneva taṇhādiṭṭhipavattasaṅkhātā nandisamanvānayanāva veditabbā.  
 275.  Kathañca bhikkhave, paccuppannesu dhammesu saṁhīratīti idaṁ “paccuppannañca yo dhammaṁ, tattha tattha vipassati.  Asaṁhīraṁ asaṁkuppan”ti uddesassa niddesatthaṁ vuttaṁ.  Kāmañcettha “kathañca, bhikkhave, paccuppannaṁ (MA.131./V,4.) dhammaṁ na vipassatī”ti-ādi vattabbaṁ siyā, yasmā pana asaṁhīrāti ca asaṁkuppāti ca vipassanā vuttā, tasmā tassā eva abhāvañca bhāvañca dassetuṁ saṁhīratīti mātikaṁ uddharitvā vitthāro vutto.  Tattha saṁhīratīti vipassanāya abhāvato taṇhādiṭṭhīhi (CS:pg.4.172) ākaḍḍhiyati.  Na saṁhīratīti vipassanāya bhāvena taṇhādiṭṭhīhi nākaḍḍhiyati.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(CS:pg.4.172)
(M.132.)2.Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā 

 276. Evaṁ me sutanti Ānandabhaddekarattasuttaṁ.  Tattha paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito.  Ko nu kho, bhikkhaveti jānantova kathāsamuṭṭhāpanatthaṁ pucchi.  
 278. Sādhu sādhūti therassa sādhukāramadāsi.  Sādhu kho tvanti parimaṇḍalehi padabyañjanehi parisuddhehi kathitattā desanaṁ pasaṁsanto āha.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.133.)3.Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā

 279. Evaṁ me sutanti Mahākaccānabhaddekarattasuttaṁ.  Tattha Tapodārāmeti tattodakassa rahadassa vasena evaṁladdhanāme ārāme.  Vebhārapabbatassa (MA.133./V,5.) kira heṭṭhā bhūmaṭṭhakanāgānaṁ pañcayojanasatikaṁ nāgabhavanaṁ devalokasadisaṁ maṇimayena talena ārāma-uyyānehi ca samannāgataṁ, tattha nāgānaṁ kīḷanaṭṭhāne mahā-udakarahado, tato Tapodā nāma nadī sandati kuthitā uṇhodakā.  Kasmā panesā edisā jātā?  Rājagahaṁ kira parivāretvā mahā petaloko, tattha dvinnaṁ mahālohakumbhinirayānaṁ antarena ayaṁ Tapodā āgacchati, tasmā sā kuthitā sandati.  Vuttampi cetaṁ-- “yatāyaṁ, bhikkhave, Tapodā sandati, so daho acchodako sītodako sātodako setodako suppatittho ramaṇīyo pahūtamacchakacchapo, cakkamattāni ca padumāni pupphanti (CS:pg.4.173) Apicāyaṁ, bhikkhave, Tapodā dvinnaṁ mahānirayānaṁ antarikāya āgacchati, tenāyaṁ Tapodā kuthitā sandatī”ti (pārā.231).  Imassa pana ārāmassa abhisammukhaṭṭhāne tato mahā-udakarahado jāto, tassa nāmavasenāyaṁ vihāro Tapodārāmoti vuccati.  
 280. Samiddhīti tassa kira therassa attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā samiddhitveva saṅkhaṁ gato.  Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgappaṭipattibhūto.  Idaṁ vatvāna Sugato uṭṭhāyāsanāti Madhupiṇḍikasutte (ma.ni.1.199ādayo) vuttanayeneva vitthāretabbaṁ.  
 282. Iti me cakkhunti imasmiṁ kira Sutte Bhagavā dvādasāyatanavaseneva mātikaṁ ṭhapesi.  Theropi “Bhagavatā (MA.131./V,6.) heṭṭhā dvīsu, upari catutthe cāti imesu tīsu suttesu pañcakkhandhavasena mātikā ca vibhaṅgo ca kato, idha pana dvādasāyatanavaseneva vibhajanatthaṁ mātikā ṭhapitā”ti nayaṁ paṭilabhitvā evamāha.  Imaṁ pana nayaṁ labhantena therena bhāriyaṁ kataṁ, apade padaṁ dassitaṁ, ākāse padaṁ kataṁ, tena naṁ Bhagavā imameva suttaṁ sandhāya-- “etadaggaṁ bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ saṁkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ vibhajantānaṁ yadidaṁ Mahākaccāno”ti (a.ni.1.197) etadagge ṭhapesi.  Ettha pana cakkhūti cakkhupasādo.  Rūpāti catusamuṭṭhānikarūpa.Iminā nayena sesāyatanānipi veditabbāni.  Viññāṇanti nikantiviññāṇaṁ.  Tadabhinandatīti taṁ cakkhuñceva rūpañca taṇhādiṭṭhivasena abhinandati.  Anvāgametīti taṇhādiṭṭhīhi anugacchati.
 Iti me mano ahosi atītamaddhānaṁ iti dhammāti ettha pana manoti bhavaṅgacittaṁ.  Dhammāti tebhūmakadhammārammaṇaṁ.  
 283. Paṇidahatīti patthanāvasena ṭhapesi.  Paṇidhānapaccayāti patthanāṭṭhapanakāraṇā.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.134.)4.Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā

 286. Evaṁ (CS:pg.4.174) me sutanti Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttaṁ.  Tattha lomasakaṅgiyoti aṅgathero kira nāmesa, kāyassa pana īsakalomasākāratāya lomasakaṅgiyoti pākaṭo jāto.  (MA.134./V,7.) Candano devaputtoti Kassapasammāsambuddhakāle kiresa Candano nāma upāsako aḍḍho mahaddhano tīṇi ratanāni catūhi paccayehi pūjetvā devaloke nibbatto, purimanāmena candano devaputtotveva saṅkhaṁ gato.  Paṇḍukambalasilāyanti rattakambalasilāyaṁ.  Tassā kira rattakambalasseva jayasumanapuppharāsi viya vaṇṇo, tasmā “paṇḍukambalasilā”ti vuccati.
 Kadā pana tattha Bhagavā vihāsīti?  Bodhipattito sattame saṁvacchare Sāvatthiyaṁ āsāḷhīmāsapuṇṇamāya dvādasayojanāya parisāya majjhe yamakapāṭihāriyaṁ katvā oruyha kaṇḍambamūle paññattavarabuddhāsane nisīditvā dhammadesanāya mahājanaṁ mahāviduggato uddharitvā Buddhā nāma yasmā pāṭihāriyaṁ katvā manussapathe na vasanti, tasmā passamānasseva tassa janassa padavīkkamaṁ katvā tāvatiṁsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṁ vassaṁ upagato, tasmiṁ samaye vihāsi.  
 Tatra Bhagavāti tatra viharanto Bhagavā yebhuyyena dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitāhi devatāhi parivuto mātaraṁ kāyasakkhiṁ katvā abhidhammapiṭakaṁ kathento gambhīraṁ nipuṇaṁ tilakkhaṇāhataṁ rūpārūpaparicchedakathaṁ paṭivijjhituṁ asakkontānaṁ devānaṁ saṁvegajananatthaṁ antarantarā bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi.  Tatrāyaṁ devaputto uggaṇhanto imā gāthā saddhiṁ vibhaṅgena uggaṇhi, devattassa pana pamādādhiṭṭhānattā dibbehi ārammaṇehi nippīḷiyamāno anupubbena suttaṁ sammuṭṭho gāthāmattameva dhāresi.  (MA.134./V,8.) Tenāha “evaṁ kho ahaṁ bhikkhu dhāremi bhaddekarattiyo gāthā”ti.  
 Uggaṇhāhi (CS:pg.4.175) tvanti-ādīsu tuṇhībhūto nisīditvā suṇanto uggaṇhāti nāma, vācāya sajjhāyaṁ karonto pariyāpuṇāti nāma, aññesaṁ vācento dhāreti nāma.  Sesamettha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.135.)5.Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā 

 289. Evaṁ me sutanti cūḷakammavibhaṅgasuttaṁ.  Tattha subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya subhotveva nāmaṁ akaṁsu.  Māṇavoti pana taṁ taruṇakāle vohariṁsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyati.  Todeyyaputtoti todeyyassa nāma pasenadirañño purohitabrāhmaṇassa putto.  So kira Sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhaṁ gato.  Mahādhano pana hoti sattāsītikoṭivibhavo paramamaccharī, “dadato bhogānaṁ aparikkhayo nāma natthī”ti cintetvā kassaci kiñci na deti.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Añjanānaṁ khayaṁ disvā, vammikānañca sañcayaṁ; 
 	Madhūnañca samāhāraṁ, paṇḍito gharamāvase”ti.  
 Evaṁ adānameva sikkhāpesi.  Dhuravihāre vasato sammāsambuddhassa yāgu-uḷuṅgamattaṁ vā bhattakaṭacchumattaṁ vā adatvā dhanalobhena kālaṁ katvā tasmiṁyeva ghare sunakho hutvā nibbatto.  Subho taṁ sunakhaṁ ativiya piyāyati (MA.135./V,9.) attano bhuñjanakabhattaṁyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti.  Atha Bhagavā ekadivasaṁ paccūsasamaye lokaṁ volokento taṁ sunakhaṁ disvā-- “todeyyabrāhmaṇo dhanalobhena attanova ghare sunakho hutvā nibbatto, ajja mayi subhassa gharaṁ gate maṁ disvā sunakho bhukkāraṁ karissati, athassāhaṁ ekaṁ vacanaṁ vakkhāmi, so ‘jānāti maṁ samaṇo Gotamo’ti gantvā uddhanaṭṭhāne (CS:pg.4.176) nipajjissati.  Tatonidānaṁ subhassa mayā saddhiṁ eko kathāsallāpo bhavissati, so dhammaṁ sutvā saraṇesu patiṭṭhahissati, sunakho pana kālaṁ katvā niraye nibbattissatī”ti imaṁ māṇavassa saraṇesu patiṭṭhānabhāvaṁ ñatvā Bhagavā taṁ divasaṁ sarīrapaṭijagganaṁ katvā ekakova gāmaṁ pavisitvā nikkhante māṇave taṁ gharaṁ piṇḍāya pāvisi.  
 Sunakho Bhagavantaṁ disvā bhukkāraṁ karonto Bhagavato samīpaṁ gato.  Tato naṁ Bhagavā etadavoca-- “todeyya tvaṁ pubbepi maṁ bho bhoti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṁ katvā avīciṁ gamissasī”ti.  Sunakho taṁ sutvā-- “jānāti maṁ samaṇo Gotamo”ti vippaṭisārī hutvā gīvaṁ onāmetvā uddhanantare chārikāyaṁ nipanno.  Manussā ukkhipitvā sayane sayāpetuṁ nāsakkhiṁsu.  Subho āgantvā-- “kenāyaṁ sunakho sayanā oropito”ti āha.  Manussā na kenacīti vatvā taṁ pavattiṁ ārocesuṁ.  Māṇavo sutvā-- “mama pitā brahmaloke nibbatto, todeyyo nāma sunakho natthi.  Samaṇo pana Gotamo pitaraṁ sunakhaṁ karoti, yaṁkiñci esa mukhāruḷhaṁ bhāsatī”ti kujjhitvā Bhagavantaṁ musāvādena niggahetukāmo vihāraṁ gantvā taṁ pavattiṁ pucchi.  
 Bhagavāpi tassa tatheva vatvā avisaṁvādanatthaṁ āha-- “Atthi pana te māṇava pitarā anakkhātaṁ dhanan”ti (MA.135./V,10.) Atthi, bho Gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā satasahassagghanikā suvaṇṇapāti satasahassañca kahāpaṇanti.  Gaccha taṁ sunakhaṁ appodakapāyāsaṁ bhojāpetvā sayane āropetvā īsakaṁ niddaṁ okkantakāle puccha, sabbaṁ te ācikkhissati.  Atha naṁ jāneyyāsi “pitā me eso”ti.  Māṇavo-- “sace saccaṁ bhavissati, dhanaṁ lacchāmi, no ce, samaṇaṁ Gotamaṁ musāvādena niggaṇhissāmī”ti dvīhipi kāraṇehi tuṭṭho gantvā tathā akāsi.  Sunakho-- “ñātomhi iminā”ti roditvā huṁ hunti karonto dhananidhānaṭṭhānaṁ gantvā pādena pathaviṁ khaṇitvā saññaṁ adāsi, māṇavo dhanaṁ gahetvā-- “bhavapaṭicchannaṁ nāma evaṁ sukhumaṁ paṭisandhi-antaraṁ pākaṭaṁ samaṇassa Gotamassa, addhā esa sabbaññū”ti Bhagavati pasannacitto cuddasa pañhe abhisaṅkhari.  Aṅgavijjāpāṭhako kiresa, tenassa (CS:pg.4.177) etadahosi-- “idaṁ dhammapaṇṇākāraṁ gahetvā samaṇaṁ Gotamaṁ pañhe pucchissāmī”ti dutiyagamanena yena Bhagavā tenupasaṅkami, tena puṭṭhapañhe pana Bhagavā ekappahāreneva vissajjento kammassakāti-ādimāha.  
 Tattha kammaṁ etesaṁ sakaṁ attano bhaṇḍakanti kammassakā.  Kammassa dāyādāti kammadāyādā, kammaṁ etesaṁ dāyajjaṁ bhaṇḍakanti attho.  Kammaṁ etesaṁ yoni kāraṇanti kammayonī.  Kammaṁ etesaṁ bandhūti kammabandhū, kammañātakāti attho.  Kammaṁ etesaṁ paṭisaraṇaṁ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇā.  (MA.135./V,11.) Yadidaṁ hīnappaṇītatāyāti yaṁ idaṁ “tvaṁ hīno bhava, tvaṁ paṇīto, tvaṁ appāyuko, tvaṁ dīghāyuko …pe… tvaṁ duppañño bhava, tvaṁ paññavā”ti evaṁ hīnappaṇītatāya vibhajanaṁ, taṁ na añño koci karoti, kammameva evaṁ satte vibhajatīti attho.  Na māṇavo kathitassa atthaṁ sañjānāsi, ghanadussapaṭṭenassa mukhaṁ bandhitvā madhuraṁ purato ṭhapitaṁ viya ahosi.  Mānanissito kiresa paṇḍitamānī, attanā samaṁ na passati.  Athassa “Kiṁ samaṇo Gotamo katheti, yamahaṁ jānāmi, tadeva kathetīti ayaṁ māno mā ahosī”ti mānabhañjanatthaṁ Bhagavā-- “Āditova duppaṭivijjhaṁ katvā kathessāmi, tato ‘Nāhaṁ bho Gotama jānāmi, vitthārena me pākaṭaṁ katvā kathethā’ti maṁ yācissati, athassāhaṁ yācitakāle kathessāmi, evañcassa sātthakaṁ bhavissatī”ti duppaṭivijjhaṁ katvā kathesi.  
 Idāni so attano appaṭividdhabhāvaṁ pakāsento na kho ahanti-ādimāha.  
 290. Samattenāti paripuṇṇena.  Samādinnenāti gahitena parāmaṭṭhena.  Appāyukasaṁvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṁ pāṇātipātīti yaṁ idaṁ pāṇātipātakammaṁ, esā appāyukasaṁvattanikā paṭipadāti.  
 Kathaṁ panesā appāyukataṁ karoti?  Cattāri hi kammāni upapīḷakaṁ upacchedakaṁ janakaṁ upatthambhakanti.  Balavakammena hi nibbattaṁ pavatte upapīḷakaṁ āgantvā (CS:pg.4.178) atthato evaṁ vadati nāma-- “sacāhaṁ paṭhamataraṁ jāneyyaṁ, na te idha nibbattituṁ dadeyyaṁ, catūsuyeva taṁ apāyesu nibbattāpeyyaṁ.  Hotu, tvaṁ (MA.135./V,12.) yattha katthaci nibbatta, ahaṁ upapīḷakakammaṁ nāma taṁ pīḷetvā nirojaṁ niyūsaṁ kasaṭaṁ karissāmī”ti.  Tato paṭṭhāya taṁ tādisaṁ karoti.  Kiṁ karoti?  Parissayaṁ upaneti, bhoge vināseti.  
 Tattha dārakassa mātukucchiyaṁ nibbattakālato paṭṭhāya mātu assādo vā sukhaṁ vā na hoti, mātāpitūnaṁ pīḷāva uppajjati.  Evaṁ parissayaṁ upaneti.  Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogā udakaṁ patvā loṇaṁ viya rājādīnaṁ vasena nassanti, kumbhadohanadhenuyo khīraṁ na denti, sūratā goṇā caṇḍā honti, kāṇā honti, khujjā honti, gomaṇḍale rogo patati, dāsādayo vacanaṁ na karonti, vāpitaṁ sassaṁ na jāyati, gehagataṁ gehe, araññagataṁ araññe nassati, anupubbena ghāsacchādanamattaṁ dullabhaṁ hoti, gabbhaparihāro na hoti, vijātakāle mātuthaññaṁ chijjati, dārako parihāraṁ alabhanto pīḷito nirojo niyūso kasaṭo hoti, idaṁ upapīḷakakammaṁ nāma.  
 Dīghāyukakammena pana nibbattassa upacchedakakammaṁ āgantvā āyuṁ chindati.  Yathā hi puriso aṭṭhusabhagamanaṁ katvā saraṁ khipeyya tamañño dhanuto vimuttamattaṁ muggarena paharitvā tattheva pāteyya, evaṁ dīghāyukakammena nibbattassa upacchedakakammaṁ āyuṁ chindati.  Kiṁ karoti?  Corānaṁ aṭaviṁ paveseti, vāḷamacchodakaṁ otāreti, aññataraṁ vā pana saparissayaṭṭhānaṁ upaneti, idaṁ upacchedakakammaṁ nāma, “upaghātakan”tipi etasseva nāmaṁ.  
 Paṭisandhinibbattakaṁ pana kammaṁ janakakammaṁ nāma.  Appabhogakulādīsu nibbattassa bhogasampadādikaraṇena upatthambhakakammaṁ upatthambhakakammaṁ nāma.  
 Imesu catūsu purimāni dve akusalāneva, janakaṁ kusalampi akusalampi, upatthambhakaṁ kusalameva.  Tattha pāṇātipātakammaṁ upacchedakakammena appāyukasaṁvattanikaṁ hoti.  Pāṇātipātinā vā kataṁ kusalakammaṁ (CS:pg.4.179) uḷāraṁ na hoti, dīghāyukapaṭisandhiṁ janetuṁ na sakkoti.  Evaṁ pāṇātipāto appāyukasaṁvattaniko hoti.  Paṭisandhimeva vā niyāmetvā appāyukaṁ karoti, sanniṭṭhānacetanāya vā niraye nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena appāyuko hoti.  
 Dīghāyukasaṁvattanikā esā māṇava paṭipadāti ettha parittakammenapi nibbattaṁ pavatte etaṁ pāṇātipātā viratikammaṁ āgantvā atthato evaṁ vadati nāma-- “sacāhaṁ paṭhamataraṁ jāneyyaṁ, na te idha nibbattituṁ dadeyyaṁ, devalokeyeva taṁ nibbattāpeyyaṁ.  Hotu, tvaṁ yattha katthaci nibbatti, ahaṁ upatthambhakakammaṁ nāma thambhaṁ te karissāmī”ti upatthambhaṁ karoti.  Kiṁ karoti?  Parissayaṁ nāseti, bhoge uppādeti.  
 Tattha dārakassa mātukucchiyaṁ nibbattakālato paṭṭhāya mātāpitūnaṁ sukhameva sātameva hoti.  Yepi pakatiyā manussāmanussaparissayā honti, te sabbe apagacchanti.  Evaṁ parissayaṁ nāseti.  Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogānaṁ pamāṇaṁ na hoti, nidhikumbhiyo puratopi pacchatopi gehaṁ pavaṭṭamānā pavisanti.  Mātāpitaro parehi ṭhapitadhanassāpi sammukhībhāvaṁ gacchanti.  Dhenuyo bahukhīrā honti, goṇā sukhasīlā honti, vappaṭṭhāne sassāni sampajjanti.  Vaḍḍhiyā vā sampayuttaṁ, tāvakālikaṁ vā dinnaṁ dhanaṁ acoditā sayameva āharitvā denti, dāsādayo suvacā honti, kammantā na parihāyanti.  (MA.135./V,14.) Dārako gabbhato paṭṭhāya parihāraṁ labhati, komārikavejjā sannihitāva honti.  Gahapatikule jāto seṭṭhiṭṭhānaṁ, amaccakulādīsu jāto senāpatiṭṭhānādīni labhati.  Evaṁ bhoge uppādeti.  So aparissayo sabhogo ciraṁ jīvatīti.  Evaṁ apāṇātipātakammaṁ dīghāyukasaṁvattanikaṁ hoti.  
 Apāṇātipātinā vā kataṁ aññampi kusalaṁ uḷāraṁ hoti, dīghāyukapaṭisandhiṁ janetuṁ sakkoti, evampi dīghāyukasaṁvattanikaṁ hoti.  Paṭisandhimeva vā niyāmetvā dīghāyukaṁ karoti.  Sanniṭṭhānacetanāya vā devaloke nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena dīghāyuko hoti.  Iminā nayena sabbapañhavissajjanesu attho veditabbo.  
 Viheṭhanakammādīnipi (CS:pg.4.180) hi pavatte āgantvā atthato tatheva vadamānāni viya upapīḷanena nibbhogataṁ āpādetvā paṭijagganaṁ alabhantassa roguppādanādīhi vā, viheṭhakādīhi katassa kusalassa anuḷāratāya vā, āditova paṭisandhiniyāmanena vā, vuttanayeneva pubbāparacetanāvasena vā bahvābādhatādīni karonti, apāṇātipāto viya ca aviheṭhanādīnipi appābādhatādīnīti.  
 293. Ettha pana issāmanakoti issāsampayuttacitto.  Upadussatīti issāvaseneva upakkosanto dussati.  Issaṁ bandhatīti yavakalāpaṁ bandhanto viya yathā na nassati evaṁ bandhitvā viya ṭhapeti.  Appesakkhoti appaparivāro, rattiṁ khitto viya saro na paññāyati, ucchiṭṭhahattho nisīditvā udakadāyakampi na labhati.  
 294. Na dātā hotīti macchariyavasena na dātā hoti.  Tena kammenāti tena macchariyakammena.  
(MA.135./V,15) 295. Abhivādetabbanti abhivādanārahaṁ Buddhaṁ vā paccekabuddhaṁ vā ariyasāvakaṁ vā.  Paccuṭṭhātabbādīsupi eseva nayo.  Imasmiṁ pana pañhavissajjane upapīḷaka-upatthambhakakammāni na gahetabbāni.  Na hi pavatte nīcakulinaṁ vā uccākulinaṁ vā sakkā kātuṁ, paṭisandhimeva pana niyāmetvā nīcakuliyaṁ kammaṁ nīcakule nibbatteti, uccākuliyaṁ kammaṁ uccākule.  
 296.  Na paripucchitā hotīti ettha pana aparipucchanena niraye na nibbattati.  Aparipucchako pana “idaṁ kātabbaṁ, idaṁ na kātabban”ti na jānāti, ajānanto kātabbaṁ na karoti, akātabbaṁ karoti.  Tena niraye nibbattati, itaro sagge.  Iti kho, māṇava …pe… yadidaṁ hīnappaṇītatāyāti Satthā desanaṁ yathānusandhiṁ pāpesi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Subhasuttantipi vuccati.

(M.136.)6.Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

 298. Evaṁ (CS:pg.4.181) me sutanti Mahākammavibhaṅgasuttaṁ.  Tattha moghanti tucchaṁ aphalaṁ.  Saccanti tathaṁ bhūtaṁ.  Idañca etena na sammukhā sutaṁ, Upālisutte (ma.ni.2.56) pana -- “Manokammaṁ mahāsāvajjataraṁ paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa (MA.136./V,16.) kammassa pavattiyā, no tathā kāyakammaṁ no tathā vacīkamman”ti Bhagavatā vuttaṁ atthi, sā kathā titthiyānaṁ antare pākaṭā jātā, taṁ gahetvā esa vadati.  Atthi ca sā samāpattīti idaṁ-- “Kathaṁ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī”ti Poṭṭhapādasutte (dī.ni.1.406ādayo) uppannaṁ abhisaññānirodhakathaṁ sandhāya vadati.  Na kiñci vediyatīti ekavedanampi na vediyati.  Atthi ca khoti thero nirodhasamāpattiṁ sandhāya anujānāti.  Parirakkhitabbanti garahato mocanena rakkhitabbaṁ.  Sañcetanā assa atthīti sañcetanikaṁ, sābhisandhikaṁ sañcetanikakammaṁ katvāti attho.  Dukkhaṁ soti thero “akusalameva sandhāya paribbājako pucchatī”ti saññāya evaṁ vadati.  
 Dassanampi kho ahanti Bhagavā caturaṅgepi andhakāre samantā yojanaṭṭhāne tilamattampi saṅkhāraṁ maṁsacakkhunāva passati, ayañca paribbājako na dūre gāvutamattabbhantare vasati, kasmā Bhagavā evamāhāti?  Samāgamadassanaṁ sandhāyevamāha.  
 299. Udāyīti Lāludāyī.  Taṁ dukkhasminti sabbaṁ taṁ dukkhameva.  Iti imaṁ vaṭṭadukkhaṁ kilesadukkhaṁ saṅkhāradukkhaṁ sandhāya “sace bhāsitaṁ bhaveyya Bhagavā”ti pucchati.  
 300. Ummaṅganti pañhā-ummaṅgaṁ.  Ummujjamānoti sīsaṁ nīharamāno.  Ayoniso ummujjissatīti anupāyena sīsaṁ nīharissati.  Idañca pana Bhagavā jānanto neva dibbacakkhunā na cetopariyañāṇena na sabbaññutañāṇena jāni, adhippāyeneva (MA.136./V,17.) pana aññāsi.  Kathentassa hi adhippāyo nāma suvijāno hoti, kathetukāmo gīvaṁ paggaṇhāti, hanukaṁ cāleti, mukhamassa phandati, sannisīdituṁ na sakkoti.  Bhagavā tassa taṁ ākāraṁ (CS:pg.4.182) disvā-- “Ayaṁ Udāyī sannisīdituṁ na sakkoti, yaṁ abhūtaṁ, tadeva kathessatī”ti oloketvāva aññāsi.  Ādiṁ yevāti-ādimhiyeva.  Tisso vedanāti “Kiṁ so vediyatī”ti?  Pucchantena “tisso vedanā pucchāmī”ti evaṁ vavatthapetvāva tisso vedanā pucchitā.  Sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṁ.  Sesesupi eseva nayo.  
 Ettha ca kāmāvacarakusalato somanassasahagatacittasampayuttā catasso cetanā, heṭṭhā tikajjhānacetanāti evaṁ paṭisandhipavattesu sukhavedanāya jananato sukhavedaniyaṁ kammaṁ nāma.  Kāmāvacarañcettha paṭisandhiyaṁyeva ekantena sukhaṁ janeti, pavatte iṭṭhamajjhattārammaṇe adukkhamasukhampi.  
 Akusalacetanā paṭisandhipavattesu dukkhasseva jananato dukkhavedaniyaṁ kammaṁ nāma.  Kāyadvāre pavatteyeva cetaṁ ekantena dukkhaṁ janeti, aññattha adukkhamasukhampi, sā pana vedanā aniṭṭhāniṭṭhamajjhattesuyeva ārammaṇesu uppajjanato dukkhātveva saṅkhaṁ gatā.  
 Kāmāvacarakusalato pana upekkhāsahagatacittasampayuttā catasso cetanā, rūpāvacarakusalato catutthajjhānacetanāti evaṁ paṭisandhipavattesu tatiyavedanāya jananato adukkhamasukhavedaniyaṁ kammaṁ nāma.  Ettha ca kāmāvacaraṁ paṭisandhiyaṁyeva ekantena adukkhamasukhaṁ janeti, pavatte iṭṭhārammaṇe sukhampi.  Apica sukhavedaniyakammaṁ paṭisandhipavattivasena vaṭṭati, tathā adukkhamasukhavedaniyaṁ, (MA.136./V,18.) dukkhavedaniyaṁ pavattivaseneva vaṭṭati.  Etassa pana vasena sabbaṁ pavattivaseneva vaṭṭati.  
 Etassa Bhagavāti thero Tathāgatena mahākammavibhaṅgakathanatthaṁ ālayo dassito, Tathāgataṁ yācitvā mahākammavibhaṅgañāṇaṁ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṁ karissāmīti cintetvā anusandhikusalatāya evamāha.  Tattha mahākammavibhaṅganti mahākammavibhajanaṁ.  Katame cattāro …pe… Idhānanda, ekacco puggalo …pe… nirayaṁ upapajjatīti idaṁ na mahākammavibhaṅgañāṇabhājanaṁ, mahākammavibhaṅgañāṇabhājanatthāya pana mātikāṭṭhapanaṁ.  
 301. Idhānanda (CS:pg.4.183) ekacco samaṇo vāti pāṭiyekko anusandhi.  Idañhi Bhagavā-- “dibbacakkhukā samaṇabrāhmaṇā idaṁ ārammaṇaṁ katvā imaṁ paccayaṁ labhitvā idaṁ dassanaṁ gaṇhantī”ti pakāsanatthaṁ ārabhi.  Tattha ātappanti-ādīni pañcapi vīriyasseva nāmāni.  Cetosamādhinti dibbacakkhusamādhiṁ.  Passatīti “so satto kuhiṁ nibbatto”ti olokento passati.  Ye aññathāti ye “dasannaṁ kusalānaṁ kammapathānaṁ pūritattā nirayaṁ upapajjatī”ti jānanti, micchā tesaṁ ñāṇanti vadati.  Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.  Viditanti pākaṭaṁ.  Thāmasāti diṭṭhithāmena.  Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena.  Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā ādiyitvā voharati.  
(MA.136./V,19.) 302. Tatrānandāti idampi na mahākammavibhaṅgañāṇassa bhājanaṁ, atha khvāssa mātikāṭṭhapanameva.  Ettha pana etesaṁ dibbacakkhukānaṁ vacane ettakā anuññātā, ettakā ananuññātāti idaṁ dassitaṁ.  Tattha tatrāti tesu catūsu samaṇabrāhmaṇesu.  Idamassāti idaṁ vacanaṁ assa.  Aññathāti aññenākārena.  Iti imesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ vāde dvīsu ṭhānesu anuññātā, tīsu ananuññātāti evaṁ sabbattha anuññā nānuññā veditabbā.  
 303. Evaṁ dibbacakkhukānaṁ vacane anuññā ca ananuññā ca dassetvā idāni mahākammavibhaṅgañāṇaṁ vibhajanto Tatrānanda, yvāyaṁ puggaloti-ādimāha.  
 Pubbe vāssa taṁ kataṁ hotīti yaṁ iminā dibbacakkhukena kammaṁ karonto diṭṭho, tato pubbe kataṁ.  Pubbe katenapi hi niraye nibbattati, pacchā katenapi nibbattati, maraṇakāle vā pana-- “khando seṭṭho sivo seṭṭho, pitāmaho seṭṭho, issarādīhi vā loko visaṭṭho”ti-ādinā micchādassanenapi nibbattateva.  Diṭṭheva dhammeti yaṁ tattha diṭṭhadhammavedanīyaṁ hoti, tassa diṭṭheva dhamme, yaṁ upapajjavedanīyaṁ, tassa upapajjitvā, yaṁ aparāpariyavedanīyaṁ, tassa aparasmiṁ pariyāye vipākaṁ paṭisaṁvedeti.  
 Iti (CS:pg.4.184) ayaṁ samaṇo vā brāhmaṇo vā ekaṁ kammarāsiṁ ekañca vipākarāsiṁ addasa, sammāsambuddho iminā adiṭṭhe tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī addasa.  Iminā pana diṭṭhe adiṭṭhe ca cattāro kammarāsī tayo ca vipākarāsī addasa.  Imāni satta ṭhānāni jānanañāṇaṁ Tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṁ nāma.  Dutiyavāre dibbacakkhukena kiñci na diṭṭhaṁ (MA.136./V,20.) Tathāgatena pana tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī diṭṭhāti.  Imānipi pañca paccattaṭṭhānāni jānanañāṇaṁ Tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṁ nāma.  Sesavāradvayepi eseva nayo.  
 Abhabbanti bhūtavirahitaṁ akusalaṁ.  Abhabbābhāsanti abhabbaṁ ābhāsati abhibhavati paṭibāhatīti attho.  Bahukasmiñhi akusalakamme āyūhite balavakammaṁ dubbalakammassa vipākaṁ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṁ karoti idaṁ abhabbañceva abhabbābhāsañca.  Kusalaṁ pana āyūhitvā āsanne akusalaṁ kataṁ hoti, taṁ kusalassa vipākaṁ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṁ karoti, idaṁ abhabbaṁ bhabbābhāsaṁ.  Bahumhi kusale āyūhitepi balavakammaṁ dubbalakammassa vipākaṁ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṁ karoti, idaṁ bhabbañceva bhabbābhāsañca.  Akusalaṁ pana āyūhitvā āsanne kusalaṁ kataṁ hoti, taṁ akusalassa vipākaṁ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṁ karoti, idaṁ bhabbaṁ abhabbābhāsaṁ.  
 Apica upaṭṭhānākārenapettha attho veditabbo.  Idañhi vuttaṁ hoti, abhabbato ābhāsati upaṭṭhātīti abhabbābhāsaṁ.  Tattha “yvāyaṁ puggalo idha pāṇātipātī”ti-ādinā nayena cattāro puggalā vuttā, tesu paṭhamassa kammaṁ abhabbaṁ abhabbābhāsaṁ, tañhi akusalattā abhabbaṁ, tassa ca niraye nibbattattā tattha nibbattikāraṇabhūtaṁ akusalaṁ hutvā upaṭṭhāti.  Dutiyassa kammaṁ abhabbaṁ bhabbābhāsaṁ, tañhi akusalattā abhabbaṁ.  Tassa pana sagge nibbattattā aññatitthiyānaṁ sagge (MA.136./V,21.) nibbattikāraṇabhūtaṁ (CS:pg.4.185) kusalaṁ hutvā upaṭṭhāti.  Itarasmimpi kammadvaye eseva nayo.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.137.)7.Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā 

 304. Evaṁ me sutanti Saḷāyatanavibhaṅgasuttaṁ.  Tattha veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni.  Manopavicārāti vitakkavicārā.  Vitakkuppādakañhi mano idha manoti adhippetaṁ, manassa upavicārāti manopavicārā.  Sattapadāti vaṭṭavivaṭṭanissitānaṁ sattānaṁ padā.  Ettha hi aṭṭhārasa vaṭṭapadā nāma, aṭṭhārasa vivaṭṭapadā nāma, tepi sahavipassanena maggeneva veditabbā.  Yoggācariyānanti hatthiyoggādi-ācārasikkhāpakānaṁ, dametabbadamakānanti attho.  Sesaṁ vibhaṅgeyeva āvibhavissati.  Ayamuddesoti idaṁ mātikāṭṭhapanaṁ.  
 305. Cakkhāyatanādīni Visuddhimagge vitthāritāni.  Cakkhuviññāṇanti kusalākusalavipākato dve cakkhuviññāṇāni.  Sesapasādaviññāṇesupi eseva nayo.  Imāni pana dasa ṭhapetvā sesaṁ idha manoviññāṇaṁ nāma.  
 Cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso.  Cakkhuviññāṇasampayuttasamphassassetaṁ adhivacanaṁ.  Sesesupi eseva nayo.  
(MA.137./V,22.) Cakkhunā rūpaṁ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṁ disvā.  Eseva nayo sabbattha.  Somanassaṭṭhāniyanti somanassassa ārammaṇavasena kāraṇabhūtaṁ.  Upavicaratīti tattha vicārapavattanena upavicarati, vitakko taṁsampayutto cāti iminā nayena aṭṭhārasa vitakkavicārasaṅkhātā manopavicārā veditabbā.  Cha somanassūpavicārāti ettha pana somanassena saddhiṁ upavicarantīti somanassūpavicārā.  Sesapadadvayepi eseva nayo.  
 306. Gehasitānīti (CS:pg.4.186) kāmaguṇanissitāni.  Nekkhammasitānīti vipassanānissitāni.  Iṭṭhānanti pariyesitānaṁ.  Kantānanti kāmitānaṁ.  Manoramānanti mano etesu ramatīti manoramāni, tesaṁ manoramānaṁ.  Lokāmisapaṭisaṁyuttānanti taṇhāpaṭisaṁyuttānaṁ.  Atītanti paṭiladdhaṁ Paccuppannaṁ tāva ārabbha somanassaṁ uppajjatu, atīte kathaṁ uppajjatīti.  Atītepi-- “yathāhaṁ etarahi iṭṭhārammaṇaṁ anubhavāmi, evaṁ pubbepi anubhavin”ti anussarantassa balavasomanassaṁ uppajjati.  
 Aniccatanti aniccākāraṁ.  Vipariṇāmavirāganirodhanti pakativijahanena vipariṇāmaṁ, vigacchanena virāgaṁ, nirujjhanena nirodhaṁ.  Sammapaññāyāti vipassanāpaññāya.  Idaṁ vuccati nekkhammasitaṁ somanassanti idaṁ rañño viya attano sirisampattiṁ olokentassa vipassanaṁ paṭṭhapetvā nisinnassa saṅkhārānaṁ bhedaṁ passato saṅkhāragatamhi (MA.137./V,23.) tikkhe sūre vipassanāñāṇe vahante uppannasomanassaṁ “nekkhammasitaṁ somanassan”ti vuccati.  Vuttampi cetaṁ-- 
 	“Suññāgāraṁ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; 
 	Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṁ vipassato.  
 	Yato yato sammasati, khandhānaṁ udayabbayaṁ; 
 	Labhatī pītipāmojjaṁ, amatantaṁ vijānatan”ti.  (dha.pa.373-374).
 Imānīti imāni chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṁ paṭṭhapetvā nisinnassa uppannāni cha nekkhammasitāni somanassāni.  
 307. Atītanti paccuppannaṁ tāva patthetvā alabhantassa domanassaṁ uppajjatu, atīte kathaṁ uppajjatīti.  Atītepi “yathāhaṁ etarahi iṭṭhārammaṇaṁ patthetvā na labhāmi, evaṁ pubbepi patthetvā na labhin”ti anussarantassa balavadomanassaṁ uppajjati.  
 Anuttaresu vimokkhesūti anuttaravimokkho nāma arahattaṁ, arahatte patthanaṁ paṭṭhapentassāti attho.  Āyatananti arahattāyatanaṁ.  Pihaṁ upaṭṭhāpayatoti patthanaṁ paṭṭhapentassa.  Taṁ panetaṁ patthanaṁ paṭṭhapentassa (CS:pg.4.187) uppajjati, iti patthanāmūlakattā “pihaṁ upaṭṭhāpayato”ti vuttaṁ.  Imāni cha nekkhammasitāni domanassānīti imāni evaṁ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate arahatte pihaṁ paṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṁ upaṭṭhapetvā ussukkāpetuṁ asakkontassa-- “imampi pakkhaṁ imampi māsaṁ imampi saṁvaccharaṁ arahattaṁ pāpuṇituṁ nāsakkhin”ti anusocato Gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya assudhārāpavattanavasena uppannadomanassāni (MA.137./V,24.) cha nekkhammasitadomanassānīti veditabbāni.  Vatthu pana Sumaṅgalavilāsiniyā Dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapañhavaṇṇanāyaṁ (dī.ni.aṭṭha.2.361) vitthāritaṁ, icchantena tato gahetabbaṁ.  
 308. Uppajjati upekkhāti ettha upekkhā nāma aññāṇupekhā.  Anodhijinassāti kilesodhiṁ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavo odhijino nāma, tasmā akhīṇāsavassāti attho.  Avipākajinassāti etthapi āyatiṁ vipākaṁ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavova vipākajino nāma, tasmā akhīṇāsavassevāti attho.  Anādīnavadassāvinoti-ādīnavato upaddavato apassantassa.  Imā cha gehasitā upekkhāti imā evaṁ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattha laggā laggitā hutvā uppannā upekkhā cha gehasitā upekkhāti veditabbā.
 Rūpaṁ sā ativattatīti rūpaṁ sā anatikkamati, tattha nikantivasena na tiṭṭhati.  Imā cha nekkhammasitā upekkhāti imā evaṁ chasu dvāresu iṭṭhādi-ārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhane asammuyhantassa, uppannavipassanā-ñāṇasampayuttā cha nekkhammasitā upekkhāti veditabbā.  
 309. Tatra idaṁ nissāya idaṁ pajahathāti tesu chattiṁsasattapadesu aṭṭhārasa nissāya aṭṭhārasa pajahathāti attho.  (MA.137./V,25.) Teneva “tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitānī”ti-ādimāha.  Nissāya āgammāti pavattanavasena nissāya ceva āgamma ca.  Evametesaṁ samatikkamo (CS:pg.4.188) hotīti evaṁ nekkhammasitānaṁ pavattanena gehasitāni atikkantāni nāma honti.  
 Evaṁ sarikkhakeneva sarikkhakaṁ jahāpetvā idāni balavatā dubbalaṁ jahāpento-- “tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassānī”ti-ādimāha.  Evaṁ nekkhammasitasomanassehi nekkhammasitadomanassāni nekkhammasita-upekkhāhi ca nekkhammasitasomanassāni jahāpentena balavatā dubbalappahānaṁ kathitaṁ.  
 Ettha pana ṭhatvā upekkhākathā veditabbā-- aṭṭhasu hi samāpattīsu paṭhamādīni ca tīṇi jhānāni, suddhasaṅkhāre ca pādake katvā vipassanaṁ āraddhānaṁ catunnaṁ bhikkhūnaṁ pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā hoti upekkhāsahagatā vā, vuṭṭhānagāminī pana somanassasahagatāva.  Catutthajjhānādīni pādakāni katvā vipassanaṁ āraddhānaṁ pañcannaṁ pubbabhāgavipassanā purimasadisāva.  Vuṭṭhānagāminī pana upekkhāsahagatā hoti.  Idaṁ sandhāya-- “yā cha nekkhammasitā upekkhā, tā nissāya tā āgamma, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni, tāni pajahathā”ti vuttaṁ.  Na kevalañca evaṁpaṭipannassa bhikkhuno ayaṁ vipassanāya vedanāvisesova hoti, ariyamaggepi pana jhānaṅgabojjhaṅgamaggaṅgānampi viseso hoti.  
 Ko panetaṁ visesaṁ niyameti?  Keci tāva therā vipassanāpādakajjhānaṁ niyametīti vadanti, keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti, keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti.  Tesampi vāde ayameva pubbabhāge vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametīti veditabbā.  Vinicchayakathā (MA.137./V,26.) panettha Visuddhimagge saṅkhārupekkhāniddese vuttāva.  
 310.  Nānattāti nānā bahū anekappakārā.  Nānattasitāti nānārammaṇanissitā.  Ekattāti ekā.  Ekattasitāti ekārammaṇanissitā.  Katamā panāyaṁ upekkhāti?  Heṭṭhā tāva aññāṇupekkhā vuttā, upari chaḷaṅgupekkhā vakkhati, idha samatha-upekkhā, vipassanupekkhāti dve upekkhā gahitā.  
 Tattha yasmā aññāva rūpesu upekkhā, aññāva saddādīsu, na hi yā rūpe upekkhā, sā saddādīsu hoti.  Rūpe upekkhā ca rūpameva ārammaṇaṁ karoti (CS:pg.4.189) na saddādayo.  Rūpe upekkhābhāvañca aññā samatha-upekkhā pathavīkasiṇaṁ ārammaṇaṁ katvā uppajjati, aññā āpokasiṇādīni.  Tasmā nānattaṁ nānattasitaṁ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesūti-ādimāha Yasmā pana dve vā tīṇi vā ākāsānañcāyatanāni vā viññāṇañcāyatanādīni vā natthi, tasmā ekattaṁ ekattasitaṁ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitāti-ādimāha.  
 Tattha ākāsānañcāyatana-upekkhā sampayuttavasena ākāsānañcāyatananissitā, ākāsānañcāyatanakhandhe vipassantassa vipassanupekkhā ārammaṇavasena ākāsānañcāyatananissitā.  Sesāsupi eseva nayo.  
 Taṁ pajahathāti ettha arūpāvacarasamāpatti-upekkhāya rūpāvacarasamāpatti-upekkhaṁ pajahāpeti, arūpāvacaravipassanupekkhāya rūpāvacaravipassanupekkhaṁ.  
(MA.137./V,27.) Atammayatanti ettha tammayatā nāma taṇhā, tassā pariyādānato vuṭṭhānagāminīvipassanā atammayatāti vuccati.  Taṁ pajahathāti idha vuṭṭhānagāminīvipassanāya arūpāvacarasamāpatti-upekkhañca vipassanupekkhañca pajahāpeti.  
 311. Yadariyoti ye satipaṭṭhāne ariyo sammāsambuddho sevati.  Tattha tīsu ṭhānesu satiṁ paṭṭhapento satipaṭṭhāne sevatīti veditabbo.  Na sussūsantīti saddahitvā sotuṁ na icchanti.  Na aññāti jānanatthāya cittaṁ na upaṭṭhapenti.  Vokkammāti atikkamitvā.  Satthu sāsanāti satthu ovādaṁ gahetabbaṁ pūretabbaṁ na maññantīti attho.  Na ca attamanoti na sakamano.  Ettha ca gehasitadomanassavasena appatīto hotīti na evamattho daṭṭhabbo, appaṭipannakesu pana attamanatākāraṇassa abhāvenetaṁ vuttaṁ.  Anavassutoti paṭigha-avassavena anavassuto.  Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato (CS:pg.4.190) Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako.  Attamanoti idhāpi gehasitasomanassavasena uppilāvitoti na evamattho daṭṭhabbo, paṭipannakesu pana anattamanatākāraṇassa abhāvenetaṁ vuttaṁ.  Anavassutoti rāgāvassavena anavassuto.  
 312. Sāritoti damito.  Ekameva disaṁ dhāvatīti anivattitvā dhāvanto ekaṁyeva disaṁ dhāvati, nivattitvā pana aparaṁ dhāvituṁ sakkoti.  (MA.137./V,28.) Aṭṭha disā vidhāvatīti ekapallaṅkena nisinno kāyena anivattitvāva vimokkhavasena ekappahāreneva aṭṭha disā vidhāvati, puratthābhimukho vā dakkhiṇādīsu aññataradisābhimukho vā nisīditvā aṭṭha samāpattiyo samāpajjatiyevāti attho.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya
 
Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.138.)8.Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā 

 313. Evaṁ me sutanti uddesavibhaṅgasuttaṁ.  Tattha uddesavibhaṅganti uddesañca vibhaṅgañca, mātikañca vibhajanañcāti attho.  Upaparikkheyyāti tuleyya tīreyya pariggaṇheyya paricchindeyya.  Bahiddhāti bahiddhā-ārammaṇesu.  Avikkhittaṁ avisaṭanti nikantivasena ārammaṇe tiṭṭhamānaṁ vikkhittaṁ visaṭaṁ nāma hoti, taṁ paṭisedhento evamāha.  Ajjhattaṁ asaṇṭhitanti gocarajjhatte nikantivasena asaṇṭhitaṁ.  Anupādāya na paritasseyyāti anupādiyitvā aggahetvā taṁ viññāṇaṁ na paritasseyya.  Yathā viññāṇaṁ bahiddhā avikkhittaṁ avisaṭaṁ, ajjhattaṁ asaṇṭhitaṁ anupādāya na paritasseyya, evaṁ bhikkhu upaparikkheyyāti vuttaṁ hoti.  Jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavoti jātijarāmaraṇassa ceva avasesassa ca dukkhassa nibbatti na hotīti attho.  
 316. Rūpanimittānusārīti (CS:pg.4.191) rūpanimittaṁ anussarati anudhāvatīti rūpanimittānusārī.  
 318. Evaṁ kho, āvuso, ajjhattaṁ asaṇṭhitanti nikantivasena (MA.138./V,29.) asaṇṭhitaṁ.  Nikantivasena hi atiṭṭhamānaṁ hānabhāgiyaṁ na hoti, visesabhāgiyameva hoti.  
 320. Anupādā paritassanāti satthārā khandhiyavagge “upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādā-aparitassanañcā”ti (saṁ.ni.3.7) evaṁ gahetvā paritassanā, aggahetvāva aparitassanā ca kathitā, taṁ mahāthero upādāparitassanameva anupādāparitassananti katvā dassento evamāha.  Kathaṁ panesā anupādāparitassanā hotīti.  Upādātabbassa abhāvato.  Yadi hi koci saṅkhāro nicco vā dhuvo vā attā vā attaniyo vāti gahetabbayuttako abhavissa, ayaṁ paritassanā upādāparitassanāva assa.  Yasmā pana evaṁ upādātabbo saṅkhāro nāma natthi, tasmā rūpaṁ attāti-ādinā nayena rūpādayo upādinnāpi anupādinnāva honti.  Evamesā diṭṭhivasena upādāparitassanāpi samānā atthato anupādāparitassanāyeva nāma hotīti veditabbā.  
 Aññathā hotīti parivattati pakatijahanena nassati, rūpavipariṇāmānuparivattīti “mama rūpaṁ vipariṇatan”ti vā, “yaṁ ahu, taṁ vata me natthī”ti vā ādinā (ma.ni.1.242) nayena kammaviññāṇaṁ rūpassa bhedānuparivatti hoti.  Vipariṇāmānuparivattajāti vipariṇāmassa anuparivattanato vipariṇāmārammaṇacittato jātā.  Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca.  Cittaṁ pariyādāya tiṭṭhantīti kusalacittaṁ pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhanti.  Uttāsavāti bhayatāsenapi sa-uttāso taṇhātāsenapi sa-uttāso.  (MA.138./V,30.) Vighātavāti savighāto sadukkho.  Apekkhavāti sālayo sasineho.  Evaṁ kho, āvuso, anupādā paritassanā hotīti evaṁ maṇikaraṇḍakasaññāya tucchakaraṇḍakaṁ gahetvā tasmiṁ naṭṭhe pacchā vighātaṁ āpajjantassa viya pacchā aggahetvā paritassanā hoti.  
 321. Na (CS:pg.4.192) ca rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hoti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.139.)9.Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā 

 323. Evaṁ me sutanti Araṇavibhaṅgasuttaṁ.  Tattha nevussādeyya na apasādeyyāti gehasitavasena kañci puggalaṁ neva ukkhipeyya na avakkhipeyya.  Dhammameva deseyyāti sabhāvameva katheyya.  Sukhavinicchayanti vinicchitasukhaṁ.  Raho vādanti parammukhā avaṇṇaṁ, pisuṇavācanti attho.  Sammukhā na khīṇanti sammukhāpi khīṇaṁ ākiṇṇaṁ saṁkiliṭṭhaṁ vācaṁ na bhaṇeyya.  Nābhiniveseyyāti na adhiṭṭhahitvā ādāya vohareyya.  Samaññanti lokasamaññaṁ lokapaṇṇattiṁ.  Nātidhāveyyāti nātikkameyya.  
(MA.139./V,31.) 324. Kāmapaṭisandhisukhinoti kāmapaṭisandhinā kāmūpasaṁhitena sukhena sukhitassa.  Sadukkhoti vipākadukkhena saṁkilesadukkhenapi sadukkho.  Sa-upaghātoti vipākūpaghātakilesūpaghāteheva sa-upaghāto.  Tathā sapariḷāho.  Micchāpaṭipadāti ayāthāvapaṭipadā akusalapaṭipadā.  
 326. Ittheke apasādetīti evaṁ gehasitavasena ekacce puggale apasādeti.  Ussādanepi eseva nayo.  Bhavasaṁyojananti bhavabandhanaṁ, taṇhāyetaṁ nāmaṁ.  
 Subhūtitthero kira imaṁ catukkaṁ nissāya etadagge ṭhapito.  Bhagavato hi dhammaṁ desentassa puggalānaṁ ussādanā-apasādanā paññāyanti, tathā Sāriputtattherādīnaṁ.  Subhūtittherassa pana dhammadesanāya “Ayaṁ puggalo appaṭipannako anārādhako”ti vā, “ayaṁ sīlavā guṇavā lajjipesalo ācārasampanno”ti vā natthi, dhammadesanāya panassa “ayaṁ micchāpaṭipadā, ayaṁ (CS:pg.4.193) sammāpaṭipadā”tveva paññāyati.  Tasmā Bhagavā “etadaggaṁ, bhikkhave, mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ araṇavihārīnaṁ yadidaṁ subhūtī”ti āha.  
 329. Kālaññū assāti asampatte ca atikkante ca kāle akathetvā “idāni vuccamānaṁ mahājano gaṇhissatī”ti yuttapattakālaṁ ñatvāva parammukhā avaṇṇaṁ bhāseyya.  Khīṇavādepi eseva nayo.  
 330. Upahaññatīti ghātiyati.  Saropi upahaññatīti saddopi bhijjati.  Āturīyatīti āturo hoti gelaññappatto sābādho.  Avissaṭṭhanti vissaṭṭhaṁ apalibuddhaṁ na hoti.  
(MA.139./V,32.) 331. Tadevāti taṁyeva bhājanaṁ.  Abhinivissa voharatīti pattanti sañjānanajanapadaṁ gantvā “pattaṁ āharatha dhovathā”ti sutvā “andhabālaputhujjano, nayidaṁ pattaṁ, pāti namesā, evaṁ vadāhī”ti abhinivissa voharati.  Evaṁ sabbapadehi yojetabbaṁ.  Atisāroti atidhāvanaṁ.  
 332. Tathā tathā voharati aparāmasanti amhākaṁ janapade bhājanaṁ pātīti vuccati, ime pana naṁ pattanti vadantīti tato paṭṭhāya janapadavohāraṁ muñcitvā pattaṁ pattanteva aparāmasanto voharati.  Sesapadesupi eseva nayo.  
 333. Idāni mariyādabhājanīyaṁ karonto tatra, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha saraṇoti sarajo sakileso.  Araṇoti arajo nikkileso.  Subhūti ca pana, bhikkhaveti ayaṁ thero dvīsu ṭhānesu etadaggaṁ āruḷho “araṇavihārīnaṁ yadidaṁ subhūti, dakkhiṇeyyānaṁ yadidaṁ subhūtī”ti (a.ni.1.202).
 Dhammasenāpati kira vatthuṁ sodheti, Subhūtitthero dakkhiṇaṁ sodheti.  Tathā hi dhammasenāpati piṇḍāya caranto gehadvāre ṭhito yāva bhikkhaṁ āharanti, tāva pubbabhāge paricchinditvā nirodhaṁ samāpajjati, nirodhā vuṭṭhāya deyyadhammaṁ paṭiggaṇhāti.  Subhūtitthero ca tatheva mettājhānaṁ samāpajjati, mettājhānā vuṭṭhāya deyyadhammaṁ paṭiggaṇhāti.  Evaṁ pana kātuṁ sakkāti.  Āma sakkā, neva acchariyañcetaṁ, yaṁ (CS:pg.4.194) mahābhiññappattā sāvakā evaṁ kareyyuṁ.  (MA.139./V,33.) Imasmimpi hi tambapaṇṇidīpe porāṇakarājakāle Piṅgalabuddharakkhitatthero nāma uttaragāmaṁ nissāya vihāsi.  Tattha satta kulasatāni honti, ekampi taṁ kuladvāraṁ natthi, yattha thero samāpattiṁ na samāpajji.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.140.)10.Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā 

 342. Evaṁ me sutanti dhātuvibhaṅgasuttaṁ.  Tattha cārikanti turitagamanacārikaṁ.  Sace te bhaggava agarūti sace tuyhaṁ bhāriyaṁ aphāsukaṁ kiñci natthi.  Sace so anujānātīti bhaggavassa kira etadahosi-- “pabbajitā nāma nānā-ajjhāsayā, eko gaṇābhirato hoti, eko ekābhirato.  Sace so ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, mā pāvisi, mayā sālā laddhā’ti vakkhati.  Sace ayaṁ ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, nikkhama, mayā sālā laddhā’ti vakkhati.  Evaṁ sante ahaṁ ubhinnaṁ vivādakāretā nāma bhavissāmi, dinnaṁ nāma dinnameva vaṭṭati, kataṁ katamevā”ti.  Tasmā evamāha.  
 Kulaputtoti jātikulaputtopi ācārakulaputtopi.  Vāsūpagatoti vāsaṁ upagato.  Kuto āgantvāti?  Takkasīlanagarato.  
 Tatrāyaṁ anupubbikathā-- majjhimappadese kira Rājagahanagare Bimbisāre rajjaṁ kārente paccante takkasīlanagare pukkusāti rājā rajjaṁ kāresi.  Atha takkasīlato bhaṇḍaṁ gahetvā vāṇijā Rājagahaṁ āgatā paṇṇākāraṁ gahetvā rājānaṁ addasaṁsu.  (MA.140./V,34.) Rājā te vanditvā ṭhite “katthavāsino tumhe”ti pucchi.  Takkasīlavāsino devāti.  Atha ne rājā janapadassa khemasubhikkhatādīni nagarassa ca pavattiṁ pucchitvā “ko nāma tumhākaṁ rājā”ti pucchi.  Pukkusāti nāma devāti.  Dhammikoti?  Āma deva dhammiko.  Catūhi saṅgahavatthūhi janaṁ saṅgaṇhāti, lokassa mātāpitiṭṭhāne (CS:pg.4.195) ṭhito, aṅge nipannadārakaṁ viya janaṁ tosetīti.  Katarasmiṁ vaye vattatīti?  Athassa vayaṁ ācikkhiṁsu.  Vayesupi Bimbisārena samavayo jāto.  Atha te rājā āha-- “tātā tumhākaṁ rājā dhammiko, vayena ca me samāno, sakkuṇeyyātha tumhākaṁ rājānaṁ mama mittaṁ kātun”ti.  Sakkoma devāti.  Rājā tesaṁ suṅkaṁ vissajjetvā gehañca dāpetvā-- “gacchatha bhaṇḍaṁ vikkiṇitvā gamanakāle maṁ disvā gaccheyyāthā”ti āha.  Te tathā katvā gamanakāle rājānaṁ addasaṁsu.  “Gacchatha tumhākaṁ rājānaṁ mama vacanena punappunaṁ ārogyaṁ pucchitvā ‘rājā tumhehi saddhiṁ mittabhāvaṁ icchatī’ti vadathā”ti āha.  
 Te sādhūti paṭissuṇitvā gantvā bhaṇḍaṁ paṭisāmetvā bhuttapātarāsā rājānaṁ upasaṅkamitvā vandiṁsu.  Rājā “kahaṁ bhaṇe tumhe ettake ime divase na dissathā”ti pucchi.  Te sabbaṁ pavattiṁ ārocesuṁ.  Rājā -- “sādhu, tātā, tumhe nissāya mayā majjhimappadese rājā mitto laddho”ti attamano ahosi.  Aparabhāge Rājagahavāsinopi vāṇijā takkasīlaṁ agamaṁsu.  Te paṇṇākāraṁ gahetvā āgate pukkusāti rājā “kuto āgatatthā”ti pucchitvā “Rājagahato”ti sutvā “mayhaṁ sahāyassa nagarato āgatā tumhe”ti.  Āma devāti.  Ārogyaṁ me sahāyassāti ārogyaṁ pucchitvā “Ajja paṭṭhāya ye mayhaṁ sahāyassa nagarato jaṅghasatthena vā sakaṭasatthena vā vāṇijā āgacchanti, sabbesaṁ mama visayaṁ (MA.140./V,35) paviṭṭhakālato paṭṭhāya vasanagehāni, rājakoṭṭhāgārato nivāpañca dentu, suṅkaṁ vissajjentu, kiñci upaddavaṁ mā karontū”ti bheriṁ carāpesi.  Bimbisāropi attano nagare tatheva bheriṁ carāpesi.  
 Atha Bimbisāro pukkusātissa paṇṇaṁ pahiṇi-- “paccantadese nāma maṇimuttādīni ratanāni uppajjanti, yaṁ mayhaṁ sahāyassa rajje dassanīyaṁ vā savanīyaṁ vā ratanaṁ uppajjati, tattha me mā maccharāyatū”ti.  Pukkusātipi-- “majjhimadeso nāma mahājanapado, yaṁ tattha evarūpaṁ ratanaṁ uppajjati, tattha me sahāyo mā maccharāyatū”ti paṭipaṇṇaṁ pahiṇi.  Evaṁ te gacchante gacchante kāle aññamaññaṁ adisvāpi daḷhamittā ahesuṁ.  
 Evaṁ (CS:pg.4.196) tesaṁ katikaṁ katvā vasantānaṁ paṭhamataraṁ pukkusātissa paṇṇākāro uppajji.  Rājā kira aṭṭha pañcavaṇṇe anagghakambale labhi.  So-- “Atisundarā ime kambalā, ahaṁ sahāyassa pesissāmī”ti lākhāguḷamatte aṭṭha sārakaraṇḍake likhāpetvā tesu te kambale pakkhipitvā lākhāya vaṭṭāpetvā setavatthena veṭhetvā samugge pakkhipitvā vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā “mayhaṁ sahāyassa dethā”ti amacce pesesi.  Sāsanañca adāsi-- “Ayaṁ paṇṇākāro nagaramajjhe amaccādiparivutena daṭṭhabbo”ti.  Te gantvā Bimbisārassa adaṁsu.  
 So sāsanaṁ sutvā amaccādayo sannipatantūti bheriṁ carāpetvā nagaramajjhe amaccādiparivuto setacchattena dhāriyamānena pallaṅkavare nisinno lañchanaṁ bhinditvā vatthaṁ apanetvā samuggaṁ vivaritvā anto bhaṇḍikaṁ muñcitvā lākhāguḷe disvā “mayhaṁ sahāyo pukkusāti ‘jutavittako me sahāyo’ti maññamāno maññe imaṁ paṇṇākāraṁ pahiṇī”ti ekaṁ guḷaṁ gahetvā (MA.140./V,36.) hatthena vaṭṭetvā tulayantova anto dussabhaṇḍikaṁ atthīti aññāsi.  Atha naṁ pallaṅkapāde paharitvā tāvadeva lākhā paripati, so nakhena karaṇḍakaṁ vivaritvā anto kambalaratanaṁ disvā itarepi vivarāpesi, sabbepi kambalā ahesuṁ.  Atha ne pattharāpesi, te vaṇṇasampannā phassasampannā dīghato soḷasahatthā tiriyaṁ aṭṭhahatthā ahesuṁ.  Mahājano disvā aṅguliyo poṭhesi, celukkhepaṁ akāsi,-- “Amhākaṁ rañño adiṭṭhasahāyo pukkusāti adisvāva evarūpaṁ paṇṇākāraṁ pesesi, yuttaṁ evarūpaṁ mittaṁ kātun”ti attamano ahosi.  Rājā ekamekaṁ kambalaṁ agghāpesi, sabbe anagghā ahesuṁ.  Tesu cattāro sammāsambuddhassa pesesi, cattāro attano ghare akāsi.  Tato cintesi-- “pacchā pesentena paṭhamaṁ pesitapaṇṇākārato atirekaṁ pesetuṁ vaṭṭati, sahāyena ca me anaggho paṇṇākāro pesito, kiṁ nu kho pesemī”ti?  
 Kiṁ pana Rājagahe tato adhikaṁ ratanaṁ natthīti?  No natthi, mahāpuñño rājā, apica kho panassa sotāpannakālato paṭṭhāya ṭhapetvā tīṇi ratanāni aññaṁ ratanaṁ somanassaṁ janetuṁ samatthaṁ nāma natthi (CS:pg.4.197) So ratanaṁ vicinituṁ āraddho-- ratanaṁ nāma saviññāṇakaṁ aviññāṇakanti duvidhaṁ.  Tattha aviññāṇakaṁ suvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṁ indriyabaddhaṁ.  Aviññāṇakaṁ saviññāṇakasseva alaṅkārādivasena paribhogaṁ hoti, iti imesu dvīsu ratanesu saviññāṇakaṁ seṭṭhaṁ.  Saviññāṇakampi duvidhaṁ tiracchānaratanaṁ manussaratananti.  Tattha tiracchānaratanaṁ hatthi-assaratanaṁ, tampi manussānaṁ upabhogatthameva (MA.140./V,37.) nibbattati iti imesupi dvīsu manussaratanaṁ seṭṭhaṁ.  Manussaratanampi duvidhaṁ itthiratanaṁ purisaratananti.  Tattha cakkavattino rañño uppannaṁ itthiratanampi purisasseva upabhogaṁ.  Iti imesupi dvīsu purisaratanameva seṭṭhaṁ.  
 Purisaratanampi duvidhaṁ agāriyaratanaṁ anagāriyaratanañca.  Tattha agāriyaratanesupi cakkavattirājā ajja pabbajitasāmaṇeraṁ pañcapatiṭṭhitena vandati, iti imesupi dvīsu anagāriyaratanameva seṭṭhaṁ.  Anagāriyaratanampi duvidhaṁ sekkharatanañca asekkharatanañca.  Tattha satasahassampi sekkhānaṁ asekkhassa padesaṁ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu asekkharatanameva seṭṭhaṁ.  Tampi duvidhaṁ Buddharatanaṁ sāvakaratananti.  Tattha satasahassampi sāvakaratanānaṁ Buddharatanassa padesaṁ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsū Buddharatanameva seṭṭhaṁ.  
 Buddharatanampi duvidhaṁ paccekabuddharatanaṁ sabbaññubuddharatananti.  Tattha satasahassampi paccekabuddhānaṁ sabbaññubuddhassa padesaṁ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu sabbaññubuddharatanaṁyeva seṭṭhaṁ.  Sadevakasmiñhi loke Buddharatanasamaṁ ratanaṁ nāma natthi.  Tasmā asadisameva ratanaṁ mayhaṁ sahāyassa pesessāmīti cintetvā takkasīlavāsino pucchi-- “tātā tumhākaṁ janapade Buddho dhammo saṅghoti imāni tīṇi ratanāni dissantī”ti.  Ghosopi so mahārāja tāva tattha natthi, dassanaṁ pana kutoti.  
 “Sundaraṁ tātā”ti rājā tuṭṭho cintesi-- “sakkā bhaveyya janasaṅgahatthāya mayhaṁ sahāyassa vasanaṭṭhānaṁ sammāsambuddhaṁ pesetuṁ, Buddhā (MA.140./V,38.) pana paccantimesu janapadesu na aruṇaṁ uṭṭhapenti.  Tasmā satthārā gantuṁ na sakkā.  Sāriputtamoggallānādayo mahāsāvake pesetuṁ sakkā bhaveyya.  Mayā (CS:pg.4.198) pana ‘therā paccante vasantī’ti sutvāpi manusse pesetvā te attano samīpaṁ āṇāpetvā upaṭṭhātumeva yuttaṁ.  Tasmā na therehipi sakkā gantuṁ.  Yena panākārena sāsane pesite Satthā ca mahāsāvakā ca gatā viya honti, tenākārena sāsanaṁ pahiṇissāmī”ti.  Cintetvā caturatanāyāmaṁ vidatthimattaputhulaṁ nātitanuṁ nātibahalaṁ suvaṇṇapaṭṭaṁ kārāpetvā “tattha ajja akkharāni likhissāmī”ti.  Pātova sīsaṁ nhāyitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhuttapātarāso apanītagandhamālābharaṇo suvaṇṇasarakena jātihiṅgulikaṁ ādāya heṭṭhato paṭṭhāya dvārāni pidahanto pāsādamāruyha pubbadisāmukhaṁ sīhapañjaraṁ vivaritvā ākāsatale nisīditvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhanto-- “idha Tathāgato loke uppanno arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno Sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi Satthā devamanussānaṁ Buddho Bhagavā”ti.  Buddhaguṇe tāva ekadesena likhi.  
 Tato “evaṁ dasa pāramiyo pūretvā tusitabhavanato cavitvā mātukucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhi evaṁ lokavivaraṇaṁ ahosi, mātukucchiyaṁ vasamāne idaṁ nāma ahosi, agāramajjhe vasamāne idaṁ nāma ahosi, evaṁ mahābhinikkhamanaṁ nikkhanto evaṁ mahāpadhānaṁ padahi.  Evaṁ dukkarakārikaṁ katvā mahābodhimaṇḍaṁ āruyha aparājitapallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhi, sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhantassa (MA.140./V,39.) evaṁ lokavivaraṇaṁ ahosi.  Sadevake loke aññaṁ evarūpaṁ ratanaṁ nāma natthīti.  
 	Yaṁkiñci vittaṁ idha vā huraṁ vā, 
 	Saggesu vā yaṁ ratanaṁ paṇītaṁ.  
 	Na no samaṁ atthi Tathāgatena, 
 	Idampi Buddhe ratanaṁ paṇītaṁ.  
 	Etena saccena suvatthi hotū”ti.  (khu.pa.6.3 su.ni.226)-- 
 Evaṁ ekadesena Buddhaguṇepi likhitvā dutiyaṁ dhammaratanaṁ thomento-- “Svākkhāto Bhagavatā dhammo …pe… paccattaṁ veditabbo viññūhī”ti.  “Cattāro satipaṭṭhānā …pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti.  “Satthārā desitadhammo nāma evarūpo ca evarūpo cā”ti sattatiṁsa bodhipakkhiye ekadesena likhitvā-- 
 	“Yaṁ (CS:pg.4.199) Buddhaseṭṭho parivaṇṇayī suciṁ, 
 	Samādhimānantarikaññamāhu.  
 	Samādhinā tena samo na vijjati, 
 	Idampi dhamme ratanaṁ paṇītaṁ.  
 	Etena saccena suvatthi hotū”ti.  (khu.pa.6.5 su.ni.228)-- 
 Evaṁ ekadesena dhammaguṇe likhitvā tatiyaṁ saṅgharatanaṁ thomento-- “suppaṭipanno Bhagavato sāvakasaṅgho …pe… puññakkhettaṁ lokassā”ti.  “Kulaputtā nāma satthu dhammakathaṁ sutvā evaṁ nikkhamitvā pabbajanti, keci setacchattaṁ pahāya pabbajanti, keci uparajjaṁ, keci senāpatiṭṭhānādīni pahāya pabbajanti.  Pabbajitvā ca pana imañca paṭipattiṁ pūrentī”ti cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlādīni ekadesena likhitvā chadvārasaṁvaraṁ satisampajaññaṁ catupaccayasantosaṁ navavidhaṁ senāsanaṁ, (MA.140./V,40.) nīvaraṇappahānaṁ parikammaṁ jhānābhiññā aṭṭhatiṁsa kammaṭṭhānāni yāva āsavakkhayā ekadesena likhi, soḷasavidhaṁ ānāpānassatikammaṭṭhānaṁ vitthāreneva likhitvā “satthu sāvakasaṅgho nāma evarūpehi ca guṇehi samannāgato.  
 	Ye puggalā aṭṭhasataṁ pasaṭṭhā, 
 	Cattāri etāni yugāni honti.  
 	Te dakkhiṇeyyā Sugatassa sāvakā, 
 	Etesu dinnāni mahapphalāni.  
 	Idampi saṅghe ratanaṁ paṇītaṁ, 
 	Etena saccena suvatthi hotū”ti.  (khu.pa.6.6 su.ni.229)-- 
 Evaṁ ekadesena saṅghaguṇe likhitvā-- “Bhagavato sāsanaṁ svākkhātaṁ niyyānikaṁ, sace mayhaṁ sahāyo sakkoti, nikkhamitvā pabbajatū”ti likhitvā suvaṇṇapaṭṭaṁ saṁharitvā sukhumakambalena veṭhetvā sārasamugge pakkhipitvā taṁ samuggaṁ suvaṇṇamaye, suvaṇṇamayaṁ, rajatamaye rajatamayaṁ maṇimaye, maṇimayaṁ pavāḷamaye, pavāḷamayaṁ lohitaṅkamaye, lohitaṅkamayaṁ masāragallamaye, masāragallamayaṁ phalikamaye, phalikamayaṁ dantamaye, dantamayaṁ sabbaratanamaye, sabbaratanamayaṁ kilañjamaye, kilañjamayaṁ samuggaṁ sārakaraṇḍake ṭhapesi.  
 Puna (CS:pg.4.200) sārakaraṇḍakaṁ suvaṇṇakaraṇḍaketi purimanayeneva haritvā sabbaratanamayaṁ karaṇḍakaṁ kilañjamaye karaṇḍake ṭhapesi.  Tato kilañjamayaṁ karaṇḍakaṁ sāramayapeḷāyāti puna vuttanayeneva haritvā sabbaratanamayaṁ peḷaṁ kilañjamayapeḷāya ṭhapetvā bahi vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā amacce āṇāpesi-- “mama āṇāpavattiṭṭhāne maggaṁ alaṅkārāpetha maggo aṭṭhusabhavitthato hotu, catu-usabhaṭṭhānaṁ sodhitamattakameva (MA.140./V,41.) hotu, majjhe catu-usabhaṁ rājānubhāvena paṭiyādethā”ti.  Tato maṅgalahatthiṁ alaṅkārāpetvā tassa upari pallaṅkaṁ paññapetvā setacchattaṁ ussāpetvā nagaravīthiyo sittasammaṭṭhā samussitaddhajapaṭākā kadalipuṇṇaghaṭagandhadhūmapupphādīhi suppaṭimaṇḍitā kāretvā “Attano attano visayappadese evarūpaṁ pūjaṁ kārentū”ti antarabhogikānaṁ javanadūte pesetvā sayaṁ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā-- “sabbatāḷāvacarasammissabalakāyaparivuto paṇṇākāraṁ pesemī”ti attano visayapariyantaṁ gantvā amaccassa mukhasāsanaṁ adāsi-- “tāta mayhaṁ sahāyo pukkusāti imaṁ paṇṇākāraṁ paṭicchanto orodhamajjhe apaṭicchitvā pāsādaṁ āruyha paṭicchatū”ti.  Evaṁ sāsanaṁ datvā paccantadesaṁ Satthā gacchatīti pañcapatiṭṭhitena vanditvā nivatti.  Antarabhogikā teneva niyāmena maggaṁ paṭiyādetvā paṇṇākāraṁ nayiṁsu.  
 Pukkusātipi attano rajjasīmato paṭṭhāya teneva niyāmena maggaṁ paṭiyādetvā nagaraṁ alaṅkārāpetvā paṇṇākārassa paccuggamanaṁ akāsi.  Paṇṇākāro takkasīlaṁ pāpuṇanto uposathadivase pāpuṇi, paṇṇākāraṁ gahetvā gata-amaccopi rañño vuttasāsanaṁ ārocesi.  Rājā taṁ sutvā paṇṇākārena saddhiṁ āgatānaṁ kattabbakiccaṁ vicāretvā paṇṇākāraṁ ādāya pāsādaṁ āruyha “mā idha koci pavisatū”ti dvāre ārakkhaṁ kāretvā sīhapañjaraṁ vivaritvā paṇṇākāraṁ uccāsane ṭhapetvā sayaṁ nīcāsane nisinno lañchanaṁ bhinditvā nivāsanaṁ apanetvā kilañjapeḷato paṭṭhāya anupubbena vivaranto sāramayaṁ samuggaṁ disvā cintesi-- “mahāparihāro nāyaṁ aññassa ratanassa bhavissati, addhā majjhimadese sotabbayuttakaṁ ratanaṁ uppannan”ti.  Atha taṁ samuggaṁ vivaritvā rājalañchanaṁ bhinditvā sukhumakambalaṁ ubhato viyūhitvā suvaṇṇapaṭṭaṁ addasa.  
 So (CS:pg.4.201) taṁ pasāretvā-- “manāpāni (MA.140./V,42.) vata akkharāni samasīsāni samapantīni caturassānī”ti-ādito paṭṭhāya vācetuṁ ārabhi.  Tassa-- “idha Tathāgato loke uppanno”ti Buddhaguṇe vācentassa balavasomanassaṁ uppajji, navanavutilomakūpasahassāni uddhaggalomāni ahesuṁ.  Attano ṭhitabhāvaṁ vā nisinnabhāvaṁ vā na jānāti.  Athassa-- “kappakoṭisatasahassehipi etaṁ dullabhasāsanaṁ sahāyaṁ nissāya sotuṁ labhāmī”ti bhiyyo balavapīti udapādi.  So hi upari vācetuṁ asakkonto yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato-- “svākkhāto Bhagavatā dhammo”ti dhammaguṇe ārabhi.  Tatrāpissa tatheva ahosi.  So puna yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato “suppaṭipanno”ti saṅghaguṇe ārabhi Tatrāpissa tatheva ahosi.  Atha sabbapariyante ānāpānassatikammaṭṭhānaṁ vācetvā catukkapañcakajjhānāni nibbattesi, so jhānasukheneva vītināmesi.  Añño koci daṭṭhuṁ na labhati, ekova cūḷupaṭṭhāko pavisati.  Evaṁ addhamāsamattaṁ vītināmesi.  
 Nāgarā rājaṅgaṇe sannipatitvā ukkuṭṭhiṁ akaṁsu-- “paṇṇākāraṁ paṭicchitadivasato paṭṭhāya baladassanaṁ vā nāṭakadassanaṁ vā natthi, vinicchayadānaṁ natthi, rājā sahāyena pahitaṁ paṇṇākāraṁ yassicchati tassa dassetu, rājāno nāma ekaccassa paṇṇākāravasenapi vañcetvā rajjaṁ attano kātuṁ vāyamanti.  Kiṁ nāma amhākaṁ rājā karotī”ti?  Rājā ukkuṭṭhisaddaṁ sutvā-- “Rajjaṁ nu kho dhāremi, (MA.140./V,43.) udāhu satthāran”ti cintesi.  Athassa etadahosi-- “rajjakārita-attabhāvo nāma neva gaṇakena, na gaṇakamahāmattena gaṇetuṁ sakko.  Satthusāsanaṁ dhāressāmī”ti sayane ṭhapitaṁ asiṁ gahetvā kese chinditvā sīhapañjaraṁ vivaritvā-- “etaṁ gahetvā rajjaṁ kārethā”ti saddhiṁ cūḷāmaṇinā kesakalāpaṁ parisamajjhe pātesi, mahājano taṁ ukkhipitvā-- “sahāyakasantikā laddhapaṇṇākārā nāma rājāno tumhādisā honti devā”ti ekappahāreneva viravi.  Raññopi dvaṅgulamattaṁ kesamassu ahosi.  Bodhisattassa pabbajjāsadisameva kira jātaṁ.  
 Tato (CS:pg.4.202) cūḷupaṭṭhākaṁ pesetvā antarāpaṇā dve kāsāyavatthāni mattikāpattañca āharāpetvā-- “Ye loke arahanto, te uddissa mayhaṁ pabbajjā”ti satthāraṁ uddissa ekaṁ kāsāvaṁ nivāsetvā ekaṁ pārupitvā pattaṁ vāma-aṁsakūṭe katvā kattaradaṇḍaṁ gahetvā-- “sobhati nu kho me pabbajjā no vā”ti mahātale katipayavāre aparāparaṁ caṅkamitvā-- “sobhati me pabbajjā”ti dvāraṁ vivaritvā pāsādā otari.  Otarantaṁ pana naṁ tīsu dvāresu ṭhitanāṭakādīni disvāpi na sañjāniṁsu.  “Eko paccekabuddho amhākaṁ rañño dhammakathaṁ kathetuṁ āgato”ti kira cintayiṁsu.  Uparipāsādaṁ pana āruyha rañño ṭhitanisinnaṭṭhānāni disvā rājā gatoti ñatvā samuddamajjhe osīdamānāya nāvāya jano viya ekappahāreneva viraviṁsu.  Kulaputtaṁ bhūmitalaṁ otiṇṇamattaṁ aṭṭhārasaseniyo sabbe nāgarā balakāyā ca parivāretvā mahāviravaṁ viraviṁsu.  Amaccāpi taṁ etadavocuṁ-- “deva majjhimadesarājāno nāma bahumāyā, sāsanaṁ pesetvā Buddharatanaṁ nāma loke uppannaṁ vā no vāti ñatvā (MA.140./V,44.) gamissatha nivattatha devā”ti.  Saddahāmahaṁ mayhaṁ sahāyakassa, tassa mayā saddhiṁ dvejjhavacanaṁ nāma natthi, tiṭṭhatha tumheti.  Te anugacchantiyeva.  
 Kulaputto kattaradaṇḍena lekhaṁ katvā-- “idaṁ rajjaṁ kassā”ti āha?  Tumhākaṁ devāti.  Yo imaṁ lekhaṁ antaraṁ karoti, rājāṇāya kāretabboti.  Mahājanakajātake bodhisattena katalekhaṁ sīvalidevī antaraṁ kātuṁ avisahantī vivattamānā agamāsi.  Tassā gatamaggena mahājano agamāsi.  Taṁ pana lekhaṁ mahājano antaraṁ kātuṁ na visahi, lekhaṁ ussīsakaṁ katvā vivattamānā viraviṁsu.  Kulaputto-- “Ayaṁ me gataṭṭhāne dantakaṭṭhaṁ vā mukhodakaṁ vā dassatī”ti antamaso ekaceṭakampi aggahetvā pakkāmi.  Evaṁ kirassa ahosi “mama Satthā ca mahābhinikkhamanaṁ nikkhamitvā ekakova pabbajito”ti ekakova agamāsi.  “Satthu lajjāmī”ti ca-- “Satthā kira me pabbajitvā yānaṁ nāruḷho”ti ca antamaso ekapaṭalikampi upāhanaṁ nāruhi, paṇṇacchattakampi na dhāresi.  Mahājano rukkhapākāraṭṭālakādīni āruyha esa amhākaṁ rājā gacchatīti olokesi.  Kulaputto-- “dūraṁ gantabbaṁ, na sakkā ekena maggo nittharitun”ti ekaṁ satthavāhaṁ anubandhi.  Sukhumālassa kulaputtassa kaṭhinatattāya (CS:pg.4.203) pathaviyā gachantassa pādatalesu phoṭā uṭṭhahitvā bhijjanti, dukkhā vedanā uppajjanti.  Satthavāhe khandhāvāraṁ bandhitvā nisinne kulaputto maggā okkamma ekasmiṁ rukkhamūle nisīdati.  Nisinnaṭṭhāne pādaparikammaṁ vā piṭṭhiparikammaṁ (MA.140./V,45.) vā kattā nāma natthi, kulaputto ānāpānacatutthajjhānaṁ samāpajjitvā maggadarathakilamathapariḷāhaṁ vikkhambhetvā jhānaratiyā vītināmeti.  
 Punadivase uṭṭhite aruṇe sarīrapaṭijagganaṁ katvā puna satthavāhaṁ anubandhati.  Pātarāsakāle kulaputtassa pattaṁ gahetvā khādanīyaṁ bhojanīyaṁ patte pakkhipitvā denti.  Taṁ uttaṇḍulampi hoti kilinnampi samasakkharampi aloṇātiloṇampi, kulaputto pavisanaṭṭhānaṁ paccavekkhitvā amataṁ viya paribhuñjitvā etena niyāmena aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni gato.  Jetavanadvārakoṭṭhakassa pana samīpena gacchantopi-- “kahaṁ Satthā vasatī”ti nāpucchi.  Kasmā?  Satthugāravena ceva rañño pesitasāsanavasena ca.  Rañño hi-- “idha Tathāgato loke uppajjatī”ti satthāraṁ Rājagahe uppannaṁ viya katvā sāsanaṁ pesitaṁ, tasmā naṁ apucchitvāva pañcacattālīsayojanamattaṁ maggaṁ atikkanto.  So sūriyatthaṅgamanavelāya Rājagahaṁ patvā Satthā kahaṁ vasatīti pucchi.  Kuto nu, bhante, āgatoti?  Ito uttaratoti.  Satthā tuyhaṁ āgatamagge ito pañcacattālīsayojanamatte Sāvatthi nāma atthi, tattha vasatīti.  Kulaputto cintesi-- “idāni akālo na sakkā gantuṁ, ajja idheva vasitvā sve satthu santikaṁ gamissāmī”ti.  Tato-- “vikāle sampattapabbajitā kahaṁ vasantī”ti pucchi.  Imāya kumbhakārasālāya, bhanteti.  Atha so taṁ kumbhakāraṁ yācitvā tattha vāsatthāya pavisitvā nisīdi.  
 Bhagavāpi taṁdivasaṁ paccūsakāle lokaṁ volokento pukkusātiṁ disvā cintesi-- “Ayaṁ kulaputto sahāyena pesitaṁ (MA.140./V,46.) sāsanamattakaṁ vācetvā atirekatiyojanasatikaṁ mahārajjaṁ pahāya maṁ uddissa pabbajitvā aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni atikkamma Rājagahaṁ pāpuṇissati, mayi agacchante pana tīṇi sāmaññaphalāni appaṭivijjhitvā ekarattivāsena anāthakālakiriyaṁ karissati, mayi pana gate (CS:pg.4.204) tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhissati.  Janasaṅgahatthāyeva pana mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūritā, karissāmi tassa saṅgahan”ti pātova sarīrapaṭijagganaṁ katvā bhikkhusaṅghaparivuto Sāvatthiyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātappaṭikkanto gandhakuṭiṁ pavisitvā muhuttaṁ attadarathakilamathaṁ paṭipassambhetvā-- “kulaputto mayi gāravena dukkaraṁ akāsi, atirekayojanasataṁ rajjaṁ pahāya antamaso mukhadhovanadāyakampi ceṭakaṁ aggahetvā ekakova nikkhanto”ti Sāriputtamahāmoggallānādīsu kañci anāmantetvā sayameva attano pattacīvaraṁ gahetvā ekakova nikkhanto.  Gacchanto ca neva ākāse uppati, na pathaviṁ saṁkhipi,-- “kulaputto mama lajjamāno hatthi-assarathasuvaṇṇasivikādīsu ekayānepi anisīditvā antamaso ekapaṭalikaṁ upāhanampi anāruyha paṇṇacchattakampi aggahetvā nikkhanto, mayāpi padasāva gantuṁ vaṭṭatī”ti pana cintetvā padasāva agamāsi.  
   So asīti anubyañjanāni byāmappabhā bāttiṁsa mahāpurisalakkhaṇānīti imaṁ Buddhasiriṁ paṭicchādetvā valāhakapaṭicchanno puṇṇacando viya aññatarabhikkhuvesena gacchanto ekapacchābhatteneva pañcacattālīsa yojanāni atikkamma sūriyatthaṅgamalīvelāya kulaputte paviṭṭhamatteyeva taṁ kumbhakārasālaṁ pāpuṇi.  Taṁ sandhāya vuttaṁ-- “tena kho pana samayena, pukkusāti, nāma kulaputto Bhagavantaṁ uddissa (MA.140./V,47.) saddhāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito, so tasmiṁ kumbhakārāvesane paṭhamaṁ vāsūpagato hotī”ti.  
 Evaṁ gantvāpi pana Bhagavā-- “ahaṁ sammāsambuddho”ti pasayha kumbhakārasālaṁ apavisitvā dvāre ṭhitova kulaputtaṁ okāsaṁ kārento sace te bhikkhūti-ādimāha.  Urundanti vivittaṁ asambādhaṁ.  Viharatāyasmā yathāsukhanti yena yena iriyāpathena phāsu hoti, tena tena yathāsukhaṁ āyasmā viharatūti okāsaṁ akāsi.  Atirekatiyojanasatañhi rajjaṁ pahāya pabbajito kulaputto parassa chaḍḍitapatitaṁ (CS:pg.4.205) kumbhakārasālaṁ kiṁ aññassa sabrahmacārino maccharāyissati.  Ekacce pana moghapurisā sāsane pabbajitvā āvāsamacchariyādīhi abhibhūtā attano vasanaṭṭhāne mayhaṁ kuṭi mayhaṁ pariveṇanti aññesaṁ avāsāya parakkamanti.  Nisīdīti accantasukhumālo lokanātho devavimānasadisaṁ gandhakuṭiṁ pahāya tattha tattha vippakiṇṇachārikāya bhinnabhājanatiṇapalāsakukkuṭasūkaravaccādisaṁkiliṭṭhāya saṅkāraṭṭhānasadisāya kumbhakārasālāya tiṇasanthāraṁ santharitvā paṁsukūlacīvaraṁ paññapetvā devavimānasadisaṁ dibbagandhasugandhaṁ gandhakuṭiṁ pavisitvā nisīdanto viya nisīdi.  
   Iti Bhagavāpi asambhinnamahāsammatavaṁse uppanno, kulaputtopi khattiyagabbhe vaḍḍhito.  Bhagavāpi abhinīhārasampanno, kulaputtopi abhinīhārasampanno.  Bhagavāpi rajjaṁ pahāya pabbajito, kulaputtopi.  Bhagavāpi (MA.140./V,48.) suvaṇṇavaṇṇo, kulaputtopi.  Bhagavāpi samāpattilābhī, kulaputtopi.  Iti dvepi khattiyā dvepi abhinīhārasampannā dvepi rājapabbajitā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino kumbhakārasālaṁ pavisitvā nisinnāti tehi kumbhakārasālā ativiya sobhati, dvīhi sīhādīhi paviṭṭhaguhādīhi āharitvā dīpetabbaṁ.  Tesu pana dvīsu Bhagavā-- “sukhumālo ahaṁ paramasukhumālo ekapacchābhattena pañcacattālīsa yojanāni āgato, muhuttaṁ tāva sīhaseyyaṁ kappetvā maggadarathaṁ paṭipassambhemī”ti cittampi anuppādetvā nisīdantova phalasamāpattiṁ samāpajji.  Kulaputtopi-- “dvānavutiyojanasataṁ āgatomhi, muhuttaṁ tāva nipajjitvā maggadarathaṁ vinodemī”ti cittaṁ anuppādetvā nisīdamānova ānāpānacatutthajjhānaṁ samāpajji.  Idaṁ sandhāya atha kho Bhagavā bahudeva rattinti-ādi vuttaṁ.  
   Nanu ca Bhagavā kulaputtassa dhammaṁ desessāmīti āgato, kasmā na desesīti?  Kulaputtassa maggadaratho appaṭipassaddho, na sakkhissati dhammadesanaṁ sampaṭicchituṁ, so tāvassa paṭipassambhatūti na desesi.  Apare-- “Rājagahaṁ nāma ākiṇṇamanussaṁ avivittaṁ dasahi saddehi, so saddo diyaḍḍhayāmamattena sannisīdati, taṁ āgamento na desesī”ti vadanti.  Taṁ akāraṇaṁ, brahmalokappamāṇampi hi saddaṁ Bhagavā attano ānubhāvena (CS:pg.4.206) vūpasametuṁ sakkoti, maggadarathavūpasamaṁ āgamentoyeva pana na desesi.  
 Tattha bahudeva rattinti diyaḍḍhayāmamattaṁ.  Etadahosīti Bhagavā phalasamāpattito vuṭṭhāya suvaṇṇavimāne maṇisīhapañjaraṁ vivaranto viya pañcapasādappaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā olokesi, athassa hatthakukkuccapādakukkuccasīsakampanavirahitaṁ sunikhāta-indakhīlaṁ viya niccalaṁ avibbhantaṁ suvaṇṇapaṭimaṁ viya nisinnaṁ kulaputtaṁ disvā etaṁ -- “pāsādikaṁ kho”ti-ādi ahosi.  Tattha pāsādikanti pasādāvahaṁ.  Bhāvanapuṁsakaṁ (MA.140./V,49.) panetaṁ, pāsādikena iriyāpathena iriyati.  Yathā iriyato iriyāpatho pāsādiko hoti, evaṁ iriyatīti ayamettha attho.  Catūsu hi iriyāpathesu tayo iriyāpathā na sobhanti.  Gacchantassa hi bhikkhuno hatthā calanti, pādā calanti, sīsaṁ calati, ṭhitassa kāyo thaddho hoti, nipannassāpi iriyāpatho amanāpo hoti, pacchābhatte pana divāṭṭhānaṁ sammajjitvā cammakhaṇḍaṁ paññapetvā sudhotahatthapādassa catusandhikapallaṅkaṁ ābhujitvā nipannasseva iriyāpatho sobhati.  Ayañca kulaputto pallaṅkaṁ ābhujitvā ānāpānacatutthajjhānaṁ appetvā nisīdi.  Itissa iriyāpatheneva pasanno Bhagavā-- “pāsādikaṁ kho”ti parivitakkesi.  
 Yaṁnūnāhaṁ puccheyyanti kasmā pucchati?  Kiṁ Bhagavā attānaṁ uddissa pabbajitabhāvaṁ na jānātīti?  No na jānāti, apucchite pana kathā na patiṭṭhāti, apatiṭṭhitāya kathāya kathā na sañjāyatīti kathāpatiṭṭhāpanatthaṁ pucchi.  
 Disvā ca pana jāneyyāsīti Tathāgataṁ Buddhasiriyā virocantaṁ ayaṁ Buddhoti sabbe jānanti.  Anacchariyametaṁ jānanaṁ, Buddhasiriṁ pana paṭicchādetvā aññatarapiṇḍapātikavesena caranto dujjāno hoti.  Iccāyasmā, pukkusāti, “na jāneyyan”ti sabhāvameva katheti.  Tathā hi naṁ ekakumbhakārasālāya nisinnampi na jānāti.  
 Etadahosīti maggadarathassa vūpasamabhāvaṁ ñatvā ahosi.  Evamāvusoti kulaputto sahāyena pesitaṁ sāsanamattaṁ vācetvā rajjaṁ (CS:pg.4.207) pahāya pabbajamāno-- “dasabalassa madhuradhammadesanaṁ sotuṁ labhissāmī”ti.  Pabbajito, (MA.140./V,50.) pabbajitvā ettakaṁ addhānaṁ āgacchanto-- “dhammaṁ te bhikkhu desessāmī”ti padamattassa vattāraṁ nālattha, so “dhammaṁ te bhikkhu desessāmī”ti vuttaṁ kiṁ sakkaccaṁ na suṇissati.  Pipāsitasoṇḍo viya hi pipāsitahatthī viya cāyaṁ, tasmā sakkaccaṁ savanaṁ paṭijānanto “evamāvuso”ti āha.  
 343. Chadhāturo ayanti Bhagavā kulaputtassa pubbabhāgapaṭipadaṁ akathetvā āditova arahattassa padaṭṭhānabhūtaṁ accantasuññataṁ vipassanālakkhaṇameva ācikkhituṁ āraddho.  Yassa hi pubbabhāgapaṭipadā aparisuddhā hoti, tassa paṭhamameva sīlasaṁvaraṁ indriyesu guttadvārataṁ bhojane mattaññutaṁ jāgariyānuyogaṁ satta saddhamme cattāri jhānānīti imaṁ pubbabhāgapaṭipadaṁ ācikkhati.  Yassa panesā parisuddhā, tassa taṁ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṁ vipassanameva ācikkhati.  Kulaputtassa ca pubbabhāgapaṭipadā parisuddha.Tathā hi anena sāsanaṁ vācetvā pāsādavaragateneva ānāpānacatutthajjhānaṁ nibbattitaṁ, yadassa dvānavutiyojanasabhaṁ āgacchantassa yānakiccaṁ sādhesi, sāmaṇerasīlampissa paripuṇṇaṁ.  Tasmā pubbabhāgapaṭipadaṁ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṁ accantasuññataṁ vipassanālakkhaṇamevassa ācikkhituṁ āraddho.  
 Tattha chadhāturoti dhātuyo vijjamānā, puriso avijjamāno.  Bhagavā hi katthaci vijjamānena avijjamānaṁ dasseti, katthaci avijjamānena vijjamānaṁ, katthaci vijjamānena vijjamānaṁ, katthaci avijjamānena avijjamānanti sabbāsave vuttanayeneva vitthāretabbaṁ.  Idha pana vijjamānena avijjamānaṁ dassento evamāha.  Sace hi Bhagavā (MA.140./V,51.) purisoti paṇṇattiṁ vissajjetvā dhātuyo icceva vatvā cittaṁ upaṭṭhāpeyya, kulaputto sandehaṁ kareyya, sammohaṁ āpajjeyya, desanaṁ sampaṭicchituṁ na sakkuṇeyya.  Tasmā Tathāgato anupubbena purisoti paṇṇattiṁ pahāya “sattoti vā purisoti vā puggaloti vā paṇṇattimattameva, paramatthato satto nāma natthi, dhātumatteyeva cittaṁ ṭhapāpetvā tīṇi phalāni paṭivijjhāpessāmī”ti (CS:pg.4.208) Anaṅgaṇasutte (ma.ni.1.57ādayo) vuttabhāsantarakusalo tāya tāya bhāsāya sippaṁ uggaṇhāpento ācariyo viya evamāha.  
 Tattha cha dhātuyo assāti chadhāturo.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- Yaṁ tvaṁ purisoti sañjānāsi, so chadhātuko, na cettha paramatthato puriso atthi, purisoti pana paṇṇattimattamevāti.  Sesapadesupi eseva nayo.  Caturādhiṭṭhānoti ettha adhiṭṭhānaṁ vuccati patiṭṭhā, catupatiṭṭhānoti attho.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- Svāyaṁ bhikkhu puriso chadhāturo chaphassāyatano aṭṭhārasamanopavicāro, so ettova vivaṭṭitvā uttamasiddhibhūtaṁ arahattaṁ gaṇhamāno imesu catūsu ṭhānesu patiṭṭhāya gaṇhātīti caturādhiṭṭhānoti.  Yattha ṭhitanti yesu adhiṭṭhānesu patiṭṭhitaṁ.  Maññassa vā nappavattantīti maññassa vā mānassa vā nappavattanti.  Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni upasanto nibbutoti vuccati.  Paññaṁ nappamajjeyyāti arahattaphalapaññāya (MA.140./V,52.) paṭivijjhanatthaṁ āditova samādhivipassanāpaññaṁ nappamajjeyya.  Saccamanurakkheyyāti paramatthasaccassa nibbānassa sacchikiriyatthaṁ āditova vacīsaccaṁ rakkheyya.  Cāgamanubrūheyyāti arahattamaggena sabbakilesapariccāgakaraṇatthaṁ āditova kilesapariccāgaṁ brūheyya.  Santimeva so sikkheyyāti arahattamaggena sabbakilesavūpasamanatthaṁ āditova kilesavūpasamanaṁ sikkheyya.  Iti paññādhiṭṭhānādīnaṁ adhigamatthāya imāni samathavipassanāpaññādīni pubbabhāgādhiṭṭhānāni vuttāni.  
 345. Phassāyatananti phassassa āyatanaṁ, ākaroti attho.  Paññādhiṭṭhānanti-ādīni pubbe vuttānaṁ arahattaphalapaññādīnaṁ vasena veditabbāni.  
 348. Idāni nikkhittamātikāvasena “yattha ṭhitaṁ maññassa vā nappavattantī”ti vattabbaṁ bhaveyya, arahatte pana patte puna “paññaṁ nappamajjeyyā”ti-ādīhi kiccaṁ natthi.  Iti Bhagavā mātikaṁ uppaṭipāṭidhātukaṁ ṭhapetvāpi yathādhammavaseneva vibhaṅgaṁ vibhajanto paññaṁ nappamajjeyyāti-ādimāha.  Tattha ko paññaṁ pamajjati, ko nappamajjati?  Yo tāva imasmiṁ sāsane pabbajitvā vejjakammādivasena ekavīsatividhāya anesanāya (CS:pg.4.209) jīvikaṁ kappento pabbajjānurūpena cittuppādaṁ ṭhapetuṁ na sakkoti, ayaṁ paññaṁ pamajjati nāma.  Yo pana sāsane pabbajitvā sīle patiṭṭhāya Buddhavacanaṁ uggaṇhitvā sappāyaṁ dhutaṅgaṁ samādāya cittarucitaṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvā vivittaṁ senāsanaṁ nissāya kasiṇaparikammaṁ katvā samāpattiṁ patvā ajjeva arahattanti vipassanaṁ vaḍḍhetvā vicarati, ayaṁ paññaṁ nappamajjati nāma.  Imasmiṁ pana Sutte dhātukammaṭṭhānavasena esa paññāya appamādo vutto.  Dhātukammaṭṭhāne panettha yaṁ vattabbaṁ, taṁ heṭṭhā hatthipadopamasuttādīsu vuttameva.  
 (MA.140./V,53.) 354. Athāparaṁ viññāṇaṁyeva avasissatīti ayampettha pāṭiyekko anusandhi.  Heṭṭhato hi rūpakammaṭṭhānaṁ kathitaṁ, idāni arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena nibbattetvā dassetuṁ ayaṁ desanā āraddha.Yaṁ vā panetaṁ imassa bhikkhuno pathavīdhātu-ādīsu āgamaniyavipassanāvasena kammakārakaviññāṇaṁ, taṁ viññāṇadhātuvasena bhājetvā dassentopi imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha avasissatīti kimatthāya avasissati?  Satthu kathanatthāya kulaputtassa ca paṭivijjhanatthāya avasissati.  Parisuddhanti nirupakkilesaṁ.  Pariyodātanti pabhassaraṁ.  Sukhantipi vijānātīti sukhavedanaṁ vedayamāno sukhavedanaṁ vedayāmīti pajānāti.  Sesapadadvayesupi eseva nayo.  Sace panāyaṁ vedanākathā heṭṭhā na kathitā bhaveyya, idha ṭhatvā kathetuṁ vaṭṭeyya.  Satipaṭṭhāne panesā kathitāvāti tattha kathitanayeneva veditabbā.  Sukhavedaniyanti evamādi paccayavasena udayatthaṅgamanadassanatthaṁ vuttaṁ.  Tattha sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṁ.  Sesapadesupi eseva nayo.
 360. Upekkhāyeva avasissatīti ettāvatā hi yathā nāma chekena maṇikārācariyena vajirasūciyā vijjhitvā cammakhaṇḍe pātetvā pātetvā dinnamuttaṁ antevāsiko gahetvā gahetvā suttagataṁ karonto muttolambakamuttajālādīni karoti, evameva Bhagavatā kathetvā kathetvā dinnaṁ kammaṭṭhānaṁ ayaṁ kulaputto manasikaronto manasikaronto paguṇaṁ akāsīti rūpakammaṭṭhānampissa arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṁ (CS:pg.4.210) jātaṁ, atha Bhagavā “athāparaṁ upekkhāyeva avasissatī”ti āha.
 Kimatthaṁ pana avasissatīti?  Satthu kathanatthaṁ.  Kulaputtassa paṭivijjhanatthantipi (MA.140./V,54.) vadanti taṁ na gahetabbaṁ.  Kulaputtena hi sahāyassa sāsanaṁ vācetvā pāsādatale ṭhiteneva ānāpānacatutthajjhānaṁ nibbattitaṁ, yadassa ettakaṁ maggaṁ āgacchantassa yānakiccaṁ sādheti.  Satthu kathanatthaṁyeva avasissati.  Imasmiñhi ṭhāne Satthā kulaputtassa rūpāvacarajjhāne vaṇṇaṁ kathesi.  Idañhi vuttaṁ hoti “bhikkhu paguṇaṁ tava idaṁ rūpāvacaracatutthajjhānan”ti.  Parisuddhāti-ādi tassāyeva upekkhāya vaṇṇabhaṇanaṁ.  Ukkaṁ bandheyyāti aṅgārakapallaṁ sajjeyya.  Ālimpeyyāti tattha aṅgāre pakkhipitvā aggiṁ datvā nāḷikāya dhamento aggiṁ jāleyya.  Ukkāmukhe pakkhipeyyāti aṅgāre viyūhitvā aṅgāramatthake vā ṭhapeyya, tattake vā pakkhipeyya.  Nīhaṭanti nīhaṭadosaṁ.  Ninnītakasāvanti apanītakasāvaṁ.  Evameva khoti yathā taṁ suvaṇṇaṁ icchiticchitāya piḷandhanavikatiyā saṁvattati, evameva ayaṁ tāva catutthajjhānupekkhā vipassanā abhiññā nirodho bhavokkantīti imesu yaṁ icchati, tassatthāya hotīti vaṇṇaṁ kathesi.  
 Kasmā pana Bhagavā imasmiṁ rūpāvacaracatutthajjhāne nikantipariyādānatthaṁ avaṇṇaṁ akathetvā vaṇṇaṁ kathesīti.  Kulaputtassa hi catutthajjhāne nikantipariyuṭṭhānaṁ balavaṁ.  Sace avaṇṇaṁ katheyya,-- “mayhaṁ (MA.140./V,55.) pabbajitvā dvānavutiyojanasataṁ āgacchantassa imaṁ catutthajjhānaṁ yānakiccaṁ sādhesi, ahaṁ ettakaṁ maggaṁ āgacchanto jhānasukhena jhānaratiyā āgato, evarūpassa nāma paṇītadhammassa avaṇṇaṁ katheti, jānaṁ nu kho katheti ajānan”ti kulaputto saṁsayaṁ sammohaṁ āpajjeyya, tasmā Bhagavā vaṇṇaṁ kathesi.  
 361. Tadanudhammanti ettha arūpāvacarajjhānaṁ dhammo nāma, taṁ anugatattā rūpāvacarajjhānaṁ anudhammoti vuttaṁ.  Vipākajjhānaṁ vā dhammo, kusalajjhānaṁ anudhammo.  Tadupādānāti taggahaṇā.  Ciraṁ dīghamaddhānanti vīsatikappasahassāni.  Vipākavasena hetaṁ vuttaṁ.  Ito uttarimpi eseva nayo.  
 362. Evaṁ (CS:pg.4.211) catūhi vārehi arūpāvacarajjhānassa vaṇṇaṁ kathetvā idāni tasseva ādīnavaṁ dassento so evaṁ pajānātīti-ādimāha.  Tattha saṅkhatametanti kiñcāpi ettha vīsatikappasahassāni āyu atthi, etaṁ pana saṅkhataṁ pakappitaṁ āyūhitaṁ, karontena karīyati, aniccaṁ adhuvaṁ asassataṁ tāvakālikaṁ, cavanaparibhedanaviddhaṁsanadhammaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtanti.  Viññāṇañcāyatanādīsupi eseva nayo.  
 Idāni arahattanikūṭena desanaṁ gaṇhanto so neva taṁ abhisaṅkharotīti-ādimāha.  Yathā hi cheko bhisakko visavikāraṁ disvā vamanaṁ kāretvā visaṁ ṭhānato cāvetvā upari āropetvā khandhaṁ vā sīsaṁ vā gahetuṁ adatvā visaṁ otāretvā pathaviyaṁ pāteyya, evameva Bhagavā (MA.140./V,56.) kulaputtassa arūpāvacarajjhāne vaṇṇaṁ kathesi.  Taṁ sutvā kulaputto rūpāvacarajjhāne nikantiṁ pariyādāya arūpāvacarajjhāne patthanaṁ ṭhapesi.  
 Bhagavā taṁ ñatvā taṁ asampattassa appaṭiladdhasseva bhikkhuno-- “Atthesā ākāsānañcāyatanādīsu sampatti nāma.  Tesañhi paṭhamabrahmaloke vīsatikappasahassāni āyu, dutiye cattālīsaṁ, tatiye saṭṭhi, catutthe caturāsīti kappasahassāni āyu.  Taṁ pana aniccaṁ adhuvaṁ asassataṁ tāvakālikaṁ, cavanaparibhedanaviddhaṁsanadhammaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ, ettakaṁ kālaṁ tattha sampattiṁ anubhavitvāpi puthujjanakālakiriyaṁ katvā puna catūsu apāyesu patitabban”ti sabbametaṁ ādīnavaṁ ekapadeneva “saṅkhatametan”ti kathesi.  Kulaputto taṁ sutvā arūpāvacarajjhāne nikantiṁ pariyādiyi, Bhagavā tassa rūpāvacarārūpāvacaresu nikantiyā pariyādinnabhāvaṁ ñatvā arahattanikūṭaṁ gaṇhanto “so neva taṁ abhisaṅkharotī”ti-ādimāha.  
 Yathā vā paneko mahāyodho ekaṁ rājānaṁ ārādhetvā satasahassuṭṭhānakaṁ gāmavaraṁ labheyya, puna rājā tassānubhāvaṁ saritvā-- “mahānubhāvo yodho, appakaṁ tena laddhan”ti-- “nāyaṁ tāta gāmo (CS:pg.4.212) tuyhaṁ anucchaviko, aññaṁ catusatasahassuṭṭhānakaṁ gaṇhāhī”ti dadeyya so sādhu devāti taṁ vissajjetvā itaraṁ gāmaṁ gaṇheyya.  Rājā asampattameva ca naṁ pakkosāpetvā-- “Kiṁ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati?  Asukasmiṁ pana ṭhāne mahantaṁ nagaraṁ atthi, tattha chattaṁ ussāpetvā rajjaṁ kārehī”ti pahiṇeyya, so tathā kareyya.  
 Tattha rājā viya sammāsambuddho daṭṭhabbo, mahāyodho viya pukkusāti kulaputto, paṭhamaladdhagāmo viya ānāpānacatutthajjhānaṁ, taṁ vissajjetvā itaraṁ gāmaṁ gaṇhāhīti vuttakālo viya ānāpānacatutthajjhāne nikantipariyādānaṁ katvā āruppakathanaṁ, taṁ gāmaṁ (MA.140./V,57.) asampattameva pakkosāpetvā “Kiṁ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati?  Asukasmiṁ ṭhāne nagaraṁ atthi, tattha chattaṁ ussāpetvā rajjaṁ kārehī”ti vuttakālo viya arūpe saṅkhatametanti ādīnavakathanena appattāsuyeva tāsu samāpattīsu patthanaṁ nivatthāpetvā upari arahattanikūṭena desanāgahaṇaṁ.  
 Tattha neva abhisaṅkharotīti nāyūhati na rāsiṁ karoti.  Na abhisañcetayatīti na kappeti.  Bhavāya vā vibhavāya vāti vuddhiyā vā parihāniyā vā, sassatucchedavasenapi yojetabbaṁ.  Na kiñci loke upādiyatīti loke rūpādīsu kiñci ekadhammampi taṇhāya na gaṇhāti, na parāmasati.  Nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti Bhagavā attano Buddhavisaye ṭhatvā desanāya arahattanikūṭaṁ gaṇhi.  Kulaputto pana attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi.  Yathā nāma rājā suvaṇṇabhājanena nānārasabhojanaṁ bhuñjanto attano pamāṇena piṇḍaṁ vaṭṭetvā aṅke nisinnena rājakumārena piṇḍamhi ālaye dassite taṁ piṇḍaṁ upanāmeyya, kumāro attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṁ kareyya, sesaṁ rājā sayaṁ vā bhuñjeyya, pātiyaṁ vā pakkhipeyya, evaṁ dhammarājā Tathāgato attano pamāṇena arahattanikūṭaṁ gaṇhanto desanaṁ desesi, kulaputto attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi.  
 Ito pubbe panassa khandhā dhātuyo āyatanānīti evarūpaṁ accantasuññataṁ tilakkhaṇāhataṁ kathaṁ kathentassa neva kaṅkhā, na vimati, nāpi-- “evaṁ kira taṁ, evaṁ me ācariyena vuttan”ti iti kira na dandhāyitattaṁ na vitthāyitattaṁ (MA.140./V,58.) atthi (CS:pg.4.213) Ekaccesu ca kira ṭhānesu Buddhā aññātakavesena vicaranti, sammāsambuddho nu kho esoti ahudeva saṁsayo, ahu vimati.  Yato anena anāgāmiphalaṁ paṭividdhaṁ, atha ayaṁ me satthāti niṭṭhaṁ gato.  Yadi evaṁ kasmā accayaṁ na desesīti.  Okāsābhāvato.  Bhagavā hi yathānikkhittāya mātikāya acchinnadhāraṁ katvā ākāsagaṅgaṁ otārento viya desanaṁ desesiyeva.  
 363. Soti arahā.  Anajjhositāti gilitvā pariniṭṭhāpetvā gahetuṁ na yutthāti pajānāti.  Anabhinanditāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṁ na yuttāti pajānāti.  
 364. Visaṁyutto naṁ vedetīti sace hissa sukhavedanaṁ ārabbha rāgānusayo, dukkhavedanaṁ ārabbha paṭighānusayo, itaraṁ ārabbha avijjānusayo uppajjeyya, saṁyutto vediyeyya nāma.  Anuppajjanato pana visaṁyutto naṁ vedeti nissaṭo vippamutto.  Kāyapariyantikanti kāyakoṭikaṁ.  Yāva kāyapavattā uppajjitvā tato paraṁ anuppajjanavedananti attho.  Dutiyapadepi eseva nayo.  Anabhinanditāni sītībhavissantīti dvādasasu āyatanesu kilesānaṁ visevanassa natthitāya anabhinanditāni hutvā idha dvādasasuyeva āyatanesu nirujjhissanti.  Kilesā hi nibbānaṁ āgamma niruddhāpi yattha natthi, tattha niruddhāti vuccanti.  Svāyamattho-- “etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhatī”ti samudayapañhena dīpetabbo.  Tasmā Bhagavā nibbānaṁ āgamma sītibhūtānipi idheva sītībhavissantīti āha.  Nanu ca idha vedayitāni vuttāni, na kilesāti.  Vedayitānipi kilesābhāveneva sītībhavanti.  Itarathā nesaṁ sītibhāvo nāma natthīti suvuttametaṁ.  
 (MA.140./V,59.) 365. Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ-- yathā hi eko puriso telapadīpassa jhāyato tele khīṇe telaṁ āsiñcati, vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṁ pakkhipati, evaṁ dīpasikhāya anupacchedova hoti, evameva puthujjano ekasmiṁ bhave ṭhito kusalākusalaṁ karoti, so tena Sugatiyañca apāyesu ca nibbattatiyeva, evaṁ vedanānaṁ anupacchedova (CS:pg.4.214) hoti.  Yathā paneko dīpasikhāya ukkaṇṭhito-- “imaṁ purisaṁ āgamma dīpasikhā na upacchijjatī”ti nilīno tassa purisassa sīsaṁ chindeyya, evaṁ vaṭṭiyā ca telassa ca anupahārā dīpasikhā anāhārā nibbāyati, evameva vaṭṭe ukkaṇṭhito yogāvacaro arahattamaggena kusalākusalaṁ samucchindati, tassa samucchinnattā khīṇāsavassa bhikkhuno kāyassa bhedā puna vedayitāni na uppajjantīti.  
 Tasmāti yasmā ādimhi samādhivipassanāpaññāhi arahattaphalapaññā uttaritarā, tasmā.  Evaṁ samannāgatoti iminā uttamena arahattaphalapaññādhiṭṭhānena samannāgato.  Sabbadukkhakkhaye ñāṇaṁ nāma arahattamagge ñāṇaṁ, imasmiṁ pana Sutte arahattaphale ñāṇaṁ adhippetaṁ.  Tenevāha tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hotīti.  
 366. Ettha hi vimuttīti arahattaphalavimutti, saccanti paramatthasaccaṁ nibbānaṁ.  Iti akuppārammaṇakaraṇena akuppāti vuttā.  Musāti vitathaṁ.  Mosadhammanti nassanasabhāvaṁ.  Taṁ saccanti taṁ avitathaṁ sabhāvo.  Amosadhammanti anassanasabhāvaṁ.  
 Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena vacīsaccato dukkhasaccasamudayasaccehi ca paramatthasaccaṁ nibbānameva uttaritaraṁ, tasmā.  Evaṁ samannāgatoti iminā uttamena paramatthasaccādhiṭṭhānena samannāgato.  
 367. Pubbeti puthujjanakāle.  (MA.140./V,60.) Upadhī hontīti khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo honti.  Samattā samādinnāti paripūrā gahitā paramaṭṭhā.  Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena kilesapariccāgato, sotāpattimaggādīhi ca kilesapariccāgato arahattamaggeneva kilesapariccāgo uttaritaro, tasmā.  Evaṁ samannāgatoti iminā uttamena cāgādhiṭṭhānena samannāgato.  
 368. Āghātoti-ādīsu āghātakaraṇavasena āghāto, byāpajjanavasena byāpādo, sampadussanavasena sampadosoti tīhi padehi dosākusalamūlameva vuttaṁ.  Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena (CS:pg.4.215) kilesavūpasamato, sotāpattimaggādīhi kilesavūpasamato ca arahattamaggeneva kilesavūpasamo uttaritaro, tasmā.  Evaṁ samannāgatoti iminā uttamena upasamādhiṭṭhānena samannāgato.  
 369. Maññitametanti taṇhāmaññitaṁ mānamaññitaṁ diṭṭhimaññitanti tividhampi vaṭṭati.  Ayamahamasmīti ettha pana ayamahanti ekaṁ taṇhāmaññitameva vaṭṭati.  Rogoti-ādīsu ābādhaṭṭhena rogo, antodosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṁ.  Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni santo nibbutoti vuccati.  Yattha ṭhitanti yasmiṁ ṭhāne ṭhitaṁ.  Saṁkhittenāti Buddhānaṁ kira sabbāpi dhammadesanā saṁkhittāva, vitthāradesanā nāma natthi, samantapaṭṭhānakathāpi (MA.140./V,61.) saṁkhittāyeva.  Iti Bhagavā desanaṁ yathānusandhiṁ pāpesi.  Ugghāṭitaññūti-ādīsu pana catūsu puggalesu pukkusāti kulaputto vipañcitaññū, iti vipañcitaññuvasena Bhagavā imaṁ dhātuvibhaṅgasuttaṁ kathesi.  
 370.  Na kho me, bhante, paripuṇṇaṁ pattacīvaranti kasmā kulaputtassa iddhimayapattacīvaraṁ na nibbattanti.  Pubbe aṭṭhannaṁ parikkhārānaṁ adinnattā.  Kulaputto hi dinnadāno katābhinīhāro, na dinnattāti na vattabbaṁ.  Iddhimayapattacīvaraṁ pana pacchimabhavikānaṁyeva nibbattati, ayañca punapaṭisandhiko, tasmā na nibbattanti.  Atha Bhagavā sayaṁ pariyesitvā kasmā na upasampādesīti.  Okāsābhāvato.  Kulaputtassa āyu parikkhīṇaṁ, suddhāvāsiko anāgāmī mahābrahmā kumbhakārasālaṁ āgantvā nisinno viya ahosi.  Tasmā sayaṁ na pariyesi.  
 Pattacīvarapariyesanaṁ pakkāmīti kāya velāya pakkāmi?  Uṭṭhite aruṇe.  Bhagavato kira dhammadesanāpariniṭṭhānañca aruṇuṭṭhānañca rasmivissajjanañca ekakkhaṇe ahosi.  Bhagavā kira desanaṁ niṭṭhapetvāva chabbaṇṇarasmiyo vissajji, sakalakumbhakāranivesanaṁ ekapajjotaṁ ahosi, chabbaṇṇarasmiyo jālajālā puñjapuñjā hutvā vidhāvantiyo sabbadisābhāge suvaṇṇapaṭapariyonaddhe viya ca nānāvaṇṇakusumaratanavisarasamujjale viya ca akaṁsu.  Bhagavā “nagaravāsino maṁ passantū”ti adhiṭṭhāsi.  Nagaravāsino Bhagavantaṁ (MA.140./V,62.) disvāva “Satthā kira āgato, kumbhakārasālāya kira nisinno”ti aññamaññassa ārocetvā rañño ārocesuṁ.  
 Rājā (CS:pg.4.216) āgantvā satthāraṁ vanditvā, “bhante, kāya velāya āgatatthā”ti pucchi.  Hiyyo sūriyatthaṅgamanavelāya mahārājāti.  Kena kammena Bhagavāti?  Tumhākaṁ sahāyo pukkusāti rājā tumhehi pahitaṁ sāsanaṁ sutvā nikkhamitvā pabbajitvā maṁ uddissa āgacchanto Sāvatthiṁ atikkamma pañcacattālīsa yojanāni āgantvā imaṁ kumbhakārasālaṁ pavisitvā nisīdi, ahaṁ tassa saṅgahatthaṁ āgantvā dhammakathaṁ kathesiṁ, kulaputto tīṇi phalāni paṭivijjhi mahārājāti.  Idāni kahaṁ, bhanteti?  Upasampadaṁ yācitvā aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvarapariyesanatthaṁ gato mahārājāti.  Rājā kulaputtassa gatadisābhāgena agamāsi.  Bhagavāpi ākāsenāgantvā Jetavanagandhakuṭimhiyeva pāturahosi.  
 Kulaputtopi pattacīvaraṁ pariyesamāno neva Bimbisārarañño na takkasīlakānaṁ jaṅghavāṇijānaṁ santikaṁ agamāsi.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Na kho me kukkuṭassa viya tattha tattha manāpāmanāpameva vicinitvā pattacīvaraṁ pariyesituṁ yuttaṁ, mahantaṁ nagaraṁ vajjitvā udakatitthasusānasaṅkāraṭṭhāna-antaravīthīsu pariyesissāmī”ti antaravīthiyaṁ saṅkārakūṭesu tāva pilotikaṁ pariyesituṁ āraddho.  
 Jīvitā voropesīti etasmiṁ saṅkārakūṭe pilotikaṁ olokentaṁ vibbhantā taruṇavacchā gāvī upadhāvitvā siṅgena vijjhitvā ghātesi.  Chātakajjhatto kulaputto ākāseyeva āyukkhayaṁ patvā patito.  Saṅkāraṭṭhāne adhomukhaṭṭhapitā suvaṇṇapaṭimā viya ahosi, kālaṅkato ca pana avihābrahmaloke nibbatti, nibbattamattova arahattaṁ pāpuṇi.  Avihābrahmaloke kira nibbattamattāva satta janā arahattaṁ pāpuṇiṁsu.  Vuttañhetaṁ-- 
(MA.140./V,63.) “Avihaṁ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo.  
 	Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṁ.  
 	Ke ca te ataruṁ paṅkaṁ, maccudheyyaṁ suduttaraṁ; 
 	Ke hitvā mānusaṁ dehaṁ, dibbayogaṁ upaccaguṁ.  
 	Upako (CS:pg.4.217) palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo; 
 	Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca siṅgiyo.  
 	Te hitvā mānusaṁ dehaṁ, dibbayogaṁ upaccagun”ti.  (saṁ.ni.1.50 105).
 Bimbisāropi “mayhaṁ sahāyo mayā pesitasāsanamattaṁ vācetvā hatthagataṁ rajjaṁ pahāya ettakaṁ addhānaṁ āgato, dukkaraṁ kataṁ kulaputtena, pabbajitasakkārena taṁ sakkarissāmī”ti “pariyesatha me sahāyakan”ti tattha tattha pesesi.  Pesitā taṁ addasaṁsu saṅkāraṭṭhāne patitaṁ, disvā āgamma rañño ārocesuṁ.  Rājā gantvā kulaputtaṁ disvā-- “na vata, bho, labhimhā sahāyakassa sakkāraṁ kātuṁ, anātho me jāto sahāyako”ti.  Paridevitvā kulaputtaṁ mañcakena gaṇhāpetvā yuttokāse ṭhapetvā anupasampannassa sakkāraṁ kātuṁ jānanābhāvena nhāpakakappakādayo pakkosāpetvā kulaputtaṁ sīsaṁ nhāpetvā suddhavatthāni nivāsāpetvā rājavesena alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikaṁ āropetvā sabbatāḷāvacaragandhamālādīhi pūjaṁ karonto nagarā nīharitvā bahūhi gandhakaṭṭhehi mahācitakaṁ kāretvā kulaputtassa sarīrakiccaṁ katvā dhātuyo ādāya cetiyaṁ patiṭṭhapesi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.141./V,64.)
 
(M.141.)11.Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā 

 371. Evaṁ me sutanti Saccavibhaṅgasuttaṁ.  Tattha ācikkhanāti idaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ nāma …pe… ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ nāmāti.  Sesapadesupi eseva nayo.  Apicettha paññāpanā nāma dukkhasaccādīnaṁ ṭhapanā.  Āsanaṁ ṭhapento hi āsanaṁ paññapetīti vuccati.  Paṭṭhapanāti paññāpanā.  Vivaraṇāti vivaṭakaraṇā.  Vibhajanāti vibhāgakiriyā.  Uttānīkammanti pākaṭabhāvakaraṇaṁ.  
 Anuggāhakāti (CS:pg.4.218) āmisasaṅgahena dhammasaṅgahenāti dvīhipi saṅgahehi anuggāhakā.  Janetāti janikā mātā.  Āpādetāti posetā.  Posikamātā viya moggallānoti dīpeti.  Janikamātā hi nava vā dasa vā māse loṇambilādīni pariharamānā kucchiyā dārakaṁ dhāretvā kucchito nikkhantaṁ posikamātaraṁ dhātiṁ paṭicchāpeti.  Sā khīranavanītādīhi dārakaṁ posetvā vaḍḍheti, so vuddhimāgamma yathāsukhaṁ vicarati.  Evameva Sāriputto attano vā paresaṁ vā santike pabbajite dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhanto gilāne paṭijagganto kammaṭṭhāne yojetvā sotāpannabhāvaṁ ñatvā apāyabhayehi vuṭṭhitakālato paṭṭhāya-- “idāni paccattapurisakārena uparimagge nibbattessantī”ti tesu anapekkho hutvā aññe nave nave ovadati.  Mahāmoggallānopi attano vā paresaṁ vā santike pabbajite tatheva saṅgaṇhitvā kammaṭṭhāne yojetvā heṭṭhā (MA.141./V,65.) tīṇi phalāni pattesupi anapekkhataṁ na āpajjati.  Kasmā?  Evaṁ kirassa hoti-- vuttaṁ Bhagavatā-- “seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti …pe… appamattakampi muttaṁ… kheḷo… pubbo… lohitaṁ duggandhaṁ hoti, evameva kho ahaṁ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṁ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghatamattampī”ti (a.ni.1.320-321).  Tasmā yāva arahattaṁ na pāpuṇanti, tāva tesu anapekkhataṁ anāpajjitvā arahattaṁ pattesuyeva āpajjatīti.  Tenāha Bhagavā-- “seyyathāpi, bhikkhave, janetā evaṁ Sāriputto.  Seyyathāpi jātassa āpādetā, evaṁ moggallāno.  Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe”ti.  Pahotīti sakkoti.  
 Dukkhe ñāṇanti savanasammasanapaṭivedhañāṇaṁ, tathā dukkhasamudaye.  Dukkhanirodhe savanapaṭivedhañāṇanti vaṭṭati, tathā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya.  Nekkhammasaṅkappādīsu kāmapaccanīkaṭṭhena, kāmato nissaṭabhāvena vā, kāmaṁ sammasantassa uppannoti vā, kāmapadaghātaṁ kāmavūpasamaṁ karonto uppannoti vā, kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo.  Sesapadadvayepi eseva nayo.  Sabbepi cete pubbabhāge nānācittesu, maggakkhaṇe ekacitte labbhanti.  Tatra hi micchāsaṅkappacetanāya samugghātako ekova saṅkappo labbhati, na nānā labbhati (CS:pg.4.219) Sammāvācādayopi pubbabhāge nānācittesu, vuttanayeneva maggakkhaṇe ekacitte labbhanti.  Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana saccakathā Visuddhimagge ca Sammādiṭṭhisutte (ma.ni.1.89ādayo) ca vuttāyevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (MA.142./V,66.)
(M.142.)12.Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā 

 376. Evaṁ me sutanti Dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṁ.  Tattha mahāpajāpati Gotamīti Gotamīti gottaṁ.  Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṁ disvā-- “sace ayaṁ dhītaraṁ labhissati, cakkavattirañño aggamahesī bhavissati.  Sace puttaṁ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī”ti byākariṁsu.  Athassā mahāpajāpatīti nāmaṁ akaṁsu.  Idha pana gottena saddhiṁ saṁsanditvā mahāpajāpatiGotamīti vuttaṁ.  Navanti ahataṁ.  Sāmaṁ vāyitanti na sahattheneva vāyitaṁ, ekadivasaṁ pana dhātigaṇaparivutā sippikānaṁ vāyanaṭṭhānaṁ āgantvā vemakoṭiṁ gahetvā vāyanākāraṁ akāsi.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.
 Kadā pana Gotamiyā Bhagavato dussayugaṁ dātuṁ cittaṁ uppannanti.  Abhisambodhiṁ patvā paṭhamagamanena kapilapuraṁ āgatakāle.  Tadā hi piṇḍāya paviṭṭhaṁ satthāraṁ gahetvā suddhodanamahārājā sakaṁ nivesanaṁ pavesesi, atha Bhagavato rūpasobhaggaṁ disvā mahāpajāpatiGotamī cintesi-- “sobhati vata me puttassa attabhāvo”ti.  Athassā balavasomanassaṁ uppajji.  Tato cintesi-- “mama puttassa ekūnatiṁsa vassāni agāramajjhe vasantassa antamaso mocaphalamattampi mayā dinnakameva ahosi, idānipissa cīvarasāṭakaṁ dassāmī”ti.  “Imasmiṁ kho pana rājagehe bahūni mahagghāni vatthāni atthi, tāni maṁ na tosenti, sahatthā katameva maṁ toseti, sahatthā katvā dassāmī”ti cittaṁ uppādesi.
 Athantarāpaṇā (CS:pg.4.220) kappāsaṁ āharāpetvā (MA.142./V,67.) sahattheneva pisitvā pothetvā sukhumasuttaṁ kantitvā antovatthusmiṁyeva sālaṁ kārāpetvā sippike pakkosāpetvā sippikānaṁ attano paribhogakhādanīyabhojanīyameva datvā vāyāpesi, kālānukālañca dhātigaṇaparivutā gantvā vemakoṭiṁ aggahesi.  Niṭṭhitakāle sippikānaṁ mahāsakkāraṁ katvā dussayugaṁ gandhasamugge pakkhipitvā vāsaṁ gāhāpetvā-- “mayhaṁ puttassa cīvarasāṭakaṁ gahetvā gamissāmī”ti rañño ārocesi Rājā maggaṁ paṭiyādāpesi, vīthiyo sammajjitvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā dhajapaṭākā ussāpetvā rājagharadvārato paṭṭhāya yāva nigrodhārāmā maggaṁ paṭiyādāpetvā pupphābhikiṇṇaṁ akaṁsu.  Mahāpajāpatipi sabbālaṅkāraṁ alaṅkaritvā dhātigaṇaparivutā samuggaṁ sīse ṭhapetvā Bhagavato santikaṁ gantvā idaṁ me, bhante, navaṁ dussayuganti-ādimāha.  
 Dutiyampi khoti “saṅghe Gotami dehī”ti vutte-- “pahomahaṁ, bhante, dussakoṭṭhāgārato bhikkhusatassāpi bhikkhusahassassāpi bhikkhusatasahassassāpi cīvaradussāni dātuṁ, idaṁ pana me Bhagavantaṁ uddissa sāmaṁ kantaṁ sāmaṁ vāyitaṁ, taṁ me, bhante, Bhagavā paṭiggaṇhātū”ti nimantayamānā āha.  Evaṁ yāvatatiyaṁ yāci, Bhagavāpi paṭikkhipiyeva.  
 Kasmā pana Bhagavā attano diyyamānaṁ bhikkhusaṅghassa dāpetīti?  Mātari anukampāya.  Evaṁ kirassa ahosi-- “imissā maṁ ārabbha pubbacetanā muñcacetanā paracetanāti tisso cetanā uppannā, bhikkhusaṅghampissā ārabbha uppajjantu, evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṁ hitāya sukhāya pavattissantī”ti.  Vitaṇḍavādī panāha-- “Saṅghe dinnaṁ mahapphalanti tasmā evaṁ vuttan”ti.  So vattabbo-- “Kiṁ tvaṁ satthu dinnato saṅghe dinnaṁ mahapphalataraṁ vadasī”ti āma vadāmīti.  Suttaṁ āharāti.  Saṅghe Gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cāti.  Kiṁ panassa suttassa ayameva (MA.142./V,68.) atthoti āma ayamevāti.  Yadi evaṁ-- “Tena Hānanda, vighāsādānaṁ pūvaṁ dehī”ti ca (pāci.269) “Tena hi tva, Kaccāna, vighāsādānaṁ guḷaṁ dehī”ti (mahāva.284) ca vacanato vighāsādānaṁ dinnaṁ mahapphalatarañca bhaveyya.  Evampi hi-- “Satthā attano diyyamānaṁ (CS:pg.4.221) dāpetī”ti.  Rājarājamahāmattādayopi attano āgataṁ paṇṇākāraṁ hatthigopakādīnaṁ dāpenti, te rājādīhi mahantatarā bhaveyyuṁ.  Tasmā mā evaṁ gaṇha--
 	“Nayimasmiṁ loke parasmiṁ vā pana,
 	Buddhena seṭṭho sadiso vā vijjati.
 	Yamāhuneyyānamaggataṁ gato,
 	Puññatthikānaṁ vipulaphalesinan”ti.--
 Vacanato hi satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthi.  Evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissantīti sandhāya yāvatatiyaṁ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi.
 Pacchimāya janatāya saṅghe cittīkārajananatthaṁ cāpi evamāha.  Evaṁ kirassa ahosi-- “Ahaṁ na ciraṭṭhitiko, mayhaṁ pana sāsanaṁ bhikkhusaṅghe patiṭṭhahissati, pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṁ janetū”ti yāvatatiyaṁ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi.  Evañhi sati -- “Satthā attano diyyamānampi saṅghassa dāpesi, saṅgho nāma dakkhiṇeyyo”ti pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṁ uppādetvā cattāro paccaye dātabbe maññissati, saṅgho catūhi paccayehi akilamanto Buddhavacanaṁ uggahetvā samaṇadhammaṁ karissati.  Evaṁ mama sāsanaṁ pañca vassasahassāni ṭhassatīti.  “Paṭiggaṇhātu, bhante, Bhagavā”ti vacanatopi cetaṁ veditabbaṁ “Satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthī”ti.  Na hi Ānandattherassa mahāpajāpatiyā āghāto vā veraṁ vā atthi.  Na thero-- “tassā dakkhiṇā mā mahapphalā ahosī”ti icchati.  Paṇḍito hi thero bahussuto sekkhapaṭisambhidāpatto (MA.142./V,69.) so satthu dinnassa mahapphalabhāve sampassamānova paṭiggaṇhātu, bhante, Bhagavāti gahaṇatthaṁ yāci.  
 Puna vitaṇḍavādī āha-- “saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā”ti vacanato Satthā saṅghapariyāpanno vāti.  So vattabbo-- “jānāsi pana tvaṁ kati saraṇāni, kati aveccappasādā”ti jānanto tīṇīti vakkhati, tato vattabbo-- tava laddhiyā satthu saṅghapariyāpannattā dveyeva honti.  Evaṁ sante ca-- “Anujānāmi, bhikkhave, imehi (CS:pg.4.222) tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṁ upasampadan”ti (mahāva.34) evaṁ anuññātā pabbajjāpi upasampadāpi na ruhati.  Tato tvaṁ neva pabbajito asi, na gihi.  Sammāsambuddhe ca gandhakuṭiyaṁ nisinne bhikkhū uposathampi pavāraṇampi saṅghakammānipi karonti, tāni satthu saṅghapariyāpannattā kuppāni bhaveyyuṁ, na ca honti.  Tasmā na vattabbametaṁ “Satthā saṅghapariyāpanno”ti.  
 377. Āpādikāti saṁvaḍḍhikā, tumhākaṁ hatthapādesu hatthapādakiccaṁ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggikāti attho.  Posikāti divasassa dve tayo vāre nhāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi.  Thaññaṁ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṁ jāte mahāpajāpati attano puttaṁ dhātīnaṁ datvā sayaṁ bodhisattassa dhātikiccaṁ sādhayamānā attano thaññaṁ pāyesi.  Taṁ sandhāya thero evamāha.  Iti mahāpajāpatiyā bahūpakārataṁ kathetvā (MA.142./V,70.) idāni Tathāgatassa bahūpakārataṁ dassento Bhagavāpi, bhanteti-ādimāha.  Tattha Bhagavantaṁ, bhante, āgammāti Bhagavantaṁ paṭicca nissāya sandhāya.  
 378. Atha Bhagavā dvīsu upakāresu atirekataraṁ anumodanto evametanti-ādimāha.  Tattha yaṁ Hānanda, puggalo puggalaṁ āgammāti yaṁ ācariyapuggalaṁ antevāsikapuggalo āgamma.  Imassānanda, puggalassa iminā puggalenāti imassa ācariyapuggalassa iminā antevāsikapuggalena.  Na suppaṭikāraṁ vadāmīti paccūpakāraṁ na sukaraṁ vadāmi, abhivādanādīsu ācariyaṁ disvā abhivādanakaraṇaṁ abhivādanaṁ nāma.  Yasmiṁ vā disābhāge ācariyo vasati, iriyāpathe vā kappento tadabhimukho vanditvā gacchati, vanditvā nisīdati, vanditvā nipajjati, ācariyaṁ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṁ paccuṭṭhānaṁ nāma.  Ācariyaṁ pana disvā añjaliṁ paggayha sīse ṭhapetvā ācariyaṁ namassati, yasmiṁ vā disābhāge so vasati, tadabhimukhopi tatheva namassati, gacchantopi ṭhitopi nisinnopi añjaliṁ paggayha namassatiyevāti idaṁ añjalikammaṁ nāma.  Anucchavikakammassa pana karaṇaṁ sāmīcikammaṁ nāma.  Cīvarādīsu cīvaraṁ dento na yaṁ vā taṁ vā deti, mahagghaṁ satamūlikampi pañcasatamūlikampi sahassamūlikampi detiyeva (CS:pg.4.223) Piṇḍapātādīsupi eseva nayo.  Kiṁ bahunā, catūhi paṇītapaccayehi cakkavāḷantaraṁ pūretvā sinerupabbatena kūṭaṁ gahetvā dentopi ācariyassa anucchavikaṁ kiriyaṁ kātuṁ na sakkotiyeva.  
 379. Cuddasa kho panimāti kasmā ārabhi?  Idaṁ suttaṁ pāṭipuggalikaṁ dakkhiṇaṁ ārabbha samuṭṭhitaṁ.  Ānandattheropi-- “Paṭiggaṇhātu, bhante, Bhagavā”ti pāṭipuggalikadakkhiṇaṁyeva (MA.142./V,68.) samādapeti, cuddasasu ca ṭhānesu dinnadānaṁ pāṭipuggalikaṁ nāma hotīti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Ayaṁ paṭhamāti ayaṁ dakkhiṇā guṇavasenapi paṭhamā jeṭṭhakavasenapi.  Ayañhi paṭhamā aggā jeṭṭhikā, imissā dakkhiṇāya pamāṇaṁ nāma natthi.  Dutiyatatiyāpi paramadakkhiṇāyeva, sesā paramadakkhiṇabhāvaṁ na pāpuṇanti.  Bāhirake kāmesu vītarāgeti kammavādikiriyavādimhi lokiyapañcābhiññe.  Puthujjanasīlavanteti puthujjanasīlavā nāma gosīladhātuko hoti, asaṭho amāyāvī paraṁ apīḷetvā dhammena samena kasiyā vā vaṇijjāya vā jīvikaṁ kappetā.  Puthujjanadussīleti puthujjanadussīlā nāma kevaṭṭamacchabandhādayo paraṁ pīḷāya jīvikaṁ kappetā.  
 Idāni pāṭipuggalikadakkhiṇāya vipākaṁ paricchindanto Tatrānandāti-ādimāha.  Tattha tiracchānagateti yaṁ guṇavasena upakāravasena posanatthaṁ dinnaṁ, idaṁ na gahitaṁ.  Yampi ālopa-aḍḍha-ālopamattaṁ dinnaṁ, tampi na gahitaṁ.  Yaṁ pana sunakhasūkarakukkuṭakākādīsu yassa kassaci sampattassa phalaṁ paṭikaṅkhitvā yāvadatthaṁ dinnaṁ, idaṁ sandhāya vuttaṁ “tiracchānagate dānaṁ datvā”ti.  Sataguṇāti satānisaṁsa.  Pāṭikaṅkhitabbāti icchitabbā.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- ayaṁ dakkhiṇā āyusataṁ vaṇṇasataṁ sukhasataṁ balasataṁ paṭibhānasatanti pañca ānisaṁsasatāni deti, attabhāvasate (MA.142./V,72.) āyuṁ deti, vaṇṇaṁ, sukhaṁ, balaṁ, paṭibhānaṁ deti, nipparitasaṁ karoti.  Bhavasatepi vutte ayameva attho.  Iminā upāyena sabbattha nayo netabbo.  
 Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanneti ettha heṭṭhimakoṭiyā tisaraṇaṁ gato upāsakopi sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma, tasmiṁ dinnadānampi asaṅkhyeyyaṁ appameyyaṁ.  Pañcasīle patiṭṭhitassa tato uttari mahapphalaṁ, dasasīle patiṭṭhitassa tato (CS:pg.4.224) uttari, tadahupabbajitassa sāmaṇerassa tato uttari, upasampannabhikkhuno tato uttari, upasampannasseva vattasampannassa tato uttari, vipassakassa tato uttari, āraddhavipassakassa tato uttari, uttamakoṭiyā pana maggasamaṅgī sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma.  Etassa dinnadānaṁ tato uttari mahapphalameva.  
 Kiṁ pana maggasamaṅgissa sakkā dānaṁ dātunti?  Āma sakkā.  Āraddhavipassako hi pattacīvaramādāya gāmaṁ piṇḍāya pavisati, tassa gehadvāre ṭhitassa hatthato pattaṁ gahetvā khādanīyabhojanīyaṁ pakkhipanti.  Tasmiṁ khaṇe bhikkhuno maggavuṭṭhānaṁ hoti, idaṁ dānaṁ maggasamaṅgino dinnaṁ nāma hoti.  Atha vā panesa āsanasālāya nisinno hoti, manussā gantvā patte khādanīyabhojanīyaṁ ṭhapenti, tasmiṁ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṁ hoti, idampi dānaṁ maggasamaṅgino dinnaṁ nāma.  Atha vā panassa vihāre vā āsanasālāya vā nisinnassa upāsakā pattaṁ ādāya attano gharaṁ gantvā khādanīyabhojanīyaṁ pakkhipanti, tasmiṁ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṁ hoti, idampi dānaṁ maggasamaṅgino dinnaṁ nāma.  Tattha (MA.142./V,73.) soṇḍiyaṁ udakassa viya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dinnadānassa asaṅkhyeyyatā veditabbā.  Tāsu tāsu mahānadīsu mahāsamudde ca udakassa viya sotāpannādīsu dinnadānassa uttaritaravasena asaṅkhyeyyatā veditabbā.  Pathaviyā khayamaṇḍalamatte padese paṁsuṁ ādiṁ katvā yāva mahāpathaviyā paṁsuno appameyyatāyapi ayamattho dīpetabbo.  
 380. Satta kho panimāti kasmā ārabhi?  “Saṅghe Gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā”ti hi vuttaṁ, tattha sattasu ṭhānesu dinnadānaṁ saṅghe dinnaṁ nāma hotīti dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.  Tattha Buddhappamukhe ubhatosaṅgheti ekato bhikkhusaṅgho, ekato bhikkhunisaṅgho, Satthā majjhe nisinno hotīti ayaṁ Buddhappamukho ubhatosaṅgho nāma.  Ayaṁ paṭhamāti imāya dakkhiṇāya samappamāṇā dakkhiṇā nāma natthi.  Dutiyadakkhiṇādayo pana etaṁ paramadakkhiṇaṁ na pāpuṇanti.  
 Kiṁ (CS:pg.4.225) pana Tathāgate parinibbute Buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṁ dātuṁ sakkāti?  Sakkā.  Kathaṁ?  Ubhatosaṅghassa hi pamukhe sadhātukaṁ paṭimaṁ āsane ṭhapetvā ādhārakaṁ ṭhapetvā dakkhiṇodakaṁ ādiṁ katvā sabbaṁ satthu paṭhamaṁ datvā ubhatosaṅghassa dātabbaṁ, evaṁ Buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṁ dinnaṁ nāma hoti.  Tattha yaṁ satthu dinnaṁ, taṁ kiṁ kātabbanti?  Yo satthāraṁ paṭijaggati vattasampanno bhikkhu, tassa dātabbaṁ.  Pitusantakañhi puttassa pāpuṇāti, bhikkhusaṅghassa dātumpi vaṭṭati, sappitelāni pana gahetvā dīpā jalitabbā, sāṭakaṁ gahetvā paṭākā āropetabbāti.  (MA.142./V,74.) Bhikkhusaṅgheti aparicchinnakamahābhikkhusaṅghe.  Bhikkhunisaṅghepi eseva nayo.  
 Gotrabhunoti gottamattakameva anubhavamānā, nāmamattasamaṇāti attho.  Kāsāvakaṇṭhāti kāsāvakaṇṭhanāmakā.  Te kira ekaṁ kāsāvakhaṇḍaṁ hatthe vā gīvāya vā bandhitvā vicarissanti Gharadvāraṁ pana tesaṁ puttabhariyā kasivaṇijjādikammāni ca pākatikāneva bhavissanti.  Tesu dussīlesu saṅghaṁ uddissa dānaṁ dassantīti ettha dussīlasaṅghanti na vuttaṁ.  Saṅgho hi dussīlo nāma natthi.  Dussīlā pana upāsakā tesu dussīlesu bhikkhusaṅghaṁ uddissa saṅghassa demāti dānaṁ dassanti.  Iti Bhagavatā Buddhappamukhe saṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāya asaṅkhyeyyāti vuttaṁ.  Kāsāvakaṇṭhasaṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāyeva asaṅkhyeyyāti vuttā.  Saṅghagatā dakkhiṇā hi saṅghe cittīkāraṁ kātuṁ sakkontassa hoti, saṅghe pana cittīkāro dukkaro hoti.  
 Yo hi saṅghagataṁ dakkhiṇaṁ dassāmīti deyyadhammaṁ paṭiyādetvā vihāraṁ gantvā,-- “bhante, saṅghaṁ uddissa ekaṁ theraṁ dethā”ti vadati, atha saṅghato sāmaṇeraṁ labhitvā “sāmaṇero me laddho”ti aññathattaṁ āpajjati, tassa dakkhiṇā saṅghagatā na hoti.  Mahātheraṁ labhitvāpi “mahāthero me laddho”ti somanassaṁ uppādentassāpi na hotiyeva.  Yo pana sāmaṇeraṁ vā upasampannaṁ vā daharaṁ vā theraṁ vā bālaṁ vā paṇḍitaṁ vā yaṁkiñci saṅghato labhitvā nibbematiko hutvā saṅghassa demīti saṅghe cittīkāraṁ kātuṁ sakkoti, tassa dakkhiṇā saṅghagatā nāma hoti.  (MA.142./V,75.) Parasamuddavāsino kira evaṁ karonti.  
 Tattha (CS:pg.4.226) hi eko vihārasāmi kuṭumbiko “saṅghagataṁ dakkhiṇaṁ dassāmī”ti saṅghato uddisitvā ekaṁ bhikkhuṁ dethāti yāci.  So ekaṁ dussīlabhikkhuṁ labhitvā nisinnaṭṭhānaṁ opuñjāpetvā āsanaṁ paññāpetvā upari vitānaṁ bandhitvā gandhadhūmapupphehi pūjetvā pāde dhovitvā telena makkhetvā Buddhassa nipaccakāraṁ karonto viya saṅghe cittīkārena deyyadhammaṁ adāsi.  So bhikkhu pacchābhattaṁ vihārajagganatthāya kudālakaṁ dethāti gharadvāraṁ āgato, upāsako nisinnova kudālaṁ pādena khipitvā “gaṇhā”ti adāsi.  Tamenaṁ manussā āhaṁsu-- “tumhehi pātova etassa katasakkāro vattuṁ na sakkā, idāni upacāramattakampi natthi, kiṁ nāmetan”ti.  Upāsako -- “saṅghassa so ayyā cittīkāro, na etassā”ti āha.  Kāsāvakaṇṭhasaṅghassa dinnadakkhiṇaṁ pana ko sodhetīti?  Sāriputtamoggallānādayo asīti mahātherā sodhentīti.  Apica therā ciraparinibbutā, there ādiṁ katvā yāvajja dharamānā khīṇāsavā sodhentiyeva.  
 Na tvevāhaṁ Ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāyāti ettha atthi Buddhappamukho saṅgho, atthi etarahi saṅgho, atthi anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅgho.  Buddhappamukho saṅgho etarahi saṅghena na upanetabbo, etarahi saṅgho anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅghena saddhiṁ na upanetabbo.  Tena teneva samayena kathetabbaṁ.  Saṅghato uddisitvā gahitasamaṇaputhujjano hi pāṭipuggaliko sotāpanno, saṅghe cittīkāraṁ kātuṁ sakkontassa puthujjanasamaṇe dinnaṁ mahapphalataraṁ.  Uddisitvā gahito sotāpanno pāṭipuggaliko sakadāgāmīti-ādīsupi eseva nayo.  Saṅghe cittīkāraṁ kātuṁ sakkontassa hi khīṇāsave dinnadānato uddisitvā gahite dussīlepi dinnaṁ mahapphalatarameva (MA.142./V,76.) Yaṁ pana vuttaṁ “sīlavato kho, mahārāja, dinnaṁ mahapphalaṁ, no tathā dussīle”ti, taṁ imaṁ nayaṁ pahāya “catasso kho Imānanda, dakkhiṇā visuddhiyo”ti imasmiṁ catukke daṭṭhabbaṁ.  
 381. Dāyakato visujjhatīti mahapphalabhāvena visujjhati, mahapphalā hotīti attho.  Kalyāṇadhammoti sucidhammo, na pāpadhammo.  Dāyakato visujjhatīti cettha vessantaramahārājā kathetabbo.  So hi jūjakabrāhmaṇassa dārake datvā pathaviṁ kampesi.  
 Paṭiggāhakato (CS:pg.4.227) visujjhatīti ettha kalyāṇīnadīmukhadvāravāsikevaṭṭo kathetabbo.  So kira Dīghasomattherassa tikkhattumpi piṇḍapātaṁ datvā maraṇamañce nipanno “Ayyassa maṁ Dīghasomattherassa dinnapiṇḍapāto uddharatī”ti āha.  
 Neva dāyakatoti ettha vaḍḍhamānavāsiluddako kathetabbo.  So kira petadakkhiṇaṁ dento ekassa dussīlasseva tayo vāre adāsi, tatiyavāre “Amanusso dussīlo maṁ vilumpatī”ti viravi, ekassa sīlavantabhikkhuno datvā pāpitakāleyevassa pāpuṇi.  
 Dāyakato ceva visujjhatīti ettha asadisadānaṁ kathetabbaṁ.  
 Sā dakkhiṇā dāyakato visujjhatīti ettha yathā nāma cheko kassako asārampi khettaṁ labhitvā samaye kasitvā paṁsuṁ apanetvā sārabījāni patiṭṭhapetvā rattindivaṁ (MA.142./V,77.) ārakkhe pamādaṁ anāpajjanto aññassa sārakhettato adhikataraṁ dhaññaṁ labhati, evaṁ sīlavā dussīlassa datvāpi phalaṁ mahantaṁ adhigacchatīti.  Iminā upāyena sabbapadesu visujjhanaṁ veditabbaṁ.  
 Vītarāgo vītarāgesūti ettha vītarāgo nāma anāgāmī, arahā pana ekantavītarāgova, tasmā arahatā arahato dinnadānameva aggaṁ.  Kasmā?  Bhavālayassa bhavapatthanāya abhāvato.  Nanu khīṇāsavo dānaphalaṁ na saddahatīti?  Dānaphalaṁ saddahantā khīṇāsavasadisā na honti.  Khīṇāsavena katakammaṁ pana nicchandarāgattā kusalaṁ vā akusalaṁ vā na hoti, kiriyaṭṭhāne tiṭṭhati, tenevassa dānaṁ aggaṁ hotīti vadanti.  
 Kiṁ pana sammāsambuddhena Sāriputtattherassa dinnaṁ mahapphalaṁ, udāhu Sāriputtattherena sammāsambuddhassa dinnanti.  Sammāsambuddhena Sāriputtattherassa dinnaṁ mahapphalanti vadanti.  Sammāsambuddhañhi ṭhapetvā añño dānassa vipākaṁ jānituṁ samattho nāma natthi.  Dānañhi catūhi sampadāhi dātuṁ sakkontassa tasmiṁyeva attabhāve vipākaṁ deti.  Tatrimā sampadā-- deyyadhammassa dhammena (CS:pg.4.228) samena paraṁ apīḷetvā uppannatā, pubbacetanādivasena cetanāya mahattatā, khīṇāsavabhāvena guṇātirekatā, taṁdivasaṁ nirodhato vuṭṭhitabhāvena vatthusampannatāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

 5.Saḷāyatanavaggo 
 
(M.143.)1.Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā 

 383. Evaṁ (CS:pg.4.229) me sutanti Anāthapiṇḍikovādasuttaṁ.  Tattha bāḷhagilānoti adhimattagilāno maraṇaseyyaṁ upagato.  (MA.143./V,78.) Āmantesīti gahapatissa kira yāva pādā vahiṁsu, tāva divase sakiṁ vā dvikkhattuṁ vā tikkhattuṁ vā Buddhupaṭṭhānaṁ akhaṇḍaṁ akāsi.  Yattakañcassa satthu upaṭṭhānaṁ ahosi, tattakaṁyeva mahātherānaṁ.  So ajja gamanapādassa pacchinnattā anuṭṭhānaseyyaṁ upagato sāsanaṁ pesetukāmo aññataraṁ purisaṁ āmantesi.  Tenupasaṅkamīti Bhagavantaṁ āpucchitvā sūriyatthaṅgamanavelāya upasaṅkami.  
 384. Paṭikkamantīti osakkanti, tanukā bhavanti.  Abhikkamantīti abhivaḍḍhanti ottharanti, balavatiyo honti.
 Abhikkamosānaṁ paññāyati no paṭikkamoti yasmiñhi samaye māraṇantikā vedanā uppajjati, uparivāte jalitaggi viya hoti, yāva usmā na pariyādiyati, tāva mahatāpi upakkamena na sakkā vūpasametuṁ, usmāya pana pariyādinnāya vūpasammati.  
 385.  Athāyasmā Sāriputto cintesi--“Ayaṁ mahāseṭṭhissa vedanā māraṇantikā, na sakkā paṭibāhituṁ, avasesā kathā niratthakā, dhammakathamassa kathessāmī”ti.  Atha naṁ taṁ kathento tasmātihāti-ādimāha.  Tattha tasmāti yasmā cakkhuṁ tīhi gāhehi gaṇhanto uppannaṁ māraṇantikaṁ vedanaṁ paṭibāhituṁ samattho nāma natthi, tasmā.  Na cakkhuṁ upādiyissāmīti cakkhuṁ tīhi gāhehi na gaṇhissāmi.  Na ca me cakkhunissitaṁ viññāṇanti viññāṇañcāpi me cakkhunissitaṁ na bhavissati.  Na rūpanti heṭṭhā āyatanarūpaṁ kathitaṁ, imasmiṁ ṭhāne sabbampi kāmabhavarūpaṁ kathento evamāha.
 386. Na idhalokanti vasanaṭṭhānaṁ vā ghāsacchādanaṁ (MA.143./V,79.) vā na upādiyissāmīti attho.  Idañhi paccayesu aparitassanatthaṁ kathitaṁ.  Na paralokanti (CS:pg.4.230) ettha pana manussalokaṁ ṭhapetvā sesā paralokā nāma.  Idaṁ-- “Asukadevaloke nibbattitvā asukaṭṭhāne bhavissāmi, idaṁ nāma khādissāmi bhuñjissāmi nivāsessāmi pārupissāmī”ti evarūpāya paritassanāya pahānatthaṁ vuttaṁ.  Tampi na upādiyissāmi, na ca me tannissitaṁ viññāṇaṁ bhavissatīti evaṁ tīhi gāhehi parimocetvā thero desanaṁ arahattanikūṭena niṭṭhapesi.  
 387. Olīyasīti attano sampattiṁ disvā ārammaṇesu bajjhasi allīyasīti.  Iti āyasmā Ānando-- “Ayampi nāma gahapati evaṁ saddho pasanno maraṇabhayassa bhāyati, añño ko na bhāyissatī”ti maññamāno tassa gāḷhaṁ katvā ovādaṁ dento evamāha.  Na ca me evarūpī dhammīkathā sutapubbāti ayaṁ upāsako-- “Satthu santikāpi me evarūpī dhammakathā na sutapubbā”ti vadati, kiṁ Satthā evarūpi sukhumaṁ gambhīrakathaṁ na kathetīti?  No na katheti.  Evaṁ pana cha ajjhattikāni āyatanāni cha bāhirāni cha viññāṇakāye cha phassakāye cha vedanākāye cha dhātuyo pañcakkhandhe cattāro arūpe idhalokañca paralokañca dassetvā diṭṭhasutamutaviññātavasena arahatte pakkhipitvā kathitakathā etena na sutapubbā, tasmā evaṁ vadati.  
 Apicāyaṁ upāsako dānādhimutto dānābhirato Buddhānaṁ santikaṁ gacchanto (MA.143./V,80.) tucchahattho na gatapubbo.  Purebhattaṁ gacchanto yāgukhajjakādīni gāhāpetvā gacchati, pacchābhattaṁ sappimadhuphāṇitādīni.  Tasmiṁ asati vālikaṁ gāhāpetvā gandhakuṭipariveṇe okirāpeti, dānaṁ datvā sīlaṁ rakkhitvā gehaṁ gato.  Bodhisattagatiko kiresa upāsako, tasmā Bhagavā catuvīsati saṁvaccharāni upāsakassa yebhuyyena dānakathameva kathesi-- “Upāsaka, idaṁ dānaṁ nāma bodhisattānaṁ gatamaggo, mayhampi gatamaggo, mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dānaṁ dinnaṁ, tvaṁ mayā gatamaggameva anugacchasī”ti.  Dhammasenāpati-ādayo mahāsāvakāpi attano attano santikaṁ āgatakāle dānakathamevassa kathenti.  Tenevāha na kho gahapati gihīnaṁ odātavasanānaṁ evarūpī dhammīkathā paṭibhātīti.  Idaṁ vuttaṁ hoti-- gahapati gihīnaṁ nāma khettavatthuhiraññasuvaṇṇadāsīdāsaputtabhariyādīsu tibbo ālayo tibbaṁ nikantipariyuṭṭhānaṁ (CS:pg.4.231) tesaṁ-- “ettha ālayo na kātabbo, nikanti na kātabbā”ti kathā na paṭibhāti na ruccatīti.  
 Yena Bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami?  Tusitabhavane kirassa nibbattamattasseva tigāvutappamāṇaṁ suvaṇṇakkhandhaṁ viya vijjotamānaṁ attabhāvaṁ uyyānavimānādisampattiñca disvā-- “mahatī ayaṁ mayhaṁ sampatti, kiṁ nu kho me manussapathe kammaṁ katan”ti olokento tīsu ratanesu adhikāraṁ disvā cintesi “pamādaṭṭhānamidaṁ devattaṁ nāma, imāya hi me sampattiyā modamānassa satisammosopi siyā, handāhaṁ gantvā mama Jetavanassa ceva bhikkhusaṅghassa ca Tathāgatassa ca ariyamaggassa ca Sāriputtattherassa ca vaṇṇaṁ kathetvā tato āgantvā sampattiṁ anubhavissāmī”ti.  So (MA.143./V,81.) tathā akāsi.  Taṁ dassetuṁ atha kho Anāthapiṇḍikoti-ādi vuttaṁ.  
 Tattha isisaṅghanisevitanti bhikkhusaṅghanisevitaṁ.  Evaṁ paṭhamagāthāya Jetavanassa vaṇṇaṁ kathetvā idāni ariyamaggassa vaṇṇaṁ kathento kammaṁ vijjā cāti-ādimāha.  Tattha kammanti maggacetanā.  Vijjāti maggapaññā.  Dhammoti samādhipakkhiko dhammo.  Sīlaṁ jīvitamuttamanti sīle patiṭṭhitassa jīvitaṁ uttamanti dasseti.  Atha vā vijjāti diṭṭhisaṅkappo.  Dhammoti vāyāmasatisamādhayo.  Sīlanti vācākammantājīvā.  Jīvitamuttamanti etasmiṁ sīle patiṭṭhitassa jīvitaṁ nāma uttamaṁ.  Etena maccā sujjhantīti etena aṭṭhaṅgikena maggena sattā visujjhanti.  
 Tasmāti yasmā maggena sujjhanti, na gottadhanehi, tasmā.  Yoniso vicine dhammanti upāyena samādhipakkhiyaṁ dhammaṁ vicineyya.  Evaṁ tattha visujjhatīti evaṁ tasmiṁ ariyamagge visujjhati Atha vā yoniso vicine dhammanti upāyena pañcakkhandhadhammaṁ vicineyya.  Evaṁ tattha visujjhatīti evaṁ tesu catūsu saccesu visujjhati.  
 Idāni Sāriputtattherassa vaṇṇaṁ kathento Sāriputto vāti-ādimāha.  Tattha Sāriputto vāti avadhāraṇavacanaṁ.  Etehi paññādīhi Sāriputtova seyyoti vadati.  Upasamenāti kilesa-upasamena.  Pāraṅgatoti (CS:pg.4.232) nibbānaṁ gato.  Yo koci nibbānaṁ patto bhikkhu, so etāvaparamo siyā, na therena uttaritaro nāma atthīti vadati.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

 (MA.144./V,82.)
(M.144.)2.Channovādasuttavaṇṇanā 

 389. Evaṁ me sutanti Channovādasuttaṁ.  Tattha channoti evaṁnāmako thero, na abhinikkhamanaṁ Nikkhantatthero.  Paṭisallānāti phalasamāpattito.  Gilānapucchakāti gilānupaṭṭhānaṁ nāma Buddhavaṇṇitaṁ, tasmā evamāha.  Satthanti jīvitahārakasatthaṁ.  Nāvakaṅkhāmīti icchāmi.
 390. Anupavajjanti anuppattikaṁ appaṭisandhikaṁ.
 391. Etaṁ mamāti-ādīni taṇhāmānadiṭṭhigāhavasena vuttāni.  Nirodhaṁ disvāti khayavayaṁ ñatvā.  Netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmīti aniccaṁ dukkhaṁ anattāti samanupassāmi.  
 393. Tasmāti yasmā māraṇantikavedanaṁ adhivāsetuṁ asakkonto satthaṁ āharāmīti vadati, tasmā.  Puthujjano āyasmā, tena idampi manasi karohīti dīpeti.  Niccakappanti niccakālaṁ.  Nissitassāti taṇhādiṭṭhīhi nissitassa.  (MA.144./V,83.) Calitanti vipphanditaṁ hoti.  Passaddhīti kāyacittapassaddhi, kilesapassaddhi nāma hotīti attho.  Natīti taṇhānati.  Natiyā asatīti bhavatthāya ālayanikantipariyuṭṭhānesu asati.  Āgatigati na hotīti paṭisandhivasena āgati nāma na hoti, cutivasena gamanaṁ nāma na hoti.  Cutūpapātoti cavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto.  Nevidha na huraṁ na ubhayamantarenāti nayidha loke, na paraloke, na ubhayattha hoti.  Esevanto dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa ayameva anto ayaṁ paricchedo (CS:pg.4.233) parivaṭumabhāvo hoti.  Ayameva hi ettha attho.  Ye pana “na ubhayamantarenā”ti vacanaṁ gahetvā antarābhavaṁ icchanti, tesaṁ uttaraṁ heṭṭhā vuttameva.  
 394. Satthaṁ āharesīti jīvitahārakaṁ satthaṁ āhari, kaṇṭhanāḷiṁ chindi.  Athassa tasmiṁ khaṇe maraṇabhayaṁ okkami, gatinimittaṁ upaṭṭhāsi.  So attano puthujjanabhāvaṁ ñatvā saṁviggo vipassanaṁ paṭṭhapetvā saṅkhāre pariggaṇhanto arahattaṁ patvā samasīsī hutvā parinibbāyi.  Sammukhāyeva anupavajjatā byākatāti kiñcāpi idaṁ therassa puthujjanakāle byākaraṇaṁ hoti, etena pana byākaraṇena anantarāyamassa parinibbānaṁ ahosi.  Tasmā Bhagavā tameva byākaraṇaṁ gahetvā kathesi.  (MA.144./V,84.) Upavajjakulānīti upasaṅkamitabbakulāni.  Iminā thero,-- “bhante, evaṁ upaṭṭhākesu ca upaṭṭhāyikāsu ca vijjamānāsu so bhikkhu tumhākaṁ sāsane parinibbāyissatī”ti pucchati.  Athassa Bhagavā kulesu saṁsaggābhāvaṁ dīpento honti hete Sāriputtāti-ādimāha.  Imasmiṁ kira ṭhāne therassa kulesu asaṁsaṭṭhabhāvo pākaṭo ahosi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Channovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.145.)3.Puṇṇovādasuttavaṇṇanā 

 395. Evaṁ me sutanti Puṇṇovādasuttaṁ.  Tattha paṭisallānāti ekībhāvā.  Taṁ ceti taṁ cakkhuñceva rūpañca.  Nandīsamudayā dukkhasamudayoti nandiyā taṇhāya samodhānena pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṁ hoti.  Iti chasu dvāresu dukkhaṁ samudayoti dvinnaṁ saccānaṁ vasena vaṭṭaṁ matthakaṁ pāpetvā dassesi.  Dutiyanaye nirodho maggoti dvinnaṁ saccānaṁ vasena vivaṭṭaṁ matthakaṁ pāpetvā dassesi.  Iminā ca tvaṁ puṇṇāti pāṭiyekko anusandhi.  Evaṁ tāva vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṁ arahatte pakkhipitvā idāni Puṇṇattheraṁ sattasu ṭhānesu sīhanādaṁ nadāpetuṁ iminā ca tvanti-ādimāha.  
 396. Caṇḍāti (CS:pg.4.234) duṭṭhā kibbisa.  Pharusāti kakkhaḷā. (MA.145./V,85.) Akkosissantīti dasahi akkosavatthūhi akkosissanti.  Paribhāsissantīti kiṁ samaṇo nāma tvaṁ, idañca idañca te karissāmāti tajjessanti.  Evametthāti evaṁ mayhaṁ ettha bhavissati.  
 Daṇḍenāti catuhatthena daṇḍena vā ghaṭikamuggarena vā.  Satthenāti ekatodhārādinā.  Satthahārakaṁ pariyesantīti jīvitahārakaṁ satthaṁ pariyesanti.  Idaṁ thero tatiyapārājikavatthusmiṁ asubhakathaṁ sutvā attabhāvena jigucchantānaṁ bhikkhūnaṁ satthahārakapariyesanaṁ sandhāyāha.  Damūpasamenāti ettha damoti indriyasaṁvarādīnaṁ etaṁ nāmaṁ.  “Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo”ti (saṁ.ni.1.195 su.ni.467) ettha hi indriyasaṁvaro damoti vutto.  “Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī”ti (saṁ.ni.1.246 su.ni.191) ettha paññā damoti vutto.  “Dānena damena saṁyamena saccavajjenā”ti (dī.ni.1.166 ma.ni.2.226) ettha uposathakammaṁ damoti vuttaṁ.  Imasmiṁ pana Sutte khanti damoti veditabbā.  Upasamoti tasseva vevacanaṁ.  
 397. Atha kho āyasmā puṇṇoti ko panesa puṇṇo, kasmā panettha gantukāmo ahosīti Sunāparantavāsiko eva eso, Sāvatthiyaṁ pana asappāyavihāraṁ sallakkhetvā tattha gantukāmo ahosi.  
 Tatrāyaṁ anupubbikathā-- (MA.145./V,86.) sunāparantaraṭṭhe kira ekasmiṁ vāṇijakagāme ete dve bhātaro.  Tesu kadāci jeṭṭho pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadaṁ gantvā bhaṇḍaṁ āharati, kadāci kaniṭṭho.  Imasmiṁ pana samaye kaniṭṭhaṁ ghare ṭhapetvā jeṭṭhabhātiko pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadacārikaṁ caranto anupubbena Sāvatthiṁ patvā Jetavanassa nātidūre sakaṭasatthaṁ nivāsetvā bhuttapātarāso parijanaparivuto phāsukaṭṭhāne nisīdi.  
 Tena ca samayena Sāvatthivāsino bhuttapātarāsā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya suddhuttarāsaṅgā gandhapupphādihatthā yena Buddho yena dhammo yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappābbhārā hutvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā Jetavanaṁ (CS:pg.4.235) gacchanti.  So te disvā “kahaṁ ime gacchanti”ti ekamanussaṁ pucchi.  Kiṁ tvaṁ ayyo na jānāsi, loke Buddhadhammasaṅgharatanāni nāma uppannāni, iccesa mahājano satthu santike dhammakathaṁ sotuṁ gacchatīti.  Tassa Buddhoti vacanaṁ chavicammādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṁ āhacca aṭṭhāsi.  Atha attano parijanaparivuto tāya parisāya saddhiṁ vihāraṁ gantvā satthu madhurassarena dhammaṁ desentassa parisapariyante ṭhito dhammaṁ sutvā pabbajjāya cittaṁ uppādesi.  Atha Tathāgatena kālaṁ viditvā parisāya uyyojitāya satthāraṁ upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase maṇḍapaṁ kāretvā āsanāni paññapetvā Buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṁ datvā bhuttapātarāso uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhaṇḍāgārikaṁ pakkosāpetvā, ettakaṁ bhaṇḍaṁ vissajjitaṁ, ettakaṁ na vissajjitanti sabbaṁ ācikkhitvā-- “imaṁ sāpateyyaṁ mayhaṁ kaniṭṭhassa dehī”ti sabbaṁ niyyātetvā satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaparāyaṇo ahosi.  
(MA.145./V,87.) Athassa kammaṭṭhānaṁ manasikarontassa kammaṭṭhānaṁ na upaṭṭhāti.  Tato cintesi-- “Ayaṁ janapado mayhaṁ asappāyo, yaṁnūnāhaṁ satthu santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā sakaṭṭhānameva gaccheyyan”ti.  Atha pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā sāyanhasamaye paṭisallānā vuṭṭhahitvā Bhagavantaṁ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṁ kathāpetvā satta sīhanāde naditvā pakkāmi.  Tena vuttaṁ-- “Atha kho āyasmā puṇṇo …pe… viharatī”ti.  
 Kattha panāyaṁ vihāsīti?  Catūsu ṭhānesu vihāsi, sunāparantaraṭṭhaṁ tāva pavisitvā ajjuhatthapabbate nāma pavisitvā vāṇijagāmaṁ piṇḍāya pāvisi.  Atha naṁ kaniṭṭhabhātā sañjānitvā bhikkhaṁ datvā, “bhante, aññattha agantvā idheva vasathā”ti paṭiññaṁ kāretvā tattheva vasāpesi.  
 Tato samuddagirivihāraṁ nāma agamāsi.  Tattha ayakantapāsāṇehi paricchinditvā katacaṅkamo atthi, taṁ koci caṅkamituṁ samattho nāma natthi.  Tattha samuddavīciyo āgantvā ayakantapāsāṇesu paharitvā mahāsaddaṁ karonti.  Theronaṁ-- “kammaṭṭhānaṁ manasikarontānaṁ phāsuvihāro hotū”ti samuddaṁ nissaddaṁ katvā adhiṭṭhāsi.  
 Tato (CS:pg.4.236) mātulagiriṁ nāma agamāsi.  Tattha sakuṇasaṅgho ussanno, rattiñca divā ca saddo ekābaddhova hoti, thero imaṁ ṭhānaṁ aphāsukanti tato makulakārāmavihāraṁ nāma gato.  So vāṇijagāmassa nātidūro naccāsanno gamanāgamanasampanno vivitto appasaddo.  Thero imaṁ ṭhānaṁ phāsukanti tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīni kāretvā vassaṁ upagacchi.  Evaṁ catūsu ṭhānesu vihāsi.  
 (MA.145./V,88.) Athekadivasaṁ tasmiṁyeva antovasse pañca vāṇijasatāni parasamuddaṁ gacchāmāti nāvāya bhaṇḍaṁ pakkhipiṁsu.  Nāvārohanadivase therassa kaniṭṭhabhātā theraṁ bhojetvā therassa santike sikkhāpadāni gahetvā vanditvā gacchanto,-- “bhante, mahāsamuddo nāma appameyyo anekantarāyo, amhe āvajjeyyāthā”ti vatvā nāvaṁ āruhi.  Nāvā uttamajavena gacchamānā aññataraṁ dīpakaṁ pāpuṇi.  Manussā pātarāsaṁ karissāmāti dīpake otiṇṇā.  Tasmiṁ dīpe aññaṁ kiñci natthi, candanavanameva ahosi.  
 Atheko vāsiyā rukkhaṁ ākoṭetvā lohitacandanabhāvaṁ ñatvā āha -- “bho mayaṁ lābhatthāya parasamuddaṁ gacchāma, ito ca uttari lābho nāma natthi, caturaṅgulamattā ghaṭikā satasahassaṁ agghati, hāretabbakayuttaṁ bhaṇḍaṁ hāretvā candanassa pūremā”ti.  Te tathā kariṁsu.  Candanavane adhivatthā amanussā kujjhitvā-- “imehi amhākaṁ candanavanaṁ nāsitaṁ, ghātessāma ne”ti cintetvā-- “idheva ghātitesu sabbaṁ vanaṁ ekaṁ kuṇapaṁ bhavissati, samuddamajjhe nesaṁ nāvaṁ osīdessāmā”ti āhaṁsu.  Atha tesaṁ nāvaṁ āruyha muhuttaṁ gatakāleyeva uppādikaṁ uṭṭhapetvā sayampi te amanussā bhayānakāni rūpāni dassayiṁsu.  Bhītā manussā attano attano devatā namassanti.  Therassa kaniṭṭho cūḷapuṇṇakuṭumbiko-- “mayhaṁ bhātā avassayo hotū”ti therassa namassamāno aṭṭhāsi.  
 Theropi kira tasmiṁyeva khaṇe āvajjitvā tesaṁ (MA.145./V,89.) byasanuppattiṁ ñatvā vehāsaṁ uppatitvā sammukhe aṭṭhāsi.  Amanussā theraṁ disvā “Ayyo Puṇṇatthero etī”ti pakkamiṁsu, uppādikaṁ sannisīdi.  Thero mā bhāyathāti te (CS:pg.4.237) assāsetvā “kahaṁ gantukāmatthā”ti pucchi.  Bhante, amhākaṁ sakaṭṭhānameva gacchāmāti.  Thero nāvaṁ phale akkamitvā “Etesaṁ icchitaṭṭhānaṁ gacchatū”ti adhiṭṭhāsi.  Vāṇijā sakaṭṭhānaṁ gantvā taṁ pavattiṁ puttadārassa ārocetvā “Etha theraṁ saraṇaṁ gacchāmā”ti pañcasatā attano pañcamātugāmasatehi saddhiṁ tīsu saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṁ paṭivedesuṁ.  Tato nāvāya bhaṇḍaṁ otāretvā therassa ekaṁ koṭṭhāsaṁ katvā-- “Ayaṁ, bhante, tumhākaṁ koṭṭhāso”ti āhaṁsu.  Thero-- “mayhaṁ visuṁ koṭṭhāsakiccaṁ natthi, Satthā pana tumhehi diṭṭhapubbo”ti.  Na diṭṭhapubbo, bhanteti.  Tena hi iminā satthu maṇḍalamāḷaṁ karotha, evaṁ satthāraṁ passissathāti.  Te sādhu, bhanteti tena ca koṭṭhāsena attano ca koṭṭhāsehi maṇḍalamāḷaṁ kātuṁ ārabhiṁsu.  
 Satthāpi kira āraddhakālato paṭṭhāya paribhogaṁ akāsi.  Ārakkhamanussā rattiṁ obhāsaṁ disvā “mahesakkhā devatā atthī”ti saññaṁ kariṁsu.  Upāsakā maṇḍalamāḷañca bhikkhusaṅghassa ca senāsanāni niṭṭhapetvā dānasambhāraṁ sajjetvā-- “Kataṁ, bhante, amhehi attano kiccaṁ, satthāraṁ pakkosathā”ti therassa ārocesuṁ.  Thero sāyanhasamaye iddhiyā Sāvatthiṁ patvā, “Bhante, vāṇijagāmavāsino tumhe daṭṭhukāmā, tesaṁ anukampaṁ karothā”ti Bhagavantaṁ yāci.  Bhagavā adhivāsesi.  Thero Bhagavato adhivāsanaṁ viditvā sakaṭṭhānameva paccāgato.  
 Bhagavāpi Ānanda \theraṁ (MA.145./V,90.) āmantesi -- “Ānanda, sve sunāparante vāṇijagāme piṇḍāya carissāma, tvaṁ ekūnapañcasatānaṁ bhikkhūnaṁ salākaṁ dehī”ti.  Thero sādhu, bhanteti bhikkhusaṅghassa tamatthaṁ ārocetvā nabhacārikā bhikkhū salākaṁ gaṇhantūti āha.  Taṁdivasaṁ Kuṇḍadhānatthero paṭhamaṁ salākaṁ aggahesi.  Vāṇijagāmavāsinopi “sve kira Satthā āgamissatī”ti gāmamajjhe maṇḍapaṁ katvā dānaggaṁ sajjayiṁsu.  Bhagavā pātova sarīrapaṭijagganaṁ katvā gandhakuṭiṁ pavisitvā phalasamāpattiṁ appetvā nisīdi.  Sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṁ uṇhaṁ ahosi.  So kiṁ idanti āvajjetvā (CS:pg.4.238) satthu sunāparantagamanaṁ disvā vissakammaṁ āmantesi-- “Tāta ajja Bhagavā timattāni yojanasatāni piṇḍācāraṁ karissati, pañca kūṭāgārasatāni māpetvā Jetavanadvārakoṭṭhamatthake gamanasajjāni katvā ṭhapehī”ti.  So tathā akāsi.  Bhagavato kūṭāgāraṁ catumukhaṁ ahosi, dvinnaṁ aggasāvakānaṁ dvimukhāni, sesāni ekamukhāni.  Satthā gandhakuṭito nikkhamma paṭipāṭiyā ṭhapitakūṭāgāresu dhurakūṭāgāraṁ pāvisi.  Dve aggasāvake ādiṁ katvā ekūnapañcabhikkhusatānipi kūṭāgāraṁ gantvā nisinnā ahesuṁ.  Ekaṁ tucchakūṭāgāraṁ ahosi, pañcapi kūṭāgārasatāni ākāse uppatiṁsu.  
(MA.145./V,91.) Satthā saccabandhapabbataṁ nāma patvā kūṭāgāraṁ ākāse ṭhapesi.  Tasmiṁ pabbate saccabandho nāma micchādiṭṭhikatāpaso mahājanaṁ micchādiṭṭhiṁ uggaṇhāpento lābhaggayasaggappatto hutvā vasati.  Abbhantare cassa antocāṭiyaṁ padīpo viya arahattassa upanissayo jalati.  Taṁ disvā dhammamassa kathessāmīti gantvā dhammaṁ desesi.  Tāpaso desanāpariyosāne arahattaṁ pāpuṇi, maggenevāssa abhiññā āgatā.  Ehibhikkhu hutvā iddhimayapattacīvaradharo hutvā kūṭāgāraṁ pāvisi.  
 Bhagavā kūṭāgāragatehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṁ vāṇijagāmaṁ gantvā kūṭāgārāni adissamānāni katvā vāṇijagāmaṁ pāvisi.  Vāṇijā Buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṁ datvā satthāraṁ makulakārāmaṁ nayiṁsu.  Satthā maṇḍalamāḷaṁ pāvisi.  Mahājano yāva Satthā bhattadarathaṁ paṭipassambheti, tāva pātarāsaṁ katvā uposathaṅgāni samādāya bahuṁ gandhañca pupphañca ādāya dhammassavanatthāya ārāmaṁ paccāgamāsi.  Satthā dhammaṁ desesi.  Mahājanassa bandhanamokkho jāto, mahantaṁ Buddhakolāhalaṁ ahosi.  
 Satthā mahājanassa saṅgahatthaṁ katipāhaṁ tattheva vasi, aruṇaṁ pana mahāgandhakuṭiyaṁyeva uṭṭhapesi.  Tattha katipāhaṁ vasitvā vāṇijagāme piṇḍāya caritvā “tvaṁ idheva vasāhī”ti Puṇṇattheraṁ nivattetvā antare nammadānadī (CS:pg.4.239) nāma atthi, tassā tīraṁ agamāsi.  Nammadānāgarājā satthu paccuggamanaṁ katvā nāgabhavanaṁ pavesetvā tiṇṇaṁ ratanānaṁ sakkāraṁ akāsi.  (MA.145./V,92.) Satthā tassa dhammaṁ kathetvā nāgabhavanā nikkhami.  So-- “Mayhaṁ, bhante, paricaritabbaṁ dethā”ti yāci, Bhagavā nammadānadītīre padacetiyaṁ dassesi.  Taṁ vīcīsu āgatāsu pidhīyati, gatāsu vivarīyati, mahāsakkārappattaṁ ahosi.  Satthā tato nikkhamma saccabandhapabbataṁ gantvā saccabandhaṁ āha-- “Tayā mahājano apāyamagge otārito, tvaṁ idheva vasitvā etesaṁ laddhiṁ vissajjāpetvā nibbānamagge patiṭṭhāpehī”ti.  Sopi paricaritabbaṁ yāci.  Satthā ghanapiṭṭhipāsāṇe allamattikapiṇḍamhi lañchanaṁ viya padacetiyaṁ dassesi, tato Jetavanameva gato.  Etamatthaṁ sandhāya tenevantaravassenāti-ādi vuttaṁ.  
 Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.  Mahājano therassa satta divasāni sarīrapūjaṁ katvā bahūni gandhakaṭṭhāni samodhānetvā sarīraṁ jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṁ akāsi.  Sambahulā bhikkhūti therassa āḷāhane ṭhitabhikkhū.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Puṇṇovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.146.)4.Nandakovādasuttavaṇṇanā 

 398. Evaṁ me sutanti Nandakovādasuttaṁ.  Tattha tena kho pana samayenāti Bhagavā mahāpajāpatiyā yācito bhikkhunisaṅghaṁ uyyojetvā bhikkhusaṅghaṁ sannipātetvā-- “therā bhikkhū vārena bhikkhuniyo ovadantū”ti saṅghassa bhāraṁ akāsi.  Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.  Tattha pariyāyenāti vārena.  Na icchatīti attano vāre sampatte dūraṁ gāmaṁ vā gantvā sūcikammādīni vā ārabhitvā “Ayaṁ nāmassa papañco”ti (MA.146./V,93.) vadāpesi.  Imaṁ pana pariyāyena ovādaṁ Bhagavā Nandakattherasseva kāraṇā akāsi.  Kasmā?  Imāsañhi bhikkhunīnaṁ theraṁ disvā cittaṁ ekaggaṁ hoti (CS:pg.4.240) pasīdati.  Tena tā tassa ovādaṁ sampaṭicchitukāmā, dhammakathaṁ sotukāmā.  Tasmā Bhagavā-- “Nandako attano vāre sampatte ovādaṁ dassati, dhammakathaṁ kathessatī”ti vārena ovādaṁ akāsi.  Thero pana attano vāraṁ na karoti, kasmāti ce?  Tā kira bhikkhuniyo pubbe therassa Jambudīpe rajjaṁ kārentassa orodhā ahesuṁ.  Thero pubbenivāsañāṇena taṁ kāraṇaṁ ñatvā cintesi-- “Maṁ imassa bhikkhunisaṅghassa majjhe nisinnaṁ upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā dhammaṁ kathayamānaṁ disvā añño pubbenivāsañāṇalābhī bhikkhu imaṁ kāraṇaṁ oloketvā ‘āyasmā nandako yāvajjadivasā orodhe na vissajjeti, sobhatāyamāyasmā orodhaparivuto’ti vattabbaṁ maññeyyā”ti.  Etamatthaṁ sampassamāno thero attano vāraṁ na karoti.  Imāsañca kira bhikkhunīnaṁ therasseva desanā sappāyā bhavissatīti ñatvā atha kho Bhagavā āyasmantaṁ nandakaṁ āmantesi.  
 Tāsaṁ bhikkhunīnaṁ pubbe tassa orodhabhāvajānanatthaṁ idaṁ vatthuṁ-- pubbe kira bārāṇasiyaṁ pañca dāsasatāni pañca dāsisatāni cāti jaṅghasahassaṁ ekatova kammaṁ katvā ekasmiṁ ṭhāne vasi.  Ayaṁ Nandakatthero tasmiṁ kāle jeṭṭhakadāso (MA.146./V,94.) hoti Gotamī jeṭṭhakadāsī.  Sā jeṭṭhakadāsassa pādaparicārikā ahosi paṇḍitā byattā.  Jaṅghasahassampi puññakammaṁ karontaṁ ekato karoti.  Atha vassūpanāyikasamaye pañca paccekabuddhā nandamūlakapabbhārato isipatane otaritvā nagare piṇḍāya caritvā isipatanameva gantvā-- “vassūpanāyikakuṭiyā atthāya hatthakammaṁ yācissāmā”ti cīvaraṁ pārupitvā sāyanhasamaye nagaraṁ pavisitvā seṭṭhissa gharadvāre aṭṭhaṁsu.  Jeṭṭhakadāsī kuṭaṁ gahetvā udakatitthaṁ gacchantī paccekabuddhe nagaraṁ pavisante addasa.  Seṭṭhi tesaṁ āgatakāraṇaṁ sutvā “Amhākaṁ okāso natthi, gacchantū”ti āha.  
 Atha te nagarā nikkhamante jeṭṭhakadāsī kuṭaṁ gahetvā pavisantī disvā kuṭaṁ otāretvā vanditvā onamitvā mukhaṁ pidhāya-- “Ayyā nagaraṁ paviṭṭhamattāva nikkhantā, kiṁ nu kho”ti pucchi.  Vassūpanāyikakuṭiyā hatthakammaṁ yācituṁ āgamimhāti.  Laddhaṁ, bhanteti.  Na laddhaṁ upāsiketi?  Kiṁ panesā kuṭi issareheva kātabbā, duggatehipi sakkā kātunti.  Yena kenaci sakkāti?  Sādhu, bhante, mayaṁ karissāma.  Sve mayhaṁ bhikkhaṁ gaṇhathāti nimantetvā (CS:pg.4.241) udakaṁ netvā puna kuṭaṁ gahetvā āgamma titthamagge ṭhatvā āgatā avasesadāsiyo “ettheva hothā”ti vatvā sabbāsaṁ āgatakāle āha -- “Amma kiṁ niccameva parassa dāsakammaṁ karissatha, udāhu dāsabhāvato muccituṁ icchathā”ti?  Ajjeva muccitumicchāma ayyeti.  Yadi evaṁ mayā pañca paccekabuddhā hatthakammaṁ alabhantā svātanāya nimantitā, tumhākaṁ sāmikehi ekadivasaṁ hatthakammaṁ dāpethāti.  Tā sādhūti sampaṭicchitvā sāyaṁ aṭavito āgatakāle sāmikānaṁ ārocesuṁ.  Te sādhūti jeṭṭhakadāsassa gehadvāre sannipatiṁsu.  
 Atha ne jeṭṭhakadāsī sve tātā paccekabuddhānaṁ hatthakammaṁ dethāti ānisaṁsaṁ ācikkhitvā yepi (MA.146./V,95.) na kātukāmā, te gāḷhena ovādena tajjetvā paṭicchāpesi.  Sā punadivase paccekabuddhānaṁ bhattaṁ datvā sabbesaṁ dāsaputtānaṁ saññaṁ adāsi.  Te tāvadeva araññaṁ pavisitvā dabbasambhāre samodhānetvā sataṁ sataṁ hutvā ekekakuṭiṁ ekekacaṅkamanādiparivāraṁ katvā mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyabhājanādīni ṭhapetvā paccekabuddhe temāsaṁ tattha vasanatthāya paṭiññaṁ kāretvā vārabhikkhaṁ paṭṭhapesuṁ.  Yo attano vāradivase na sakkoti.  Tassa jeṭṭhakadāsī sakagehato āharitvā deti.  Evaṁ temāsaṁ jaggitvā jeṭṭhakadāsī ekekaṁ dāsaṁ ekekaṁ sāṭakaṁ vissajjāpesi.  Pañca thūlasāṭakasatāni ahesuṁ.  Tāni parivattāpetvā pañcannaṁ paccekabuddhānaṁ ticīvarāni katvā adāsi.  Paccekabuddhā yathāphāsukaṁ agamaṁsu.  Tampi jaṅghasahassaṁ ekato kusalaṁ katvā kāyassa bhedā devaloke nibbatti.  Tāni pañca mātugāmasatāni kālena kālaṁ tesaṁ pañcannaṁ purisasatānaṁ gehe honti, kālena kālaṁ sabbāpi jeṭṭhakadāsaputtasseva gehe honti.  Atha ekasmiṁ kāle jeṭṭhakadāsaputto devalokato cavitvā rājakule nibbatto.  Tāpi pañcasatā devakaññā mahābhogakulesu nibbattitvā tassa rajje ṭhitassa gehaṁ agamaṁsu.  Etena niyāmena saṁsarantiyo amhākaṁ Bhagavato kāle koliyanagare devadahanagare ca khattiyakulesu nibbattā.  
 Nandakattheropi pabbajitvā arahattaṁ patto, jeṭṭhakadāsidhītā vayaṁ āgamma suddhodanamahārājassa aggamahesiṭṭhāne ṭhitā, itarāpi tesaṁ tesaṁ (CS:pg.4.242) rājaputtānaṁyeva gharaṁ gatā.  Tāsaṁ sāmikā pañcasatā rājakumārā udakacumbaṭakalahe satthu dhammadesanaṁ sutvā pabbajitā, rājadhītaro tesaṁ ukkaṇṭhanatthaṁ (MA.146./V,96.) sāsanaṁ pesesuṁ.  Te ukkaṇṭhite Bhagavā kuṇāladahaṁ netvā sotāpattiphale patiṭṭhapetvā mahāsamayadivase arahatte patiṭṭhāpesi.  Tāpi pañcasatā rājadhītaro nikkhamitvā mahāpajāpatiyā santike pabbajiṁsu.  Ayamāyasmā nandako ettāva tā bhikkhuniyoti evametaṁ vatthu dīpetabbaṁ.  
 Rājakārāmoti pasenadinā kārito nagarassa dakkhiṇadisābhāge thūpārāmasadise ṭhāne vihāro.  
 399. Sammappaññāya sudiṭṭhanti hetunā kāraṇena vipassanāpaññāya yāthāvasarasato diṭṭhaṁ.  
 401. Tajjaṁ tajjanti taṁsabhāvaṁ taṁsabhāvaṁ, atthato pana taṁ taṁ paccayaṁ paṭicca tā tā vedanā uppajjantīti vuttaṁ hoti.  
 402. Pagevassa chāyāti mūlādīni nissāya nibbattā chāyā paṭhamataraṁyeva aniccā.  
 413. Anupahaccāti anupahanitvā.  Tattha maṁsaṁ piṇḍaṁ piṇḍaṁ katvā cammaṁ alliyāpento maṁsakāyaṁ upahanati nāma.  Cammaṁ baddhaṁ baddhaṁ katvā maṁse alliyāpento maṁsakāyaṁ upahanati nāma.  Evaṁ akatvā.  Vilimaṁsaṁ nhārubandhananti sabbacamme laggavilīpanamaṁsameva.  Antarākilesasaṁyojanabandhananti sabbaṁ antarakilesameva sandhāya vuttaṁ.  
 414.  Satta kho panimeti kasmā āhāti?  Yā hi esā paññā kilese chindatīti vuttā, sā na ekikāva attano dhammatāya chindituṁ sakkoti.  Yathā pana kuṭhārī (MA.146./V,97.) na attano dhammatāya chejjaṁ chindati, purisassa tajjaṁ vāyāmaṁ paṭicceva chindati, evaṁ na vinā chahi bojjhaṅgehi paññā kilese chindituṁ sakkoti.  Tasmā evamāha.  Tena hīti yena kāraṇena tayā cha ajjhattikāni āyatanāni, cha bāhirāni (CS:pg.4.243) cha viññāṇakāye, dīpopamaṁ, rukkhopamaṁ, gāvūpamañca dassetvā sattahi bojjhaṅgehi āsavakkhayena desanā niṭṭhapitā, tena kāraṇena tvaṁ svepi tā bhikkhuniyo teneva ovādena ovadeyyāsīti.  
 415. Sā sotāpannāti yā sā guṇehi sabbapacchimikā, sā sotāpannā.  Sesā pana sakadāgāmi-anāgāminiyo ca khīṇāsavā ca.  Yadi evaṁ kathaṁ paripuṇṇasaṅkappāti.  Ajjhāsayapāripūriyā.  Yassā hi bhikkhuniyā evamahosi-- “kadā nu kho ahaṁ ayyassa nandakassa dhammadesanaṁ suṇantī tasmiṁyeva āsane sotāpattiphalaṁ sacchikareyyan”ti, sā sotāpattiphalaṁ sacchākāsi.  Yassā ahosi “sakadāgāmiphalaṁ anāgāmiphalaṁ arahattan”ti, sā arahattaṁ sacchākāsi.  Tenāha Bhagavā “attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā cā”ti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Nandakovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.147.)5.Rāhulovādasuttavaṇṇanā 

 416. Evaṁ me sutanti Rāhulovādasuttaṁ.  Tattha vimuttiparipācanīyāti vimuttiṁ paripācentīti vimuttiparipācanīyā.  (MA.147./V,98.) Dhammāti pannarasa dhammā.  Te saddhindriyādīnaṁ visuddhikāraṇavasena veditabbā.  Vuttañhetaṁ--
 “Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṁ visujjhati.  Kusīte puggale parivajjayato āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṁ visujjhati.  Muṭṭhassatī puggale parivajjayato upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṁ visujjhati (CS:pg.4.244) Asamāhite puggale parivajjayato samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṁ visujjhati.  Duppaññe puggale parivajjayato paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato gambhīrañāṇacariyaṁ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṁ visujjhati.  Iti ime pañca puggale parivajjayato pañca puggale sevato bhajato payirupāsato pañca suttantakkhandhe paccavekkhato imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī”ti (paṭi.ma.1.185).
 Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā-- saddhādīni pañcimāni indriyāni, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti, imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, Meghiyattherassa kathitā kalyāṇamittatādayo pañcadhammāti.  Kāya pana velāya Bhagavato etadahosīti.  Paccūsasamaye lokaṁ volokentassa.
 419. Anekānaṁ devatāsahassānanti āyasmatā Rāhulena padumuttarassa Bhagavato pādamūle pālitanāgarājakāle patthanaṁ (MA.147./V,99.) paṭṭhapentena saddhiṁ patthanaṁ paṭṭhapitadevatāyeva.  Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhakā devatā, kāci antalikkhakā, kāci cātumahārājikā, kāci devaloke, kāci brahmaloke nibbattā.  Imasmiṁ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṁyeva sannipatitā.  Dhammacakkhunti Upāli-ovāda- (ma.ni.2.69) Dīghanakhasuttesu (ma.ni.2.206) paṭhamamaggo dhammacakkhunti vutto, Brahmāyusutte (ma.ni.2.395) tīṇi phalāni, imasmiṁ Sutte cattāro maggā, cattāri ca phalāni dhammacakkhunti veditabbāni.  Tattha hi kāci devatā sotāpannā ahesuṁ, kāci sakadāgāmī, anāgāmī, khīṇāsavā.  Tāsañca pana devatānaṁ ettakāti gaṇanavasena paricchedo natthi.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.148.)6.Chachakkasuttavaṇṇanā 

 420. Evaṁ (CS:pg.4.245) me sutanti Chachakkasuttaṁ.  Tattha ādikalyāṇanti-ādimhi kalyāṇaṁ bhaddakaṁ niddosaṁ katvā desessāmi.  Majjhapariyosānesupi eseva nayo.  Iti Bhagavā ariyavaṁsaṁ navahi, mahāsatipaṭṭhānaṁ sattahi, mahā-assapuraṁ sattahiyeva padehi thomesi.  Idaṁ pana suttaṁ navahi padehi thomesi.  
(MA.148./V,100.) Veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni.  Manāyatanena tebhūmakacittameva kathitaṁ, dhammāyatanena bahiddhā tebhūmakadhammā ca, manoviññāṇena ṭhapetvā dve pañcaviññāṇāni sesaṁ bāvīsatividhaṁ lokiyavipākacittaṁ.  Phassavedanā yathāvuttavipākaviññāṇasampayuttāva.  Taṇhāti vipākavedanāpaccayā javanakkhaṇe uppannataṇhā.  
 422. Cakkhu attāti pāṭiyekko anusandhi.  Heṭṭhā kathitānañhi dvinnaṁ saccānaṁ anattabhāvadassanatthaṁ ayaṁ desanā āraddha.Tattha na upapajjatīti na yujjati.  Vetīti vigacchati nirujjhati.  
 424. Ayaṁ kho pana, bhikkhaveti ayampi pāṭiyekko anusandhi.  Ayañhi desanā tiṇṇaṁ gāhānaṁ vasena vaṭṭaṁ dassetuṁ āraddha.  Dukkhaṁ samudayoti dvinnaṁ saccānaṁ vasena vaṭṭaṁ dassetuntipi vadantiyeva.  Etaṁ mamāti-ādīsu taṇhāmānadiṭṭhigāhāva veditabbā.  Samanupassatīti gāhattayavasena passati.  
 Evaṁ vaṭṭaṁ dassetvā idāni tiṇṇaṁ gāhānaṁ paṭipakkhavasena, nirodho maggoti imesaṁ vā dvinnaṁ saccānaṁ vasena vivaṭṭaṁ dassetuṁ ayaṁ kho panāti-ādimāha.  Netaṁ mamāti-ādīni taṇhādīnaṁ paṭisedhavacanāni.  Samanupassatīti aniccaṁ dukkhamanattāti passati.  
 425. Evaṁ vivaṭṭaṁ dassetvā idāni tiṇṇaṁ anusayānaṁ vasena puna vaṭṭaṁ dassetuṁ cakkhuñca, bhikkhaveti-ādimāha.  Tattha abhinandatīti-ādīni taṇhādiṭṭhivaseneva vuttāni.  Anusetīti appahīno hoti.  (MA.148./V,101.) Dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa.
 426. Evaṁ (CS:pg.4.246) tiṇṇaṁ anusayānaṁ vasena vaṭṭaṁ kathetvā idāni tesaṁ paṭikkhepavasena vivaṭṭaṁ dassento puna cakkhuñcāti-ādimāha.  Avijjaṁ pahāyāti vaṭṭamūlikaṁ avijjaṁ pajahitvā.  Vijjanti arahattamaggavijjaṁ uppādetvā.  
 427. Ṭhānametaṁ vijjatīti ettakeneva kathāmaggena vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṁ matthakaṁ pāpetvā puna tadeva sampiṇḍetvā dassento evaṁ passaṁ, bhikkhaveti-ādimāha.  Saṭṭhimattānaṁ bhikkhūnanti ettha anacchariyametaṁ, yaṁ sayameva Tathāgate desente saṭṭhi bhikkhū arahattaṁ pattā.  Imañhi suttaṁ dhammasenāpatimhi kathentepi saṭṭhi bhikkhū arahattaṁ pattā, Mahāmoggallāne kathentepi, asītimahātheresu kathentesupi pattā eva.  Etampi anacchariyaṁ.  Mahābhiññappattā hi te sāvakā.  
 Aparabhāge pana tambapaṇṇidīpe Māleyyadevatthero nāma heṭṭhā lohapāsāde idaṁ suttaṁ kathesi.  Tadāpi saṭṭhi bhikkhū arahattaṁ pattā.  Yathā ca lohapāsāde, evaṁ thero mahāmaṇḍapepi idaṁ suttaṁ kathesi.  Mahāvihārā nikkhamitvā cetiyapabbataṁ gato, tatthāpi kathesi.  Tato sākiyavaṁsavihāre, kūṭālivihāre, antarasobbhe, muttaṅgaṇe, vātakapabbate, pācinagharake, dīghavāpiyaṁ, lokandare, nomaṇḍalatale kathesi.  Tesupi ṭhānesu saṭṭhi (MA.148./V,102.) saṭṭhi bhikkhū arahattaṁ pattā.  Tato nikkhamitvā pana thero cittalapabbataṁ gato.  Tadā ca cittalapabbatavihāre atirekasaṭṭhivasso mahāthero, pokkharaṇiyaṁ kuruvakatitthaṁ nāma paṭicchannaṭṭhānaṁ atthi, tattha thero nhāyissāmīti otiṇṇo.  Devatthero tassa santikaṁ gantvā nhāpemi, bhanteti āha.  Thero paṭisanthāreneva-- “māleyyadevo nāma atthīti vadanti, so ayaṁ bhavissatī”ti ñatvā tvaṁ devoti āha.  Āma, bhanteti.  Saṭṭhivassaddhānaṁ me, āvuso, koci sarīraṁ hatthena phusituṁ nāma na labhi, tvaṁ pana nhāpehīti uttaritvā tīre nisīdi.  
 Thero sabbampi hatthapādādiparikammaṁ katvā mahātheraṁ nhāpesi.  Taṁ divasañca dhammassavanadivaso hoti.  Atha mahāthero-- “deva amhākaṁ dhammadānaṁ dātuṁ vaṭṭatī”ti āha.  Thero sādhu, bhanteti sampaṭicchi.  Atthaṅgate sūriye (CS:pg.4.247) dhammassavanaṁ ghosesuṁ.  Atikkantasaṭṭhivassāva saṭṭhi mahātherā dhammassavanatthaṁ agamaṁsu.  Devatthero sarabhāṇāvasāne imaṁ suttaṁ ārabhi, suttantapariyosāne ca saṭṭhi mahātherā arahattaṁ pāpuṇiṁsu.  Tato tissamahāvihāraṁ gantvā kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā.  Tato nāgamahāvihāre kāḷakacchagāme kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā.  Tato kalyāṇiṁ gantvā tattha cātuddase heṭṭhāpāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā.  Uposathadivase uparipāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therāti evaṁ Devatthereyeva idaṁ suttaṁ kathente saṭṭhiṭṭhānesu saṭṭhi saṭṭhi janā arahattaṁ pattā.  
 Ambilakāḷakavihāre pana (MA.148./V,103.) Tipiṭakacūḷanāgatthere imaṁ suttaṁ kathente manussaparisā gāvutaṁ ahosi, devaparisā yojanikā.  Suttapariyosāne sahassabhikkhū arahattaṁ pattā, devesu pana tato tato ekekova puthujjano ahosīti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Chachakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.149.)7.Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā 

 428. Evaṁ me sutanti Mahāsaḷāyatanikasuttaṁ.  Tattha mahāsaḷāyatanikanti mahantānaṁ channaṁ āyatanānaṁ jotakaṁ dhammapariyāyaṁ.  
 429. Ajānanti sahavipassanena maggena ajānanto.  Upacayaṁ gacchantīti vuḍḍhiṁ gacchanti, vasibhāvaṁ gacchantīti attho.  Kāyikāti pañcadvārikadarathā.  Cetasikāti manodvārikadarathā.  Santāpādīsupi eseva nayo.  
 430. Kāyasukhanti pañcadvārikasukhaṁ.  Cetosukhanti manodvārikasukhaṁ.  Ettha ca pañcadvārikajavanena samāpajjanaṁ vā vuṭṭhānaṁ vā natthi, uppannamattakameva hoti.  Manodvārikena sabbaṁ hoti.  Ayañca maggavuṭṭhānassa paccayabhūtā balavavipassanā, sāpi manodvārikeneva hoti.  
 431. Tathābhūtassāti (CS:pg.4.248) kusalacittasampayuttacetosukhasamaṅgībhūtassa.  Pubbeva kho panassāti assa bhikkhuno vācākammantājīvā pubbasuddhikā nāma ādito paṭṭhāya parisuddhāva (MA.149./V,104.) honti.  Diṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhisaṅkhātāni pana pañcaṅgāni sabbatthakakārāpakaṅgāni nāma.  Evaṁ lokuttaramaggo aṭṭhaṅgiko vā sattaṅgiko vā hoti.  
 Vitaṇḍavādī pana “yā yathābhūtassa diṭṭhī”ti imameva suttapadesaṁ gahetvā “lokuttaramaggo pañcaṅgiko”ti vadati.  So-- “evamassāyaṁ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṁ gacchatī”ti iminā anantaravacaneneva paṭisedhitabbo.  Uttari ca evaṁ saññāpetabbo-- lokuttaramaggo pañcaṅgiko nāma natthi, imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni maggakkhaṇe virativasena pūrenti.  “Yā catūhi vacīduccaritehi ārati viratī”ti evaṁ vuttaviratīsu hi micchāvācaṁ pajahati, sammāvācaṁ bhāveti, evaṁ sammāvācaṁ bhāventassa imāni pañcaṅgikāni na vinā, saheva viratiyā pūrenti.  Sammākammantājīvesupi eseva nayo.  Iti vacīkammādīni ādito paṭṭhāya parisuddhāneva vaṭṭanti.  Imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni virativasena paripūrentīti pañcaṅgiko maggo nāma natthi.  Subhaddasuttepi (dī.ni.2.214) cetaṁ vuttaṁ-- “yasmiṁ kho, Subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti.  Aññesu ca anekesu suttasatesu aṭṭhaṅgikova maggo āgatoti.  
 433. Cattāropi satipaṭṭhānāti maggasampayuttāva cattāro satipaṭṭhānā.  Sammappadhānādīsupi eseva nayo.  Yuganandhāti ekakkhaṇikayuganandha.  Etehi aññasmiṁ khaṇe samāpatti, aññasmiṁ vipassanāti.  Evaṁ nānākhaṇikāpi honti, ariyamagge pana ekakkhaṇikā.
 Vijjā ca vimutti cāti arahattamaggavijjā ca phalavimutti ca.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
(MA.150./V,105.)
 
(M.150.)8.Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā 

 435. Evaṁ (CS:pg.4.249) me sutanti Nagaravindeyyasuttaṁ.  Tattha samavisamaṁ carantīti kālena samaṁ caranti, kālena visamaṁ.  Samacariyampi hetanti samacariyampi hi etaṁ.  
 437. Ke ākārāti kāni kāraṇāni?  Ke anvayāti kā anubuddhiyo?  Natthi kho pana tatthāti kasmā āha, nanu araññe haritatiṇacampakavanādivasena atimanuññā rūpādayo pañca kāmaguṇā atthīti?  No natthi.  Na panetaṁ vanasaṇḍena kathitaṁ, itthirūpādīni pana sandhāyetaṁ kathitaṁ.  Tāni hi purisassa cittaṁ pariyādāya tiṭṭhanti.  Yathāha-- “nāhaṁ, bhikkhave, aññaṁ ekarūpampi samanupassāmi, yaṁ evaṁ purisassa cittaṁ pariyādāya tiṭṭhati, yathayidaṁ, bhikkhave, itthirūpaṁ.  Itthirūpaṁ, bhikkhave, purisassa cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī”ti (a.ni.1.1) vitthāretabbaṁ.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.151.)9.Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā 

 438. Evaṁ me sutanti piṇḍapātapārisuddhisuttaṁ.  Tattha paṭisallānāti phalasamāpattito.  
 Vippasannānīti okāsavasenetaṁ vuttaṁ.  Phalasamāpattito hi vuṭṭhitassa pañcahi pasādehi patiṭṭhitokāso vippasanno hoti, chavivaṇṇo parisuddho.  Tasmā evamāha.  Suññatavihārenāti suññataphalasamāpattivihārena.  (MA.151./V,106.) Mahāpurisavihāroti Buddhapaccekabuddhatathāgatamahāsāvakānaṁ mahāpurisānaṁ vihāro.  Yena cāhaṁ maggenāti-ādīsu vihārato paṭṭhāya yāva gāmassa indakhīlā esa paviṭṭhamaggo nāma, antogāmaṁ pavisitvā gehapaṭipāṭiyā caritvā yāva nagaradvārena nikkhamanā esa caritabbapadeso nāma, bahi indakhīlato paṭṭhāya yāva vihārā esa paṭikkantamaggo nāma.  Paṭighaṁ vāpi cetasoti citte paṭihaññanakilesajātaṁ (CS:pg.4.250) kiñci atthi natthīti.  Ahorattānusikkhināti divasañca rattiñca anusikkhantena.  
 440.  Pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇāti-ādīsu ekabhikkhussa paccavekkhaṇā nānā, nānābhikkhūnaṁ paccavekkhaṇā nānāti.  Kathaṁ?  Eko hi bhikkhu pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto pattacīvaraṁ paṭisāmetvā vivittokāse nisinno paccavekkhati “pahīnā nu kho me pañcakāmaguṇā”ti.  So “appahīnā”ti ñatvā vīriyaṁ paggayha anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgaṁ samugghāṭetvā maggānantaraṁ phalaṁ phalānantaraṁ maggaṁ tato vuṭṭhāya paccavekkhanto “pahīnā”ti pajānāti.  Nīvaraṇādīsupi eseva nayo.  Etesaṁ pana arahattamaggena pahānādīni honti, evaṁ ekabhikkhussa nānāpaccavekkhaṇā hoti.  Etāsu pana paccavekkhaṇāsu añño bhikkhu ekaṁ paccavekkhaṇaṁ paccavekkhati, añño ekanti evaṁ nānābhikkhūnaṁ nānāpaccavekkhaṇā hoti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

(M.152.)10.Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā 

 453. Evaṁ me sutanti Indriyabhāvanāsuttaṁ.  Tattha gajaṅgalāyanti evaṁnāmake nigame. (MA.152./V,107.) Suveḷuvaneti suveḷu nāma ekā rukkhajāti, tehi sañchanno mahāvanasaṇḍo, tattha viharati.  Cakkhunā rūpaṁ na passati, sotena saddaṁ na suṇātīti cakkhunā rūpaṁ na passitabbaṁ, sotena saddo na sotabboti evaṁ desetīti adhippāyena vadati.
 Aññathā ariyassa vinayeti iminā Bhagavā attano sāsane asadisāya indriyabhāvanāya kathanatthaṁ ālayaṁ akāsi.  Athāyasmā Ānando-- “Satthā ālayaṁ dasseti, handāhaṁ imissaṁ parisati bhikkhusaṅghassa indriyabhāvanākathaṁ kāremī”ti satthāraṁ yācanto etassa (CS:pg.4.251) Bhagavāti-ādimāha.  Athassa Bhagavā indriyabhāvanaṁ kathento tena Hānandāti-ādimāha.
 454. Tatha yadidaṁ upekkhāti yā esā vipassanupekkhā nāma, esā santā esā paṇītā, atappikāti attho.  Iti ayaṁ bhikkhu cakkhudvāre rūpārammaṇampi iṭṭhe ārammaṇe manāpaṁ, aniṭṭhe amanāpaṁ, majjhatte manāpāmanāpañca cittaṁ, tassa rajjituṁ vā dussituṁ vā muyhituṁ vā adatvāva pariggahetvā vipassanaṁ majjhatte ṭhapeti.  Cakkhumāti sampannacakkhuvisuddhanetto.  Cakkhābādhikassa hi uddhaṁ ummīlananimmīlanaṁ na hoti, tasmā so na gahito.
 456. Īsakaṁpoṇeti rathīsā viya uṭṭhahitvā ṭhite.
 461. Paṭikūle appaṭikūlasaññīti-ādīsu paṭikūle mettāpharaṇena vā dhātuso upasaṁhārena vā appaṭikūlasaññī viharati.  Appaṭikūle asubhapharaṇena vā aniccato upasaṁhārena vā paṭikūlasaññī viharati.  Sesapadesupi eseva nayo.  Tadubhayaṁ abhinivajjetvāti majjhatto hutvā (MA.152./V,108.) viharitukāmo kiṁ karotīti?  Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthagatesu neva somanassiko na domanassiko hoti.  Vuttañhetaṁ-- 
 “Kathaṁ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati?  Aniṭṭhasmiṁ vatthusmiṁ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṁharati, evaṁ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati.  Kathaṁ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati?  Iṭṭhasmiṁ vatthusmiṁ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṁharati, evaṁ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati.  Kathaṁ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati?  Aniṭṭhasmiñca iṭṭhasmiñca vatthusmiṁ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṁharati.  Evaṁ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati.  Kathaṁ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati?  Iṭṭhasmiñca aniṭṭhasmiñca vatthusmiṁ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṁharati, evaṁ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati (CS:pg.4.252) Kathaṁ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṁ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno?  Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno …pe… manasā dhammaṁ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.  Evaṁ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṁ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno”ti.
 Imesu ca tīsu nayesu paṭhamanaye manāpaṁ amanāpaṁ manāpāmanāpanti saṁkilesaṁ vaṭṭati, nikkilesaṁ vaṭṭati.  Dutiyanaye saṁkilesaṁ, tatiyanaye saṁkilesanikkilesaṁ vaṭṭati.  Puna vuttaṁ-- “paṭhamaṁ saṁkilesaṁ vaṭṭati, dutiyaṁ saṁkilesampi nikkilesampi, tatiyaṁ nikkilesameva vaṭṭatī”ti.  Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.  
 
Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
 
Uparipaṇṇāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.
 
 (MA.152./V,109.) Yo cāyaṁ “sabbadhammamūlapariyāyaṁ vo, bhikkhave, desissāmī”ti āraddhattā ādikalyāṇo, majjhe “suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇaṁ gāthā udānaṁ itivuttakaṁ jātakaṁ abbhutadhammaṁ vedallan”ti vacanato majjhekalyāṇo, sanniṭṭhāne “ariyo bhāvitindriyo”ti vacanato pariyosānakalyāṇoti tividhakalyāṇo Majjhimanikāyo “mahāvipassanā nāmāyan”ti vutto, so vaṇṇanāvasena samatto hoti.  
 
Nigamanakathā 

 Ettāvatā (CS:pg.4.253) ca-- 
 Āyācito sumatinā therena Bhadantabuddhamittena, 
 Pubbe mayūradūtapaṭṭanamhi saddhiṁ nivasantena.  
 Paravādavidhaṁsanassa Majjhimanikāyaseṭṭhassa, 
 Yamahaṁ Papañcasūdanimaṭṭhakathaṁ kātumārabhiṁ.  
 Sā hi mahā-aṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā, 
 Sattuttarasatamattāya pāḷiyā bhāṇavārehi.  
 Ekūnasaṭṭhimatto Visuddhimaggopi bhāṇavārehi, 
 Atthappakāsanatthāya āgamānaṁ kato yasmā.  
 Tasmā tena sahā’yaṁ gāthāgaṇanānayena Aṭṭhakathā, 
 Samadhikachasaṭṭhisatamiti viññeyyā bhāṇavārānaṁ.  
 Samadhikachasaṭṭhisatapamāṇamiti bhāṇavārato esā, 
 Samayaṁ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṁ.  
 (MA.152./V,110.) Mūlaṭṭhakathāsāraṁ ādāya mayā imaṁ karontena, 
 Yaṁ paññamupacitaṁ tena hotu loko sadā sukhitoti.  
 Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṁ theravaṁsappadīpānaṁ therānaṁ mahāvihāravāsīnaṁ vaṁsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṁ Papañcasūdanī nāma Majjhimanikāyaṭṭhakathā--
 Tāva (CS:pg.4.254) tiṭṭhatu lokasmiṁ, lokanittharaṇesinaṁ; 
 Dassentī kulaputtānaṁ, nayaṁ diṭṭhivisuddhiyā.  
 Buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino; 
 Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.
 
～Papañcasūdanī nāma　Majjhimanikāyaṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.～

Majjhimanikāya-aṭṭhakathā【Papañcasūdanī】
中部注釋《破除疑障》
Table of Contents (VRI Page No. vs PTS Page No.)
Particulars	VRI
Page No.	PTS
Page No.	
(Pathamo bhāgo)	1.1	1.1	
Ganthārambhakathā	1.1	1.1	
Nidānakathā	1.3	1.2	
1.  Mūlapariyāyavaggo	1.5	1.2	
(M.1)1.  Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā	1.5	1.2	
Suttanikkhepavaṇṇanā	1.18	1.15	
Pathavīvāravaṇṇanā	1.28	1.25	
Āpovārādivaṇṇanā	1.33	1.29	
Bhūtavārādivaṇṇanā	1.34	1.31	
Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā	1.39	1.36	
Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā	1.40	1.36	
Ekattavārādivaṇṇanā	1.41	1.37	
Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā	1.44	1.40	
Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā	1.46	1.42	
Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā	1.49	1.45	
Tathāgatavāra-aṭṭhamanayavaṇṇanā	1.57	1.52	
(M.2)2.  Sabbāsavasuttavaṇṇanā	1.64	1.59	
Dassanāpahātabba-āsavavaṇṇanā	1.72	1.66	
Saṁvarāpahātabba-āsavavaṇṇanā	1.80	1.74	
Paṭisevanāpahātabba-āsavavaṇṇanā	1.83	1.77	
Adhivāsanāpahātabba-āsavavaṇṇanā	1.84	1.78	
Parivajjanāpahātabba-āsavavaṇṇanā	1.86	1.80	
Vinodanāpahātabba-āsavavaṇṇanā	1.87	1.81	
Bhāvanāpahātabba-āsavavaṇṇanā	1.89	1.82	
(M.3)3.  Dhammadāyādasuttavaṇṇanā	1.95	1.87	
(M.4)4.  Bhayabheravasuttavaṇṇanā	1.116	1.109	
Kāyakammantavārakathā	1.120	1.113	
Vacīkammantavārādivaṇṇanā	1.121	1.114	
Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā	1.125	1.118	
Asammohavihāravaṇṇanā	1.128	1.121	
Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā	1.130	1.123	
Pubbenivāsakathāvaṇṇanā	1.132	1.125	
Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā	1.134	1.126	
Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā	1.134	1.126	
Araññavāsakāraṇavaṇṇanā	1.136	1.128	
Desanānumodanāvaṇṇanā	1.137	1.129	
Pasannākāravaṇṇanā	1.139	1.130	
Saraṇagamanakathāvaṇṇanā	1.140	1.131	
Upāsakavidhikathāvaṇṇanā	1.144	1.135	
(M.5)5.  Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā	1.147	1.137	
Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā 	1.147	1.137	
(M.6)6.  Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā	1.163	1.153	
(M.7)7.  Vatthasuttavaṇṇanā	1.175	1.165	
(M.8)8.  Sallekhasuttavaṇṇanā	1.190	1.181	
(M.9)9.  Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā	1.203	1.196	
Akusalakammapathavaṇṇanā	1.205	1.198	
Kusalakammapathavaṇṇanā	1.211	1.203	
Āhāravāravaṇṇanā	1.214	1.206	
Saccavāravaṇṇanā	1.223	1.214	
Jarāmaraṇavāravaṇṇanā	1.223	1.215	
Jātivāravaṇṇanā	1.226	1.217	
Bhavavāravaṇṇanā	1.226	1.217	
Upādānavāravaṇṇanā	1.227	1.218	
Taṇhāvāravaṇṇanā	1.228	1.219	
Vedanāvāravaṇṇanā	1.229	1.220	
Phassavāravaṇṇanā	1.230	1.221	
Saḷāyatanavāravaṇṇanā	1.230	1.221	
Nāmarūpavāravaṇṇanā	1.231	1.221	
Viññāṇavāravaṇṇanā	1.232	1.222	
Saṅkhāravāravaṇṇanā	1.232	1.222	
Avijjāvāravaṇṇanā	1.232	1.223	
Āsavavāravaṇṇanā	1.233	1.224	
(M.10)10.  Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā	1.234	1.224	
Uddesavārakathāvaṇṇanā	1.237	1.227	
Kāyānupassanā-ānāpānapabbavaṇṇanā	1.257	1.246	
Iriyāpathapabbavaṇṇanā	1.261	1.250	
Catusampajaññapabbavaṇṇanā	1.264	1.253	
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā	1.280	1.270	
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā	1.281	1.271	
Navasivathikapabbavaṇṇanā	1.282	1.272	
Vedanānupassanāvaṇṇanā	1.285	1.274	
Cittānupassanāvaṇṇanā	1.290	1.279	
Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā	1.291	1.280	
Khandhapabbavaṇṇanā	1.297	1.286	
Āyatanapabbavaṇṇanā	1.297	1.287	
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā	1.300	1.289	
Catusaccapabbavaṇṇanā 	1.310	1.300	
2.  Sīhanādavaggo	1.313	1.302	
(M.11)1.  Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā	1.313	1.302	
(M.12)2.  Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā	1.331	2.18	
Vesālinagaravaṇṇanā	1.331	2.18	
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā	1.334	2.21	
Dasabalañāṇādivaṇṇanā	1.338	2.25	
Aṭṭhaparisavaṇṇanā	1.345	2.34	
Catuyonivaṇṇanā	1.347	2.35	
Pañcagativaṇṇanā	1.348	2.36	
Ñāṇappavattākāravaṇṇanā	1.349	2.37	
Āsavakkhayavāravaṇṇanā	1.352	2.40	
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā	1.353	2.41	
Āhārasuddhivaṇṇanā	1.361	2.49	
Saṁsārasuddhi-ādivaṇṇanā	1.363	2.51	
(M.13)3.  Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā	1.366	2.54	
(M.14)4.  Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā	1.372	2.61	
(M.15)5.  Anumānasuttavaṇṇanā	1.377	2.65	
(M.16)6.  Cetokhilasuttavaṇṇanā	1.380	2.67	
(M.17)7.  Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā	1.384	2.71	
(M.18)8.  Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā	1.386	2.72	
(M.19)9.  Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā	1.392	2.78	
(M.20)10.  Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā	1.400	2.87	
(Dutiyo bhāgo)	1.408	2.94	
3.  Opammavaggo	1.408	2.94	
(M.21)1.  Kakacūpamasuttavaṇṇanā	1.408	2.94	
(M.22)2.  Alagaddūpamasuttavaṇṇanā	2.9	2.102	
(M.23)3.  Vammikasuttavaṇṇanā	2.26	2.120	
(M.24)4.  Rathavinītasuttavaṇṇanā	2.38	2.134	
Dhammagarubhāvavaṇṇanā	2.40	2.135	
Appicchatādivaṇṇanā	2.43	2.138	
Dvādasavidhasantosavaṇṇanā	2.45	2.141	
Tividhapavivekavaṇṇanā	2.47	2.143	
Pañcavidhasaṁsaggavaṇṇanā	2.48	2.143	
Gāhagāhakādivaṇṇanā	2.50	2.145	
Pañcalābhavaṇṇanā	2.52	2.147	
Cārikādivaṇṇanā	2.52	2.148	
Sattavisuddhipañhavaṇṇanā	2.58	2.154	
Sattarathavinītavaṇṇanā	2.60	2.157	
(M.25)5.  Nivāpasuttavaṇṇanā	2.63	2.159	
(M.26)6.  Pāsarāsisuttavaṇṇanā	2.68	2.163	
(M.27)7.  Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā	2.96	2.193	
(M.28)8.  Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā	2.118	2.217	
(M.29)9.  Mahāsāropamasuttavaṇṇanā	2.129	2.231	
(M.30)10.  Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā	2.131	2.232	
4.  Mahāyamakavaggo	2.134	2.234	
(M.31)1.  Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā	2.134	2.234	
(M.32)2.  Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā	2.144	2.245	
(M.33)3.  Mahāgopālakasuttavaṇṇanā	2.155	2.257	
(M.34)4.  Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā	2.162	2.264	
(M.35)5.  Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā	2.166	2.267	
(M.36)6.  Mahāsaccakasutavaṇṇanā	2.181	2.283	
(M.37)7.  Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā	2.191	2.295	
(M.38)8.  Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā	2.200	2.304	
(M.39)9.  Mahā-assapurasuttavaṇṇanā	2.208	2.311	
(M.40)10.  Cūḷa-assapurasuttavaṇṇanā	2.220	2.324	
5.  Cūḷayamakavaggo	2.222	2.326	
(M.41)1.  Sāleyyakasuttavaṇṇanā	2.222	2.326	
(M.42)2.  Verañjakasuttavaṇṇanā	2.230	2.333	
(M.43)3.  Mahāvedallasuttavaṇṇanā	2.230	2.333	
(M.44)4.  Cūḷavedallasuttavaṇṇanā	2.251	2.355	
(M.45)5.  Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā	2.264	2.371	
(M.46)6.  Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā	2.268	2.374	
(M.47)7.  Vīmaṁsakasuttavaṇṇanā	2.273	2.378	
(M.48)8.  Kosambiyasuttavaṇṇanā	2.284	2.389	
(M.49)9.  Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā	2.298	2.404	
(M.50)10.  Māratajjanīyasuttavaṇṇanā	2.308	2.415	
1.  Gahapativaggo	3.1	3.1	
(M.51)1.  Kandarakasuttavaṇṇanā	3.1	3.1	
(M.52)2.  Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā	3.8	3.12	
(M.53)3.  Sekhasuttavaṇṇanā	3.12	3.16	
(M.54)4.  Potaliyasuttavaṇṇanā	3.25	3.34	
Kāmādīnavakathāvaṇṇanā	3.31	3.42	
(M.55)5.  Jīvakasuttavaṇṇanā	3.32	3.44	
(M.56)6.  Upālisuttavaṇṇanā	3.38	3.51	
(M.57)7.  Kukkuravatikasuttavaṇṇanā	3.71	3.100	
(M.58)8.  Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā	3.77	3.107	
(M.59)9.  Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā	3.81	3.113	
(M.60)10.  Apaṇṇakasuttavaṇṇanā	3.83	3.115	
2.  Bhikkhuvaggo	3.89	3.124	
(M.61)1.  Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā 	3.89	3.124	
(M.62)2.  Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā	3.93	3.129	
(M.63)3.  Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā	3.101	3.141	
(M.64)4.  Mahāmālukyasuttavaṇṇanā	3.103	3.143	
(M.65)5.  Bhaddālisuttavaṇṇanā	3.106	3.148	
(M.66)6.  Laṭukikopamasuttavaṇṇanā	3.116	3.163	
(M.67)7.  Cātumasuttavaṇṇanā	3.122	3.172	
(M.68)8.  Naḷakapānasuttavaṇṇanā	3.126	3.178	
(M.69)9.  Goliyānisuttavaṇṇanā	3.130	3.182	
(M.70)10.  Kīṭāgirisuttavaṇṇanā	3.132	3.185	
3.  Paribbājakavaggo	3.138	3.195	
(M.71)1.  Tevijjavacchasuttavaṇṇanā	3.138	3.195	
(M.72)2.  Aggivacchasuttavaṇṇanā	3.140	3.197	
(M.73)3.  Mahāvacchasuttavaṇṇanā	3.142	3.199	
(M.74)4.  Dīghanakhasuttavaṇṇanā	3.145	3.202	
(M.75)5.  Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā	3.150	3.209	
(M.76)6.  Sandakasuttavaṇṇanā	3.158	3.220	
(M.77)7.  Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā	3.168	3.235	
(M.78)8.  Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā	3.186	3.265	
(M.79)9.  Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā	3.190	3.270	
(M.80)10.  Vekhanasasuttavaṇṇanā	3.195	3.276	
4.  Rājavaggo	3.197	3.278	
(M.81)1.  Ghaṭikārasuttavaṇṇanā	3.197	3.278	
(M.82)2.  Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā	3.205	3.288	
(M.83)3.  Maghadevasuttavaṇṇanā	3.218	3.309	
(M.84)4.  Madhurasuttavaṇṇanā	3.226	3.319	
(M.85)5.  Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā	3.228	3.321	
(M.86)6.  Aṅgulimālasuttavaṇṇanā	3.234	3.327	
(M.87)7.  Piyajātikasuttavaṇṇanā	3.244	3.344	
(M.88)8.  Bāhitikasuttavaṇṇanā	3.246	3.346	
(M.89)9.  Dhammacetiyasuttavaṇṇanā	3.248	3.347	
(M.90)10.  Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā	3.253	3.355	
5.  Brāhmaṇavaggo	3.258	3.361	
(M.91)1.  Brahmāyusuttavaṇṇanā	3.258	3.361	
(M.92)2.  Selasuttavaṇṇanā	3.280	3.398	
(M.93)3.  Assalāyanasuttavaṇṇanā	3.286	3.407	
(M.94)4.  Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā	3.289	3.412	
(M.95)5.  Caṅkīsuttavaṇṇanā	3.291	3.414	
(M.96)6.  Esukārīsuttavaṇṇanā	3.299	3.427	
(M.97)7.  Dhanañjānisuttavaṇṇanā	3.300	3.429	
(M.98)8.  Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā	3.302	3.431	
(M.99)9.  Subhasuttavaṇṇanā	3.311	3.443	
(M.100)10.  Saṅgāravasuttavaṇṇanā	3.316	3.450	
1.  Devadahavaggo	4.1	4.1	
(M.101)1.  Devadahasuttavaṇṇanā	4.1	4.1	
(M.102)2.  Pañcattayasuttavaṇṇanā	4.9	4.15	
(M.103)3.  Kintisuttavaṇṇanā	4.17	4.28	
(M.104)4.  Sāmagāmasuttavaṇṇanā	4.21	4.32	
(M.105)5.  Sunakkhattasuttavaṇṇanā	4.33	4.51	
(M.106)6.  Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā	4.37	4.56	
(M.107)7.  Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā	4.45	4.68	
(M.108)8.  Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā	4.47	4.70	
(M.109)9.  Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā	4.50	4.74	
(M.110)10.  Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā	4.54	4.79	
2.  Anupadavaggo	4.56	4.81	
(M.111)1.  Anupadasuttavaṇṇanā	4.56	4.81	
(M.112)2.  Chabbisodhanasuttavaṇṇanā	4.63	4.91	
(M.113)3.  Sappurisadhammasuttavaṇṇanā	4.68	4.98	
(M.114)4.  Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā	4.70	4.100	
(M.115)5.  Bahudhātukasuttavaṇṇanā	4.73	4.102	
(M.116)6.  Isigilisuttavaṇṇanā	4.90	4.127	
(M.117)7.  Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā	4.93	4.130	
(M.118)8.  Ānāpānassatisuttavaṇṇanā	4.98	4.137	
(M.119)9.  Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā	4.104	4.144	
(M.120)10.  Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā	4.106	4.146	
3.  Suññatavaggo	4.109	4.149	
(M.121)1.  Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā	4.109	4.149	
(M.122)2.  Mahāsuññatasuttavaṇṇanā	4.113	4.154	
(M.123)3.  Acchariya-abbhutasuttavaṇṇanā	4.123	4.167	
(M.124)4.  Bākulasuttavaṇṇanā	4.138	4.190	
(M.125)5.  Dantabhūmisuttavaṇṇanā	4.143	4.197	
(M.126)6.  Bhūmijasuttavaṇṇanā	4.145	4.199	
(M.127)7.  Anuruddhasuttavaṇṇanā	4.145	4.199	
(M.128)8.  Upakkilesasuttavaṇṇanā	4.149	4.202	
(M.129)9.  Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā	4.154	4.210	
Cakkaratanavaṇṇanā	4.157	4.214	
Hatthiratanavaṇṇanā	4.164	4.224	
Assaratanavaṇṇanā	4.165	4.225	
Maṇiratanavaṇṇanā	4.165	4.226	
Itthiratanavaṇṇanā	4.166	4.227	
Gahapatiratanavaṇṇanā	4.167	4.229	
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā	4.168	4.229	
(M.130)10.  Devadūtasuttavaṇṇanā	4.168	4.230	
4.  Vibhaṅgavaggo	4.175	4.239	
(M.131)1.  Bhaddekarattasuttavaṇṇanā	4.175	4.239	
(M.132)2.  Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā	4.178	5.4	
(M.133)3.  Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā	4.179	5.4	
(M.134)4.  Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā	4.181	5.6	
(M.135)5.  Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.183	5.8	
(M.136)6.  Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.189	5.15	
(M.137)7.  Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.193	5.21	
(M.138)8.  Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.199	5.28	
(M.139)9.  Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.201	5.30	
(M.140)10.  Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.205	5.33	
(M.141)11.  Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.227	5.63	
(M.142)12.  Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā	4.229	5.65	
5.  Saḷāyatanavaggo	4.238	5.77	
(M.143)1.  Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā	4.238	5.77	
(M.144)2.  Channovādasuttavaṇṇanā	4.242	5.81	
(M.145)3.  Puṇṇovādasuttavaṇṇanā	4.244	5.84	
(M.146)4.  Nandakovādasuttavaṇṇanā	4.250	5.92	
(M.147)5.  Rāhulovādasuttavaṇṇanā	4.254	5.97	
(M.148)6.  Chachakkasuttavaṇṇanā	4.256	5.99	
(M.149)7.  Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā	4.259	5.103	
(M.150)8.  Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā	4.261	5.104	
(M.151)9.  Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā	4.262	5.105	
(M.152)10.  Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā	4.263	5.106	
Nigamanakathā	4.266	5.109	

Majjhimanikāye 

 (Papañcasūdanī破除疑障)(MA. or Ps.)
Majjhimanikāya-aṭṭhakathā
《中部注》

 by Bhadantācariya BUDDHAGHOSA(佛音﹐5 A.D.)

from CSCD

Released by Dhammavassārāma

2551 B.E. (2007A.D.)

Dhammavassārāma
No.50 - 6, You-Tze-Zhai, Tong-Ren Village,
Zhong-Pu , Chiayi 60652, Taiwan

法雨道場
60652台灣‧嘉義縣中埔鄉同仁村柚仔宅50之6號
Tel：(886)(5) 253-0029(白天)；Fax：203-0813
E-mail：dhamma.rain@msa.hinet.net
Website：http://www.dhammarain.org.tw/