Dīghanikāye
Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā
《長部》戒蘊品新抄
from Chaṭṭha Saṅgāyana (CS)
Released by Dhammavassārāma 法雨道場
2550 B.E. (2006 A.D.)

Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā《長部》戒蘊品新抄﹝目錄﹞
Ganthārambhakathā
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
Nidānakathāvaṇṇanā
Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā
1. Brahmajālasuttaṁ
Paribbājakakathāvaṇṇanā
Cūḷasīlavaṇṇanā
Majjhimasīlavaṇṇanā
Mahāsīlavaṇṇanā
Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā
Ekaccasassatavādavaṇṇanā
Antānantavādavaṇṇanā
Amarāvikkhepavādavaṇṇanā
Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā
Aparantakappikavādavaṇṇanā
Saññīvādavaṇṇanā
Asaññīnevasaññīnāsaññīvādavaṇṇanā
Ucchedavādavaṇṇanā
Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā
Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā
Phassapaccayavāravaṇṇanā
Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā
Vivaṭṭakathādivaṇṇanā
Pakaraṇanayavaṇṇanā
Soḷasahāravaṇṇanā
Desanāhāravaṇṇanā
Vicayahāravaṇṇanā
Yuttihārasaṁvaṇṇanā
Padaṭṭhānahāravaṇṇanā
Lakkhaṇahāravaṇṇanā
Catubyūhahāravaṇṇanā
Āvattahāravaṇṇanā
Vibhattihāravaṇṇanā
Parivattanahāravaṇṇanā
Vevacanahāravaṇṇanā
Paññattihāravaṇṇanā
Otaraṇahāravaṇṇanā
Sodhanahāravaṇṇanā
Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā
Parikkhārahāravaṇṇanā
Samāropanahāravaṇṇanā
Pañcavidhanayavaṇṇanā
Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā
Tipukkhalanayavaṇṇanā
Sīhavikkīḷitanayavaṇṇanā
Disālocana-aṅkusanayadvayavaṇṇanā
Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Dīghanikāye

Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā
《長部》戒蘊品新抄
(pg.1.1~500)
 
 Ganthārambhakathā 

  Yo (pg.1.1) desetvāna saddhammaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ varaṁ;  
  Dīghadassī ciraṁ kālaṁ, patiṭṭhāpesi sāsanaṁ.1.  
  Vineyyajjhāsaye chekaṁ, mahāmatiṁ mahādayaṁ;  
  Natvāna taṁ sasaddhammagaṇaṁ gāravabhājanaṁ.2.  
  Saṅgītittayamāruḷhā, dīghāgamavarassa yā;  
  Saṁvaṇṇanā yā ca tassā, vaṇṇanā sādhuvaṇṇitā. 3.  
  Ācariyadhammapāla- ttherenevābhisaṅkhatā.  
  Sammā nipuṇagambhīra-duddasatthappakāsanā.4.  
  Kāmañca sā tathābhūtā, paramparābhatā pana;  
  Pāṭhato atthato cāpi, bahuppamādalekhanā.5.  
  Saṅkhepattā ca sotūhi, sammā ñātuṁ sudukkarā;  
  Tasmā sabrahmacārīnaṁ, yācanaṁ samanussaraṁ.6.  
  Yo’nekasetanāgindo, rājā nānāraṭṭhissaro;  
  Sāsanasodhane daḷhaṁ, sadā ussāhamānaso.7.  
  Taṁ nissāya “mamesopi, satthusāsanajotane;  
  Appeva nāmupatthambho, bhaveyyā”ti vicintayaṁ.8.  
  Vaṇṇanaṁ (pg.1.2) ārabhissāmi, sādhippāyamahāpayaṁ;  
  Atthaṁ tamupanissāya, aññañcāpi yathārahaṁ.9.  
  Cakkābhivuḍḍhikāmānaṁ, dhīrānaṁ cittatosanaṁ;  
  Sādhuvilāsiniṁ nāma, taṁ suṇātha samāhitāti. 10.  
 
 Ganthārambhakathāvaṇṇanā 

 Nānānayanipuṇagambhīravicitrasikkhattayasaṅgahassa  buddhānubuddhasaṁvaṇṇitassa saddhāvahaguṇasampannassa dīghāgamavarassa  gambhīraduranubodhatthadīpakaṁ saṁvaṇṇanamimaṁ karonto  sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamattho mahāveyyākaraṇoyamācariyo  saṁvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmapayojanādividhānāni karonto paṭhamaṁ  tāva ratanattayapaṇāmaṁ kātuṁ “karuṇāsītalahadayan”ti-ādimāha.  Ettha ca saṁvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṁ tattha tattha  bahudhā papañcenti ācariyā. Tathā hi vaṇṇayanti–  
 “Saṁvaṇṇanārambhe satthari paṇāmakaraṇaṁ dhammassa  svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṁ, satthu ca  avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṁ. Tadubhayappasādā  hi mahato atthassa siddhi hotī”ti (dha. sa. ṭī. 1-1).  
 Atha vā “ratanattayapaṇāmavacanaṁ attano ratanattayappasādassa  viññāpanatthaṁ, taṁ pana viññūnaṁ cittārādhanatthaṁ, taṁ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṁ,  taṁ sabbasampattinipphādanatthan”ti. Atha vā “saṁvaṇṇanārambhe  ratanattayavandanā saṁvaṇṇetabbassa dhammassa  pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṁ, taṁ pana dhammasaṁvaṇṇanāsu viññūnaṁ  bahumānuppādanatthaṁ, taṁ sammadeva tesaṁ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya  sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthan”ti. Atha vā  “maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi  samācaritabhāvato, āyatiṁ paresaṁ diṭṭhānugati-āpajjanato ca saṁvaṇṇanāyaṁ  ratanattayapaṇāmakiriyā”ti. Atha vā “catugambhīrabhāvayuttaṁ  dhammavinayaṁ saṁvaṇṇetukāmassa mahāsamuddaṁ ogāhantassa viya  paññāveyyattiyasamannāgatassāpi mahantaṁ bhayaṁ sambhavati,  bhayakkhayāvahañcetaṁ ratanattayaguṇānussaraṇajanitaṁ (pg.1.3) paṇāmapūjāvidhānaṁ,  tato ca saṁvaṇṇanāyaṁ ratanattayapaṇāmakiriyā”ti. Atha vā  “asattharipi satthābhinivesassa lokassa yathābhūtaṁ satthari eva  sammāsambuddhe satthusambhāvanatthaṁ, asatthari ca  satthusambhāvanapariccajāpanatthaṁ, ‘tathāgatappaveditaṁ dhammavinayaṁ  pariyāpuṇitvā attano dahatī’ti (pārā. 195) ca  vuttadosapariharaṇatthaṁ saṁvaṇṇanāyaṁ paṇāmakiriyā”ti. Atha vā  “buddhassa bhagavato paṇāmavidhānena sammāsambuddhabhāvādhigamāya  buddhayānaṁ paṭipajjantānaṁ ussāhajananatthaṁ, saddhammassa ca paṇāmavidhānena  paccekabuddhabhāvādhigamāya paccekabuddhayānaṁ paṭipajjantānaṁ ussāhajananatthaṁ,  saṅghassa ca paṇāmavidhānena paramatthasaṅghabhāvādhigamāya sāvakayānaṁ  paṭipajjantānaṁ ussāhajananatthaṁ saṁvaṇṇanāyaṁ paṇāmakiriyā”ti. Atha  vā “maṅgalādikāni satthāni anantarāyāni, ciraṭṭhitikāni,  bahumatāni ca bhavantīti evaṁladdhikānaṁ cittaparitosanatthaṁ saṁvaṇṇanāyaṁ  paṇāmakiriyā”ti. Atha vā “sotujanānaṁ yathāvuttapaṇāmena  anantarāyena uggahaṇadhāraṇādinipphādanatthaṁ saṁvaṇṇanāyaṁ paṇāmakiriyā.  Sotujanānuggahameva hi padhānaṁ katvā ācariyehi saṁvaṇṇanārambhe  thutipaṇāmaparidīpakāni vākyāni nikkhipīyanti, itarathā vināpi  taṁ nikkhepaṁ kāyamanopaṇāmeneva yathādhippetappayojanasiddhito kimetena  ganthagāravakaraṇenā”ti ca evamādinā. Mayaṁ pana idhādhippetameva  payojanaṁ dassayissāma, tasmā saṁvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṁ  yathāpaṭiññātasaṁvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṁ.  Idameva ca payojanaṁ ācariyena idhādhippetaṁ. Tathā hi vakkhati  “iti me pasannamatino  …pe… tassānubhāvenā”ti.  Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi yathāpaṭiññātasaṁvaṇṇanāya anantarāyena  parisamāpanatthaṁ ratanattayapūjāya paññāpāṭavabhāvato, tāya ca paññāpāṭavaṁ  rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṁ–  
 “Yasmiṁ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṁ anussarati,  nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṁ  cittaṁ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, ujugatamevassa tasmiṁ  samaye cittaṁ hotī”ti-ādi (a. ni.  6.10 a. ni.   11.11).  
  Tasmā (pg.1.4) ratanattayapūjāya vikkhālitamalāya paññāya  pāṭavasiddhi. Atha vā ratanattayapūjāya paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā  paññāpāṭavaṁ. Vuttañhetaṁ–  
 “Ujugatacitto kho pana mahānāma ariyasāvako labhati  atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammopasaṁhitaṁ pāmojjaṁ, pamuditassa  pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ  vedayati, sukhino cittaṁ samādhiyatī”ti (a. ni.  6.10 a.  ni.  11.11).  
  Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo “samāhito  yathābhūtaṁ pajānātī”ti (saṁ. ni.  3.5 4.99  5.1071  netti. 40 peṭako. 66 mi. pa. 14) vuttoyeva. Tato evaṁ  paṭubhūtāya paññāya khedamabhibhuyya paṭiññātaṁ saṁvaṇṇanaṁ samāpayissati.  Tena vuttaṁ “ratanattayapaṇāmakaraṇañhi …pe…  paññāpāṭavabhāvato”ti. Atha vā ratanattayapūjāya  āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṁ veditabbaṁ.  Ratanattayapaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṁ–  
  “Abhivādanasīlissa, niccaṁ vuḍḍhāpacāyino;  
  Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṁ balan”ti.  (dha. pa. 109).  
 Tato āyuvaṇṇasukhabalavuddhiyā hotveva kāriyaniṭṭhānanti vuttaṁ  “ratanattayapūjāya āyu …pe… veditabban”ti. Atha vā  ratanattayapūjāya paṭibhānāparihānāvahattā anantarāyena parisamāpanaṁ  veditabbaṁ. Aparihānāvahā hi ratanattayapūjā. Vuttañhetaṁ–  
 “Sattime bhikkhave, aparihānīyā dhammā, katame satta?  Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā,  samādhigāravatā, kalyāṇamittatā, sovacassatā”ti (a. ni.   7.34) tato paṭibhānāparihānena hotveva  yathāpaṭiññātaparisamāpananti vuttaṁ “ratanattaya …pe…  veditabban”ti. Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato  anantarāyena parisamāpanaṁ veditabbaṁ. Puññātisayā hi pasādavatthūsu  pūjā. Vuttañhetaṁ–  
  “Pūjārahe (pg.1.5) pūjayato, buddhe yadiva sāvake;  
  Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.  
  Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;  
  Na sakkā puññaṁ saṅkhātuṁ, imettamapi kenacī”ti.  (khu. pā. 196 apa. 1.10.2).  
  Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanupāyo. Yathāha –  
  “Esa devamanussānaṁ, sabbakāmadado nidhi;  
  Yaṁ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī”ti. (khu.  pā. 8.10).  
 Upāyesu ca paṭipannassa hotveva kāriyaniṭṭhānanti vuttaṁ  “pasādavatthūsu …pe… veditabban”ti. Evaṁ ratanattayapūjā  niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti  bahuvidhantarāyepi lokasannivāse  antarāyanibandhanasakalasaṁkilesaviddhaṁsanāya pahoti, bhayādi-upaddavañca  nivāreti. Tasmā suvuttaṁ “saṁvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṁ  yathāpaṭiññātasaṁvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti  veditabban”ti.  
 Evaṁ pana sapayojanaṁ ratanattayapaṇāmaṁ kattukāmo  buddharatanamūlakattā sesaratanānaṁ paṭhamaṁ tassa paṇāmaṁ kātumāha–  “karuṇāsītalahadayaṁ …pe… gativimuttan”ti.  Buddharatanamūlakāni hi dhammasaṅgharatanāni, tesu ca dhammaratanamūlakaṁ  saṅgharatanaṁ, tathābhāvo ca “puṇṇacando viya bhagavā,  candakiraṇanikaro viya tena desito dhammo,  candakiraṇasamuppāditapīṇito loko viya saṅgho”ti evamādīhi  aṭṭhakathāyamāgata-upamāhi vibhāvetabbo. Atha vā sabbasattānaṁ aggoti  katvā paṭhamaṁ buddho, tappabhavato, tadupadesitato ca tadanantaraṁ dhammo,  tassa dhammassa sādhāraṇato  tadāsevanato ca tadanantaraṁ saṅgho vutto.  “Sabbasattānaṁ vā hite viniyojakoti katvā paṭhamaṁ buddho,  sabbasattahitattā tadanantaraṁ dhammo, hitādhigamāya paṭipanno  adhigatahito cāti katvā tadanantaraṁ saṅgho vutto”ti  aṭṭhakathāgatanayena anupubbatā veditabbā.  
 Buddharatanapaṇāmañca (pg.1.6) karonto kevalapaṇāmato  thomanāpubbaṅgamovasātisayoti  “karuṇāsītalahadayan”ti-ādipadehi thomanāpubbaṅgamataṁ dasseti.  Thomanāpubbaṅgamena hi paṇāmena satthu guṇātisayayogo, tato cassa  anuttaravandanīyabhāvo, tena ca attano paṇāmassa khettaṅgatabhāvo, tena  cassa khettaṅgatassa paṇāmassa yathādhippetanipphattihetubhāvo dassitoti.  Thomanāpubbaṅgamatañca dassento yassā saṁvaṇṇanaṁ kattukāmo, sā  suttantadesanā karuṇāpaññāppadhānāyeva, na vinayadesanā viya  karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānāti  tadubhayappadhānameva thomanamārabhati. Esā hi ācariyassa pakati,  yadidaṁ ārambhānurūpathomanā. Teneva ca vinayadesanāya saṁvaṇṇanārambhe  “yo kappakoṭīhipi …pe… mahākāruṇikassa tassā”ti (pārā.  aṭṭha. ganthārambhakathā) karuṇāppadhānaṁ, abhidhammadesanāya saṁvaṇṇanārambhe  “karuṇā viya …pe… yathārucī”ti (dha. sa. aṭṭha. 1)  paññāppadhānañca thomanamāraddhaṁ. Vinayadesanā hi  āsayādinirapekkhakevalakaruṇāya pākatikasattenāpi asotabbārahaṁ  suṇanto, apucchitabbārahaṁ pucchanto, avattabbārahañca vadanto  sikkhāpadaṁ paññapesīti karuṇāppadhānā. Tathā hi  ukkaṁsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi  pariharitabbāni “sikharaṇī, sambhinnā”ti-ādivacanāni, (pārā.  185) yathāparādhañca garahavacanāni mahākaruṇāsañcoditamānaso  mahāparisamajjhe abhāsi, taṁtaṁsikkhāpadapaññatti kāraṇāpekkhāya ca  verañjādīsu sārīrikaṁ khedamanubhosi. Tasmā kiñcāpi  bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṁ viya vinayapaññattiyāpi  samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, karuṇāya  kiccaṁ pana tatopi adhikanti vinayadesanāya karuṇāppadhānatā vuttā.  Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāpadhānatā, abhidhammadesanā  pana kevalapaññāppadhānā paramatthadhammānaṁ yathāsabhāvapaṭivedhasamatthāya  paññāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanā pana  karuṇāpaññāppadhānā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ  āsayānusayādhimutticaritādibhedaparicchindanasamatthāya paññāya sattesu  ca mahākaruṇāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanāya hi  mahākaruṇāya samāpattibahulo vineyyasantāne tadajjhāsayānulomena  (pg.1.7) gambhīramatthapadaṁ patiṭṭhapesi. Tasmā ārambhānurūpaṁ  karuṇāpaññāppadhānameva thomanaṁ katanti veditabbaṁ, ayamettha  samudāyattho.  
 Ayaṁ pana avayavattho– kiratīti karuṇā, paradukkhaṁ  vikkhipati paccayavekallakaraṇena apanetīti attho. Dukkhitesu vā  kiriyati pasāriyatīti karuṇā. Atha vā kiṇātīti  karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṁ hiṁsati vibādhati, paradukkhaṁ  vā vināsetīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṁ kampanaṁ hadayakhedaṁ  karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṁ, taṁ rundhatīti  karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā  attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṁ sukhaṁ rundhati vibandhatīti,  sabbattha saddasatthānusārena padanipphatti veditabbā. Uṇhābhitattehi  sevīyatīti sītaṁ, uṇhābhisamanaṁ. Taṁ lāti gaṇhātīti  sītalaṁ, “cittaṁ vā te khipissāmi, hadayaṁ vā te  phālessāmī”ti (saṁ. ni.  1.246 su. ni. āḷavakasutta)  ettha uro “hadayan”ti vuttaṁ, “vakkaṁ hadayan”ti (ma. ni.  1.110 2.114 3.154) ettha hadayavatthu, “hadayā hadayaṁ maññe  aññāya tacchatī”ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṁ, idhāpi  cittameva abbhantaraṭṭhena hadayaṁ. Attano sabhāvaṁ vā haratīti  hadayaṁ, ra-kārassa da-kāraṁ katvāti neruttikā. Karuṇāya  sītalaṁ hadayamassāti karuṇāsītalahadayo, taṁ karuṇāsītalahadayaṁ.   
 Kāmañcettha paresaṁ  hitopasaṁhārasukhādi-aparihānijjhānasabhāvatāya, byāpādādīnaṁ  ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā  mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi  paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṁsābhūtā  karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya  sītibhāvanimittanti tassāyeva cittasītalabhāvakāraṇatā vuttā.  Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti  daṭṭhabbaṁ. Na hi sabbattha niravasesattho upadisīyati,  padhānasahacaraṇāvinābhāvādinayehipi yathālabbhamānaṁ gayhamānattā.  Apicettha taṁsampayuttañāṇassa cha-asādhāraṇañāṇapariyāpannatāya  asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṁ, niravasesañca  sabbaññutaññāṇaṁ (pg.1.8) viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvamupagatā  anaññasādhāraṇasātisayabhāvappattā karuṇāva hadayasītalattahetubhāvena  vuttā. Atha vā satipi mettāmuditānaṁ paresaṁ  hitopasaṁhārasukhādi-aparihānijjhānasabhāvatāya sātisaye  hadayasītalabhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi  kāraṇanti karuṇāya eva hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttā.  Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā.  Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṁsāradukkhasantāpassa hi bhagavato  paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi kappānamasaṅkhyeyyāni  akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa  samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi  sattasaṅghātasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi  cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Tīsu cettha vikappesu paṭhame  vikappe avisesabhūtā buddhabhūmigatā, dutiye tatheva  mahākaruṇābhāvūpagatā, tatiye paṭhamābhinīhārato paṭṭhāya tīsupi  avatthāsu pavattā bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṁ.  
 Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṁ pakārehi paṭivijjhatīti  attho. Paññapetīti vā paññā, taṁ tadatthaṁ pākaṭaṁ karotīti  attho. Sāyeva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena  pajjototi paññāpajjoto. Paññavato hi ekapallaṅkenapi  nisinnassa dasasahassilokadhātu ekapajjotā hoti. Vuttañhetaṁ  bhagavatā “cattārome bhikkhave, pajjotā. Katame cattāro?  Candapajjoto, sūriyapajjoto, aggipajjoto, paññāpajjoto, ime kho  bhikkhave, cattāro pajjotā. Etadaggaṁ bhikkhave, imesaṁ catunnaṁ  pajjotānaṁ yadidaṁ paññāpajjoto”ti (a. ni.  4.145). Tena  vihato visesena samugghāṭitoti paññāpajjotavihato, visesatā  cettha upari āvi bhavissati. Muyhanti tena, sayaṁ vā muyhati,  muyhanamattameva vā tanti moho, avijjā. Sveva  visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti  mohatamo. Satipi tamasaddassa sadisakappanamantarena  avijjāvācakatte mohasaddasannidhānena tabbisesakatāvettha yuttāti  sadisakappanā. Paññāpajjotavihato mohatamo (pg.1.9) yassāti  paññāpajjotavihatamohatamo, taṁ paññāpajjotavihatamohatamaṁ.  
 Nanu ca sabbesampi khīṇāsavānaṁ paññāpajjotena  avijjandhakārahatatā sambhavati, atha kasmā aññasādhāraṇāvisesaguṇena  bhagavato thomanā vuttāti? Savāsanappahānena  anaññasādhāraṇavisesatāsambhavato. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṁ  paññāpajjotahatāvijjandhakārattepi sati saddhādhimuttehi viya  diṭṭhippattānaṁ sāvakapaccekabuddhehi sammāsambuddhānaṁ savāsanappahānena  kilesappahānassa viseso vijjatevāti. Atha vā paropadesamantarena  attano santāne accantaṁ avijjandhakāravigamassa nipphāditattā  (nibbattitattā ma. ni. ṭī. 1.1), tattha ca sabbaññutāya balesu  ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca  dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā, bhagavāyeva  visesato paññāpajjotavihatamohatamabhāvena thometabboti. Imasmiñca  atthavikappe paññāpajjotapadena sasantānagatamohavidhamanā paṭivedhapaññā  ceva parasantānagatamohavidhamanā desanāpaññā ca sāmaññaniddesena,  ekasesanayena vā saṅgahitā. Na tu purimasmiṁ atthavikappe viya  paṭivedhapaññāyevāti veditabbaṁ.  
 Aparo nayo– bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā  sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena  paññāpajjotena sakalañeyyadhammasabhāvacchādakamohatamassa vihatattā  anāvaraṇañāṇabhūtena anaññasādhāraṇapaññāpajjotavihatamohatamabhāvena  bhagavato thomanā veditabbā. Imasmiṁ pana atthavikappe  mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṁ kāraṇūpacārena  sakasantāne mohatamavidhamananti veditabbaṁ. Abhinīhārasampattiyā  savāsanappahānameva hi kilesānaṁ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne  pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato phalūpacārena anāvaraṇañāṇameva  mohatamavidhamananti vuccati. Anāvaraṇañāṇanti ca  sabbaññutaññāṇameva, yena dhammadesanāpaccavekkhaṇāni karoti.  Tadidañhi ñāṇadvayaṁ atthato ekameva.  Anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammārammaṇatāya sabbaññutaññāṇaṁ  (pg.1.10) tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya anāvaraṇañāṇanti,  visayappavattimukhena pana aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṁ dvidhā katvā  chaḷāsādhāraṇañāṇabhede vuttaṁ.  
 Kiṁ panettha kāraṇaṁ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena  bhagavato thomanāya gayhati, na pana sātisayaṁ  niravasesakilesappahānanti? Vuccate– tappahānavacaneneva hi  tadekaṭṭhatāya sakalasaṁkilesasamugghātassa jotitabhāvato  niravasesakilesappahānamettha gayhati. Na hi so saṁkileso atthi,  yo niravasesāvijjāsamugghātanena na pahīyatīti. Atha vā  sakalakusaladhammuppattiyā, saṁsāranivattiyā ca vijjā viya  niravasesākusaladhammuppattiyā, saṁsārappavattiyā ca avijjāyeva  padhānakāraṇanti tabbighātavacaneneva  sakalasaṁkilesasamugghātavacanasiddhito soyeveko gayhatīti. Atha vā  sakalasaṁkilesadhammānaṁ muddhabhūtattā avijjāya taṁ samugghātoyeveko  gayhati. Yathāha–  
  “Avijjā muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī;  
  Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṁyutā”ti.  (su. ni. 1032 cūḷa. ni. 51).  
 Sanarāmaralokagarunti ettha pana paṭhamapakatiyā avibhāgena  sattopi naroti vuccati, idha pana dutiyapakatiyā manujapurisoyeva,  itarathā lokasaddassa avattabbatā siyā. “Yathā hi  paṭhamapakatibhūto satto itarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena pure uccaṭṭhāne seti  pavattatīti purisoti vuccati, evaṁ jeṭṭhabhāvaṁ netīti  naroti. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṁ pituṭṭhāne  tiṭṭhati, pageva bhattubhūto itarāsan”ti (vi. aṭṭha. 43-46)  nāvāvimānavaṇṇanāyaṁ vuttaṁ. Ekasesappakappanena puthuvacanantaviggahena  vā narā, maraṇaṁ maro, so natthi yesanti amarā, saha narehi,  amarehi cāti sanarāmaro.Garati uggacchati uggato pākaṭo  bhavatīti garu, garasaddo hi uggame. Apica pāsāṇacchattaṁ viya  bhāriyaṭṭhena “garū”ti vuccati.  
  Mātāpitācariyesu (pg.1.11)  dujjare alahumhi ca;  
   Mahante cuggate ceva, nichekādikaresu ca.  
  Tathā vaṇṇavisesesu, garusaddo pavattati.  
  Idha pana sabbalokācariye tathāgate.  Keci pana “garu, gurūti ca dvidhā gahetvā bhāriyavācakatte  garusaddo, ācariyavācakatte tu gurusaddo”ti vadanti, taṁ na gahetabbaṁ.  Pāḷivisaye hi sabbesampi yathāvuttānamatthānaṁ vācakatte  garusaddoyevicchitabbo akārassa ākārabhāvena “gāravan”ti  taddhitantapadassa savuddhikassa dassanato. Sakkatabhāsāvisaye pana  gurusaddoyevicchitabbo ukārassa vuddhibhāvena aññathā taddhitantapadassa  dassanatoti. Sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko,  tassa garūti tathā, taṁ sanarāmaralokagaruṁ.  “Sanaramarūlokagarun”tipi paṭhanti, tadapi ariyāgāthattā  vuttilakkhaṇato, atthato ca yuttameva. Atthato hi dīghāyukāpi  samānā yathāparicchedaṁ maraṇasabhāvattā marūti devā vuccanti. Etena  devamanussānaṁ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṁ guṇavisesāvahatāya  bhagavato upakārakataṁ dasseti. Nanu cettha devamanussā padhānabhūtā,  atha kasmā tesaṁ appadhānatā niddisīyatīti? Atthato padhānatāya  gahetabbattā. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamoti  saddakkamānusārena padhānāpadhānabhāvo na codetabbo. Edisesu hi  samāsapadesu padhānampi appadhānaṁ viya niddisīyati yathā taṁ  “sarājikāya parisāyā”ti, tasmā sabbattha atthatova adhippāyo  gavesitabbo, na byañjanamattena. Yathāhu porāṇā–  
  “Atthañhi nātho saraṇaṁ avoca,  
   Na byañjanaṁ lokahito mahesi.  
  Tasmā akatvā ratimakkharesu,  
  Atthe niveseyya matiṁ matimā”ti. (kaṅkhā. aṭṭha.  paṭhamapārājikakaṇḍavaṇṇanā).  
 Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko,  garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato  sattalokavasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha  puññāpuññāni (pg.1.12)  tabbipāko cāti loko, dassanatthe ca  lokasaddamicchanti saddavidū. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā  adhippetā. Aparo nayo– samūhattho ettha lokasaddo samudāyavasena  lokīyati paññāpīyatīti katvā. Saha narehīti sanarā, teyeva  amarāti sanarāmarā, tesaṁ loko tathā, purimanayeneva yojetabbaṁ.  Amarasaddena cettha upapattidevā viya visuddhidevāpi saṅgayhanti.  Tepi hi paramatthato maraṇābhāvato amarā. Imasmiṁ pana  atthavikappe narāmarānameva gahaṇaṁ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā “satthā  devamanussānan”ti (dī. ni. 1.157 255). Tathā hi  sabbānatthaparihānapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya  niratisayāya payogasampattiyā, sadevamanussāya pajāya  accantamupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇasamaṅgitāya ca  sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṁ sattānaṁ  uttamamanaññasādhāraṇaṁ gāravaṭṭhānanti. Kāmañca itthīnampi  tathā-upakārattā bhagavā garuyeva, padhānabhūtaṁ pana lokaṁ dassetuṁ  purisaliṅgena vuttanti daṭṭhabbaṁ. Neruttikā pana avisesanicchitaṭṭhāne  tathā niddiṭṭhamicchanti yathā “narā nāgā ca gandhabbā,  abhivādetvāna pakkamun”ti (apa. 1.1.48). Tathā cāhu–  
  “Napuṁsakena liṅgena, saddodāhu pumena vā;  
  Niddissatīti ñātabbamavisesavinicchite”ti.  
 Vandeti ettha pana–  
  Vattamānāya pañcamyaṁ, sattamyañca vibhattiyaṁ;  
  Etesu tīsu ṭhānesu, vandesaddo pavattati.  
  Idha pana vattamānāyaṁ aññāsamasambhavato. Tattha ca  uttamapurisavasenattho gahetabbo “ahaṁ vandāmī”ti.  Namanathutiyatthesu ca vandasaddamicchanti ācariyā, tena ca sugatapadaṁ,  nāthapadaṁ vā ajjhāharitvā yojetabbaṁ. Sobhanaṁ gataṁ gamanaṁ etassāti  sugato. Gamanañcettha kāyagamanaṁ, ñāṇagamanañca, kāyagamanampi  vineyyajanopasaṅkamanaṁ, pakatigamanañcāti dubbidhaṁ. Bhagavato hi  vineyyajanopasaṅkamanaṁ ekantena tesaṁ hitasukhanipphādanato (pg.1.13) sobhanaṁ,  tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya  dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭika-kuṭilākulatādidosarahita-  mavahasitarājahaṁsa- vasabhavāraṇamigarājagamanaṁ  pakatigamanañca, vimalavipulakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitampi  ñāṇagamanaṁ abhinīhārato paṭṭhāya yāva mahābodhi, tāva niravajjatāya  sobhanamevāti. Atha vā “sayambhūñāṇena sakalampi lokaṁ  pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato.  Yo hi gatyattho, so buddhayattho. Yo ca buddhayattho, so  gatyatthoti. Tathā lokasamudayaṁ pahānābhisamayavasena pajahanto  anuppattidhammatamāpādento sammā gato atītoti sugato.  Lokanirodhaṁ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti  sugato. Lokanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ bhāvanābhisamayavasena sammā  gato paṭipannoti sugato, ayañcattho ‘sotāpattimaggena ye  kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatī’ti  (mahāni. 38 cūḷani. 27) sugatoti-ādinā  niddesanayena vibhāvetabbo.  
 Aparo nayo– sundaraṁ sammāsambodhiṁ, nibbānameva vā gato  adhigatoti sugato. Bhūtaṁ tacchaṁ atthasaṁhitaṁ yathārahaṁ  kālayuttameva vācaṁ vineyyānaṁ sammā gadatīti vā sugato,  da-kārassa ta-kāraṁ katvā, taṁ sugataṁ. Puññāpuññakammehi  upapajjanavasena gantabbāti gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā  pana nirayādibhedena pañcavidhā, sakalassāpi bhavagāmikammassa  ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā pañcahipi  tāhi visaṁyutto hutvā muttoti gativimutto.  Uddhamuddhabhavagāmino hi devā taṁtaṁkammavipākadānakālānurūpena tato  tato bhavato muttāpi muttamattāva, na pana visaññogavasena muttā,  gatipariyāpannā ca taṁtaṁbhavagāmikammassa ariyamaggena anivattitattā,  na tathā bhagavā. Bhagavā pana yathāvuttappakārena visaṁyutto hutvā  muttoti. Tasmā anena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṁ  dasseti. Yato ca bhagavā “devātidevo”ti vuccati. Tenevāha–  
  “Yena (pg.1.14) devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;  
   Yakkhattaṁ yena gaccheyyaṁ, manussattañca abbaje.  
  Te mayhaṁ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā”ti.  (a. ni.  4.36).  
  Taṁtaṁgatisaṁvattanakānañhi kammakilesānaṁ mahābodhimūleyeva  aggamaggena pahīnattā natthi bhagavato taṁtaṁgatipariyāpannatāti  accantameva bhagavā  sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi parimuttoti.  Atha vā kāmaṁ sa-upādisesāyapi nibbānadhātuyā tāhi gatīhi  vimutto, esā pana “paññāpajjotavihatamohataman”ti etthevantogadhāti  iminā padena anupādisesāya nibbānadhātuyāva thometīti daṭṭhabbaṁ.  
 Ettha pana attahitasampattiparahitapaṭipattivasena dvīhākārehi  bhagavato thomanā katā hoti. Tesu anāvaraṇañāṇādhigamo, saha  vāsanāya kilesānamaccantappahānaṁ, anupādisesanibbānappatti ca  attahitasampatti nāma, lābhasakkārādinirapekkhacittassa pana  sabbadukkhaniyyānikadhammadesanāpayogato devadattādīsupi viruddhasattesu  niccaṁ hitajjhāsayatā, vinītabbasattānaṁ ñāṇaparipākakālāgamanañca  āsayato parahitapaṭipatti nāma. Sā pana āsayapayogato duvidhā,  parahitapaṭipatti tividhā ca attahitasampatti imāya gāthāya yathārahaṁ  pakāsitā hoti. “Karuṇāsītalahadayan”ti hi etena āsayato  parahitapaṭipatti, sammā gadanatthena sugatasaddena payogato  parahitapaṭipatti. “Paññāpajjotavihatamohatamaṁ gativimuttan”ti  etehi, catusaccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena tividhāpi  attahitasampatti, avasiṭṭhaṭṭhena pana tena, “sanarāmaralokagarun”ti ca  etena sabbāpi attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca pakāsitā hoti.  
 Atha vā hetuphalasattūpakāravasena tīhākārehi thomanā katā.  Tattha hetu nāma mahākaruṇāsamāyogo, bodhisambhārasambharaṇañca,  tadubhayampi paṭhamapadena yathārutato, sāmatthiyato ca pakāsitaṁ.  Phalaṁ pana ñāṇappahāna-ānubhāvarūpakāyasampadāvasena catubbidhaṁ (pg.1.15)   Tattha sabbaññutañāṇapadaṭṭhānaṁ maggañāṇaṁ, tammūlakāni ca  dasabalādiñāṇāni ñāṇasampadā,  savāsanasakalasaṁkilesānamaccantamanuppādadhammatāpādanaṁ pahānasampadā,  yathicchitanipphādane ādhipaccaṁ ānubhāvasampadā,  sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitā  attabhāvasampatti rūpakāyasampadā. Tāsu ñāṇappahānasampadā  dutiyapadena, saccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena pakāsitā,  ānubhāvasampadā tatiyapadena, rūpakāyasampadā sobhanakāyagamanatthena  sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Yathāvuttā  duvidhāpi parahitapaṭipatti sattūpakārasampadā, sā pana sammā  gadanatthena sugatasaddena pakāsitāti veditabbā.  
 Apica imāya gāthāya sammāsambodhi tammūla–  tappaṭipattiyādayo aneke buddhaguṇā ācariyena pakāsitā honti.  Esā hi ācariyānaṁ pakati, yadidaṁ yena kenaci pakārena  atthantaraviññāpanaṁ. Kathaṁ? “Karuṇāsītalahadayan”ti hi etena  sammāsambodhiyā mūlaṁ dasseti  Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi  bhagavā saṁsārapaṅkato sattānaṁ samuddharaṇatthaṁ katābhinīhāro anupubbena  pāramiyo pūretvā anuttaraṁ sammāsambodhimadhigatoti karuṇā  sammāsambodhiyā mūlaṁ. “Paññāpajjotavihatamohataman”ti etena  sammāsambodhiṁ dasseti. Sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṁ,  aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṁ “sammāsambodhī”ti vuccati.  Sammā gamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṁ dasseti  līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādi-antadvayarahitāya  karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato, itarehi  sammāsambodhiyā padhānāppadhānappabhedaṁ payojanaṁ dasseti.  Saṁsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṁ, tadaññamappadhānaṁ. Tesu ca  padhānena payojanena parahitapaṭipattiṁ dasseti, itarena attahitasampattiṁ,  tadubhayena ca attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato  catutthapuggalabhāvaṁ pakāseti. Tena ca anuttaraṁ dakkhiṇeyyabhāvaṁ,  uttamañca vandanīyabhāvaṁ, attano ca vandanāya khettaṅgatabhāvaṁ vibhāveti.  
 Apica karuṇāggahaṇena lokiyesu  mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti  dassitā, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato  (pg.1.16) sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho  “sanarāmaralokagarun”ti-ādinā vipañcīyatīti. Karuṇāggahaṇena  ca nirupakkilesamupagamanaṁ dasseti, paññāggahaṇena apagamanaṁ. Tathā  karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṁ bhagavato pavattiṁ dasseti  lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena lokasamaññāya  anatidhāvanaṁ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṁ sabhāvaṁ atidhāvitvā  sattādiparāmasanaṁ hoti. Tathā karuṇāggahaṇena  mahākaruṇāsamāpattivihāraṁ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu  appaṭihatañāṇaṁ, catusaccañāṇaṁ, catupaṭisambhidāñāṇaṁ, catuvesārajjañāṇaṁ,  karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā  sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu  akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhaguṇā, soḷasa ñāṇacariyā,  aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattārīsa ñāṇavatthūni, sattasattati  ñāṇavatthūnīti evamādīnaṁ anekesaṁ paññāpabhedānaṁ vasena ñāṇacāraṁ  dasseti. Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampattiṁ, paññāggahaṇena  vijjāsampattiṁ. Karuṇāggahaṇena attādhipatitā, paññāggahaṇena  dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena  attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakārībhāvo, paññāggahaṇena  kataññutā. Karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā.  Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi.  Tathā karuṇāggahaṇena parasantāraṇaṁ, paññāggahaṇena attasantāraṇaṁ.  Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena  sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti sabbesañca buddhaguṇānaṁ  karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṁ tato uttari  karaṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā  dassitā honti. Tathā karuṇāggahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo  samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṁ tato  pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti,  paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṁ ādi, samādhi  majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā  sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi  niravasesato buddhaguṇānaṁ dassanupāyo, yadidaṁ nayaggāhaṇaṁ, aññathā ko  (pg.1.17) nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṁ niravasesato dassetuṁ. Tenevāha –  
  “Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṁ,  
   Kappampi ce aññamabhāsamāno.  
  Khīyetha kappo ciradīghamantare,  
  Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā”ti.  
 Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṁ pati  bhagavatā anuyuttena “no hetaṁ bhante”ti paṭikkhipitvā “api ca  me bhante dhammanvayo vidito”ti sampasādanīyasutte vuttaṁ.  
 Evaṁ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavato thomanāpubbaṅgamaṁ  paṇāmaṁ katvā idāni saddhammassāpi thomanāpubbaṅgamaṁ paṇāmaṁ karonto  “buddhopī”ti-ādimāha. Tatthāyaṁ saha padasambandhena  saṅkhepattho– yathāvuttavividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi yaṁ  ariyamaggasaṅkhātaṁ dhammaṁ, saha pubbabhāgapaṭipattidhammena vā  ariyamaggabhūtaṁ dhammaṁ bhāvetvā ceva yaṁ phalanibbānasaṅkhātaṁ  dhammaṁ, pariyattidhammapaṭipattidhammehi vā saha phalanibbānabhūtaṁ dhammaṁ  sacchikatvā ca sammāsambodhisaṅkhātaṁ buddhabhāvamupagato,  vītamalamanuttaraṁ taṁ dhammampi vandeti.  
 Tattha buddhasaddassa tāva “bujjhitā saccānīti buddho.  Bodhetā pajāyāti buddho”ti-ādinā niddesanayena attho  veditabbo. Atha vā aggamaggañāṇādhigamena savāsanāya  sammohaniddāya accantavigamanato,  aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇappattiyā vikasitabhāvato ca  buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi  ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvāgahaṇato  kammavacanicchāyābhāvena avagamanatthavasena kattuniddesova labbhati,  tasmā buddhavāti buddhotipi vattabbo. Padesaggahaṇe hi asati  gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā “dikkhito na  dadātī”ti. Evañca katvā kammavisesānapekkhā kattari eva  buddhasaddasiddhi veditabbā, atthato (pg.1.18) pana pāramitāparibhāvito  sayambhuñāṇena saha vāsanāya  vihataviddhastaniravasesakilesomahākaruṇāsabbaññutaññāṇādi-aparimeyyaguṇagaṇādhāro  khandhasantāno buddho, yathāha–  
 “Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe  ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca  sabbaññutaṁ patto, balesu ca vasībhāvan”ti (mahāni. 192   cūḷani. 97 paṭi. ma. 161).  
 Apisaddo sambhāvane, tena evaṁ guṇavisesayutto sopi  nāma bhagavā īdisaṁ dhammaṁ bhāvetvā, sacchikatvā ca buddhabhāvamupagato,  kā nāma kathā aññesaṁ sāvakādibhāvamupagamaneti dhamme sambhāvanaṁ  dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṁ. Yena hi nimittabhūtena  sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena aggamaggañāṇena, aggamaggañāṇapadaṭṭhānena ca  sabbaññutaññāṇena bhagavati “buddho”ti nāmaṁ, tadārammaṇañca ñāṇaṁ  pavattati, tamevidha “bhāvo”ti vuccati. Bhavanti buddhisaddā  etenāti hi bhāvo. Tathā hi vadanti–  
  “Yena yena nimittena, buddhi saddo ca vattate;  
  Taṁtaṁnimittakaṁ bhāvapaccayehi udīritan”ti.  
 Bhāvetvāti uppādetvā, vaḍḍhetvā vā.  Sacchikatvāti paccakkhaṁ katvā. Ceva-saddo ca-saddo  ca tadubhayattha samuccaye. Tena hi saddadvayena na kevalaṁ bhagavā  dhammassa bhāvanāmattena buddhabhāvamupagato, nāpi sacchikiriyāmattena,  atha kho tadubhayenevāti samuccinoti. Upagatoti patto,  adhigatoti attho. Etassa “buddhabhāvan”ti padena sambandho.  Vītamalanti ettha virahavasena eti pavattatīti vīto, malato  vīto, vītaṁ vā malaṁ yassāti vītamalo, taṁ vītamalaṁ.  “Gatamalan”tipi pāṭho dissati, evaṁ sati sa-upasaggo viya  anupasaggopi gatasaddo virahatthavācako veditabbo dhātūnamanekatthattā.  Gacchati apagacchatīti hi gato, dhammo  Gataṁ vā malaṁ, purimanayena  samāso. Anuttaranti uttaravirahitaṁ. Yathānusiṭṭhaṁ paṭipajjamāne  apāyato, saṁsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo,  navavidho lokuttaradhammo. Tappakāsanattā,  sacchikiriyāsammasanapariyāyassa ca labbhamānattā pariyattidhammopi  idha saṅgahito (pg.1.19)  Tathā hi “abhidhammanayasamuddaṁ adhigacchi, tīṇi  piṭakāni sammasī”ti ca aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ, tathā “yaṁ dhammaṁ bhāvetvā  sacchikatvā”ti ca vuttattā bhāvanāsacchikiriyāyogyatāya  buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāga-adhisīlasikkhādayopi  idha saṅgahitāti veditabbā. Tāpi hi vigatapaṭipakkhatāya  vītamalā, anaññasādhāraṇatāya anuttarā ca. Kathaṁ pana tā bhāvetvā,  sacchikatvā ca bhagavā buddhabhāvamupagatoti? Vuccate– sattānañhi  saṁsāravaṭṭadukkhanissaraṇāya [nissaraṇatthāya (paṇṇāsa ṭī.)  nissaraṇe (katthaci)] katamahābhinīhāro  mahākaruṇādhivāsanapesalajjhāsayo paññāvisesapariyodātanimmalānaṁ  dānadamasaññamādīnaṁ uttamadhammānaṁ kappānaṁ satasahassādhikāni cattāri  asaṅkhyeyyāni sakkaccaṁ nirantaraṁ niravasesaṁ bhāvanāsacchikiriyāhi  kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo  adhisīlādhicittānaṁ paramukkaṁsapāramippatto bhagavā paccayākāre  catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṁ pesetvā anuttaraṁ  sammāsambodhisaṅkhātaṁ buddhabhāvamupagatoti.  
 Imāya pana gāthāya vijjāvimuttisampadādīhi anekehi guṇehi  yathārahaṁ saddhammaṁ thometi. Kathaṁ? Ettha hi “bhāvetvā”ti etena  vijjāsampadāya thometi, “sacchikatvā”ti etena vimuttisampadāya.  Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena  vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena  khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Paṭhamena vā  vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Paṭhamena vā  virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena  niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena,  dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena  vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena  dhammaṁ thometi. Atha vā “yaṁ dhammaṁ bhāvetvā buddhabhāvaṁ upagato”ti  etena svākkhātatāya dhammaṁ thometi, “sacchikatvā”ti etena  sandiṭṭhikatāya. Tathā paṭhamena akālikatāya, dutiyena  ehipassikatāya. Paṭhamena vā opaneyyikatāya, dutiyena  paccattaṁveditabbatāya. Paṭhamena vā saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhehi  sīlasamādhipaññākkhandhehi (pg.1.20)  dutiyena saha asaṅkhatadhātuyā asekkhehi  dhammaṁ thometi.  
 “Vītamalan”ti iminā pana saṁkilesābhāvadīpanena  visuddhatāya dhammaṁ thometi, “anuttaran”ti etena aññassa visiṭṭhassa  abhāvadīpanena paripuṇṇatāya. Paṭhamena vā pahānasampadāya, dutiyena  sabhāvasampadāya. Paṭhamena vā bhāvanāphalayogyatāya. Bhāvanāguṇena  hi so saṁkilesamalasamugghātako, tasmānena bhāvanākiriyāya phalamāha.  Dutiyena sacchikiriyāphalayogyatāya. Taduttarikaraṇīyābhāvato hi  anaññasādhāraṇatāya anuttarabhāvo sacchikiriyānibbattito, tasmānena  sacchikiriyāphalamāhāti.  
 Evaṁ saṅkhepeneva sabbasaddhammaguṇehi saddhammassāpi  thomanāpubbaṅgamaṁ paṇāmaṁ katvā idāni ariyasaṅghassāpi  thomanāpubbaṅgamaṁ paṇāmaṁ karonto “sugatassa  orasānan”ti-ādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso,  “puttānan”ti etena sambajjhitabbo. Urasi bhavā, jātā, saṁvuddhā  vā orasā, attajo khettajo antevāsiko dinnakoti  catubbidhesu puttesu attajā, taṁsarikkhatāya pana ariyapuggalā  “orasā”ti vuccanti. Yathā hi manussānaṁ orasaputtā  attajātatāya pitusantakassa dāyajjassa visesabhāgino honti,  evametepi saddhammasavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato  santakassa vimuttisukhassa dhammaratanassa ca dāyajjassa  visesabhāginoti. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṁ  okkamamānā, okkantā ca ariyasāvakā bhagavato ure  vāyāmajanitābhijātatāya sadisakappanamantarena nippariyāyeneva  “orasā”ti vattabbatamarahanti. Tathā hi te bhagavatā  āsayānusayacariyādhimutti-ādi-olokanena, vajjānucintanena ca hadaye  katvā vajjato nivāretvā anavajje patiṭṭhāpentena  sīlādidhammasarīraposanena saṁvaḍḍhāpitā. Yathāha bhagavā  itivuttake “ahamasmi bhikkhave brāhmaṇo …pe… tassa me  tumhe puttā orasā mukhato jātā”ti-ādi (itivu. 100). Nanu  sāvakadesitāpi desanā ariyabhāvāvahāti? Saccaṁ, sā pana  tammūlikattā, lakkhaṇādivisesābhāvato ca “bhagavato dhammadesanā”  (pg.1.21) icceva saṅkhyaṁ gatā, tasmā bhagavato orasaputtabhāvoyeva tesaṁ  vattabboti, etena catubbidhesu puttesu ariyasaṅghassa attajaputtabhāvaṁ  dasseti. Attano kulaṁ punenti sodhenti, mātāpitūnaṁ vā hadayaṁ  pūrentīti puttā, attajādayo. Ariyā pana  dhammatantivisodhanena, dhammānudhammapaṭipattiyā cittārādhanena ca  tappaṭibhāgatāya bhagavato puttā nāma, tesaṁ. Tassa  “samūhan”ti padena sambandho.  
 Saṁkilesanimittaṁ hutvā guṇaṁ māreti vibādhatīti māro,  devaputtamāro. Sināti pare bandhati etāyāti senā, mārassa  senā tathā, mārañca mārasenañca mathenti vilothentīti  mārasenamathanā  tesaṁ. “Māramārasenamathanānan”ti hi  vattabbepi ekadesasarūpekasesavasena evaṁ vuttaṁ. Mārasaddasannidhānena vā  senāsaddena mārasenā gahetabbā, gāthābandhavasena cettha rasso.  “Mārasenamaddanānan”tipi katthaci pāṭho, so ayuttova  ariyājātikattā imissā gāthāya. Nanu ca ariyasāvakānaṁ  maggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṁ devaputtamāro vā  mārasenā vā na apasādeti, atha kasmā evaṁ vuttanti?  Apasādetabbabhāvakāraṇassa vimathitattā. Tesañhi apasādetabbatāya  kāraṇe saṁkilese vimathite tepi vimathitā nāma hontīti. Atha vā  khandhābhisaṅkhāramārānaṁ viya devaputtamārassāpi guṇamāraṇe  sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo idha “mārasenā”ti vuccati  yathāha bhagavā–  
  “Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;  
  Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.  
  Pañcamaṁ thinamiddhaṁ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;  
  Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.  
  Lābho siloko sakkāro,  
   Micchāladdho ca yo yaso.  
  Yo cattānaṁ samukkaṁse,  
  Pare ca avajānati.  
  Esā (pg.1.22) namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;  
  Na naṁ asūro jināti, jetvā ca labhate sukhan”ti.  (su. ni. 438 mahāni. 28 cūḷani. 47).  
 Sā ca tehi ariyasāvakehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā  kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇīhi odhiso  mathitā, viddhaṁsitā, vihatā ca, tasmā “mārasenamathanā”ti vuccanti.  Vilothanañcettha viddhaṁsanaṁ, vihananaṁ vā. Apica  khandhābhisaṅkhāramaccudevaputtamārānaṁ tesaṁ sahāyabhāvūpagamanatāya  senāsaṅkhātassa kilesamārassa ca mathanato “mārasenamathanā”tipi  attho gahetabbo. Evañca sati pañcamāranimmathanabhāvena attho  paripuṇṇo hoti. Ariyasāvakāpi hi samudayappahānapariññāvasena  khandhamāraṁ, sahāyavekallakaraṇena sabbathā, appavattikaraṇena ca  abhisaṅkhāramāraṁ, balavidhamanavisayātikkamanavasena maccumāraṁ,  devaputtamārañca samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena  kilesamāraṁ mathentīti, iminā pana tesaṁ orasaputtabhāve kāraṇaṁ, tīsu  puttesu ca anujātataṁ dasseti. Mārasenamathanatāya hi te bhagavato  orasaputtā, anujātā cāti.  
 Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedo, tenasatipi tesaṁ taṁtaṁbhedena  anekasatasahassasaṅkhyābhede ariyabhāvakaramaggaphaladhammabhedena imaṁ  gaṇanaparicchedaṁ nātivattanti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanatoti dasseti.  Pi-saddo, api-saddo vā padalīḷādinā kāraṇena aṭṭhāne  payutto, so “ariyasaṅghan”ti ettha yojetabbo, tena na kevalaṁ  buddhadhammeyeva, atha kho ariyasaṅghampīti sampiṇḍeti. Yadipi  avayavavinimutto samudāyo nāma koci natthi avayavaṁ upādāya  samudāyassa vattabbattā, aviññāyamānasamudāyaṁ pana  viññāyamānasamudāyena visesitumarahatīti āha “aṭṭhannampi  samūhan”ti, etena “ariyasaṅghan”ti ettha na yena kenaci  saṇṭhānādinā, kāyasāmaggiyā vā samudāyabhāvo, api tu  maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvenevāti viseseti. Avayavameva sampiṇḍetvā ūhitabbo  vitakketabbo, saṁ-ūhanitabbo vā saṅghaṭitabboti samūho, soyeva  samoho vacanasiliṭṭhatādinā. Dvidhāpi hi pāṭho yujjati.  Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato  ariyā niruttinayena (pg.1.23)  Atha vā sadevakena lokena saraṇanti  araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā,  diṭṭhisīlasāmaññena saṁhato, samaggaṁ vā kammaṁ samudāyavasena  samupagatoti saṅgho, ariyānaṁ saṅgho, ariyo ca so saṅgho  ca yathāvuttanayenāti vā ariyasaṅgho, taṁ ariyasaṅghaṁ.  Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti  ariyasaṅghassa bahūpakārataṁ dassetuṁ idheva “sirasā vande”ti  vuttaṁ. Avassañcāyamattho sampaṭicchitabbo vinayaṭṭhakathādīsupi  (pārā. aṭṭha. ganthārambhakathā) tathā vuttattā. Keci pana  purimagāthāsupi taṁ padamānetvā yojenti, tadayuttameva ratanattayassa  asādhāraṇaguṇappakāsanaṭṭhānattā, yathāvuttakāraṇassa ca sabbesampi  saṁvaṇṇanākārānamadhippetattāti.  
 Imāya pana gāthāya ariyasaṅghassa pabhavasampadā  pahānasampadādayo aneke guṇā dassitā honti. Kathaṁ? “Sugatassa  orasānaṁ puttānan”ti hi etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṁ dasseti  sammāsambuddhapabhavatādīpanato. “Mārasenamathanānan”ti etena  pahānasampadaṁ sakalasaṁkilesappahānadīpanato. “Aṭṭhannampi samūhan”ti  etena ñāṇasampadaṁ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato  “Ariyasaṅghan”ti  etena sabhāvasampadaṁ sabbasaṅghānaṁ aggabhāvadīpanato. Atha vā  “sugatassa orasānaṁ puttānan”ti ariyasaṅghassa  visuddhanissayabhāvadīpanaṁ. “Mārasenamathanānan”ti  sammā-ujuñāyasāmīcipaṭipannabhāvadīpanaṁ. “Aṭṭhannampi samūhan”ti  āhuneyyādibhāvadīpanaṁ. “Ariyasaṅghan”ti  anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṁ. Tathā “sugatassa orasānaṁ  puttānan”ti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṁ dasseti.  Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā.  “Mārasenamathanānan’ti etena abhinīhārasampadāsiddhaṁ  pubbabhāgasammāpaṭipattiṁ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā  māraṁ, mārasenaṁ vā abhivijinanti. “Aṭṭhannampi samūhan”ti etena  viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena  maggaphaladhammānaṁ dassitattā. “Ariyasaṅghan”ti etena  aggadakkhiṇeyyabhāvaṁ dasseti anuttarapuññakkhettabhāvassa dassitattā.  Saraṇagamanañca sāvakānaṁ sabbaguṇassa ādi, sapubbabhāgapaṭipadā  sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo  (pg.1.24) pariyosānanti-ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbepi  ariyasaṅghaguṇā dassitā hontīti.  
 Evaṁ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṁkittanamukhena  ratanattayassa paṇāmaṁ katvā idāni taṁ nipaccakāraṁ yathādhippetapayojane  pariṇāmento “iti me”ti-ādimāha. Tattha iti-saddo  nidassane. Tena gāthāttayena yathāvuttanayaṁ nidasseti. Meti  attānaṁ karaṇavacanena kattubhāvena niddisati. Tassa “yaṁ puññaṁ mayā  laddhan”ti pāṭhasesena sambandho, sampadānaniddeso vā eso,  “atthī”ti pāṭhaseso, sāminiddeso vā “yaṁ mama puññaṁ  vandanāmayan”ti. Pasīdīyate pasannā, tādisā mati paññā,  cittaṁ vā yassāti pasannamati, aññapadaliṅgappadhānattā imassa  samāsapadassa “pasannamatino”ti vuttaṁ. Ratiṁ nayati, janeti,  vahatīti vā ratanaṁ, sattavidhaṁ, dasavidhaṁ vā ratanaṁ, tamiva  imānīti neruttikā. Sadisakappanamaññatra pana yathāvuttavacanattheneva  buddhādīnaṁ ratanabhāvo yujjati. Tesañhi “itipi so  bhagavā”ti-ādinā (dī. ni. 1.157 255) yathābhūtaguṇe  āvajjantassa amatādhigamahetubhūtaṁ anappakaṁ pītipāmojjaṁ uppajjati.  Yathāha–  
 “Yasmiṁ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṁ anussarati,  nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosa …pe…  na moha …pe… ujugatamevassa tasmiṁ samaye cittaṁ hoti tathāgataṁ  ārabbha. Ujugatacitto kho pana mahānāma ariyasāvako labhati  atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ, pamuditassa  pīti jāyatī”ti-ādi (a. ni.  6.10  11.11).  
  Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṁ aṭṭhakathāsu –  
  “Cittīkataṁ mahagghañca, atulaṁ dullabhadassanaṁ;  
  Anomasattaparibhogaṁ, ratanaṁ tena vuccatī”ti. (khu.  pā. aṭṭha. 6.3 udāna. aṭṭha. 47 dī. ni. aṭṭha. 2.33 su.  ni. 1.226 mahāni. aṭṭha. 1.226).  
 Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā sātisayato  buddhādīsuyeva labbhantīti. Vitthāro ratanasuttavaṇṇanāyaṁ (khu.  pā. aṭṭha. 6.3 su. ni. aṭṭha. 1.226) gahetabbo. Ayamattho (pg.1.25)  pana nibbacanatthavasena na vutto, atha kenāti ce? Loke  ratanasammatassa vatthuno garukātabbatādi-atthavasenāti saddavidū.  Sādhūnañca ramanato, saṁsāraṇṇavā ca taraṇato, sugatinibbānañca  nayanato ratanaṁ tulyatthasamāsavasena, alamatipapañcena.  Ekasesapakappanena, puthuvacananibbacanena vā ratanāni. Tiṇṇaṁ samūho,  tīṇi vā samāhaṭāni, tayo vā avayavā assāti tayaṁ,  ratanānameva tayaṁ, nāññesanti ratanattayaṁ. Avayavavinimuttassa  pana samudāyassa abhāvato tīṇi eva ratanāni tathā vuccanti, na  samudāyamattaṁ, samudāyāpekkhāya pana ekavacanaṁ kataṁ. Vandīyate  vandanā, sāva vandanāmayaṁ yathā “dānamayaṁ sīlamayan”ti  (dī. ni. 3.305 itivu. 60 netti. 33). Vandanā cettha  kāyavācācittehi tiṇṇaṁ ratanānaṁ guṇaninnatā, thomanā vā. Apica  tassā cetanāya sahajātādopakāreko  saddhāpaññāsativīriyādisampayuttadhammo vandanā, tāya pakatanti  vandanāmayaṁ yathā “sovaṇṇamayaṁ rūpiyamayan”ti, atthato pana  yathāvuttacetanāva. Ratanattaye, ratanattayassa vā vandanāmayaṁ  ratanattayavandanāmayaṁ. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṁ  niruttinayena, attano kārakaṁ, santānaṁ vā punāti visodhetīti  puññaṁ, sakammakattā dhātussa kāritavasena atthavivaraṇaṁ labbhati,  saddanipphatti pana suddhavasenevāti saddavidū.  
 Taṁtaṁsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe  eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādi-anattho.  Paṇāmapayojane vuttavidhinā suṭṭhu vihato viddhasto antarāyo assāti  suvihatantarāyo. Vihananañcettha taduppādakahetupariharaṇavasena  tesaṁ antarāyānamanuppattikaraṇanti daṭṭhabbaṁ. Hutvāti  pubbakālakiriyā, tassa “atthaṁ pakāsayissāmī”ti etena sambandho.  Tassāti yaṁ-saddena uddiṭṭhassa vandanāmayapuññassa.  Ānubhāvenāti balena.  
  “Tejo ussāhamantā ca, pabhū sattīti pañcime;  
  ‘Ānubhāvo’ti vuccanti, ‘pabhāvo’ti ca te vade”ti. –  
  Vuttesu hi atthesu idha sattiyaṁ vattati. Anu punappunaṁ  taṁsamaṅgiṁ bhāveti vaḍḍhetīti hi anubhāvo, soyeva ānubhāvoti  udānaṭṭhakathāyaṁ (pg.1.26)  atthato pana yathāladdhasampattinimittakassa  purimakammassa balānuppadānavasasaṅkhātā vandanāmayapuññassa sattiyeva,  sā ca suvihatantarāyatāya karaṇaṁ, hetu vā sambhavati.  
 Ettha pana “pasannamatino”ti etena attano pasādasampattiṁ  dasseti. “Ratanattayavandanāmayan”ti etena ratanattayassa  khettabhāvasampattiṁ, tato ca tassa puññassa attano pasādasampattiyā,  ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyāti dvīhi aṅgehi atthasaṁvaṇṇanāya  upaghātaka-upaddavānaṁ vihanane samatthataṁ dīpeti. Caturaṅgasampattiyā  dānacetanā viya hi dvayaṅgasampattiyā paṇāmacetanāpi  antarāyavihananena diṭṭhadhammikāti.  
 Evaṁ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṁ dassetvā idāni  yassā dhammadesanāya atthaṁ saṁvaṇṇetukāmo, tadapi  saṁvaṇṇetabbadhammabhāvena dassetvā guṇābhitthavanavisesena abhitthavetuṁ  “dīghassā”ti-ādimāha. Ayañhi ācariyassa pakati, yadidaṁ  taṁtaṁsaṁvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṁvaṇṇetabbadhammassa  visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi tesu tesu  papañcasūdanīsāratthapakāsanīmanorathapūraṇī-aṭṭhasālinīādīsu  yathākkamaṁ “paravādamathanassa, ñāṇappabhedajananassa, dhammakathikapuṅgavānaṁ  vicittapaṭibhānajananassa,  
  Tassa gambhīrañāṇehi, ogāḷhassa abhiṇhaso;  
  Nānānayavicittassa, abhidhammassa ādito”ti.  Ādinā–  
  Thomanā katā. Tattha dīghassāti dīghanāmakassa.  Dīghasuttaṅkitassāti dīghehi abhi-āyatavacanappabandhavantehi  suttehi lakkhitassa, anena “dīgho”ti ayaṁ imassa āgamassa  atthānugatā samaññāti dasseti. Nanu ca suttāniyeva āgamo, kathaṁ  so tehi aṅkīyatīti? Saccametaṁ paramatthato, paññattito pana  suttāni upādāya āgamabhāvassa paññattattā avayavehi suttehi  avayavībhūto āgamo aṅkīyati. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye  “suttan”ti vohāro, evaṁ suttasamudāye āgamavohāroti.  Paṭiccasamuppādādinipuṇatthabhāvato nipuṇassa. Āgacchanti  attatthaparatthādayo ettha, etena, etasmāti vā āgamo,  uttamaṭṭhena, patthanīyaṭṭhena ca so varoti (pg.1.27) āgamavaro. Apica  āgamasammatehi bāhirakapaveditehi  bhāratapurāṇakathānarasīhapurāṇakathādīhi varotipi āgamavaro,  tassa. Buddhānamanubuddhā buddhānubuddhā, buddhānaṁ saccapaṭivedhaṁ  anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā, tehi  atthasaṁvaṇṇanāvasena, guṇasaṁvaṇṇanāvasena ca saṁvaṇṇitoti tathā. Atha  vā buddhā ca anubuddhā ca, tehi saṁvaṇṇito yathāvuttanayenāti tathā,  tassa. Sammāsambuddheneva hi tiṇṇampi piṭakānaṁ atthasaṁvaṇṇanākkamo  bhāsito, tato paraṁ saṅgāyanādivasena sāvakehīti ācariyā vadanti.  Vuttañca majjhimāgamaṭṭhakathāya upālisuttavaṇṇanāyaṁ  “veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa. Bhagavatā hi  abyākataṁ tantipadaṁ nāma natthi, sabbesaṁyeva attho kathito”ti (ma.  ni. aṭṭha. 3.76). Saddhāvahaguṇassāti buddhādīsu  pasādāvahaguṇassa. Nanu ca sabbampi buddhavacanaṁ tepiṭakaṁ  saddhāvahaguṇameva, atha kasmā ayamaññasādhāraṇaguṇena thomitoti?  Sātisayato imassa tagguṇasampannattā. Ayañhi āgamo  brahmajālādīsu sīladiṭṭhādīnaṁ anavasesaniddesādivasena,  mahāpadānādīsu (dī. ni. 2.3) purimabuddhānampi  guṇaniddesādivasena, pāthikasuttādīsu (dī. ni. 3.1.4) titthiye  madditvā appaṭivattiyasīhanādanadanādivasena, anuttariyasuttādīsu  visesato buddhaguṇavibhāvanena ratanattaye sātisayaṁ saddhaṁ āvahatīti.  
 Evaṁ saṁvaṇṇetabbadhammassa abhitthavanampi katvā idāni  saṁvaṇṇanāya sampati vakkhamānāya āgamanavisuddhiṁ dassetuṁ  “atthappakāsanatthan”ti-ādimāha. Imāya hi gāthāya  saṅgītittayamāruḷhadīghāgamaṭṭhakathātova sīhaḷabhāsāmattaṁ vinā ayaṁ  vakkhamānasaṁvaṇṇanā āgatā, nāññato, tadeva kāraṇaṁ katvā vattabbā,  nāññanti attano saṁvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṁ dasseti. Aparo  nayo– paramanipuṇagambhīraṁ buddhavisayamāgamavaraṁ attano baleneva  vaṇṇayissāmīti aññehi vattumpi asakkuṇeyyattā saṁvaṇṇanānissayaṁ  dassetumāha “atthappakāsanatthan”ti-ādi. Imāya hi  pubbācariyānubhāvaṁ nissāyeva tassa atthaṁ vaṇṇayissāmīti attano  saṁvaṇṇanānissayaṁ dasseti. Tattha “atthappakāsanatthan”ti  pāṭhattho, sabhāvattho, ñeyyattho, pāṭhānurūpattho, tadanurūpattho,  sāvasesattho, nivarasesattho, nītattho, neyyatthoti-ādinā  (pg.1.28) anekappakārassa atthassa pakāsanatthāya, pakāsanāya vā.  Gāthābandhasampattiyā dvibhāvo. Attho kathīyati etāyāti atthakathā,  sāyeva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṁ katvā yathā “dukkhassa  pīḷanaṭṭho”ti (paṭi. ma. 1.17 2.8), ayañca sasaññogavidhi  ariyājātibhāvato. Akkharacintakāpi hi “tathānaṁṭṭha yugan”ti  lakkhaṇaṁ vatvā idamevudāharanti.  
  Yāya’tthamabhivaṇṇenti, byañjanatthapadānugaṁ;  
  Nidānavatthusambandhaṁ, esā aṭṭhakathā matā.  
 Āditoti-ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṁ. Chaḷabhiññatāya  paramena cittavasībhāvena samannāgatattā, jhānādīsu pañcavasitā  sabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo, tesaṁ satehi  pañcahi. Yā saṅgītāti yā aṭṭhakathā atthaṁ pakāsetuṁ yuttaṭṭhāne  “ayametassa attho, ayametassa attho”ti saṅgahetvā vuttā.  Anusaṅgītā ca pacchāpīti na kevalaṁ paṭhamasaṅgītiyameva, atha  kho pacchā dutiyatatiyasaṅgītīsupi. Na ca pañcahi vasisatehi  ādito saṅgītāyeva, api tu yasattherādīhi anusaṅgītā cāti saha  samuccayena attho veditabbo. Samuccayadvayañhi paccekaṁ kiriyākālaṁ  samuccinoti.  
 Atha porāṇaṭṭhakathāya vijjamānāya kimetāya adhunā puna katāya  saṁvaṇṇanāyāti punaruttiyā, niratthakatāya ca dosaṁ samanussaritvā taṁ  pariharanto “sīhaḷadīpan”ti-ādimāha. Taṁ pariharaṇeneva hi  imissā saṁvaṇṇanāya nimittaṁ dasseti. Tattha sīhaṁ lāti  gaṇhātīti sīhaḷo la-kārassa ḷa-kāraṁ katvā yathā  “garuḷo”ti. Tasmiṁ vaṁse ādipuriso sīhakumāro, tabbaṁsajātā  pana tambapaṇṇidīpe khattiyā, sabbepi ca janā taddhitavasena,  sadisavohārena vā sīhaḷā, tesaṁ nivāsadīpopi taddhitavasena,  ṭhānīnāmena vā “sīhaḷo”ti veditabbo. Jalamajjhe dippati,  dvidhā vā āpo ettha sandatīti dipo, soyeva dīpo,  bhedāpekkhāya tesaṁ dīpoti tathā. Panasaddo arucisaṁsūcane, tena  kāmañca sā saṅgītittayamāruḷhā, tathāpi puna evaṁbhūtāti  aruciyabhāvaṁ saṁsūceti. Tadatthasambandhatāya pana purimagāthāya  “kāmañca saṅgītā (pg.1.29) anusaṅgītā cā”ti sānuggahatthayojanā sambhavati.  Aññatthāpi hi tathā dissatīti. Ābhatāti jambudīpato  ānītā. Athāti saṅgītikālato pacchā, evaṁ sati  ābhatapadena sambandho. Athāti vā mahāmahindattherenābhatakālato  pacchā, evaṁ sati ṭhapitapadena sambandho. Sā hi dhammasaṅgāhakattherehi  paṭhamaṁ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthasaṁvaṇṇanānurūpeneva  vācanāmaggaṁ āropitattā tisso saṅgītiyo āruḷhāyeva, tato pacchā  ca mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpamābhatā, pacchā pana tambapaṇṇiyehi  mahātherehi nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṁ sīhaḷabhāsāya  ṭhapitāti. Ācariyadhammapālatthero pana pacchimasambandhameva  duddasattā pakāseti. Tathā “dīpavāsīnamatthāyā”ti idampi  “ṭhapitā”ti ca “apanetvā āropento”ti ca etehi padehi  sambajjhitabbaṁ. Ekapadampi hi āvuttiyādinayehi  anekatthasambandhamupagacchati. Purimasambandhena cettha  sīhaḷadīpavāsīnamatthāya nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇena  sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti tambapaṇṇiyattherehi ṭhapanapayojanaṁ dasseti.  Pacchimasambandhena pana imāya saṁvaṇṇanāya jambudīpavāsīnaṁ,  aññadīpavāsīnañca atthāya sīhaḷabhāsāpanayanassa,  tantinayānucchavikabhāsāropanassa ca payojananti. Mahā-issariyattā  mahindoti rājakumārakāle nāmaṁ, pacchā pana guṇamahantatāya  mahāmahindoti vuccati. Sīhaḷabhāsā nāma anekakkharehi  ekatthassāpi voharaṇato paresaṁ voharituṁ atidukkarā kañcukasadisā  sīhaḷānaṁ samudāciṇṇā bhāsā.  
 Evaṁ hotu porāṇaṭṭhakathāya, adhunā kariyamānā pana aṭṭhakathā  kathaṁ karīyatīti anuyoge sati imissā aṭṭhakathāya karaṇappakāraṁ  dassetumāha “apanetvānā”ti-ādi. Tattha tato mūlaṭṭhakathāto  sīhaḷabhāsaṁ apanetvā potthake anāropitabhāvena niraṅkaritvāti  sambandho, etena ayaṁ vakkhamānā aṭṭhakathā saṅgītittayamāropitāya  mūlaṭṭhakathāya sīhaḷabhāsāpanayanamattamaññatra atthato saṁsandati ceva  sameti ca yathā “gaṅgodakena yamunodakan”ti dasseti.  “Manorama” miccādīni “bhāsan”ti etassa  sabhāvaniruttibhāvadīpakāni visesanāni. Sabhāvaniruttibhāvena hi  paṇḍitānaṁ manaṁ ramayatīti manoramā. Tanoti atthametāya,  tanīyati vā atthavasena vivarīyati, vaṭṭato vā satte tāreti (pg.1.30)   nānātthavisayaṁ vā kaṅkhaṁ taranti etāyāti tanti, pāḷi.  Tassā nayasaṅkhātāya gatiyā chaviṁ chāyaṁ anugatāti  tantinayānucchavikā.  Asabhāvaniruttibhāsantarasaṁkiṇṇadosavirahitatāya vigatadosā,  tādisaṁ sabhāvaniruttibhūtaṁ–  
  “Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyā’dikappikā;  
  Brahmāno cassutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsare”ti. –  
  Vuttaṁ pāḷigatibhāsaṁ potthake likhanavasena āropentoti  attho, iminā saddadosābhāvamāha.  
 Samayaṁ avilomentoti siddhantamavirodhento, iminā pana  atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi te theravādāpi idha  pakāsayissanti. Kesaṁ pana samayanti āha  “therānan”ti-ādi, etena rāhulācariyādīnaṁ  jetavanavāsī-abhayagirivāsīnikāyānaṁ samayaṁ nivatteti. Thirehi  sīlasutajhānavimuttisaṅkhātehi guṇehi samannāgatāti therā.  Yathāha “cattārome bhikkhave therakaraṇā dhammā. Katame cattāro?  Idha bhikkhave bhikkhu sīlavā hotī”ti-ādi (a. ni.  4.22).  Apica saccadhammādīhi thirakaraṇehi samannāgatattā therā.  Yathāha dhammarājā dhammapade–  
  “Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṁsā saṁyamo damo;  
  Sa ve vantamalo dhīro, ‘thero’iti pavuccatī”ti.  (dha. pa. 260).  
  Tesaṁ. Mahākassapattherādīhi āgatā ācariyaparamparā  theravaṁso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena  tassa samujjalanato taṁ pakārena dīpenti, tasmiṁ vā padīpasadisāti  theravaṁsapadipā. Vividhena ākārena nicchīyatīti  vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā  vimaticchedanīkathā, suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti  sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti  vinicchayo, yathāvuttavisayaṁ ñāṇaṁ, suṭṭhu nipuṇo cheko  vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Mahāmeghavane ṭhito  vihāro mahāvihāro, yo satthu mahābodhinā virocati, tasmiṁ  vasanasīlā mahāvihāravāsino (pg.1.31)  tādisānaṁ samayaṁ  avilomentoti attho, etena mahākassapāditheraparamparāgato, tatoyeva  aviparito saṇhasukhumo vinicchayoti mahāvihāravāsīnaṁ samayassa  pamāṇabhūtataṁ puggalādhiṭṭhānavasena dasseti.  
 Hitvā punappunabhatamatthanti ekattha vutampi puna aññattha  ābhatamatthaṁ punaruttibhāvato, ganthagarukabhāvato ca cajitvā tassa  āgamavarassa atthaṁ pakāsayissāmīti attho.  
 Evaṁ karaṇappakārampi dassetvā “dīpavāsīnamatthāyā”ti  vuttappayojanato aññampi saṁvaṇṇanāya payojanaṁ dassetuṁ  “sujanassa cā”ti-ādimāha. Tattha sujanassa cāti  ca-saddo samuccayattho, tena na kevalaṁ jambudīpavāsīnameva  atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcāti samuccinoti. Teneva ca  tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyāti ayamattho siddho hoti  uggahaṇādisukaratāya tesampi bahūpakārattā. Ciraṭṭhitatthañcāti  etthāpi ca-saddo na kevalaṁ tadubhayatthameva, api tu  tividhassāpi sāsanadhammassa, pariyattidhammassa vā  pañcavassasahassaparimāṇaṁ cirakālaṁ ṭhitatthañcāti samuccayatthameva  dasseti. Pariyattidhammassa hi ṭhitiyā  paṭipattidhammapaṭivedhadhammānampi ṭhiti hoti tasseva tesaṁ mūlabhāvato.  Pariyattidhammo pana sunikkhittena padabyañjanena, tadatthena ca ciraṁ  sammā patiṭṭhāti, saṁvaṇṇanāya ca padabyañjanaṁ aviparītaṁ sunikkhittaṁ,  tadatthopi aviparīto sunikkhitto hoti, tasmā saṁvaṇṇanāya  aviparītassa padabyañjanassa, tadatthassa ca sunikkhittassa  upāyabhāvamupādāya vuttaṁ “ciraṭṭhitatthañca dhammassā”ti.  Vuttañhetaṁ bhagavatā–  
 “Dveme bhikkhave dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya  anantaradhānāya saṁvattanti. Katame dve? Sunikkhittañca padabyañjanaṁ,  attho ca sunīto, ime kho …pe… saṁvattantī”ti-ādi (a. ni.   2.21).  
 Evaṁ payojanampi dassetvā vakkhamānāya saṁvaṇṇanāya  mahattapariccāgena ganthagarukabhāvaṁ pariharitumāha  “sīlakathā”ti-ādi. Tathā hi vuttaṁ “na taṁ  vicarayissāmī”ti. Aparo nayo– yadaṭṭhakathaṁ kattukāmo,  tadekadesabhāvena Visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṁ upadesaṁ karonto  (pg.1.32) tattha vicāritadhamme uddesavasena dassetumāha  “sīlakathā”ti-ādi. Tattha sīlakathāti  cārittavārittādivasena sīlavitthārakathā. Dhutadhammāti  piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā.  Kammaṭṭhānānīti bhāvanāsaṅkhātassa yogakammassa pavattiṭṭhānattā  kammaṭṭhānanāmāni dhammajātāni. Tāni pana pāḷiyamāgatāni aṭṭhatiṁ  seva na gahetabbāni, atha kho aṭṭhakathāyamāgatānipi dveti ñāpetuṁ  “sabbānipī”ti vuttaṁ. Cari yāvidhānasahitoti  rāgacaritādīnaṁ sabhāvādividhānena saha pavatto, idaṁ pana  “jhānasamāpattivitthāro”ti imassa visesanaṁ. Ettha ca  rūpāvacarajjhānāni jhānaṁ, arūpāvacarajjhānāni samāpatti.  Tadubhayampi vā paṭiladdhamattaṁ jhānaṁ, samāpajjanavasībhāvappattaṁ  samāpatti. Apica tadapi ubhayaṁ jhānameva,  phalasamāpattinirodhasamāpattiyo pana samāpatti, tāsaṁ vitthāroti  attho.  
 Lokiyalokuttarabhedānaṁ channampi abhiññānaṁ gahaṇatthaṁ  “sabbā ca abhiññāyo”ti vuttaṁ. Ñāṇavibhaṅgādīsu (vibha.  751) āgatanayena ekavidhādinā bhedena paññāya saṅkalayitvā  sampiṇḍetvā, gaṇetvā vā vinicchayanaṁ paññāsaṅkalanavinicchayo.  Ariyānīti buddhādīhi ariyehi paṭivijjhitabbattā,  ariyabhāvasādhakattā vā ariyāni uttarapadalopena. Avitathabhāvena  vā araṇīyattā, avagantabbattā ariyāni, “saccānī”timassa  visesanaṁ.  
 Hetādipaccayadhammānaṁ hetupaccayādibhāvena  paccayuppannadhammānamupakārakatā paccayākāro, tassa desanā tathā,  paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana  nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhu parisuddhā, ghanavinibbhogassa ca  sudukkaratāya nipuṇā, ekattādinayasahitā ca tattha vicāritāti āha  “suparisuddhanipuṇanayā”ti. Padattayampi hetaṁ  paccayākāradesanāya visesanaṁ. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṁ  avissajjitvāva vicāritattā avimutto tantimaggo yassāti  avimuttatanti maggā. Maggoti cettha pāḷisaṅkhāto upāyo  taṁtadatthānaṁ avabodhassa, saccapaṭivedhassa vā upāyabhāvato. Pabandho  vā dīghabhāvena pakatimaggasadisattā, idaṁ pana “vipassanā,  bhāvanā”ti padadvayassa visesanaṁ.  
 Iti (pg.1.33) pana sabbanti ettha iti-saddo parisamāpane  yathā-uddiṭṭha-uddesassa pariniṭṭhitattā, ettakaṁ sabbanti attho.  Panāti vacanālaṅkāramattaṁ visuṁ atthābhāvato.  Padatthasaṁkiṇṇassa, vattabbassa ca avuttassa avasesassa abhāvato  suviññeyyabhāvena suparisuddhaṁ, “sabban”ti iminā sambandho,  bhāvanapuṁsakaṁ vā etaṁ “vuttan”ti iminā sambajjhanato.  Bhiyyoti atirekaṁ, ativitthāranti attho, etena padatthamattameva  vicārayissāmīti dasseti. Etaṁ sabbaṁ idha aṭṭhakathāya na  vicārayissāmi punaruttibhāvato, ganthagarukabhāvato cāti adhippāyo.  Vicarayissāmīti ca gāthābhāvato na vuddhibhāvoti daṭṭhabbaṁ.  
 Evampi esa Visuddhimaggo āgamānamatthaṁ na pakāseyya, atha  sabbopeso idha vicāritabboyevāti codanāya tathā avicāraṇassa  ekantakāraṇaṁ niddhāretvā taṁ pariharanto “majjhe  Visuddhimaggo”ti-ādimāha. Tattha majjheti khuddakato aññesaṁ  catunnampi āgamānaṁ abbhantare. Hi-saddo kāraṇe, tena yathāvuttaṁ  kāraṇaṁ joteti. Tatthāti tesu catūsu āgamesu.  Yathābhāsitanti bhagavatā yaṁ yaṁ desitaṁ, desitānurūpaṁ vā.  Api ca saṁvaṇṇakehi saṁvaṇṇanāvasena yaṁ yaṁ bhāsitaṁ,  bhāsitānurūpantipi attho. Iccevāti ettha iti-saddena  yathāvuttaṁ kāraṇaṁ nidasseti, imināva kāraṇena, idameva vā kāraṇaṁ  manasi sannidhāyāti attho. Katoti etthāpi “visuddhimaggo  esā”ti padaṁ kammabhāvena sambajjhati āvuttiyādinayenāti daṭṭhabbaṁ.  Tampīti taṁ Visuddhimaggampi ñāṇena gahetvāna. Etāyāti  sumaṅgalavilāsiniyā nāma etāya aṭṭhakathāya. Ettha ca “majjhe  ṭhatvā”ti etena majjhattabhāvadīpanena visesato catunnampi āgamānaṁ  sādhāraṇaṭṭhakathā Visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinī-ādayo viya  asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. Avisesato pana vinayābhidhammānampi  yathārahaṁ sādhāraṇaṭṭhakathā hotiyeva, tehi sammissatāya ca tadavasesassa  khuddakāgamassa visesato sādhāraṇā samānāpi taṁ ṭhapetvā catunnameva  āgamānaṁ sādhāraṇātveva vuttāti.  
 
Iti soḷasagāthāvaṇṇanā.

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

 Nidānakathāvaṇṇanā 

 Evaṁ (pg.1.34) yathāvuttena vividhena nayena paṇāmādikaṁ  pakaraṇārambhavidhānaṁ katvā idāni vibhāgavantānaṁ sabhāvavibhāvanaṁ  vibhāgadassanavaseneva suvibhāvitaṁ, suviññāpitañca hotīti paṭhamaṁ tāva  vaggasuttavasena vibhāgaṁ dassetuṁ “tattha dīghāgamo  nāmā”ti-ādimāha. Tattha tatthāti “dīghassa āgamavarassa  atthaṁ pakāsayissāmī”ti yadidaṁ vuttaṁ, tasmiṁ vacane. “Yassa  atthaṁ pakāsayissāmī”ti paṭiññātaṁ, so dīghāgamo nāma  vaggasuttavasena evaṁ veditabbo, evaṁ vibhāgoti vā attho. Atha vā  tatthāti “dīghāgamanissitan”ti yaṁ vuttaṁ, etasmiṁ vacane.  Yo dīghāgamo vutto, so dīghāgamo nāma vaggasuttavasena. Evaṁ  vibhajitabbo, edisoti vā attho. “Dīghassā”ti-ādinā hi  vuttaṁ dūravacanaṁ taṁ-saddena paṭiniddisati viya “dīghāgamanissitan”ti  vuttaṁ āsannavacanampi taṁ-saddena paṭiniddisati attano buddhiyaṁ parammukhaṁ  viya parivattamānaṁ hutvā pavattanato. Edisesu hi ṭhānesu attano  buddhiyaṁ sammukhaṁ vā parammukhaṁ vā parivattamānaṁ yathā tathā vā  paṭiniddisituṁ vaṭṭati saddamattapaṭiniddesena atthassāvirodhanato.  Vaggasuttādīnaṁ nibbacanaṁ parato āvi bhavissati. Tayo vaggā  yassāti tivaggo. Catuttiṁsa suttāni ettha saṅgayhanti, tesaṁ  vā saṅgaho gaṇanā etthāti catuttiṁsasuttasaṅgaho.  
 Attano saṁvaṇṇanāya paṭhamasaṅgītiyaṁ nikkhittānukkameneva  pavattabhāvaṁ dassetuṁ “tassa …pe… nidānamādī”ti vuttaṁ.  Ādibhāvo hettha saṅgītikkameneva veditabbo. Kasmā pana catūsu  āgamesu dīghāgamo paṭhamaṁ saṅgīto, tattha ca sīlakkhandhavaggo paṭhamaṁ  nikkhitto, tasmiñca brahmajālasuttaṁ, tatthāpi nidānanti?  Nāyamanuyogo katthacipi na pavattati sabbattheva vacanakkamamattaṁ paṭicca  anuyuñjitabbato. Apica saddhāvahaguṇattā dīghāgamova paṭhamaṁ saṅgīto.  Saddhā hi kusaladhammānaṁ bījaṁ. Yathāha “saddhā bījaṁ tapo  vuṭṭhī”ti (saṁ. ni.  2.197 su. ni. 77). Saddhāvahaguṇatā  cassa heṭṭhā dassitāyeva. Kiñca bhiyyo– katipayasuttasaṅgahatāya  ceva appaparimāṇatāya ca uggahaṇadhāraṇādisukhato paṭhamaṁ saṅgīto.  Tathā hesa catuttiṁsasuttasaṅgaho, catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇo ca.  Sīlakathābāhullato pana sīlakkhandhavaggo paṭhamaṁ nikkhitto.  Sīlañhi sāsanassa ādi sīlapatiṭṭhānattā sabbaguṇānaṁ (pg.1.35)  Tenevāha  “tasmā tiha tvaṁ bhikkhu ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu.  Ko cādi kusalānaṁ dhammānaṁ? Sīlañca suvisuddhan”ti-ādi (saṁ.  ni.  5.469). Sīlakkhandhakathābāhullato hi so  “sīlakkhandhavaggo”ti vutto. Diṭṭhiviniveṭhanakathābhāvato pana  suttantapiṭakassa niravasesadiṭṭhivibhajanaṁ brahmajālasuttaṁ paṭhamaṁ  nikkhittanti veditabbaṁ. Tepiṭake hi buddhavacane brahmajālasadisaṁ  diṭṭhigatāni niggumbaṁ nijjaṭaṁ katvā vibhattasuttaṁ natthi.  Nidānaṁ pana paṭhamasaṅgītiyaṁ mahākassapattherena puṭṭhena āyasmatā  ānandena desakālādinidassanatthaṁ paṭhamaṁ nikkhittanti. Tenāha  “brahmajālassāpī”ti-ādi. Tattha ca  “āyasmatā”ti-ādinā desakaṁ niyameti,  paṭhamasaṅgītikāleti pana kālanti, ayamattho upari āvi  bhavissati.  
 
 Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā 

 Idāni “paṭhamamahāsaṅgītikāle”ti vacanappasaṅgena taṁ  paṭhamamahāsaṅgītiṁ dassento, yassaṁ vā paṭhamamahāsaṅgītiyaṁ  nikkhittānukkamena saṁvaṇṇanaṁ kattukāmattā taṁ vibhāvento tassā  tantiyā āruḷhāyapi idha vacane kāraṇaṁ dassetuṁ  “paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā”ti-ādimāha. Ettha hi  kiñcāpi …pe… māruḷhāti etena nanu sā saṅgītikkhandhake  tantimāruḷhā, kasmā idha puna vuttā, yadi ca vuttā assa  niratthakatā, ganthagarutā ca siyāti codanālesaṁ dasseti.  “Nidāna …pe… veditabbā”ti pana etena  nidānakosallatthabhāvato yathāvuttadosatā na siyāti  visesakāraṇadassanena pariharati. “Paṭhamamahāsaṅgīti nāma  cesā”ti ettha ca-saddo īdisesu ṭhānesu vattabbasampiṇḍanattho.  Tena hi paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṁ nidānañca ādi, esā ca  paṭhamamahāsaṅgīti nāma evaṁ veditabbāti imamatthaṁ sampiṇḍeti.  Upaññāsattho vā ca-saddo, upaññāsoti ca vākyārambho vuccati.  Esā hi ganthakārānaṁ pakati, yadidaṁ kiñci vatvā puna aparaṁ  vattumārabhantānaṁ ca-saddapayogo. Yaṁ pana vajirabuddhittherena vuttaṁ  “ettha ca-saddo atirekattho, tena aññāpi atthīti dīpetī”ti  (vajira ṭī. bāhiranidānakathāvaṇṇanā), tadayuttameva. Na hettha  ca-saddena tadattho viññāyati. Yadi cettha tadatthadassanatthameva  ca-kāro adhippeto siyā, evaṁ sati so na kattabboyeva paṭhamasaddeneva  aññāsaṁ dutiyādisaṅgītīnampi (pg.1.36) atthibhāvassa dassitattā.  Dutiyādimupādāya hi paṭhamasaddapayogo dīghādimupādāya  rassādisaddapayogo viya. Yathāpaccayaṁ tattha tattha desitattā,  paññattattā ca vippakiṇṇānaṁ dhammavinayānaṁ saṅgahetvā gāyanaṁ kathanaṁ  saṅgīti, etena taṁ taṁ sikkhāpadānaṁ, taṁtaṁsuttānañca  ādipariyosānesu, antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṁ  saṅgītikārakavacanaṁ saṅgahitaṁ hoti. Mahāvisayattā, pūjitattā ca  mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti  paṭhamamahāsaṅgīti. Kiñcāpīti anuggahattho, tena  pāḷiyampi sā saṅgītimāruḷhāvāti anuggahaṁ karoti, evampi  tatthāruḷhamattena idha sotūnaṁ nidānakosallaṁ na hotīti  pana-saddena aruciyatthaṁ dasseti. Nidadāti desanaṁ  desakālādivasena aviditaṁ viditaṁ katvā nidassetīti nidānaṁ,  tasmiṁ kosallaṁ, tadatthāyāti attho.  
 Idāni taṁ vitthāretvā dassetuṁ  “dhammacakkapavattanañhī”ti-ādi vuttaṁ. Tattha sattānaṁ  dassanānuttariyasaraṇādipaṭilābhahetubhūtāsu vijjamānāsupi aññāsu  bhagavato kiriyāsu “buddho bodheyyan”ti (bu. vaṁ. aṭṭha.  abbhantaranidāna 1 cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā; udāna aṭṭha.  18) paṭiññāya anulomanato vineyyānaṁ maggaphaluppattihetubhūtā  kiriyāva nippariyāyena buddhakiccaṁ nāmāti taṁ sarūpato dassetuṁ  “dhammacakkappavattanañhi …pe… vinayanā”ti vuttaṁ.  Dhammacakkappavattanato pana pubbabhāge bhagavatā bhāsitaṁ suṇantānampi  vāsanābhāgiyameva jātaṁ, na sekkhabhāgiyaṁ, na nibbedhabhāgiyaṁ  tapussabhallikānaṁ saraṇadānaṁ viya. Esā hi dhammatā, tasmā tameva  mariyādabhāvena vuttanti veditabbaṁ. Saddhindriyādi dhammoyeva  pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṁ. Atha vā cakkanti āṇā,  dhammato anapetattā dhammañca taṁ cakkañcāti dhammacakkaṁ. Dhammena  ñāyena cakkantipi dhammacakkaṁ. Vuttañhi paṭisambhidāyaṁ–  
 “Dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṁ. Cakkañca pavatteti  dhammañcāti dhammacakkaṁ, dhammena pavattetīti dhammacakkaṁ, dhammacariyāya  pavattetīti dhammacakkan”ti-ādi (paṭi. ma. 2.40 41).  
 Tassa pavattanaṁ tathā. Pavattananti ca pavattayamānaṁ,  pavattitanti paccuppannātītavasena dvidhā attho. Yaṁ sandhāya aṭṭhakathāsu  vuttaṁ “dhammacakkapavattanasuttantaṁ (pg.1.37) desento dhammacakkaṁ pavatteti nāma,  aññāsikoṇḍaññattherassa maggaphalādhigatato paṭṭhāya pavattitaṁ nāmā”ti  (saṁ. ni. aṭṭha. 3.5.1081-1088 paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.40).  Idha pana paccuppannavaseneva attho yutto. Yāvāti  paricchedatthe nipāto, subhaddassa nāma paribbājakassa vinayanaṁ  antoparicchedaṁ katvāti abhividhivasena attho veditabbo. Tañhi  bhagavā parinibbānamañce nipannoyeva vinesīti. Kataṁ pariniṭṭhāpitaṁ  buddhakiccaṁ yenāti tathā, tasmiṁ. Katabuddhakicce bhagavati lokanāthe  parinibbuteti sambandho, etena buddhakattabbassa kiccassa kassacipi  asesitabhāvaṁ dīpeti. Tatoyeva hi bhagavā parinibbutoti. Nanu ca  sāvakehi vinītāpi vineyyā bhagavatāyeva vinītā nāma. Tathā hi  sāvakabhāsitaṁ suttaṁ “buddhabhāsitan”ti vuccati. Sāvakavineyyā ca  na tāva vinītā, tasmā “katabuddhakicce”ti na vattabbanti? Nāyaṁ  doso tesaṁ vinayanupāyassa sāvakesu ṭhapitattā. Tenevāha–  
 “Na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na  sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā  dhammadharā …pe… uppannaṁ parappavādaṁ saha dhammena suniggahitaṁ  niggahetvā sapāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī”ti-ādi (dī. ni.  2.168 udā. 51).  
 “Kusinārāyan”ti-ādinā bhagavato  parinibbutadesakālavisesavacanaṁ “aparinibbuto bhagavā”ti gāhassa  micchābhāvadassanatthaṁ, loke jātasaṁvaddhādibhāvadassanatthañca. Tathā hi  manussabhāvassa supākaṭakaraṇatthaṁ mahābodhisattā carimabhave  dārapariggahādīnipi karontīti. Kusinārāyanti evaṁ nāmake  nagare. Tañhi nagaraṁ kusahatthaṁ purisaṁ dassanaṭṭhāne māpitattā  “kusināran”ti vuccati, samīpatthe cetaṁ bhummaṁ. Upavattane  mallānaṁ sālavaneti tassa nagarassa upavattanabhūte mallarājūnaṁ sālavane.  Tañhi sālavanaṁ nagaraṁ pavisitukāmā uyyānato upacca vattanti  gacchanti etenāti upavattanaṁ. Yathā hi anurādhapurassa  dakkhiṇapacchimadisāyaṁ thūpārāmo, evaṁ taṁ uyyānaṁ kusinārāya  dakkhiṇapacchimadisāyaṁ hoti. Yathā ca thūpārāmato dakkhiṇadvārena  nagaraṁ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati, evaṁ  uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā, tasmā taṁ  “upavattanan”ti vuccati. Apare pana (pg.1.38) “taṁ sālavanamupagantvā  mittasuhajje apaloketvā nivattanato upavattananti pākaṭaṁ jātaṁ  kirā”ti vadanti. Yamakasālānamantareti yamakasālānaṁ  vemajjhe. Tattha kira bhagavato paññattassa parinibbānamañcassa  sīsabhāge ekā sālapanti hoti, pādabhāge ekā. Tatrāpi eko  taruṇasālo sīsabhāgassa āsanno hoti, eko pādabhāgassa. Tasmā  “yamakasālānamantare”ti vuttaṁ. Apica “yamakasālā nāma  mūlakkhandhaviṭapapattehi aññamaññaṁ saṁsibbetvā ṭhitasālā”tipi  mahā-aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ. Mā iti cando vuccati tassa gatiyā  divasassa minitabbato, tadā sabbakalāpāripūriyā puṇṇo eva māti  puṇṇamā. Saddavidū pana “mo sivo candimā cevā”ti vuttaṁ  sakkatabhāsānayaṁ gahetvā okārantampi candimavācaka ma-saddamicchanti.  Visākhāya yutto puṇṇamā yatthāti visākhāpuṇṇamo, soyeva  divaso tathā, tasmiṁ. Paccūsati timiraṁ vināsetīti paccūso,  pati-pubbo usa-saddo rujāyanti hi neruttikā, soyeva samayoti  rattiyā pacchimayāmapariyāpanno kālaviseso vuccati, tasmiṁ.  Visākhāpuṇṇamadivase īdise rattiyā pacchimasamayeti vuttaṁ hoti.  
 Upādīyate kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā,  kaṭattā ca rūpaṁ. So pana upādi kilesābhisaṅkhāramāranimmathane  anossaṭṭho, idha khandhamaccumāranimmathane ossaṭṭhona sesito, tasmā  natthi etissā upādisaṅkhāto seso, upādissa vā sesoti katvā  “anupādisesā”ti vuccati. Nibbānadhātūti cettha  nibbutimattaṁ adhippetaṁ, nibbānañca taṁ sabhāvadhāraṇato dhātu cāti  katvā. Nibbutiyā hi kāraṇapariyāyena asaṅkhatadhātu tathā vuccati.  Itthambhūtalakkhaṇe cāyaṁ karaṇaniddeso. Anupādisesatāsaṅkhātaṁ  imaṁ pakāraṁ bhūtassa pattassa parinibbutassa bhagavato lakkhaṇe  nibbānadhātusaṅkhāte atthe tatiyāti vuttaṁ hoti. Nanu ca  “anupādisesāyā”ti nibbānadhātuyāva visesanaṁ hoti, na  parinibbutassa bhagavato, atha kasmā taṁ bhagavā pattoti vuttoti?  Nibbānadhātuyā sahacaraṇato. Taṁsahacaraṇena hi bhagavāpi  anupādisesabhāvaṁ pattoti vuccati. Atha vā anupādisesabhāvasaṅkhātaṁ  imaṁ pakāraṁ pattāya nibbānadhātuyā lakkhaṇe sañjānanakiriyāya  tatiyātipi vattuṁ yujjati. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti  ca anupādisesanibbānadhātu (pg.1.39) hutvāti attho. “Ūnapañcabandhanena  pattenā”ti (pārā. 612). Ettha hi ūnapañcabandhanapatto hutvāti  atthaṁ vadanti. Apica nibbānadhātuyā anupādisesāya anupādisesā  hutvā bhūtāyātipi yujjati. Vuttañhi udānaṭṭhakathāya  nandasuttavaṇṇanāyaṁ “upaḍḍhullikhitehi kesehīti  itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṁ vippakatullikhitehi kesehi  upalakkhitāti attho”ti (udā. aṭṭha. 22) esanayo īdisesu.  Dhātubhājanadivaseti jeṭṭhamāsassa sukkapakkhapañcamīdivasaṁ sandhāya  vuttaṁ, tañca na “sannipatitānan”ti etassa visesanaṁ, “ussāhaṁ  janesī”ti etassa pana visesanaṁ “dhātubhājanadivase bhikkhūnaṁ  ussāhaṁ janesī”ti ussāhajananassa kālavasena  bhinnādhikaraṇavisesanabhāvato. Dhātubhājanadivasato hi  purimataradivasesupi bhikkhū sannipatitāti. Atha vā  “sannipatitānan”ti idaṁ kāyasāmaggivasena sannipatanameva  sandhāya vuttaṁ, na samāgamanamattena. Tasmā “dhātubhājanadivase”ti  idaṁ “sannipatitānan”ti etassa visesanaṁ sambhavati, idañca  bhikkhūnaṁ ussāhaṁ janesīti ettha “bhikkhūnan”ti  etenapi sambajjhanīyaṁ  Saṅghassa thero saṅghatthero. So pana  saṅgho kiṁ parimāṇoti āha “sattannaṁ  bhikkhusatasahassānan”ti. Saṅghasaddena hi aviññāyamānassa  parimāṇassa viññāpanatthamevetaṁ puna vuttaṁ. Saddavidū pana vadanti–  
  “Samāso ca taddhito ca, vākyatthesu visesakā;  
  Pasiddhiyantu sāmaññaṁ, telaṁ sugatacīvaraṁ.  
  Tasmā nāmamattabhūtassa saṅghattherassa visesanatthamevetaṁ  puna vuttanti, niccasāpekkhatāya ca edisesu samāso yathā  “devadattassa garukulan”ti. Niccasāpekkhatā cettha saṅghasaddassa  bhikkhusatasahassasaddaṁ sāpekkhattepi aññapadantarābhāvena vākye viya  apekkhitabbatthassa gamakattā. “Sattannaṁ bhikkhusatasahassānan”ti  hi etassa saṅghasadde avayavībhāvena sambandho, tassāpi sāmibhāvena  therasaddeti. “Sattannaṁ bhikkhusatasahassānan”ti ca  gaṇapāmokkhabhikkhūyeva sandhāya vuttaṁ. Tadā hi sannipatitā bhikkhū  ettakāti gaṇanapathamatikkantā. Tathā hi veḷuvagāme  vedanāvikkhambhanato paṭṭhāya “nacireneva bhagavā  parinibbāyissatī”ti sutvā tato tato āgatesu bhikkhūsu  ekabhikkhupi pakkanto nāma natthi. Yathāhu–  
  “Sattasatasahassāni (pg.1.40)  tesu pāmokkhabhikkhavo;  
  Thero mahākassapova, saṅghatthero tadā ahū”ti.  
 Āyasmā mahākassapo anussaranto maññamāno cintayanto  hutvā ussāhaṁ janesi, anussaranto maññamāno cintayanto āyasmā  mahākassapo ussāhaṁ janesīti vā sambandho. Mahantehi  sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahanto kassapoti mahākassapo.  Apica “mahākassapo”ti uruvelakassapo nadīkassapo  gayākassapo kumārakassapoti ime khuddānukhuddake there upādāya vuccati.  Kasmā panāyasmā mahākassapo ussāhaṁ janesīti anuyoge sati taṁ  kāraṇaṁ vibhāvento āha “sattāhaparinibbute”ti-ādi. Satta  ahāni samāhaṭāni sattāhaṁ. Sattāhaṁ parinibbutassa assāti  tathā yathā “acirapakkanto, māsajāto”ti,  antattha-aññapadasamāsoyaṁ, tasmiṁ. Bhagavato parinibbānadivasato  paṭṭhāya sattāhe vītivatteti vuttaṁ hoti, etassa “vuttavacanan”ti  padena sambandho, tathā “subhaddena vuḍḍhapabbajitenā”ti etassapi.  Tattha subhaddoti tassa nāmamattaṁ, vuḍḍhakāle pana pabbajitattā  “vuḍḍhapabbajitenā”ti vuttaṁ, etena subhaddaparibbājakādīhi taṁ  visesaṁ karoti. “Alaṁ āvuso”ti-ādinā tena vuttavacanaṁ  nidasseti. So hi sattāhaparinibbute bhagavati āyasmatā  mahākassapattherena saddhiṁ pāvāya kusināraṁ addhānamaggapaṭipannesu  pañcamattesu bhikkhusatesu avītarāge bhikkhū antarāmagge  diṭṭha-ājīvakassa santikā bhagavato parinibbānaṁ sutvā pattacīvarāni  chaḍḍetvā bāhā paggayhaṁ nānappakāraṁ paridevante disvā evamāha.  
 Kasmā pana so evamāhāti? Bhagavati āghātena. Ayaṁ  kireso khandhake āgate ātumāvatthusmiṁ (mahāva. 303)  nahāpitapubbako vuḍḍhapabbajito bhagavati kusinārato nikkhamitvā  aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi saddhiṁ ātumaṁ gacchante “bhagavā  āgacchatī”ti sutvā “āgatakāleyāgudānaṁ karissāmī”ti  sāmaṇerabhūmiyaṁ ṭhite dve putte etadavoca “bhagavā kira tātā ātumaṁ  āgacchati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi,  gacchatha tumhe tātā, khurabhaṇḍaṁ ādāya nāḷiyā vā pasibbakena vā  anugharakaṁ āhiṇḍatha, loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi  (pg.1.41) saṁharatha, bhagavato āgatassa yāgudānaṁ karissāmī”ti. Te tathā  akaṁsu. Atha bhagavati ātumaṁ āgantvā bhusāgārakaṁ paviṭṭhe subhaddo  sāyanhasamayaṁ gāmadvāraṁ gantvā manusse āmantetvā “hatthakammamattaṁ me  dethā”ti hatthakammaṁ yācitvā “kiṁ bhante karomā”ti vutte  “idañcidañca gaṇhathā”ti sabbūpakaraṇāni gāhāpetvā vihāre  uddhanāni kāretvā ekaṁ kāḷakaṁ kāsāvaṁ nivāsetvā tādisameva  pārupitvā “idaṁ karotha, idaṁ karothā”ti sabbarattiṁ vicārento  satasahassaṁ vissajjetvā bhojjayāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpesi.  Bhojjayāgu nāma bhuñjitvā pātabbayāgu, tattha  sappimadhuphāṇitamacchamaṁsapupphaphalarasādi yaṁ kiñci khādanīyaṁ nāma  atthi, taṁ sabbaṁ pavisati. Kīḷitukāmānaṁ sīsamakkhanayoggā hoti  sugandhagandhā.  
 Atha bhagavā kālasseva sarīrapaṭijagganaṁ katvā  bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya carituṁ ātumābhimukho pāyāsi. Atha  tassa ārocesuṁ “bhagavā piṇḍāya gāmaṁ pavisati, tayā kassa yāgu  paṭiyāditā”ti. So yathānivatthapāruteheva tehi kāḷakakāsāvehi  ekena hatthena dabbiñca kaṭacchuñca gahetvā brahmā viya dakkhiṇaṁ  jāṇumaṇḍalaṁ bhūmiyaṁ patiṭṭhapetvā vanditvā “paṭiggaṇhātu me bhante  bhagavā yāgun”ti āha. Tato “jānantāpi tathāgatā pucchantī”ti  khandhake (mahāva. 304) āgatanayena bhagavā pucchitvā ca sutvā  ca taṁ vuḍḍhapabbajitaṁ vigarahitvā tasmiṁ vatthusmiṁ  akappiyasamādānasikkhāpadaṁ, khurabhaṇḍapariharaṇasikkhāpadañcāti dve  sikkhāpadāni paññapetvā “anekakappakoṭiyo bhikkhave bhojanaṁ  pariyesanteheva vītināmitā  idaṁ pana tumhākaṁ akappiyaṁ, adhammena  uppannaṁ bhojanaṁ imaṁ paribhuñjitvā anekāni attabhāvasahassāni  apāyesveva nibbattissanti, apetha mā gaṇhathā”ti vatvā  bhikkhācārābhimukho agamāsi, ekabhikkhunāpi na kiñci gahitaṁ.  Subhaddo anattamano hutvā “ayaṁ sabbaṁ jānāmī”ti āhiṇḍati, sace  na gahetukāmo pesetvā ārocetabbaṁ assa, pakkāhāro nāma sabbaciraṁ  tiṭṭhanto sattāhamattaṁ tiṭṭheyya, idañca mama yāvajīvaṁ pariyattaṁ assa,  sabbaṁ tena nāsitaṁ, ahitakāmo ayaṁ mayhan”ti bhagavati āghātaṁ  bandhitvā dasabale dharamāne kiñci vattuṁ (pg.1.42) nāsakkhi. Evaṁ kirassa  ahosi “ayaṁ uccā kulā pabbajito mahāpuriso, sace kiñci  dharantassa vakkhāmi, mamaṁyeva santajjessatī”ti.  
 Svāyaṁ ajja mahākassapattherena saddhiṁ gacchanto “parinibbuto  bhagavā”ti sutvā laddhassāso viya haṭṭhatuṭṭho evamāha. Thero pana taṁ  sutvā hadaye pahāraṁ viya, matthake patitasukkhāsaniṁ viya  (sukkhāsani viya dī. ni. aṭṭha. 3.232) maññi, dhammasaṁvego  cassa uppajji “sattāhamattaparinibbuto bhagavā, ajjāpissa  suvaṇṇavaṇṇaṁ sarīraṁ dharatiyeva, dukkhena bhagavatā ārādhitasāsane nāma  evaṁ lahuṁ mahantaṁ pāpaṁ kasaṭaṁ kaṇṭako uppanno, alaṁ kho panesa pāpo  vaḍḍhamāno aññepi evarūpe sahāye labhitvā sāsanaṁ osakkāpetun”ti.  
 Tato thero cintesi “sace kho panāhaṁ imaṁ mahallakaṁ idheva  pilotikaṁ nivāsetvā chārikāya okirāpetvā nīharāpessāmi,  manussā ‘samaṇassa gotamassa sarīre dharamāneyeva sāvakā  vivadantī’ti amhākaṁ dosaṁ dassessanti, adhivāsemi tāva.  Bhagavatā hi desitadhammo asaṅgahitapuppharāsisadiso, tattha yathā  vātena pahaṭapupphāni yato vā tato vā gacchanti, evameva evarūpānaṁ  vasena gacchante gacchante kāle vinaye ekaṁ dve sikkhāpadāni  nassissanti, sutte eko dve pañhāvārā nassissanti, abhidhamme ekaṁ  dve bhūmantarāni nassissanti, evaṁ anukkamena mūle naṭṭhe pisācasadisā  bhavissāma, tasmā dhammavinayasaṅgahaṁ karissāmi, evaṁ sati  daḷhasuttena saṅgahitapupphāni viya ayaṁ dhammavinayo niccalo  bhavissati. Etadatthañhi bhagavā mayhaṁ tīṇi gāvutāni paccuggamanaṁ  akāsi, tīhi ovādehi (saṁ. ni.  2.149 150 151)  upasampadaṁ akāsi, kāyato cīvaraparivattanaṁ akāsi, ākāse pāṇiṁ  cāletvā candopamapaṭipadaṁ kathento maññeva sakkhiṁ katvā kathesi,  tikkhattuṁ sakalasāsanaratanaṁ paṭicchāpesi, mādise bhikkhumhi  tiṭṭhamāne ayaṁ pāpo sāsane vaḍḍhiṁ mā alattha, yāva adhammo na  dippati, dhammo na paṭibāhiyyati, avinayo na dippati, vinayo na  paṭibāhiyyati, adhammavādino na balavanto honti, dhammavādino  na  dubbalā honti, avinayavādino na balavanto honti, vinayavādino  na dubbalā honti, tāva dhammañca vinayañca saṅgāyissāmi, tato  bhikkhū attano attano pahonakaṁ (pg.1.43) gahetvā kappiyākappiye kathessanti,  athāyaṁ pāpo sayameva niggahaṁ pāpuṇissati, puna sīsaṁ ukkhipituṁ na  sakkhissati, sāsanaṁ iddhañceva phīttañca bhavissatī”ti cintetvā so  “evaṁ nāma mayhaṁ cittaṁ uppannan”ti kassacipi anārocetvā  bhikkhusaṅghaṁ samassāsetvā atha pacchā dhātubhājanadivase  dhammavinayasaṅgāyanatthaṁ bhikkhūnaṁ ussāhaṁ janesi. Tena vuttaṁ  “āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute …pe…  dhammavinayasaṅgāyanatthaṁ bhikkhūnaṁ ussāhaṁ janesī”ti.  
 Tattha alanti paṭikkhepavacanaṁ, na yuttanti attho.  Āvusoti paridevante bhikkhū ālapati. Mā socitthāti  citte uppannabalavasokena mā sokamakattha. Mā paridevitthāti  vācāya mā vilāpamakattha. “Paridevanaṁ vilāpo”ti hi vuttaṁ.  Asocanādīnaṁ kāraṇamāha “sumuttā”ti-ādinā. Tena  mahāsamaṇenāti nissakke karaṇavacanaṁ, smāvacanassa vā nābyappadeso.  “Upaddutā”ti pade pana kattari tatiyāvasena sambandho.  Ubhayāpekkhañhetaṁ padaṁ. Upaddutā ca homāti  taṁkālāpekkhavattamānavacanaṁ, “tadā”ti seso. Atītatthe vā  vattamānavacanaṁ, ahumhāti attho. Anussaranto  dhammasaṁvegavaseneva, na pana kodhādivasena. Dhammasabhāvacintāvasena hi  pavattaṁ sahottappañāṇaṁ dhammasaṁvego. Vuttañhetaṁ–  
  “Sabbasaṅkhatadhammesu, ottappākārasaṇṭhitaṁ;  
  Ñāṇamohitabhārānaṁ, dhammasaṁvegasaññitan”ti.  (sārattha. ṭī. 1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā).  
 Aññaṁ ussāhajananakāraṇaṁ dassetuṁ “īdisassā”ti-ādi  vuttaṁ. Tattha īdisassa ca saṅghasannipātassāti  sattasatasahassagaṇapāmokkhattherappamukhagaṇanapathātikkantasaṅghasannipātaṁ  sandhāya vadati. “Ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjatī”ti-ādināpi  aññaṁ kāraṇaṁ dasseti. Tiṭṭhati ettha phalaṁ tadāyattavuttitāyāti  ṭhānaṁ, hetu. Khoti avadhāraṇe. Panāti  vacanālaṅkāre, etaṁ ṭhānaṁ vijjateva, no na vijjatīti attho. Kiṁ  pana tanti āha “yaṁ pāpabhikkhū”ti-ādi. Yanti  nipātamattaṁ, kāraṇaniddeso vā, yena ṭhānena antaradhāpeyyuṁ, tadetaṁ ṭhānaṁ  vijjatiyevāti. Pāpena lāmakena icchāvacarena samannāgatā bhikkhū  pāpabhikkhū (pg.1.44)  Atīto satthā ettha, etassāti vā  atītasatthukaṁ yathā “bahukattuko”ti. Padhānaṁ vacanaṁ  pāvacanaṁ. Pā-saddo cettha nipāto “pā eva  vutyassā”ti-ādīsu viya. Upasaggapadaṁ vā etaṁ, dīghaṁ katvā pana  tathā vuttaṁ yathā “pāvadatī”tipi vadanti. Pakkhanti  alajjipakkhaṁ. “Yāva cā”ti-ādinā saṅgītiyā  sāsanaciraṭṭhitikabhāve kāraṇaṁ, sādhakañca dasseti. “Tasmā”ti hi  padamajjhāharitvā “saṅgāyeyyan”ti padena sambandhanīyaṁ.  
 Tattha yāva ca dhammavinayo tiṭṭhatīti yattakaṁ kālaṁ dhammo  ca vinayo ca lajjipuggalesu tiṭṭhati. Parinibbānamañcake nipannena  bhagavatā mahāparinibbānasutte (dī. ni. 2.216) vuttaṁ sandhāya  “vuttañhetan”ti-ādimāha. Hi-saddo āgamavasena  daḷhijotako. Desito paññattoti dhammopi desito ceva  paññatto ca. Suttābhidhammasaṅgahitassa hi dhammassa atisajjanaṁ  pabodhanaṁ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṁ vineyyasantāne ṭhapanaṁ  paññāpanaṁ. Vinayopi desito ceva paññatto ca.  Vinayatantisaṅgahitassa hi atthassa atisajjanaṁ pabodhanaṁ desanā,  tasseva pakārato ñāpanaṁ asaṅkarato ṭhapanaṁ paññāpanaṁ, tasmā  kammadvayampi kiriyādvayena sambajjhanaṁ yujjatīti veditabbaṁ.  
 Soti so dhammo ca vinayo ca. Mamaccayenāti  mama accayakāle. “Bhummatthe karaṇaniddeso”ti hi akkharacintakā  vadanti. Hetvatthe vā karaṇavacanaṁ, mama accayahetu tumhākaṁ satthā  nāma bhavissatīti attho. Vuttañhi mahāparinibbānasuttavaṇṇanāyaṁ  “mayi parinibbute tumhākaṁ satthukiccaṁ sādhessatī”ti (dī. ni.  aṭṭha. 2.216). Lakkhaṇavacanañhettha hetvatthasādhakaṁ yathā “nette  ujuṁ gate satī”ti (a. ni.  4.70 netti. 10.90 93).  Idaṁ vuttaṁ hoti– mayā vo ṭhiteneva “idaṁ lahukaṁ, idaṁ garukaṁ, idaṁ  satekicchaṁ, idaṁ atekicchaṁ, idaṁ lokavajjaṁ, idaṁ paṇṇattivajjaṁ, ayaṁ  āpatti puggalassa santike vuṭṭhāti, ayaṁ gaṇassa, ayaṁ saṅghassa  santike vuṭṭhātī”ti sattannaṁ āpattikkhandhānaṁ avītikkamanīyatāvasena  otiṇṇavatthusmiṁ sakhandhakaparivāro ubhatovibhaṅgo mahāvinayo nāma  desito, taṁ sakalampi vinayapiṭakaṁ mayi parinibbute tumhākaṁ  satthukiccaṁ sādhessati “idaṁ vo kattabbaṁ, idaṁ vo na kattabban”ti  kattabbākattabbassa vibhāgena (pg.1.45) anusāsanato. Ṭhiteneva ca mayā “ime  cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā,  pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko  maggo”ti tena tena vineyyānaṁ ajjhāsayānurūpena pakārena ime  sattatiṁsa bodhipakkhiyadhamme vibhajitvā vibhajitvā suttantapiṭakaṁ  desitaṁ, taṁ sakalampi suttantapiṭakaṁ mayi parinibbute tumhākaṁ  satthukiccaṁ sādhessati taṁtaṁcariyānurūpaṁ sammāpaṭipattiyā anusāsanato,  ṭhiteneva ca mayā “ime pañcakkhandhā (dī. ni. aṭṭha. 2.216),  dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni,  bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro āhārā, satta phassā, satta  vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittāni. Tatrāpi ettakā  dhammā kāmāvacarā, ettakā rūpāvacarā, ettakā arūpāvacarā, ettakā  pariyāpannā, ettakā apariyāpannā, ettakā lokiyā, ettakā  lokuttarā”ti ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā abhidhammapiṭakaṁ  desitaṁ, taṁ sakalampi abhidhammapiṭakaṁ mayi parinibbute tumhākaṁ  satthukiccaṁ sādhessati khandhādivibhāgena ñāyamānaṁ  catusaccasambodhāvahattā. Iti sabbampetaṁ abhisambodhito yāva  parinibbānā pañcacattālīsa vassāni bhāsitaṁ lapitaṁ “tīṇi  piṭakāni, pañca nikāyā, navaṅgāni, caturāsīti  dhammakkhandhasahassānī”ti evaṁ mahappabhedaṁ hoti. Imāni caturāsīti  dhammakkhandhasahassāni tiṭṭhanti, ahaṁ ekova parinibbāyissāmi,  ahañca panidāni ekova ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute  imāni caturāsīti buddhasahassāni tumhe ovadissanti  anusāsissanti ovādānusāsanakiccassa nipphādanatoti.  
 Sāsananti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhampi  sāsanaṁ, nippariyāyato pana sattatiṁsa bodhipakkhiyadhammā. Addhānaṁ  gamitumalanti addhaniyaṁ, addhānagāmi addhānakkhamanti attho.  Ciraṁ ṭhiti etassāti ciraṭṭhitikaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti– yena  pakārena idaṁ sāsanaṁ addhaniyaṁ, tatoyeva ca ciraṭṭhitikaṁ bhaveyya, tena  pakārena dhammañca vinayañca yadi panāhaṁ saṅgāyeyyaṁ, sādhu vatāti.  
 Idāni sammāsambuddhena attano kataṁ anuggahavisesaṁ  samanussaritvā cintanākārampi dassento “yañcāhaṁ  bhagavatā”ti-ādimāha. Tattha “yañcāhan”ti etassa  “anuggahito, pasaṁsito”ti etehi sambandho. Yanti  (pg.1.46) yasmā,  kiriyāparāmasanaṁ vā etaṁ, tena “anuggahito, pasaṁsito”ti ettha  anuggahaṇaṁ, pasaṁsanañca parāmasati. “Dhāressasī”ti-ādikaṁ pana  vacanaṁ bhagavā aññatarasmiṁ rukkhamūle mahākassapattherena  paññattasaṅghāṭiyaṁ nisinno taṁ saṅghāṭiṁ padumapupphavaṇṇena pāṇinā  antantena parāmasanto āha. Vuttañhetaṁ kassapasaṁyutte (saṁ. ni.   2.154) mahākassapatthereneva ānandattheraṁ āmantetvā kathentena–  
 “Atha kho āvuso bhagavā maggā okkamma yena aññataraṁ  rukkhamūlaṁ tenupasaṅkami, atha khvāhaṁ āvuso paṭapilotikānaṁ saṅghāṭiṁ  catugguṇaṁ paññapetvā bhagavantaṁ etadavocaṁ ‘idha bhante bhagavā nisīdatu,  yaṁ mamassa dīgharattaṁ hitāya sukhāyā’ti  Nisīdi kho āvuso  bhagavā paññatte āsane, nisajja kho maṁ āvuso bhagavā etadavoca  ‘mudukā kho tyāyaṁ kassapa paṭapilotikānaṁ saṅghāṭī’ti.  Paṭiggaṇhātu me bhante bhagavā paṭapilotikānaṁ saṅghāṭiṁ anukampaṁ  upādāyāti. Dhāressasi pana me tvaṁ kassapa sāṇāni paṁsukūlāni  nibbasanānīti. Dhāressāmahaṁ bhante bhagavato sāṇāni paṁsukūlāni  nibbasanānīti. So khvāhaṁ āvuso paṭapilotikānaṁ saṅghāṭiṁ  bhagavato pādāsiṁ, ahaṁ pana bhagavato sāṇāni paṁsukūlāni  nibbasanāni paṭipajjin”ti (saṁ. ni.  2.154).  
 Tattha mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṁ.  Kasmā pana bhagavā evamāhāti? Therena saha cīvaraṁ parivattetukāmatāya.  Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṁ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya.  Kiṁ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi, evaṁ panassa ahosi  “ime na ciraṁ ṭhassanti, ‘kassapo pana vīsavassasatāyuko, so  mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṁ vasitvā dhammavinayasaṅgahaṁ katvā  mama sāsanaṁ pañcavassasahassaparimāṇakālaṁ pavattanakaṁ karissatī”ti  attano naṁ ṭhāne ṭhapesi, evaṁ bhikkhū kassapassa sussusitabbaṁ  maññissantī”ti tasmā evamāha. Thero pana yasmā cīvarassa vā  pattassa vā vaṇṇe kathite “imaṁ tumhe gaṇhathā”ti vacanaṁ cārittameva,  tasmā “paṭiggaṇhātu me bhante bhagavā”ti āha.  
 Dhāressasi (pg.1.47) pana me tvaṁ kassapāti kassapa tvaṁ imāni  paribhogajiṇṇāni paṁsukūlāni pārupituṁ sakkhissasīti vadati.  Tañca kho na kāyabalaṁ sandhāya, paṭipattipūraṇaṁ pana sandhāya evamāha.  Ayañhettha adhippāyo– ahaṁ imaṁ cīvaraṁ puṇṇaṁ nāma dāsiṁ  pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitaṁ susānaṁ pavisitvā tumbamattehi  pāṇakehi samparikiṇṇaṁ te pāṇake vidhunitvā mahā-ariyavaṁse ṭhatvā  aggahesiṁ, tassa me imaṁ cīvaraṁ gahitadivase dasasahassacakkavāḷe  mahāpathavī mahāviravaṁ viravamānā kampittha, ākāsaṁ taṭataṭāyi,  cakkavāḷe devatā sādhukāraṁ adaṁsu, imaṁ cīvaraṁ gaṇhantena bhikkhunā  jātipaṁsukūlikena jāti-āraññikena jāti-ekāsanikena  jātisapadānacārikena bhavituṁ vaṭṭati, tvaṁ imassa cīvarassa  anucchavikaṁ kātuṁ sakkhissasīti. Theropi attanā pañcannaṁ hatthīnaṁ  balaṁ dhāreti, so taṁ atakkayitvā “ahametaṁ paṭipattiṁ pūressāmī”ti  ussāhena sugatacīvarassa anucchavikaṁ kātukāmo “dhāressāmahaṁ  bhante”ti āha. Paṭipajjinti paṭipannosiṁ. Evaṁ pana  cīvaraparivattanaṁ katvā therena pārupitacīvaraṁ bhagavā pārupi, satthu  cīvaraṁ thero. Tasmiṁ samaye mahāpathavī udakapariyantaṁ katvā  unnadantī kampittha.  
 Sāṇāni paṁsukūlānīti matakaḷevaraṁ pariveṭhetvā chaḍḍitāni  tumbamatte kimī papphoṭetvā gahitāni sāṇavākamayāni  paṁsukūlacīvarāni. Nibbasanānīti niṭṭhitavasanakiccāni,  paribhogajiṇṇānīti attho. Ettha ca kiñcāpi ekameva taṁ cīvaraṁ,  anekāvayavattā pana bahuvacanaṁ katanti majjhimagaṇṭhipade vuttaṁ.  Cīvare sādhāraṇaparibhogenāti ettha attanā  sādhāraṇaparibhogenāti atthassa viññāyamānattā, viññāyamānatthassa  ca saddassa payoge kāmācārattā “attanā”ti na vuttaṁ.  “Dhāressasi pana me tvaṁ kassapa sāṇāni paṁsukūlānī”ti (saṁ.  ni.  2.154) hi vuttattā “attanāva sādhāraṇaparibhogenā”ti  viññāyati, nāññena. Na hi kevalaṁ saddatoyeva sabbattha  atthanicchayo, atthapakaraṇādināpi yebhuyyena atthassa niyamitattā.  Ācariyadhammapālattherena panettha evaṁ vuttaṁ “cīvare  sādhāraṇaparibhogenāti ettha ‘attanā samasamaṭṭhapanenā’ti idha vuttaṁ  attanā– saddamānetvā ‘cīvare attanā sādhāraṇaparibhogenā’ti  yojetabbaṁ.  
  Yassa (pg.1.48) yena hi sambandho, dūraṭṭhampi ca tassa taṁ;  
  Atthato hyasamānānaṁ, āsannattamakāraṇanti.  
 Atha vā bhagavatā cīvare sādhāraṇaparibhogena bhagavatā  anuggahitoti yojanīyaṁ. Ekassāpi hi karaṇaniddesassa  sahādiyogakattutthajotakattasambhavato”ti. Samānaṁ dhāraṇametassāti  sādhāraṇo, tādiso paribhogoti sādhāraṇaparibhogo, tena.  Sādhāraṇaparibhogena ca samasamaṭṭhapanena ca anuggahitoti sambandho.  
 Idāni–  
 “Ahaṁ bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi  vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ  paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharāmi, kassapopi bhikkhave yāvade  ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ  savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja  viharatī”ti-ādinā (saṁ. ni.  2.152)–  
  Navānupubbavihārachaḷabhiññāpabhede uttarimanussadhamme  attanā samasamaṭṭhapanatthāya bhagavatā vuttaṁ kassapasaṁyutte (saṁ. ni.   2.151) āgataṁ pāḷimimaṁ peyyālamukhena, ādiggahaṇena ca  saṅkhipitvā dassento āha “ahaṁ bhikkhave”ti-ādi.  
 Tattha yāvadeti yāvadeva, yattakaṁ kālaṁ ākaṅkhāmi,  tattakaṁ kālaṁ viharāmīti attho. Tatoyeva hi majjhimagaṇṭhipade,  cūḷagaṇṭhipade ca “yāvadeti yāvadevāti vuttaṁ hotī”ti  likhitaṁ. Saṁyuttaṭṭhakathāyampi “yāvade ākaṅkhāmīti yāvadeva  icchāmī”ti (saṁ. ni. aṭṭha. 1.2.152) attho vutto. Tathā hi  tattha līnatthapakāsaniyaṁ ācariyadhammapālattherena “yāvadevāti  iminā samānatthaṁ ‘yāvade’ti idaṁ padan”ti vuttaṁ. Potthakesu pana  katthaci “yāvadevā”ti ayameva pāṭho dissati. Api ca  yāvadeti yattakaṁ samāpattivihāraṁ viharituṁ ākaṅkhāmi, tattakaṁ  samāpattivihāraṁ viharāmīti samāpattiṭṭhāne, yattakaṁ abhiññāvohāraṁ  voharituṁ (pg.1.49) ākaṅkhāmi, tattakaṁ abhiññāvohāraṁ voharāmīti  abhiññāṭhāne ca saha pāṭhasesena attho veditabbo.  Ācariyadhammapālattherenāpi tadevatthaṁ yathālābhanayena dassetuṁ  “yattake samāpattivihāre, abhiññāvohāre vā ākaṅkhanto vihārāmi  ceva voharāmi ca, tathā kassapopīti attho”ti vuttaṁ. Apare pana  “yāvadeti ‘yaṁ paṭhamajjhānaṁ ākaṅkhāmi, taṁ paṭhamajjhānaṁ upasampajja  vihārāmī’ti-ādinā samāpattiṭṭhāne, iddhividhābhiññāṭhāne ca  ajjhāharitassa ta-saddassa kammavasena ‘yaṁ dibbasotaṁ ākaṅkhāmi,  tena dibbasotena sadde suṇāmī’ti-ādinā sesābhiññāṭhāne karaṇavasena  yojanā vattabbā”ti vadanti. Vivicceva kāmehīti ettha  eva-saddo niyamattho, ubhayattha yojetabbo. Yamettha vattabbaṁ,  tadupari āvi bhavissati.  
 Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhedeti ettha  navānupubbavihārā nāma anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbattā  evaṁsaññitā nirodhasamāpattiyā saha aṭṭha samāpattiyo.  Chaḷabhiññā nāma āsavakkhayañāṇena saha pañcābhiññāyo.  Katthaci potthake cettha ādisaddo dissati. So anadhippeto  yathāvuttāya pāḷiyā gahetabbassa atthassa anavasesattā. Manussesu,  manussānaṁ vā uttaribhūtānaṁ, uttarīnaṁ vā manussānaṁ jhāyīnañceva  ariyānañca dhammoti uttarimanussadhammo, manussadhammā vā  uttarīti uttarimanussadhammo. Dasa kusalakammapathā cettha vinā  bhāvanāmanasikārena pakatiyāva manussehi nibbattetabbato,  manussattabhāvāvahanato ca manussadhammo nāma, tato uttari pana  jhānādi uttarimanussadhammoti veditabbo. Samasamaṭṭhapanenāti  “ahaṁ yattakaṁ kālaṁ, yattake vā samāpattivihāre, yattakā abhiññāyo  ca vaḷañjemi  tathā kassapopī”ti evaṁ samasamaṁ katvā ṭhapanena.  Anekaṭṭhānesu ṭhapanaṁ, kassacipi uttarimanussadhammassa asesabhāvena  ekantasamaṭṭhapanaṁ vā sandhāya “samasamaṭṭhapanenā”ti vuttaṁ, idañca  navānupubbavihārachaḷabhiññābhāvasāmaññena pasaṁsāmattanti daṭṭhabbaṁ. Na  hi āyasmā mahākassapo bhagavā viya devasikaṁ  catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajjati,  yamakapāṭihāriyādivasena ca abhiññāyo vaḷañjetīti. Ettha ca  uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanenā”ti idaṁ nidassanamattanti  veditabbaṁ. Tathā hi–  
 “Ovada (pg.1.50) kassapa bhikkhū, karohi kassapa bhikkhūnaṁ dhammiṁ  kathaṁ, ahaṁ vā kassapa bhikkhū ovadeyyaṁ, tvaṁ vā. Ahaṁ vā kassapa  bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyyaṁ, tvaṁ vā”ti–  
 Evampi attanā samasamaṭṭhapanamakāsiyevāti.  
 Tathāti rūpūpasaṁhāro yathā anuggahito, tathā pasaṁsitoti.  Ākāse pāṇiṁ cāletvāti bhagavatā attanoyeva pāṇiṁ ākāse  cāletvā kulesu alaggacittatāya ceva karaṇabhūtāya pasaṁsitoti  sambandho. Alaggacittatāyāti vā ādhāre bhummaṁ, ākāse  pāṇiṁ cāletvā kulūpakassa bhikkhuno alaggacittatāya kulesu  alagganacittena bhavituṁ yuttatāya ceva maññeva sakkhiṁ katvā  pasaṁsitoti attho. Yathāha–  
 “Atha kho bhagavā ākāse pāṇiṁ cālesi seyyathāpi  bhikkhave, ayaṁ ākāse pāṇi na sajjati na gayhati na bajjhati,  evameva kho bhikkhave yassa kassaci bhikkhuno kulāni upasaṅkamato  kulesu cittaṁ na sajjati na gayhati na bajjhati ‘labhantu lābhakāmā,  puññakāmā karontu puññānī’ti. Yathā sakena lābhena attamano hoti  sumano, evaṁ paresaṁ lābhena attamano hoti sumano. Evarūpo kho  bhikkhave bhikkhu arahati kulāni upasaṅkamituṁ. Kassapassa bhikkhave  kulāni upasaṅkamato kulesu cittaṁ na sajjati na gayhati na bajjhati  ‘labhantu lābhakāmā, puññakāmā karontu puññānī’ti. Yathā sakena  lābhena attamano hoti sumano, evaṁ paresaṁ lābhena attamano hoti  sumano”ti (saṁ. ni.  2.146).  
 Tattha ākāse pāṇiṁ cālesīti nīle gaganantare  yamakavijjukaṁ sañcālayamāno viya heṭṭhābhāge  uparibhāge, ubhato ca  passesu pāṇiṁ sañcālesi, idañca pana tepiṭake buddhavacane  asambhinnapadaṁ nāma. Attamanoti sakamano, na domanassena  pacchinditvā gahitamano. Sumanoti tuṭṭhamano, idāni yo  hīnādhimuttiko micchāpaṭipanno evaṁ (pg.1.51) vadeyya “sammāsambuddho  ‘alaggacittatāya ākāse cālitapāṇūpamā kulāni upasaṅkamathā’ti  vadanto aṭṭhāne ṭhapeti, asayhabhāraṁ āropeti, yaṁ na sakkā kātuṁ, taṁ  kārehī”ti, tassa vādapathaṁ pacchinditvā “sakkā ca kho evaṁ kātuṁ,  atthi evarūpo bhikkhū”ti āyasmantaṁ mahākassapattherameva sakkhiṁ  katvā dassento “kassapassa bhikkhave”ti-ādimāha.  
 Aññampi pasaṁsanamāha “candopamapaṭipadāya cā”ti,  candapaṭibhāgāya paṭipadāya ca karaṇabhūtāya pasaṁsito, tassaṁ vā  ādhārabhūtāya maññeva sakkhiṁ katvā pasaṁsitoti attho. Yathāha–  
 “Candūpamā bhikkhave kulāni upasaṅkamatha apakasseva kāyaṁ,  apakassa cittaṁ niccanavakā kulesu appagabbhā. Seyyathāpi bhikkhave  puriso jarudapānaṁ vā olokeyya pabbatavisamaṁ vā nadīviduggaṁ vā  apakasseva kāyaṁ, apakassa cittaṁ, evameva kho bhikkhave candūpamā  kulāni upasaṅkamatha apakasseva kāyaṁ, apakassa cittaṁ niccanavakā  kulesu appagabbhā. Kassapo bhikkhave candūpamo kulāni upasaṅkamati  apakasseva kāyaṁ, apakassa cittaṁ niccanavako kulesu appagabbho”ti  (saṁ. ni.  2.146).  
 Tattha candūpamāti candasadisā hutvā. Kiṁ  parimaṇḍalatāya sadisāti? No, apica kho yathā cando gaganatalaṁ  pakkhandamāno na kenaci saddhiṁ santhavaṁ vā sinehaṁ vā ālayaṁ vā  nikantiṁ vā patthanaṁ vā pariyuṭṭhānaṁ vā karoti, na ca na hoti  mahājanassa piyo manāpo, tumhepi evaṁ kenaci saddhiṁ santhavādīnaṁ  akaraṇena bahujanassa piyā manāpā candūpamā hutvā khattiyakulādīni  cattāri kulāni upasaṅkamathāti attho. Apica yathā cando  andhakāraṁ vidhamati, ālokaṁ pharati, evaṁ kilesandhakāravidhamanena,  ñāṇālokapharaṇena ca candūpamā hutvāti evamādīhipi nayehi attho  daṭṭhabbo.  
 Apakasseva kāyaṁ, apakassa cittanti teneva  santhavādīnamakaraṇena kāyañca cittañca apakassitvā, akaḍḍhitvā  apanetvāti attho. Niccanavakāti niccaṁ navikāva,  āgantukasadisā eva hutvāti attho. Āgantuko (pg.1.52) hi paṭipāṭiyā  sampattagehaṁ pavisitvā sace naṁ gharasāmikā disvā “amhākaṁ  puttabhātaropi vippavāsagatā evaṁ vicariṁsū”ti anukampamānā  nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva “tumhākaṁ bhājanaṁ gaṇhathā”ti  uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṁ santhavaṁ vā karoti, kiccakaraṇīyāni  vā saṁvidahati, evaṁ tumhepi paṭipāṭiyā sampattagharaṁ pavisitvā yaṁ  iriyāpathesu pasannā manussā denti, taṁ gahetvā pacchinnasanthavā tesaṁ  kiccakaraṇīye abyāvaṭā hutvā nikkhamathāti dīpeti.  Appagabbhāti na pagabbhā, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena  vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitā kulāni  upasaṅkamathāti attho.  
 Jarudapānanti jiṇṇakūpaṁ. Pabbatavisamanti pabbate  visamaṁ papātaṭṭhānaṁ. Nadīvidugganti nadiyā viduggaṁ  chinnataṭaṭṭhānaṁ. Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ–  jarudapānādayo viya hi cattāri kulāni, olokanapuriso viya  bhikkhu, yathā pana anapakaṭṭhakāyacitto tāni olokento puriso  tattha patati, evaṁ arakkhitehi kāyādīhi kulāni upasaṅkamanto  bhikkhu kulesu bajjhati, tato nānappakāraṁ sīlapādabhañjanādikaṁ anatthaṁ  pāpuṇāti. Yathā pana apakaṭṭhakāyacitto puriso tattha na patati, evaṁ  rakkhiteneva kāyena, rakkhitāya vācāya, rakkhitehi cittehi,  sūpaṭṭhitāya satiyā apakaṭṭhakāyacitto hutvā kulāni upasaṅkamanto  bhikkhu kulesu na bajjhati, athassa  sīlasaddhāsamādhipaññāsaṅkhātāni pādahatthakucchisīsāni na bhañjanti,  rāgakaṇṭakādayo na vijjhanti, sukhito yenakāmaṁ agatapubbaṁ  nibbānadisaṁ gacchati, evarūpo ayaṁ mahākassapoti hīnādhimuttikassa  micchāpaṭipannassa vādapathapacchindanatthaṁ mahākassapattheraṁ eva sakkhiṁ  katvā dassento “kassapo bhikkhave”ti-ādimāhāti.  Evampettha atthamicchanti-alaggacittatāsaṅkhātāya candopamapaṭipadāya  karaṇabhūtāya pasaṁsito, tassaṁ vā ādhārabhūtāya maññeva sakkhiṁ katvā  pasaṁsitoti, evaṁ sati ceva-saddo, ca-saddo ca na payujjitabbo dvinnaṁ  padānaṁ tulyādhikaraṇattā, ayameva attho pāṭho ca yuttataro viya  dissati parinibbānasuttavaṇṇanāyaṁ “ākāse pāṇiṁ cāletvā  candūpamaṁ paṭipadaṁ kathento maṁ kāyasakkhiṁ katvā kathesī”ti (dī.  ni. aṭṭha. 2.232) vuttattāti.  
 Tassa (pg.1.53) kimaññaṁ āṇaṇyaṁ bhavissati, aññatra  dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. Tattha tassāti yaṁ-saddassa  kāraṇanidassane “tasmā”ti ajjhāharitvā tassa meti attho,  kiriyāparāmasane pana tassa anuggahaṇassa, pasaṁsanassa cāti.  Potthakesupi katthaci “tassa me”ti pāṭho dissati, evaṁ sati  kiriyāparāmasane “tassā”ti aparaṁ padamajjhāharitabbaṁ. Natthi  iṇaṁ  yassāti aṇaṇo, tassa bhāvo āṇaṇyaṁ. Dhammavinayasaṅgāyanaṁ  ṭhapetvā aññaṁ kiṁ nāma tassa iṇavirahitattaṁ bhavissati, na  bhavissati evāti attho. “Nanu maṁ bhagavā”ti-ādinā  vuttamevatthaṁ upamāvasena vibhāveti.  Sakakavaca-issariyānuppadānenāti ettha kavaco nāma  uracchado, yena uro chādīyate, tassa ca cīvaranidassanena gahaṇaṁ,  issariyassa pana abhiññāsamāpattinidassanenāti daṭṭhabbaṁ.  Kulavaṁsappatiṭṭhāpakanti kulavaṁsassa kulapaveṇiyā patiṭṭhāpakaṁ.  “Me”ti padassa niccasāpekkhattā  saddhammavaṁsappatiṭṭhāpakoti samāso. Idaṁ vuttaṁ hoti–  sattusaṅghanimmaddanena attano kulavaṁsappatiṭṭhāpanatthaṁ  sakakavaca-issariyānuppadānena kulavaṁsappatiṭṭhāpakaṁ puttaṁ rājā viya  bhagavāpi maṁ dīghadassī “saddhammavaṁsappatiṭṭhāpako me ayaṁ  bhavissatī”ti mantvā sāsanapaccatthikagaṇanimmaddanena  saddhammavaṁsappatiṭṭhāpanatthaṁ cīvaradānasamasamaṭṭhapanasaṅkhātena iminā  asādhāraṇānuggahena anuggahesi nanu, imāya ca uḷārāya pasaṁsāya  pasaṁsi nanūti. Iti cintayantoti ettha itisaddena  “antaradhāpeyyuṁ, saṅgāyeyyaṁ, kimaññaṁ āṇaṇyaṁ bhavissatī”ti  vacanapubbaṅgamaṁ, “ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjatī”ti-ādi vākyattayaṁ  nidasseti.  
 Idāni yathāvuttamatthaṁ saṅgītikkhandhakapāḷiyā sādhento āha  “yathāhā”ti-ādi. Tattha yathāhāti kiṁ āha, mayā  vuttassa atthassa sādhakaṁ kiṁ āhāti vuttaṁ hoti. Yathā vā yena  pakārena mayā vuttaṁ, tathā tena pakārena pāḷiyampi āhāti attho.  Yathā vā yaṁ vacanaṁ pāḷiyaṁ āha, tathā tena vacanena mayā vuttavacanaṁ  saṁsandati ceva sameti ca yathā taṁ gaṅgodakena yamunodakantipi  vattabbo pāḷiyā sādhanatthaṁ udāharitabhāvassa paccakkhato  viññāyamānattā, viññāyamānatthassa ca saddassa payoge kāmācārattā.  Adhippāyavibhāvanatthā hi atthayojanā. Yathā vā yena pakārena  dhammavinayasaṅgāyanatthaṁ bhikkhūnaṁ (pg.1.54) ussāhaṁ janesi, tathā tena pakārena  pāḷiyampi āhāti attho. Evamīdisesu.  
 Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṁ. Ekaṁ  samayanti ca bhummatthe upayogavacanaṁ, ekasmiṁ samayeti attho.  Pāvāyāti pāvānagarato, tattha piṇḍāya caritvā “kusināraṁ  gamissāmī”ti addhānamaggappaṭipannoti vuttaṁ hoti.  Addhānamaggoti ca dīghamaggo vuccati, dīghapariyāyo hettha  addhānasaddo. Mahatāti guṇamahattenapi saṅkhyāmahattenapi mahatā.  “Pañcamattehī”ti-ādinā saṅkhyāmahattaṁ dasseti, mattasaddo  ca pamāṇavacano “bhojane mattaññutā”ti-ādīsu (a. ni.   3.16) viya. “Dhammavinayasaṅgāyanatthaṁ ussāhaṁ janesī”ti  etassatthassa sādhanatthaṁ āhatā “atha kho”ti-ādikā pāḷi  yathāvuttamatthaṁ na sādheti  Na hettha ussāhajananappakāro āgatoti  codanaṁ pariharitumāha “sabbaṁ subhaddakaṇḍaṁ vitthārato  veditabban”ti. Evampesā codanā tadavatthāyevāti vuttaṁ  “tato paraṁ āhā”ti-ādi. Apica yathāvuttatthasādhikā pāḷi  mahatarāti ganthagarutāpariharaṇatthaṁ majjhe peyyālamukhena ādi-antameva  pāḷiṁ dassento “sabbaṁ subhaddakaṇḍaṁ vitthārato veditabban”ti  āha. Tena hi “atha khvāhaṁ āvuso maggā okkamma aññatarasmiṁ  rukkhamūle nisīdī”ti (cūḷava. 437) vuttapāḷito paṭṭhāya  “yaṁ na icchissāma, na taṁ karissāmā”ti (cūḷava. 437)  vuttapāḷipariyosānaṁ subhaddakaṇḍaṁ dasseti.  
 “Tato paran”ti-ādinā pana tadavasesaṁ “handa mayaṁ  āvuso”ti-ādikaṁ ussāhajananappakāradassanapāḷiṁ. Tasmā tato  paraṁ āhāti ettha subhaddakaṇḍato paraṁ  ussāhajananappakāradassanavacanamāhāti attho veditabbo.  Mahāgaṇṭhipadepi hi soyevattho vutto.  Ācariyasāriputtattherenāpi (sārattha. ṭī.  1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) tatheva adhippeto.  Ācariyadhammapālattherena pana “tato paranti tato bhikkhūnaṁ  ussāhajananato parato”ti (dī. ni. ṭī.  1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṁ, tadetaṁ vicāretabbaṁ heṭṭhā  ussāhajananappakārassa pāḷiyaṁ avuttattā. Ayameva hi  ussāhajananappakāro yadidaṁ “handa mayaṁ āvuso dhammañca vinayañca  saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippatī”ti-ādi. Yadi (pg.1.55) pana  subhaddakaṇḍameva ussāhajananahetubhūtassa subhaddena vuttavacanassa pakāsanattā  ussāhajanananti vadeyya, natthevettha vicāretabbatāti. Pure  adhammo dippatīti ettha adhammo nāma  dasakusalakammapathapaṭipakkhabhūto adhammo. Dhammavinayasaṅgāyanatthaṁ  ussāhajananappasaṅgattā vā tadasaṅgāyanahetuko dosagaṇopi sambhavati,  “adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā hontī”ti  vuttattā sīlavipatti-ādihetuko pāpicchatādidosagaṇo adhammotipi  vadanti. Pure dippatīti api nāma dippati. Saṁsayatthe hi  pure-saddo. Atha vā yāva adhammo dhammaṁ paṭibāhituṁ samattho hoti,  tato puretaramevāti attho. Āsanne hi anadhippete ayaṁ pure-saddo.  Dippatīti dippissati, pure-saddayogena hi anāgatatthe ayaṁ  vattamānapayogo yathā “purā vassati devo”ti. Tathā hi vuttaṁ–  
  “Anāgate sannicchaye, tathātīte ciratane;  
  Kāladvayepi kavīhi, puresaddo payujjate”ti. (vajira.  ṭī. bāhiranidānakathāvaṇṇanā).  
  “Pureyāvapurāyoge  niccaṁ vā karahi kadā;  
  Lacchāyamapi kiṁ vutte, vattamānā bhavissatī”ti ca.  
 Keci panettha evaṁ vaṇṇayanti– pureti pacchā anāgate,  yathā addhānaṁ gacchantassa gantabbamaggo “pure”ti vuccati, tathā  idhāpi maggagamananayena anāgatakālo “pure”ti vuccatīti. Evaṁ  sati taṁkālāpekkhāya cettha vattamānapayogo sambhavati. Dhammo  paṭibāhiyyatīti etthāpi pure-saddena yojetvā vuttanayena attho  veditabbo, tathā dhammopi adhammaviparītavasena, ito parampi eseva  nayo. Avinayoti pahānavinayasaṁvaravinayānaṁ paṭipakkhabhūto  avinayo. Vinayavādino dubbalā hontīti evaṁ iti-saddena  pāṭho, so “tato paraṁ āhā”ti ettha āha-saddena sambajjhitabbo.  
 Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Uccinane uyyojentā  hi mahākassapattheraṁ evamāhaṁsu “bhikkhū uccinatū”ti,  saṅgītiyā anurūpe bhikkhū uccinitvā upadhāretvā gaṇhātūti attho.  “Sakala …pe… pariggahesī”ti etena  sukkhavipassakakhīṇāsavapariyantānaṁ yathāvuttapuggalānaṁ satipi (pg.1.56)  āgamādhigamasambhave saha paṭisambhidāhi pana tevijjādiguṇayuttānaṁ  āgamādhigamasampattiyā ukkaṁsagatattā saṅgītiyā bahūpakārataṁ dasseti.  Sakalaṁ suttageyyādikaṁ navaṅgaṁ ettha, etassāti vā sakalanavaṅgaṁ,  satthu bhagavato sāsanaṁ satthusāsanaṁ sāsīyati etenāti katvā,  tadeva satthusāsananti sakalanavaṅgasatthusāsanaṁ. Nava vā  suttageyyādīni aṅgāni ettha, etassāti vā navaṅgaṁ, tameva  satthusāsanaṁ, tañca sakalameva, na ekadesanti tathā. Atthakāmena  pariyāpuṇitabbā sikkhitabbā, diṭṭhadhammikādipurisatthaṁ vā nipphādetuṁ  pariyattā samatthāti pariyatti, tīṇi piṭakāni,  sakalanavaṅgasatthusāsanasaṅkhātā pariyatti, taṁ dhārentīti tathā,  tādiseti attho. Puthujjana …pe…  sukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhūti ettha–  
  “Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;  
  Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano”ti.  (dī. ni. aṭṭha. 1.7 ma. ni. aṭṭha. 1.2 saṁ. ni. aṭṭha.  2.61 a. ni. aṭṭha. 1.51 cūḷani. aṭṭha. 88 paṭi. ma.  aṭṭha. 2.130).–  
  Vuttesu kalyāṇaputhujjanāva adhippetā  saddantarasannidhānenapi atthavisesassa viññātabbattā.  Samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā asiniddhā vipassanā  etesanti sukkhavipassakā, teyeva khīṇāsavāti tathā.  “Bhikkhū”ti pana sabbattha yojetabbaṁ. Vuttañhi–  
  “Yañcatthavato saddekasesato vāpi suyyate;  
  Taṁ sambajjhate paccekaṁ, yathālābhaṁ kadācipī”ti.  
 Tipiṭakasabbapariyattippabhedadhareti ettha tiṇṇaṁ piṭakānaṁ  samāhāro tipiṭakaṁ, taṁsaṅkhātaṁ navaṅgādivasena anekabhedabhinnaṁ  sabbaṁ pariyattippabhedaṁ dhārentīti tathā, tādise. Anu anu taṁ  samaṅginaṁ bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, soyeva ānubhāvo,  pabhāvo, mahanto ānubhāvo yesaṁ te mahānubhāvā. “Etadaggaṁ  bhikkhave”ti bhagavatā vuttavacanamupādāya pavattattā “etadaggan”ti padaṁ  anukaraṇajanāmaṁ nāma yathā “yevāpanakan”ti, tabbasena  vuttaṭṭhānantaramidha etadaggaṁ, tamāropiteti attho. Etadaggaṁ  eso bhikkhu aggoti vā āropitepi vaṭṭati. Tadanāropitāpi  avasesaguṇasampannattā uccinitā tattha santīti dassetuṁ  “yebhuyyenā”ti vuttaṁ. Tisso vijjā tevijjā, tā  (pg.1.57) ādi yesaṁ chaḷabhiññādīnanti tevijjādayo, te bhedā  anekappakārā yesanti tevijjādibhedā. Atha vā tisso vijjā  assa khīṇāsavassāti tevijjo, so ādi yesaṁ  chaḷabhiññādīnanti tevijjādayo, teyeva bhedā yesanti  tevijjādibhedā. Tevijjachaḷabhiññādivasena anekabhedabhinne  khīṇāsavabhikkhūyevāti vuttaṁ hoti. Ye sandhāya vuttanti ye  bhikkhū sandhāya idaṁ “atha kho”ti-ādivacanaṁ saṅgītikkhandhake vuttaṁ.  Iminā kiñcāpi pāḷiyaṁ avisesatova vuttaṁ, tathāpi visesena  yathāvuttakhīṇāsavabhikkhūyeva sandhāya vuttanti pāḷiyā saṁsandanaṁ  karoti.  
 Nanu ca sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidharā khīṇāsavā  anekasatā, anekasahassā ca, kasmā thero ekenūnamakāsīti codanaṁ  uddharitvā visesakāraṇadassanena taṁ pariharituṁ “kissa  panā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha kissāti kasmā.  Pakkhantarajotako pana-saddo. Okāsakaraṇatthanti  okāsakaraṇanimittaṁ okāsakaraṇahetu. Attha-saddo hi  “chaṇatthañca nagarato nikkhamitvā missakapabbataṁ  abhiruhatū”ti-ādīsu viya kāraṇavacano, “kissa hetū”ti-ādīsu  (ma. ni. 1.238) viya ca hetvatthe paccattavacanaṁ. Tathā hi  vaṇṇayanti “chaṇatthanti chaṇanimittaṁ chaṇahetūti attho”ti.  Evañca sati pucchāsabhāgatāvissajjanāya hoti, esa nayo īdisesu.  
 Kasmā panassa okāsamakāsīti āha “tenā”ti-ādi.  Hi-saddo kāraṇatthe. “So hāyasmā”ti-ādinā  “sahāpi vināpi na sakkā”ti vuttavacane paccekaṁ kāraṇaṁ dasseti.  Keci pana “tamatthaṁ vivaratī”ti vadanti, tadayuttaṁ “tasmā”ti  kāraṇavacanadassanato. “Tasmā”ti-ādinā hi kāraṇadassanaṭṭhāne  kāraṇajotakoyeva hi-saddo. Saññāṇamattajotakā sākhābhaṅgopamā hi  nipātāti, evamīdisesu. Sikkhatīti sekkho, sikkhanaṁ vā  sikkhā, sāyeva tassa sīlanti sekkho. So hi  apariyositasikkhattā, tadadhimuttattā ca ekantena sikkhanasīlo, na  asekkho viya pariniṭṭhitasikkho tattha paṭippassaddhussāho, nāpi  vissaṭṭhasikkho pacurajano viya tattha anadhimutto, kitavasena viya  ca taddhitavasenidha tappakatiyattho gayhati yathā “kāruṇiko”ti.  Atha vā ariyāya jātiyā tīsupi sikkhāsu jāto, tattha vā  bhavoti (pg.1.58) sekkho. Apica ikkhati etāyāti ikkhā,  maggaphalasammādiṭṭhi, saha ikkhāyāti sekkho.  Uparimaggattayakiccassa apariyositattā saha karaṇīyenāti  sakaraṇīyo. Assāti anena, “appaccakkhaṁ nāmā”ti etena  sambandho. Assāti vā “natthī”ti ettha  kiriyāpaṭiggahakavacanaṁ. Paguṇappavattibhāvato appaccakkhaṁ nāma  natthi. Vinayaṭṭhakathāyaṁ pana “asammukhā paṭiggahitaṁ nāma  natthī”ti (pārā. aṭṭha. 1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṁ, taṁ” dve sahassāni bhikkhuto”ti vuttampi bhagavato santike  paṭiggahitameva nāmāti katvā vuttaṁ. Tathā hi sāvakabhāsitampi suttaṁ  “buddhabhāsitan”ti vuccatīti.  
 “Yathāhā”ti-ādinā āyasmatā ānandena vuttagāthameva  sādhakabhāvena dasseti. Ayañhi gāthā gopakamoggallānena nāma  brāhmaṇena “buddhasāsane tvaṁ bahussutoti pākaṭo, kittakā dhammā te  satthārā bhāsitā, tayā ca dhāritā”ti pucchitena tassa paṭivacanaṁ  dentena āyasmatā ānandeneva gopakamoggallānasutte, attano  guṇadassanavasena vā theragāthāyampi bhāsitā. Tatthāyaṁ saṅkhepattho – buddhato satthu santikā dvāsīti  dhammakkhandhasahassāni ahaṁ gaṇhiṁ adhigaṇhiṁ, dve  dhammakkhandhasahassāni bhikkhuto dhammasenāpati-ādīnaṁ bhikkhūnaṁ  santikā gaṇhiṁ. Ye dhammā me jivhāgge, hadaye vā  pavattino paguṇā vācuggatā, te dhammā tadubhayaṁ sampiṇḍetvā  caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti. Keci pana  “yemeti ettha ‘ye ime’ti padacchedaṁ katvā ye ime dhammā buddhassa,  bhikkhūnañca pavattino pavattitā, tesu dhammesu buddhato dvāsīti  sahassāni ahaṁ gaṇhiṁ, dve sahassāni bhikkhuto gaṇhiṁ, evaṁ  caturāsīti dhammakkhandhasahassānī”ti sambandhaṁ vadanti, ayañca  sambandho “ettakāyeva dhammakkhandhā”ti sanniṭṭhānassa  aviññāyamānattā kecivādo nāma kato.  
 “Sahāpi na sakkā”ti vattabbahetuto “vināpi na sakkā”ti  vattabbahetuyeva balavataro saṅgītiyā bahukārattā. Tasmā tattha codanaṁ  dassetvā pariharituṁ “yadi evan”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  yadi evanti evaṁ vinā yadi na sakkā, tathā satīti attho.  Sekkhopi samānoti sekkhapuggalo samānopi. Māna-saddo  hettha lakkhaṇe. Bahukārattāti bahūpakārattā. Upakāravacano hi  kāra-saddo “appakampi (pg.1.59) kataṁ kāraṁ, puññaṁ hoti mahapphalan”ti-ādīsu  viya. Assāti bhaveyya. Atha-saddo pucchāyaṁ. Pañhe  “atha tvaṁ kena vaṇṇenā”ti hi payogamudāharanti. “Evaṁ  sante”ti pana attho vattabbo. Parūpavādavivajjanatoti  yathāvuttakāraṇaṁ ajānantānaṁ paresaṁ āropita-upavādato vivajjitukāmattā.  Taṁ vivarati “thero hī”ti-ādinā. Ativiya  vissatthoti atirekaṁ vissāsiko. Kena viññāyatīti āha  “tathā hī”ti-ādi. Daḷhīkaraṇaṁ vā etaṁ vacanaṁ.  “Vuttañhi, tathā hi iccete daḷhīkaraṇatthe”ti hi vadanti saddavidū.  Nanti ānandattheraṁ. “Ovadatī”ti iminā sambandho.  Ānandattherassa yebhuyyena navakāya parisāya vibbhamane mahākassapatthero  “na vāyaṁ kumārako mattamaññāsī”ti (saṁ. ni. 2.154) āha.  Tathā hi parinibbute bhagavati mahākassapatthero bhagavato parinibbāne  sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisīditvā  dhammavinayasaṅgāyanatthaṁ pañcasate bhikkhū uccinitvā “rājagahe  āvuso vassaṁ vasantā dhammavinayaṁ saṅgāyissāma, tumhe pure  vassūpanāyikāya attano attano palibodhaṁ pacchinditvā rājagahe  sannipatathā”ti vatvā attanā rājagahaṁ gato.  
 Ānandattheropi bhagavato pattacīvaramādāya mahājanaṁ saññāpento  sāvatthiṁ gantvā tato nikkhamma rājagahaṁ gacchanto dakkhiṇāgirismiṁ  cārikaṁ cari. Tasmiṁ samaye ānandattherassa tiṁsamattā  saddhivihārikā yebhuyyena kumārakā ekavassikaduvassikabhikkhū ceva  anupasampannā ca vibbhamiṁsu. Kasmā panete pabbajitā, kasmā ca  vibbhamiṁsūti? Tesaṁ kira mātāpitaro cintesuṁ “ānandatthero  satthuvissāsiko aṭṭha vare yācitvā upaṭṭhahati, icchiticchitaṭṭhānaṁ  satthāraṁ gahetvā gantuṁ sakkoti, amhākaṁ dārake etassa santike  pabbajeyyāma, evaṁ so satthāraṁ gahetvā āgamissati, tasmiṁ āgate  mayaṁ mahāsakkāraṁ kātuṁ labhissāmā”ti. Iminā tāva kāraṇena nesaṁ  ñātakā te pabbājesuṁ, satthari pana parinibbute tesaṁ sā patthanā  upacchinnā, atha ne ekadivaseneva uppabbājesuṁ. Atha ānandattheraṁ  dakkhiṇāgirismiṁ cārikaṁ caritvā rājagahamāgataṁ disvā  mahākassapatthero evamāhāti. Vuttañhetaṁ kassapasaṁyutte–  
 “Atha (pg.1.60) kiñcarahi tvaṁ āvuso ānanda imehi navehi bhikkhūhi  indriyesu aguttadvārehi bhojane amattaññūhi jāgariyaṁ ananuyuttehi  saddhiṁ cārikaṁ carasi, sassaghātaṁ maññe carasi, kulūpaghātaṁ maññe  carasi, olujjati kho te āvuso ānanda parisā, palujjanti kho  te āvuso navappāyā, na vāyaṁ kumārako mattamaññāsīti.  
 Api me bhante kassapa sirasmiṁ palitāni jātāni, atha ca  pana mayaṁ ajjāpi āyasmato mahākassapassa kumārakavādā na  muccāmāti. Tathā hi pana tvaṁ āvuso ānanda imehi navehi  bhikkhūhi indriyesu aguttadvārehi bhojane amattaññūhi jāgariyaṁ  ananuyuttehi saddhiṁ cārikaṁ carasi, sassaghātaṁ maññe carasi,  kulūpaghātaṁ maññe carasi, olujjati kho te āvuso ānanda parisā,  palujjanti kho te āvuso navappāyā, na vāyaṁ kumārako  mattamaññāsī”ti (saṁ. ni. 2.154).  
 Tattha sassaghātaṁ maññe carasīti sassaṁ ghātento viya  āhiṇḍasi. Kulūpaghātaṁ maññe carasīti kulāni upaghātento  viya āhiṇḍasi. Olujjatīti palujjati bhijjati.  Palujjanti kho te āvuso navappāyāti āvuso ānanda ete  tuyhaṁ pāyena yebhuyyena navakā ekavassikaduvassikadaharā ceva sāmaṇerā  ca palujjanti. Na vāyaṁ kumārako mattamaññāsīti ayaṁ  kumārako attano pamāṇaṁ na vata jānātīti theraṁ tajjento āha.  Kumārakavādā na muccāmāti kumārakavādato na muccāma.  Tathā hi pana tvanti idamassa evaṁ vattabbatāya kāraṇadassanatthaṁ  vuttaṁ. Ayañhettha adhippāyo– yasmā tvaṁ imehi navehi  indriyasaṁvaravirahitehi bhojane amattaññūhi saddhiṁ vicarasi, tasmā  kumārakehi saddhiṁ vicaranto “kumārako”ti vattabbataṁ arahasīti.  
 Na vāyaṁ kumārako mattamaññāsīti ettha vā-saddo  padapūraṇe. Vā-saddo hi  upamānasamuccayasaṁsayavissaggavikappapadapūraṇādīsu bahūsu atthesu  dissati. Tathā hesa “paṇḍito vāpi tena so”ti-ādīsu (dha.  pa. 63) upamāne (pg.1.61) dissati, sadisabhāveti attho. “Taṁ vāpi  dhīrā muni vedayantī”ti-ādīsu (su. ni. 213) samuccaye.  “Ke vā ime kassa vā”ti-ādīsu (pārā. 296) saṁsaye. “Ayaṁ  vā imesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ sabbabālo sabbamūḷho”ti-ādīsu (dī.  ni. 181) vavassagge. “Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā  brāhmaṇā vā”ti-ādīsupi (ma. ni. 1.170 saṁ. ni.  2.13)  vikappe. “Na vāhaṁ paṇṇaṁ bhuñjāmi, na hetaṁ mayha  bhojanan”ti-ādīsu padapūraṇe. Idhāpi padapūraṇe daṭṭhabbo. Teneva ca  ācariyadhammapālattherena vā-saddassa atthuddhāraṁ karontena vuttaṁ “na  vāyaṁ kumārako mattamaññāsī”ti-ādīsu padapūraṇe”ti.  Saṁyuttaṭṭhakathāyampi idameva vuttaṁ “na vāyaṁ kumārako  mattamaññāsīti ayaṁ kumārako attano pamāṇaṁ na vata jānāsīti theraṁ  tajjento āhā”ti (saṁ. ni. aṭṭha. 2.154). Etthāpi  “vatā”ti vacanasiliṭṭhatāya vuttaṁ. “Na vāyan”ti etassa  vā “na ve ayan”ti padacchedaṁ katvā ve-saddassatthaṁ dassentena  “vatā”ti vuttaṁ. Tathā hi ve-saddassa ekaṁsatthabhāve tadeva pāḷiṁ  payogaṁ katvā udāharanti neruttikā. Vajirabuddhitthero pana evaṁ  vadati “na vāyanti ettha ca vāti vibhāsā,  aññāsipi na aññāsipī”ti, (vajira. ṭī.  paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) taṁ tassa matimattaṁ saṁyuttaṭṭhakathāya tathā  avuttattā. Idamekaṁ parūpavādasambhavakāraṇaṁ “tattha kecī”ti-ādinā  sambajjhitabbaṁ.  
 Aññampi kāraṇamāha “sakyakulappasuto cāyasmā”ti.  Sākiyakule jāto, sākiyakulabhāvena vā pākaṭo ca āyasmā  ānando. Tattha …pe… upavadeyyunti sambandho. Aññampi kāraṇaṁ  vadati “tathāgatassa bhātā cūḷapituputto”ti. Bhātāti  cettha kaniṭṭhabhātā cūḷapituputtabhāvena, na pana vayasā sahajātabhāvato.  
  “Suddhodano dhotodano, sakkasukkāmitodanā;  
  Amitā pālitā cāti, ime pañca imā duve”ti.  
  Vuttesu hi sabbakaniṭṭhassa amitodanasakkassa putto  āyasmā ānando. Vuttañhi manorathapūraṇiyaṁ–  
 “Kappasatasahassaṁ (pg.1.62) pana dānaṁ dadamāno amhākaṁ bodhisattena  saddhiṁ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe  nibbatti, athassa sabbe ñātake ānandite pamodite karonto jātoti  ‘ānando’tveva nāmamakaṁsū”ti.  
  Tathāyeva vuttaṁ papañcasūdaniyampi–  
 “Aññe pana vadanti– nāyasmā ānando bhagavatā sahajāto,  vayasā ca cūḷapituputtatāya ca bhagavato kaniṭṭhabhātāyeva. Tathā hi  manorathapūraṇiyaṁ ekanipātavaṇṇanāyaṁ sahajātagaṇane so na  vuto”ti.  
  Yaṁ vuccati, taṁ gahetabbaṁ. Tatthāti tasmiṁ  vissatthādibhāve sati.  Ativissatthasakyakulappasutatathāgatabhātubhāvatoti vuttaṁ hoti.  Bhāvenabhāvalakkhaṇe hi katthaci hetvattho sampajjati. Tathā hi  ācariyadhammapālattherena nettiṭṭhakathāyaṁ “gunnañce taramānānan”ti  gāthāvaṇṇanāyaṁ vuttaṁ–  
 “Sabbā tā jimhaṁ gacchantīti sabbā tā gāviyo  kuṭilameva gacchanti, kasmā? Nette jimhagate sati nette kuṭilaṁ gate  sati, nettassa kuṭilaṁ gatattāti attho”ti.  
 Udānaṭṭhakathāyampi “iti imasmiṁ sati idaṁ hotī”ti  suttapadavaṇṇanāyaṁ “hetu-atthatā bhummavacanassa kāraṇassa bhāvena  tadavinābhāvī phalassa bhāvo lakkhīyatīti veditabbā”ti (udā.  aṭṭha. 1.1). Tatthāti vā nimittabhūte vissatthādimhīti  attho, tasmiṁ uccinanetipi vadanti. Chandāgamanaṁ viyāti  ettha chandā āgamanaṁ viyāti padacchedo. Chandāti ca hetumhi  nissakkavacanaṁ, chandena āgamanaṁ pavattanaṁ viyāti attho, chandena  akattabbakaraṇamivāti vuttaṁ hoti, chandaṁ vā āgacchati  sampayogavasenāti chandāgamanaṁ, tathā pavatto apāyagamanīyo  akusalacittuppādo. Atha vā ananurūpaṁ gamanaṁ agamanaṁ. Chandena  agamanaṁ chandāgamanaṁ, chandena sinehena ananurūpaṁ gamanaṁ pavattanaṁ  viya akattabbakaraṇaṁ viyāti vuttaṁ hoti. Asekkhabhūtā paṭisambhidā,  taṁpattāti (pg.1.63) tathā, asekkhā ca te paṭisambhidāppattā cāti vā tathā,  tādise. Sekkhapaṭisambhidāppattanti etthāpi esa nayo.  Parivajjentoti hetvatthe antasaddo, parivajjanahetūti attho.  Anumatiyāti anuññāya, yācanāyāti vuttaṁ hoti.  
 “Kiñcāpi sekkho”ti idaṁ asekkhānaṁyeva uccinitattā  vuttaṁ, na sekkhānaṁ agatigamanasambhavena. Paṭhamamaggeneva hi cattāri  agatigamanāni pahīyanti, tasmā kiñcāpi sekkho, tathāpi thero  āyasmantaṁ ānandaṁ uccinatūti sambandho. Na pana kiñcāpi  sekkho, tathāpi abhabbo agatiṁ gantunti.  “Abhabbo”ti-ādinā pana dhammasaṅgītiyā tassa arahabhāvaṁ  dassento vijjamānaguṇe katheti, tena saṅgītiyā dhammavinayavinicchaye  sampatte chandādivasena aññathā akathetvā yathābhūtameva kathessatīti  dasseti. Na gantabbā, ananurūpā vā gatīti agati, taṁ.  Pariyattoti adhigato uggahito.  
 “Evan”ti-ādinā sanniṭṭhānagaṇanaṁ dasseti.  Uccinitenāti uccinitvā gahitena. Apica evaṁ …pe…  uccinīti nigamanaṁ, “tenāyasmatā”ti-ādi pana  sanniṭṭhānagaṇanadassanantipi vadanti.  
 Evaṁ saṅgāyakavicinanappakāraṁ dassetvā aññampi saṅgāyanatthaṁ  desavicinanādippakāraṁ dassento “atha kho”ti-ādimāha.  Tattha etadahosīti etaṁ parivitakkanaṁ ahosi. Nu-saddena hi  parivitakkanaṁ dasseti. Rājagahanti “rājagahasāmantaṁ gahetvā  vuttan”ti gaṇṭhipadesu vadanti. Gāvo caranti etthāti  gocaro, gunnaṁ caraṇaṭṭhānaṁ, so viyāti gocaro, bhikkhūnaṁ  caraṇaṭṭhānaṁ, mahanto so assa, etthāti vā mahāgocaraṁ.  Aṭṭhārasannaṁ mahāvihārānampi atthitāya pahūtasenāsanaṁ.  
 Thāvarakammanti ciraṭṭhāyikammaṁ. Visabhāgapuggalo  subhaddasadiso. Ukkoṭeyyāti nivāreyya. Iti-saddo  idamatthe, iminā manasikārena hetubhūtena etadahosīti attho.  Garubhāvajananatthaṁ ñattidutiyena kammena saṅghaṁ sāvesi, na  apalokanañattikammamattenāti adhippāyo.  
 Kadā panāyaṁ katāti āha “ayaṁ panā”ti-ādi. Evaṁ  katabhāvo ca imāya gaṇanāya viññāyatīti dasseti “bhagavā  hī”ti-ādinā. Athāti anantaratthe nipāto,  parinibbānantaramevāti attho. Sattāhanti (pg.1.64) hi  parinibbānadivasampi saṅgaṇhitvā vuttaṁ. Assāti bhagavato,  “sarīran”ti iminā sambandho. Saṁvegavatthuṁ kittetvā kittetvā  aniccatāpaṭisaññuttāni gītāni gāyitvā pūjāvasena kīḷanato  sundaraṁ kīḷanadivasā sādhukīḷanadivasā nāma,  saparahitasādhanaṭṭhena vā sādhūti vuttānaṁ sappurisānaṁ saṁvegavatthuṁ  kittetvā kittetvā kīḷanadivasātipi yujjati. Imasmiñca  purimasattāhe ekadeseneva sādhukīḷanamakaṁsu. Visesato pana  dhātupūjādivasesuyeva. Tathā hi vuttaṁ  mahāparinibbānasuttaṭṭhakathāyaṁ (dī. ni. aṭṭha. 2.235)–  
 “Ito purimesu hi dvīsu sattāhesu te bhikkhū saṅghassa  ṭhānanisajjokāsaṁ karontā khādanīyaṁ bhojanīyaṁ saṁvidahantā  sādhukīḷikāya okāsaṁ na labhiṁsu, tato nesaṁ ahosi ‘imaṁ sattāhaṁ  sādhukīḷitaṁ kīḷissāma, ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati, yaṁ amhākaṁ  pamattabhāvaṁ ñatvā kocideva āgantvā dhātuyo gaṇheyya, tasmā ārakkhaṁ  ṭhapetvā kīḷissāmā’ti, tena te evamakaṁsū”ti.  
  Tathāpi te dhātupūjāyapi katattā dhātupūjādivasā nāma.  Imeyeva visesena bhagavati kattabbassa aññassa abhāvato ekadesena  katampi sādhukīḷanaṁ upādāya “sādhukīḷanadivasā”ti pākaṭā  jātāti āha “evaṁ sattāhaṁ sādhukīḷanadivasā nāma  ahesun”ti.  
 Citakāyāti vīsasataratanuccāya candanadārucitakāya,  padhānakiccavaseneva ca sattāhaṁ citakāyaṁ agginā jhāyīti vuttaṁ. Na  hi accantasaṁyogavasena nirantaraṁ sattāhameva agginā jhāyi tattha  pacchimadivaseyeva jhāyitattā, tasmā sattāhasminti attho veditabbo.  Purimapacchimānañhi dvinnaṁ sattāhānamantare sattāhe yattha katthacipi  divase jhāyamāne sati “sattāhe jhāyī”ti vattuṁ yujjati. Yathāha –  
 “Tena kho pana samayena cattāro mallapāmokkhā sīsaṁ nhātā  ahatāni vatthāni nivatthā ‘mayaṁ bhagavato citakaṁ āḷimpessāmā’ti  na sakkonti āḷimpetun”ti-ādi (dī. ni. 2.233).  
 Sattipañjaraṁ (pg.1.65) katvāti sattikhaggādihatthehi purisehi  mallarājūnaṁ bhagavato dhātu-ārakkhakaraṇaṁ upalakkhaṇavasenāha.  Sattihatthā purisā hi sattiyo yathā “kuntā pacarantī”ti, tāhi  samantato rakkhāpanavasena pañjarapaṭibhāgattā sattipañjaraṁ.  Sandhāgāraṁ nāma rājūnaṁ ekā mahāsālā. Uyyogakālādīsu hi  rājāno tattha ṭhatvā “ettakā purato gacchantu, ettakā pacchato,  ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthīsu abhiruhantu, ettakā assesu,  ettakā rathesū”ti evaṁ sandhiṁ karonti mariyādaṁ bandhanti, tasmā taṁ  ṭhānaṁ “sandhāgāran”ti vuccati. Apica uyyogaṭṭhānato  āgantvāpi yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni karonti, tāva dve  tīṇi divasāni rājāno tattha santhambhanti vissamanti parissayaṁ  vinodentītipi sandhāgāraṁ, rājūnaṁ vā saha atthānusāsanaṁ  agārantipi sandhāgāraṁ ha-kārassa dha-kāraṁ, anusarāgamañca  katvā, yasmā vā rājāno tattha sannipatitvā “imasmiṁ kāle  kasituṁ vaṭṭati, imasmiṁ kāle vapitun”ti evamādinā nayena  gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chinnavicchinnaṁ gharāvāsaṁ tattha  sandhārentītipi sandhāgāraṁ. Visākhapuṇṇamito paṭṭhāya yāva  visākhamāsassa amāvāsī, tāva soḷasa divasā sīhaḷavohāravasena  gahitattā, jeṭṭhamūlamāsassa sukkapakkhe ca pañca divasāti āha  “iti ekavīsati divasā gatā”ti. Tattha carimadivaseyeva  dhātuyo bhājayiṁsu, tasmiṁyeva ca divase ayaṁ kammavācā katā. Tena  vuttaṁ “jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiyan”ti-ādi. Tattha  jeṭṭhanakkhattaṁ vā mūlanakkhattaṁ vā tassa māsassa puṇṇamiyaṁ candena  yuttaṁ, tasmā so māso “jeṭṭhamūlamāso”ti vuccati.  Anācāranti heṭṭhā vuttaṁ anācāraṁ.  
 Yadi evaṁ kasmā vinayaṭṭhakathāyaṁ, (pārā. aṭṭha.  1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) maṅgalasuttaṭṭhakathāyañca (khu.  pā. aṭṭha. maṅgalasuttavaṇṇanā) “sattasu sādhukīḷanadivasesu, sattasu  ca dhātupūjādivasesu vītivattesū”ti vuttanti? Sattasu  dhātupūjādivasesu gahitesu tadavinābhāvato majjhe citakāya  jhāyanasattāhampi gahitamevāti katvā visuṁ na vuttaṁ viya dissati.  Yadi evaṁ kasmā “aḍḍhamāso atikkanto, diyaḍḍhamāso seso”ti  ca vuttanti? Nāyaṁ doso. Appakañhi ūnamadhikaṁ vā gaṇanūpagaṁ na  hoti, tasmā appakena adhikopi samudāyo anadhiko viya hotīti  katvā aḍḍhamāsato adhikepi pañcadivase “aḍḍhamāso  atikkanto”ti vuttaṁ dvāsītikhandhakavattānaṁ katthaci “asīti  khandhakavattānī”ti vacanaṁ viya, tathā appakena ūnopi samudāyo  anūno viya hotīti (pg.1.66) katvā diyaḍḍhamāsato ūnepi pañcadivase  “diyaḍḍhamāso seso”ti vuttaṁ satipaṭṭhānavibhaṅgaṭṭhakathāyaṁ  (vibha. 356) chamāsato ūnepi aḍḍhamāse “chamāsaṁ sajjhāyo  kātabbo”ti vacanaṁ viya, aññathā aṭṭhakathānaṁ aññamaññavirodho siyā.  Apica dīghabhāṇakānaṁ matena tiṇṇaṁ sattāhānaṁ vasena “ekavīsati  divasā gatā”ti idha vuttaṁ. Vinayasuttanipātakhuddakapāṭhaṭṭhakathāsu pana  khuddakabhāṇakānaṁ matena ekameva jhāyanadivasaṁ katvā tadavasesānaṁ dvinnaṁ  sattāhānaṁ vasena “aḍḍhamāso atikkanto, diyaḍḍhamāso seso”ti ca  vuttaṁ. Paṭhamabuddhavacanādīsu viya taṁ taṁ bhāṇakānaṁ matena aṭṭhakathāsupi  vacanabhedo hotīti gahetabbaṁ. Evampettha vadanti–  parinibbānadivasato paṭṭhāya ādimhi cattāro sādhukīḷanadivasāyeva,  tato paraṁ tayo sādhukīḷanadivasā ceva citakajhāyanadivasā ca, tato  paraṁ eko citakajhāyanadivasoyeva, tato paraṁ tayo  citakajhāyanadivasā ceva dhātupūjādivasā ca, tato paraṁ cattāro  dhātupūjādivasāyeva, iti taṁ taṁ kiccānurūpagaṇanavasena tīṇi  sattāhāni paripūrenti, agahitaggahaṇena pana aḍḍhamāsova hoti.  “Ekavīsati divasā gatā”ti idha vuttavacanañca taṁ taṁ  kiccānurūpagaṇaneneva. Evañhi catūsupi aṭṭhakathāsu vuttavacanaṁ  sametīti vicāretvā gahetabbaṁ. Vajirabuddhittherena pana vuttaṁ  “aḍḍhamāso atikkantoti ettha eko divaso naṭṭho, so  pāṭipadadivaso, kolāhaladivaso nāma so, tasmā idha na  gahito”ti, (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) taṁ na  sundaraṁ parinibbānasuttantapāḷiyaṁ (dī. ni. 2.227)  pāṭipadadivasatoyeva paṭṭhāya sattāhassa vuttattā, aṭṭhakathāyañca  parinibbānadivasena saddhiṁ tiṇṇaṁ sattāhānaṁ gaṇitattā. Tathā hi  parinibbānadivasena saddhiṁ tiṇṇaṁ sattāhānaṁ gaṇaneneva  jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamī ekavīsatimo divaso hoti.  
 Cattālīsa divasāti jeṭṭhamūlasukkapakkhachaṭṭhadivasato yāva  āsaḷhī puṇṇamī, tāva gaṇetvā vuttaṁ. Etthantareti  cattālīsadivasabbhantare. Rogo eva rogapalibodho.  Ācariyupajjhāyesu kattabbakiccameva ācariyupajjhāyapalibodho  (pg.1.67)  tathā mātāpitupalibodho. Yathādhippetaṁ atthaṁ, kammaṁ vā  paribundheti uparodheti pavattituṁ na detīti palibodho ra-kārassa  la-kāraṁ katvā. Taṁ palibodhaṁ chinditvā taṁ karaṇīyaṁ karotūti  saṅgāhakena chinditabbaṁ taṁ sabbaṁ palibodhaṁ chinditvā  dhammavinayasaṅgāyanasaṅkhātaṁ tadeva karaṇīyaṁ karotu.  
 Aññepi mahātherāti anuruddhattherādayo.  Sokasallasamappitanti sokasaṅkhātena sallena anupaviṭṭhaṁ paṭividdhaṁ.  Asamucchinna-avijjātaṇhānusayattā avijjātaṇhābhisaṅkhātena kammunā  bhavayonigatiṭṭhitisattāvāsesu khandhapañcakasaṅkhātaṁ attabhāvaṁ janeti  abhinibbattetīti jano. Kilese janeti, ajani,  janissatīti vā jano, mahanto jano tathā, taṁ.  Āgatāgatanti āgatamāgataṁ yathā “ekeko”ti. Ettha siyā – “thero attano pañcasatāya parisāya parivutto rājagahaṁ gato,  aññepi mahātherā attano attano parivāre gahetvā sokasallasamappitaṁ  mahājanaṁ assāsetukāmā taṁ taṁ disaṁ pakkantā”ti idha vuttavacanaṁ  samantapāsādikāya “mahākassapatthero ‘rājagahaṁ āvuso gacchāmā’ti  upaḍḍhaṁ bhikkhusaṅghaṁ gahetvā ekaṁ maggaṁ gato, anuruddhattheropi upaḍḍhaṁ  gahetvā ekaṁ maggaṁ gato”ti (pārā. aṭṭha.  paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttavacanañca aññamaññaṁ viruddhaṁ hoti.  Idha hi mahākassapattherādayo attano attano parivārabhikkhūhiyeva  saddhiṁ taṁ taṁ disaṁ gatāti attho āpajjati, tattha pana  mahākassapatthera-anuruddhattherāyeva paccekamupaḍḍhasaṅghena saddhiṁ ekekaṁ maggaṁ  gatāti? Vuccate– tadubhayampi hi vacanaṁ na virujjhati atthato  saṁsandanattā. Idha hi niravasesena therānaṁ paccekagamanavacanameva tattha  nayavasena dasseti, idha attano attano parisāya gamanavacanañca tattha  upaḍḍhasaṅghena saddhiṁ gamanavacanena. Upaḍḍhasaṅghoti hi  sakasakaparisābhūto bhikkhugaṇo gayhati upaḍḍhasaddassa asamepi bhāge  pavattattā. Yadi hi sannipatite saṅghe upaḍḍhasaṅghena saddhinti atthaṁ  gaṇheyya, tadā saṅghassa gaṇanapathamatītattā na yujjateva  yadi ca  saṅgāyanatthaṁ uccinitānaṁ pañcannaṁ bhikkhusatānaṁ majjhe upaḍḍhasaṅghena  saddhinti atthaṁ gaṇheyya, evampi tesaṁ gaṇapāmokkhānaṁyeva uccinitattā  na yujjateva. Paccekagaṇino hete. Vuttañhi “sattasatasahassāni,  tesu pāmokkhabhikkhavo”ti (pg.1.68)  iti atthato saṁsandanattā tadetaṁ ubhayampi  vacanaṁ aññamaññaṁ na virujjhatīti. Taṁtaṁbhāṇakānaṁ matenevaṁ vuttantipi  vadanti.  
 “Aparinibbutassa bhagavato”ti-ādinā yojetabbaṁ.  Pattacīvaramādāyāti ettha catumahārājadattiyaselamayapattaṁ,  sugatacīvarañca gaṇhitvāti attho. Soyeva hi patto bhagavatā sadā  paribhutto. Vuttañhi samacittapaṭipadāsuttaṭṭhakathāyaṁ  “vassaṁvutthānusārena atirekavīsativassakālepi tasseva paribhuttabhāvaṁ  dīpetukāmena pātova sarīrapaṭijagganaṁ katvā sunivatthanivāsano  sugatacīvaraṁ pārupitvā selamayapattamādāya bhikkhusaṅghaparivuto  dakkhiṇadvārena nagaraṁ pavisitvā piṇḍāya caranto”ti (a. ni.  aṭṭha. 2.37) gandhamālādayo nesaṁ hattheti gandhamālādihatthā.  
 Tatrāti tissaṁ sāvatthiyaṁ. Sudanti nipātamattaṁ.  Aniccatādipaṭisaṁyuttāyāti “sabbe saṅkhārā  aniccā”ti-ādinā (dha. pa. 277) aniccasabhāvapaṭisaññuttāya.  Dhammena yuttā, dhammassa vā patirūpāti dhammī, tādisāya.  Saññāpetvāti suṭṭhu jānāpetvā, samassāsetvāti vuttaṁ hoti.  Vasitagandhakuṭinti niccasāpekkhattā samāso.  Paribhogacetiyabhāvato “gandhakuṭiṁ vanditvā”ti vuttaṁ.  “Vanditvā”ti ca “vivaritvā”ti ettha pubbakālakiriyā. Tathā  hi ācariyasāriputtattherena vuttaṁ “gandhakuṭiyā dvāraṁ vivaritvāti  paribhogacetiyabhāvato gandhakuṭiṁ vanditvā gandhakuṭiyā dvāraṁ vivarīti  veditabban”ti (sārattha. ṭī. 1aṭhamamahāsaṅgītikathā) milātā  mālā, sāyeva kacavaraṁ, milātaṁ vā mālāsaṅkhātaṁ kacavaraṁ tathā.  Atiharitvāti paṭhamaṁ ṭhapitaṭṭhānamabhimukhaṁ haritvā. Yathāṭhāne  ṭhapetvāti paṭhamaṁ ṭhapitaṭṭhānaṁ anatikkamitvā yathāṭhitaṭṭhāneyeva ṭhapetvā.  Bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṁ vattaṁ sabbamakāsīti senāsane  kattabbavattaṁ sandhāya vuttaṁ. Kurumāno cāti taṁ sabbaṁ vattaṁ  karonto ca. Lakkhaṇe hi ayaṁ māna-saddo. Nhānakoṭṭhakassa  sammajjanañca tasmiṁ udakassa upaṭṭhāpanañca, tāni ādīni yesaṁ  dhammadesanā-ovādādīnanti tathā, tesaṁ kālesūti attho. Sīhassa  migarājassa seyyā sīhaseyyā, taddhitavasena, sadisavohārena vā  bhagavato seyyāpi “sīhaseyyā”ti vuccati. Tejussada-iriyāpathattā  uttamaseyyā vā, yaṁ sandhāya vuttaṁ “atha kho bhagavā dakkhiṇena  passena sīhaseyyaṁ kappesi (pg.1.69) pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno”ti,  (dī. ni. 2.198) taṁ. Kappanakālo karaṇakālo nanūti  yojetabbaṁ.  
 “Yathā tan”ti-ādinā yathāvuttamatthaṁ upamāya āvi  karoti. Tattha yathā aññopi bhagavato …pe… patiṭṭhitapemo ceva  akhīṇāsavo ca anekesu …pe… upakārasañjanitacittamaddavo ca  akāsi, evaṁ āyasmāpi ānando bhagavato guṇa …pe… maddavo ca  hutvā akāsīti yojanā. Nti nipātamattaṁ. Apica etena  tathākaraṇahetuṁ dasseti, yathā aññepi yathāvuttasabhāvā akaṁsu, tathā  āyasmāpi ānando bhagavato …pe… patiṭṭhitapemattā ceva  akhīṇāsavattā ca anekesu …pe… upakārasañjanitacittamaddavattā  cāti hetu-atthassa labbhamānattā. Hetugabbhāni hi etāni padāni  tadatthasseva tathākaraṇahetubhāvato. Dhanapāladamana (cūḷava. 342),  suvaṇṇakakkaṭa (jā. 1.5.94), cūḷahaṁsa (jā.  1.15.133) -mahāhaṁsajātakādīhi (jā. 2.21.89) cettha  vibhāvetabbo. Guṇānaṁ gaṇo, soyeva amatanipphādakarasasadisatāya  amataraso. Taṁ jānanapakatitāyāti patiṭṭhitapade hetu.  Upakāra …pe… maddavoti upakārapubbabhāvena  sammājanitacittamuduko. Evampi so iminā kāraṇena  adhivāsesīti dassento “tamenan”ti-ādimāha. Tattha  tamenanti taṁ āyasmantaṁ ānandaṁ. Eta-saddo hi padālaṅkāramattaṁ.  Ayañhi saddapakati, yadidaṁ dvīsu sabbanāmesu pubbapadasseva  atthapadatā. Saṁvejesīti “nanu bhagavatā paṭikacceva akkhātaṁ  ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti-ādinā (dī.  ni. 2.183 saṁ. ni.  5.379 a. ni.  10.48) saṁvegaṁ  janesī”ti (dī. ni. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)  ācariyadhammapālattherena vuttaṁ, evaṁ sati “bhante …pe…  assāsessathāti paṭhamaṁ vatvā”ti saha pāṭhasesena yojanā assa.  Yathārutato pana ādyatthena iti-saddena “evamādinā saṁvejesī”ti  yojanāpi yujjateva. Yena kenaci hi vacanena saṁvegaṁ janesi, taṁ  sabbampi saṁvejanassa karaṇaṁ sambhavatīti. Santhambhitvāti  paridevanādivirahena attānaṁ paṭibandhetvā patiṭṭhāpetvā.  Ussannadhātukanti upacitapittasemhādidosaṁ. Pittasemhavātavasena  hi tisso dhātuyo idha bhesajjakaraṇayogyatāya (pg.1.70) adhippetā, yā  “dosā, malā”ti ca loke vuccanti, pathavī āpo tejo vāyo  ākāsoti ca bhedena paccekaṁ pañcavidhā. Vuttañhi–  
  “Vāyupittakaphā dosā, dhātavo ca malā tathā;  
  Tatthāpi pañcadhākhyātā, paccekaṁ dehadhāraṇā.  
  Sarīradūsanā dosā, malīnakaraṇā malā;  
  Dhāraṇā dhātavo te tu, itthamanvatthasaññakā”ti.  
 Samassāsetunti santappetuṁ. Devatāya saṁvejitadivasato,  jetavanavihāraṁ paviṭṭhadivasato vā dutiyadivase. Viriccati  etenāti virecanaṁ, osadhaparibhāvitaṁ khīrameva virecanaṁ tathā.  Yaṁ sandhāyāti yaṁ bhesajjapānaṁ sandhāya. Aṅgapaccaṅgena  sobhatīti subho, manuno apaccaṁ mānavo, na-kārassa pana  ṇa-kāre kate māṇavo. Manūti hi paṭhamakappikakāle manussānaṁ  mātāpituṭṭhāne ṭhito puriso, yo sāsane “mahāsammatarājā”ti vutto.  So hi sakalalokassa hitaṁ manabhi jānātīti manūti vuccati.  Evampettha vadanti “dantaja na-kārasahito mānavasaddo  sabbasattasādhāraṇavacano, muddhaja ṇa-kārasahito pana māṇavasaddo  kucchitamūḷhāpaccavacano”ti. Cūḷakammavibhaṅgasuttaṭṭhakathāyampi  (ma. ni. aṭṭha. 4.289) hi muddhaja ṇa-kārasahitasseva  māṇavasaddassa attho vaṇṇito. Taṭṭīkāyampi “yaṁ apaccaṁ kucchitaṁ  mūḷhaṁ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena ca sattā daharakāle  mūḷhadhātukā hontīti tassevattho pakāsito”ti vadanti ācariyā.  Aññattha ca vīsativassabbhantaro yuvā māṇavo, idha pana tabbohārena  mahallakopi. Vuttañhi cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanāyaṁ  “māṇavoti pana taṁ taruṇakāle vohariṁsu, so mahallakakālepi teneva  vohārena voharīyatī”ti, (ma. ni. aṭṭha. 4.289) subhanāmakena  laddhamāṇavavohārenāti attho. So pana “satthā parinibbuto,  ānandatthero kirassa pattacīvaramādāya āgato, mahājano taṁ  dassanāya upasaṅkamatī”ti sutvā “vihāraṁ kho pana gantvā  mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṁ vā kātuṁ, dhammakathaṁ vā  sotuṁ, gehamāgataṁyeva naṁ disvā sukhena paṭisanthāraṁ karissāmi  (pg.1.71)  ekā  ca me kaṅkhā atthi, tampi naṁ pucchissāmī”ti cintetvā ekaṁ  māṇavakaṁ pesesi, taṁ sandhāyāha “pahitaṁ māṇavakan”ti khuddake  cettha kapaccayo. Etadavocāti etaṁ “akālo”ti-ādikaṁ  vacanaṁ ānandatthero avoca.  
 Akāloti ajja gantuṁ ayuttakālo. Kasmāti ce  “atthi me”ti-ādimāha. Bhesajjamattāti appakaṁ bhesajjaṁ.  Appattho hettha mattāsaddo “mattā sukhapariccāgā”ti-ādīsu (dha.  pa. 290) viya. Pītāti pivitā. Svepīti ettha  “api-saddo apekkho mantā nuññāyā”ti (vajira. ṭī.  paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vajirabuddhittherena vuttaṁ. Ayaṁ  pana tassādhippāyo– “appeva nāmā”ti saṁsayamatte vutte  anuññātabhāvo na siddho, tasmā taṁ sādhanatthaṁ “apī”ti vuttaṁ, tena  imamatthaṁ dīpeti “appeva nāma sve mayaṁ upasaṅkameyyāma,  upasaṅkamituṁ paṭibalā samānā upasaṅkamissāma cā”ti.  
 Dutiyadivaseti khīravirecanapītadivasato dutiyadivase.  Cetakattherenāti cetiyaraṭṭhe jātattā cetakoti evaṁ  laddhanāmena therena. Pacchāsamaṇenāti pacchānugatena samaṇena.  Sahatthe cetaṁ karaṇavacanaṁ. Subhena māṇavena puṭṭhoti “yesu  dhammesu bhavaṁ gotamo imaṁ lokaṁ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu  kho, dharanti nu kho, sace dharanti, bhavaṁ (natthi dī. ni. aṭṭha.  1.448) ānando jānissati, handa naṁ pucchāmī”ti evaṁ cintetvā  “yesaṁ so bhavaṁ gotamo dhammānaṁ vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṁ  janataṁ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi, katamesānaṁ kho bho ānanda  dhammānaṁ so bhavaṁ gotamo vaṇṇavādī ahosī”ti-ādinā (dī. ni.  1.448) puṭṭho, athassa thero tīṇi piṭakāni sīlakkhandhādīhi  tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento “tiṇṇaṁ kho māṇava khandhānaṁ  so bhagavā vaṇṇavādī”ti-ādinā (dī. ni. 1.449) idha  sīlakkhandhavagge dasamaṁ suttamabhāsi, taṁ sandhāyāha  “imasmiṁ …pe… mabhāsī”ti.  
 Khaṇḍanti chinnaṁ. Phullanti bhinnaṁ,  sevālāhichattakādivikassanaṁ vā, tesaṁ paṭisaṅkharaṇaṁ sammā  pākatikakaraṇaṁ, abhinavapaṭikaraṇanti vuttaṁ hoti. Upakaṭṭhāyāti  āsannāya. Vassaṁ upanenti upagacchanti etthāti  vassūpanāyikā, vassūpagatakālo, tāya. Saṅgītipāḷiyaṁ  (cūḷava. 440) sāmaññena vuttampi vacanaṁ (pg.1.72) evaṁ gateyeva sandhāya  vuttanti saṁsandetuṁ sādhetuṁ vā āha “evañhī”ti-ādi.  
 Rājagahaṁ parivāretvāti bahinagare ṭhitabhāvena vuttaṁ.  Chaḍḍitapatita-uklāpāti chaḍḍitā ca patitā ca uklāpā ca. Idaṁ  vuttaṁ hoti– bhagavato parinibbānaṭṭhānaṁ gacchantehi bhikkhūhi chaḍḍitā  vissaṭṭhā, tatoyeva ca upacikādīhi khāditattā ito cito ca  patitā, sammajjanābhāvena ākiṇṇakacavarattā uklāpā cāti. Tadevatthaṁ  “bhagavato hī”ti-ādinā vibhāveti. Avakuthi  pūtibhāvamagamāsīti uklāpo tha-kārassa la-kāraṁ katvā, ujjhiṭṭho  vā kalāposamūhoti uklāpo, vaṇṇasaṅgamanavasenevaṁ vuttaṁ yathā  “upakleso, sneho”– iccādi, tena yuttāti tathā. Paricchedavasena  veṇīyanti dissantīti pariveṇā. Kurumānāti kattukāmā.  Senāsanavattānaṁ paññattattā, senāsanakkhandhake ca senāsanapaṭibaddhānaṁ  bahūnampi vacanānaṁ vuttattā senāsanapaṭisaṅkharaṇampi tassa pūjāyeva  nāmāti āha “bhagavato vacanapūjanatthan”ti. Paṭhamaṁ  māsanti vassānassa paṭhamaṁ māsaṁ. Accantasaṁyoge cetaṁ upayogavacanaṁ.  “Titthiyavādaparimocanatthañcā”ti vuttamatthaṁ pākaṭaṁ kātuṁ  “titthiyā hī”ti-ādi vuttaṁ.  
 Yanti katikavattakaraṇaṁ. Edisesu hi ṭhānesu yaṁ-saddo  taṁ-saddānapekkho teneva atthassa paripuṇṇattā. Yaṁ vā katikavattaṁ  sandhāya “atha kho”ti-ādi vuttaṁ, tadeva mayāpi vuttanti  attho. Esa nayo īdisesu bhagavatā …pe… vaṇṇitanti  senāsanavattaṁ paññapentena senāsanakkhandhake (cūḷava. 308) ca  senāsanapaṭibaddhavacanaṁ kathentena vaṇṇitaṁ. Saṅgāyissāmāti  ettha iti-saddassa “vuttaṁ ahosī”ti ca ubhayattha sambandho, ekassa  vā iti-saddassa lopo.  
 Dutiyadivaseti evaṁ cintitadivasato dutiyadivase, so  ca kho vassūpanāyikadivasato dutiyadivasova. Therā hi  āsaḷhipuṇṇamito pāṭipadadivaseyeva sannipatitvā vassamupagantvā evaṁ  cintesunti. Rājadvāreti rājagehadvāre. Hatthakammanti  hatthakiriyaṁ, hatthakammassa karaṇanti vuttaṁ hoti. Paṭivedesunti  jānāpesuṁ. Visaṭṭhāti nirāsaṅkacittā. Āṇāyeva (pg.1.73)  appaṭihatavuttiyā pavattanaṭṭhena cakkanti āṇācakkaṁ. Tathā  dhammoyeva cakkanti dhammacakkaṁ, taṁ panidha  desanāñāṇapaṭivedhañāṇavasena duvidhampi yujjati tadubhayeneva saṅgītiyā  pavattanato. “Dhammacakkanti cetaṁ desanāñāṇassāpi nāmaṁ,  paṭivedhañāṇassāpī”ti (saṁ. ni. aṭṭha. 2.3.78) hi  aṭṭhakathāsu vuttaṁ. Sannisajjaṭṭhānanti sannipatitvā  nisīdanaṭṭhānaṁ. Satta paṇṇāni yassāti sattapaṇṇī, yo  “chattapaṇṇo, visamacchado” tipi vuccati, tassa jātaguhadvāreti  attho.  
 Vissakammunāti sakkassa devānamindassa  kammākammavidhāyakaṁ devaputtaṁ sandhāyāha.  Suvibhattabhittithambhasopānanti ettha suvibhattapadassa dvandato pubbe  suyyamānattā sabbehi dvandapadehi sambandho, tathā  “nānāvidha …pe… vicittan”ti-ādīsupi.  Rājabhavanavibhūtinti rājabhavanasampattiṁ, rājabhavanasobhaṁ vā.  Avahasantamivāti avahāsaṁ kurumānaṁ viya. Siriyāti  sobhāsaṅkhātāya lakkhiyā. Niketanamivāti vasanaṭṭhānamiva,  “jalantamivā”tipi pāṭho. Ekasmiṁyeva pānīyatitthe nipatantā  pakkhino viya sabbesampi janānaṁ cakkhūni maṇḍapeyeva nipatantīti  vuttaṁ “ekanipāta …pe… vihaṅgānan”ti.  Nayanavihaṅgānanti nayanasaṅkhātavihaṅgānaṁ.  Lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitanti yadi loke vijjamānaṁ  rāmaṇeyyakaṁ sabbameva ānetvā ekattha sampiṇḍitaṁ siyā, taṁ viyāti  vuttaṁ hoti, yaṁ yaṁ vā loke ramitumarahati, taṁ sabbaṁ  sampiṇḍitamivātipi attho. Daṭṭhabbasāramaṇḍanti pheggurahitaṁ  sāraṁ viya, kasaṭavinimuttaṁ pasannaṁ viya ca daṭṭhumaraharūpesu sārabhūtaṁ,  pasannabhūtañca. Apica daṭṭhabbo dassanīyo sārabhūto visiṭṭhataro  maṇḍo maṇḍanaṁ alaṅkāro etassāti daṭṭhabbasāramaṇḍo, taṁ. Maṇḍaṁ  sūriyarasmiṁ pāti nivāreti, sabbesaṁ vā janānaṁ maṇḍaṁ pasannaṁ pāti  rakkhati, maṇḍanamalaṅkāraṁ vā pāti pivati alaṅkarituṁ yuttabhāvenāti  maṇḍapo, taṁ.  
 Kusumadāmāni ca tāni olambakāni ceti  kusumadāmolambakāni. Visesanassa cettha paranipāto yathā  “agyāhito”ti. Vividhāniyeva kusumadāmolambakāni tathā, tāni  viniggalantaṁ visesena vamentaṁ nikkhāmentamiva cāru sobhanaṁ vitānaṁ  etthāti tathā. Kuṭṭena gahito samaṁ katoti kuṭṭimo, koṭṭimo  vā, tādisoyeva maṇīti maṇikoṭṭimo (pg.1.74)  nānāratanehi vicitto  maṇikoṭṭimo, tassa talaṁ tathā. Atha vā maṇiyo koṭṭetvā  katatalattā maṇikoṭṭena nipphattanti maṇikoṭṭimaṁ, tameva talaṁ,  nānāratanavicittaṁ maṇikoṭṭimatalaṁ tathā. Tamiva ca  nānāpupphūpahāravicittaṁ supariniṭṭhitabhūmikammanti sambandho. Pupphapūjā  pupphūpahāro. Ettha hi nānāratanavicittaggahaṇaṁ  nānāpupphūpahāravicittatāyanidassanaṁ, maṇikoṭṭimatalaggahaṇaṁ  supariniṭṭhitabhūmikammatāyāti daṭṭhabbaṁ. Nanti maṇḍapaṁ.  Brahmavimānasadisanti bhāvanapuṁsakaṁ, yathā brahmavimānaṁ sobhati,  tathā alaṅkaritvāti attho. Visesena mānetabbanti vimānaṁ.  Saddavidū pana “vihe ākāse māyanti gacchanti devā yenāti  vimānan”ti vadanti. Visesena vā sucaritakammunā mīyati  nimmīyatīti vimānaṁ, vīti vā sakuṇo vuccati, taṁ saṇṭhānena  mīyati nimmīyatīti vimānanti-ādināpi vattabbo.  Vimānaṭṭhakathāyaṁ pana “ekayojanadviyojanādibhāvena  pamāṇavisesayuttatāya, sobhātisayayogena ca visesato mānanīyatāya  vimānan”ti (vi. va. aṭṭha. ganthārambhakathā) vuttaṁ. Natthi  agghametesanti anagghāni, aparimāṇagghāni  agghitumasakkuṇeyyānīti vuttaṁ hoti. Patirūpaṁ, paccekaṁ vā  attharitabbānīti paccattharaṇāni, tesaṁ satāni tathā.  Uttarābhimukhanti uttaradisābhimukhaṁ. Dhammopi satthāyeva  satthukiccanipphādanatoti vuttaṁ “buddhassa bhagavato āsanārahaṁ  dhammāsanaṁ paññapetvā”ti. Yathāha “yo kho …pe… mamaccayena  satthā”ti-ādi, (dī. ni. 2.216) tathāgatappaveditadhammadesakassa  vā satthukiccāvahattā tathārūpe āsane nisīditumarahatīti dassetumpi  evaṁ vuttaṁ. Āsanārahanti nisīdanārahaṁ. Dhammāsananti  dhammadesakāsanaṁ, dhammaṁ vā kathetuṁ yuttāsanaṁ. Dantakhacitanti  dantehi khacitaṁ, hatthidantehi katanti vuttaṁ hoti. “Danto nāma  hatthidanto vuccatī”ti hi vuttaṁ. Etthāti etasmiṁ dhammāsane.  Mama kiccanti mama kammaṁ, mayā vā karaṇīyaṁ.  
 Idāni āyasmato ānandassa asekkhabhūmisamāpajjanaṁ dassento  “tasmiñca panā”ti-ādimāha. Tattha tasmiñca pana  divasaeti tathā raññā ārocāpitadivase, sāvaṇamāsassa kāḷapakkhacatutthadivaseti vuttaṁ hoti. Anatthajananato  visasaṅkāsatāya kileso visaṁ, tassa khīṇāsavabhāvato  aññathābhāvasaṅkhātā satti gandho. Tathā hi so (pg.1.75) bhagavato  parinibbānādīsu vilāpādimakāsi. Apica  visajananakapupphādigandhapaṭibhāgatāya nānāvidhadukkhahetukiriyājananako  kilesova “visagandho”ti vuccati. Tathā hi so “visaṁ  haratīti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti  visattikā, visaparibhogāti visattikā”ti-ādinā (mahāni. 3)  vuttoti. Apica visagandhonāma virūpo maṁsādigandho,  taṁsadisatāya pana kileso. “Vissasaddo hi virūpe”ti (dha.  sa. ṭī. 624) abhidhammaṭīkāyaṁvuttaṁ. Addhāti  ekaṁsato. Saṁveganti dhammasaṁvegaṁ. “Ohitabhārānan”ti hi  yebhuyyena, padhānena ca vuttaṁ. Edisesu pana ṭhānesu tadaññesampi  dhammasaṁvegoyeva adhippeto. Tathā hi “saṁvego nāma sahottappaṁ  ñāṇaṁ, so tassā bhagavato dassane uppajjī”ti (vi. va. aṭṭha.  838) rajjumālāvimānavaṇṇanāyaṁvuttaṁ, sā ca tadā  aviññātasāsanā anāgataphalāti. Itarathā hi cittutrāsavasena  dosoyeva saṁvegoti āpajjati, evañca sati so tassa  asekkhabhūmisamāpajjanassa ekaṁsakāraṇaṁ na siyā. Evamabhūto ca so  idha na vattabboyevāti alamatipapañcena. Tenāti tasmā sve  saṅghasannipātassa vattamānattā, sekkhasakaraṇīyattā vā. Te na  yuttanti tava na yuttaṁ, tayā vā sannipātaṁ gantuṁ na patirūpaṁ.  
 Metanti mama etaṁ gamanaṁ. Yvāhanti yo ahaṁ,  yanti vā kiriyāparāmasanaṁ, tena “gaccheyyan”ti ettha  gamanakiriyaṁ parāmasati, kiriyāparāmasanassa ca yaṁ taṁ-saddassa ayaṁ  pakati, yadidaṁ napuṁsakaliṅgena, ekavacanena ca yogyatā tathāyeva tattha  tattha dassanato. Kiriyāya hi sabhāvato napuṁsakattamekattañca  icchanti saddavidū. Āvajjesīti upanāmesi. Muttāti  muccitā. Appattañcāti agatañca, bimbohane na tāva ṭhapitanti  vuttaṁ hoti. Etasmiṁ antareti etthantare, iminā padadvayena  dassitakālānaṁ vemajjhakkhaṇe, tathādassitakāladvayassa vā vivareti  vuttaṁ hoti.  
  “Kāraṇe ceva citte ca, khaṇasmiṁ vivarepi ca;  
  Vemajjhādīsu atthesu ‘antarā’ti ravo gato”ti.  
  Hi vuttaṁ. Anupādāyāti taṇhādiṭṭhivasena kañci  dhammaṁ aggahetvā, yehi vā kilesehi muccati, tesaṁ lesamattampi  aggahetvā. Āsavehīti (pg.1.76) bhavato ā bhavaggaṁ, dhammato ca ā  gotrabhuṁ savanato pavattanato āsavasaññitehi kilesehi.  Upalakkhaṇavacanamattañcetaṁ. Tadekaṭṭhatāya hi sabbehipi kilesehi  sabbehipi pāpadhammehi cittaṁ vimuccatiyeva. Cittaṁ vimuccīti  cittaṁ arahattamaggakkhaṇe āsavehi vimuccamānaṁ hutvā  arahattaphalakkhaṇe vimucci. Tadatthaṁ vivarati  “ayañhī”ti-ādinā. Caṅkamenāti caṅkamanakiriyāya.  Visesanti attanā laddhamaggaphalato visesamaggaphalaṁ.  Vivaṭṭūpanissayabhūtaṁ kataṁ upacitaṁ puññaṁ yenāti katapuñño,  arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Padhānamanuyuñjāti  vīriyamanuyuñjāhi, arahattasamāpattiyā anuyogaṁ karohīti vuttaṁ hoti.  Hohisīti bhavissasi. Kathādosoti kathāya doso  vitathabhāvo. Accāraddhanti ativiya āraddhaṁ.  Uddhaccāyāti uddhatabhāvāya. Handāti vossaggavacanaṁ.  Tena hi adhunāyeva yojemi, na panāhaṁ papañcaṁ karomīti vossaggaṁ  karoti. Vīriyasamataṁ yojemīti caṅkamanavīriyassa  adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samatāpādanena vīriyassa  samataṁ samabhāvaṁ yojemi, vīriyena vā samathasaṅkhātaṁ samādhiṁ  yojemītipi attho. Dvidhāpi hi pāṭho dissati.  Vissamissāmīti assasissāmi. Idāni tassa visesato  pasaṁsanārahabhāvaṁ dassetuṁ “tenā”ti-ādi vuttaṁ. Tenāti  catu-iriyāpathavirahitatākāraṇena. “Anipanno”ti-ādīni  paccuppannavacanāneva. Parinibbutopi so ākāseyeva parinibbāyi.  Tasmā therassa kilesaparinibbānaṁ, khandhaparinibbānañca visesena  pasaṁsārahaṁ acchariyabbhutamevāti.  
 Dutiyadivaseti therena arahattapattadivasato dutiyadivase.  Pañcamiyanti tithīpekkhāya vuttaṁ, “dutiyadivase”ti iminā  tulyādhikaraṇaṁ. Bhinnaliṅgampi hi tulyatthapadaṁ dissati yathā  “guṇo pamāṇaṁ, vīsati cittāni” iccādi.  Kāḷapakkhassāti sāvaṇamāsakāḷapakkhassa. Paṭhamañhi māsaṁ  khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇamakaṁsu, paṭhamamāsabhāvo ca  majjhimappadesavohārena. Tattha hi purimapuṇṇamito yāva aparā  puṇṇamī, tāva eko māsoti voharanti. Tato tīṇi divasāni  rājā maṇḍapamakāsi, tato dutiyadivase thero arahattaṁ sacchākāsi,  tatiyadivase pana sannipatitvā therā saṅgītimakaṁsu, tasmā  āsaḷhimāsakāḷapakkhapāṭipadato yāva sāvaṇamāsakāḷapakkhapañcamī  (pg.1.77)  tāva pañcadivasādhiko ekamāso hoti. Samānoti  uppajjamāno. Haṭṭhatuṭṭhacittoti ativiya somanassacitto,  pāmojjena vā haṭṭhacitto pītiyā tuṭṭhacitto. Ekaṁsanti ekasmiṁ  aṁse, vāmaṁseti attho. Tathā hi vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṁ vuttaṁ–  
 “Ekaṁsaṁ cīvaranti ettha puna saṇṭhāpanavasena evaṁ vuttaṁ,  ekaṁsanti ca vāmaṁsaṁ pārupitvā ṭhitassetaṁ adhivacanaṁ. Yato yathā  vāmaṁsaṁ pārupitvā ṭhitaṁ hoti, tathā cīvaraṁ katvāti evamassattho  veditabbo”ti (su. ni. aṭṭha. 2.345).  
 Bandha …pe… viyāti vaṇṭato  pavuttasuparipakkatālaphalamiva. Paṇḍu …pe… viyāti  sitapītapabhāyuttapaṇḍuromajakambale ṭhapito jātimā maṇi viya,  jātivacanena cettha kuttimaṁ nivatteti. Samuggatapuṇṇacando  viyāti juṇhapakkhapannarasuposathe samuggato soḷasakalāparipuṇṇo  cando viya. Bālā …pe… viyāti  taruṇasūriyapabhāsamphassena phullitasuvaṇṇavaṇṇaparāgagabbhaṁ satapattapaddhaṁ  viya. “Piñjarasaddo hi hemavaṇṇapariyāyo”ti (sārattha. ṭī.  1.22) sāratthadīpaniyaṁ vutto. Pariyodātenāti  pabhassarena. Sappabhenāti vaṇṇappabhāya, sīlappabhāya ca  samannāgatena. Sassirikenāti sarīrasobhaggādisaṅkhātāya  siriyā ativiya sirimatā. Mukhavarenāti  yathāvuttasobhāsamalaṅkatattā uttamamukhena. Kāmaṁ “ahamasmi arahattaṁ  patto”ti nārocesi, tathārūpāya pana uttamalīḷāya gamanato passantā  sabbepi tamatthaṁ jānanti, tasmā ārocento viya hotīti āha  “attano arahattappattiṁ ārocayamāno viya agamāsī”ti.  
 Kimatthaṁ panāyaṁ evamārocayamāno viya agamāsīti? Vuccate – so hi “attupanāyikaṁ akatvā aññabyākaraṇaṁ bhagavatā  saṁvaṇṇitan”ti manasi karitvā “sekkhatāya dhammavinayasaṅgītiyā  gahetumayuttampi bahussutattā gaṇhissāmā”ti nisinnānaṁ therānaṁ  arahattappattivijānanena somanassuppādanatthaṁ, “appamatto hohī”ti  bhagavatā dinna-ovādassa ca saphalatādīpanatthaṁ evamārocayamāno viya  agamāsīti. Āyasmato mahākassapassa (pg.1.78) etadahosi  samasamaṭṭhapanādinā yathāvuttakāraṇena satthukappattā. Dhareyyāti  vijjamāno bhaveyya. “Sobhati vata te āvuso ānanda  arahattasamadhigamatā”ti-ādinā sādhukāramadāsi. Ayamidha  dīghabhāṇakānaṁ vādo. Khuddakabhāṇakesu ca  suttanipātakhuddakapāṭhabhāṇakānaṁ vādotipi yujjati tadaṭṭhakathāsupi tathā  vuttattā.  
 Majjhimaṁ nikāyaṁ bhaṇanti sīlenāti majjhimabhāṇakā,  tappaguṇā ācariyā. Yathāvuḍḍhanti vuḍḍhapaṭipāṭiṁ,  tadanatikkamitvā vā. Tatthāti tasmiṁ bhikkhusaṅghe.  Ānandassa etamāsananti sambandho. Tasmiṁ samayeti tasmiṁ  evaṁkathanasamaye. Thero cintesi “kuhiṁ gato”ti pucchantānaṁ  attānaṁ dassente ativiya pākaṭabhāvena bhavissamānattā, ayampi  majjhimabhāṇakesveva ekaccānaṁ vādo, tasmā itipi eke vadantīti  sambandho. Ākāsena āgantvā attano āsaneyeva attānaṁ  dassesītipi tesameva ekacce vadanti. Pulliṅgavisaye hi “eke”ti  vutte sabbattha “ekacce”ti attho veditabbo. Tīsupi cettha vādesu  tesaṁ tesaṁ bhāṇakānaṁ tena tenākārena āgatamattaṁ ṭhapetvā visuṁ visuṁ  vacane aññaṁ visesakāraṇaṁ natthi. Sattamāsaṁ katāya hi  dhammavinayasaṅgītiyā kadāci pakatiyāva, kadāci pathaviyaṁ  nimujjitvā, kadāci ākāsena āgatattā taṁ tadāgamanamupādāya tathā  tathā vadanti. Apica saṅgītiyā ādidivaseyeva paṭhamaṁ pakatiyā  āgantvā tato paraṁ ākāsamabbhuggantvā parisaṁ pattakāle tato  otaritvā bhikkhupantiṁ apīḷento pathaviyaṁ nimujjitvā āsane  attānaṁ dassesītipi vadanti. Yathā vā tathā vā āgacchatu,  āgamanākāramattaṁ na pamāṇaṁ, āgantvā gatakāle āyasmato  mahākassapassa sādhukāradānameva pamāṇaṁ satthārā  dātabbasādhukāradāneneva arahattappattiyā aññesampi ñāpitattā, bhagavati  dharamāne paṭiggahetabbāya ca pasaṁsāya therassa paṭiggahitattā. Tasmā  tamatthaṁ dassento “yathā vā”ti-ādimāha.  Sabbatthāpīti sabbesupi tīsu vādesu.  
 Bhikkhū āmantesīti bhikkhū ālapīti ayamettha attho,  aññatra pana ñāpanepi dissati yathā “āmantayāmi vo bhikkhave,  (dī. ni. 2.218) paṭivedayāmi vo bhikkhave”ti (pg.1.79) (a. ni.   7.72) pakkosanepi dissati yathā “ehi tvaṁ bhikkhu mama  vacanena sāriputtaṁ āmantehī”ti (a. ni.  9.11) ālapanepi  dissati yathā “tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi  ‘bhikkhavo’ti” (saṁ. ni. 1.249), idhāpi ālapaneti  sāratthadīpaniyaṁ (sārattha. ṭī. 1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṁ.  Ālapanamattassa pana abhāvato “kiṁ paṭhamaṁ saṅgāyāmā”ti-ādinā  vuttena viññāpiyamānatthantarena ca sahacaraṇato ñāpaneva vaṭṭati, tasmā  āmantesīti paṭivedesi viññāpesīti attho vattabbo. “Tatra  kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘bhikkhavo’ti, ‘bhaddante’ti te bhikkhū  bhagavato paccassosun”ti-ādīsu (saṁ. ni.  1.249) hi  ālapanamattameva dissati, na viññāpiyamānatthantaraṁ, taṁ pana  “bhūtapubbaṁ bhikkhave”ti-ādinā (saṁ. ni.  1.249) paccekameva  āraddhaṁ. Tasmā tādisesveva ālapane vaṭṭatīti no takko. Saddavidū  pana vadanti “āmantayitvā devindo, vissakammaṁ  mahiddhikan’ti-ādīsu (cariyā. 107) viya mantasaddo guttabhāsane.  Tasmā ‘āmantesī’ti etassa sammantayīti attho”ti.  “Āvuso”ti-ādi āmantanākāradīpanaṁ. Dhammaṁ vā vinayaṁ  vāti ettha vā-saddo vikappane, tena “kimekaṁ tesu paṭhamaṁ  saṅgāyāmā”ti dasseti. Kasmā āyūti āha “vinaye  ṭhite”ti-ādi. “Yasmā, tasmā”ti ca ajjhāharitvā yojetabbaṁ.  Tasmāti tāya āyusarikkhatāya  Dhuranti jeṭṭhakaṁ.  No nappahotīti pahotiyeva. Dvipaṭisedho hi saha atisayena  pakatyatthadīpako.  
 Etadagganti eso aggo. Liṅgavipallāsena hi ayaṁ  niddeso. Yadidanti ca yo ayaṁ, yadidaṁ khandhapañcakanti vā  yojetabbaṁ. Evañhi sati “etadaggan”ti yathārutaliṅgameva.  “Yadidan”ti padassa ca ayaṁ sabhāvo, yā tassa tassa atthassa  vattabbassa liṅgānurūpena “yo ayan”ti vā “yā ayan”ti vā  “yaṁ idan”ti vā yojetabbatā tathāyevassa tattha tattha dassitattā.  Bhikkhūnaṁ vinayadharānanti niddhāraṇachaṭṭhīniddeso.  
 Attanāva attānaṁ sammannīti sayameva attānaṁ sammataṁ  akāsi. “Attanā”ti hi idaṁ tatiyāvisesanaṁ bhavati, tañca  parehi sammannanaṁ nivatteti, “attanā”ti vā ayaṁ  vibhatyantapatirūpako abyayasaddo (pg.1.80)  Keci pana “liṅgatthe tatiyā  abhihitakattubhāvato”ti vadanti. Tadayuttameva “thero”ti kattuno  vijjamānattā. Vissajjanatthāya attanāva attānaṁ sammannīti yojetabbaṁ.  Pucchadhātussa dvikammikattā “upāliṁ vinayan”ti kammadvayaṁ vuttaṁ.  
 Bījaniṁ gahetvāti ettha bījanīgahaṇaṁ dhammakathikānaṁ  dhammatāti veditabbaṁ. Tāya hi dhammakathikānaṁ parisāya  hatthakukkuccamukhavikārādi paṭicchādīyati. Bhagavā ca dhammakathikānaṁ  dhammatādassanatthameva vicitrabījaniṁ gaṇhāti. Aññathā hi  sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṁ paramukkaṁsagatasikkhāsaṁyamānaṁ buddhānaṁ  mukhacandamaṇḍalaṁ paṭicchādetabbaṁ na siyā. “Paṭhamaṁ āvuso upāli  pārājikaṁ kattha paññattan”ti kasmā vuttaṁ, nanu tassa saṅgītiyā  purimakāle paṭhamabhāvo na yuttoti? No na yutto bhagavatā  paññattānukkamena, pātimokkhuddesānukkamena ca paṭhamabhāvassa siddhattā.  Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāle ṭhitānukkameneva  saṅgītāni, visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṁ.  Kismiṁ vatthusminti, methunadhammeti ca nimittatthe  bhummavacanaṁ. “Kattha paññattan”ti-ādinā dassitena saha  tadavasiṭṭhampi saṅgahetvā dassetuṁ “vatthumpi pucchī”ti-ādi vuttaṁ.  
 Saṅgītikārakavacanasammissaṁ vā nu kho, suddhaṁ vā  buddhavacananti āsaṅkāpariharaṇatthaṁ, yathāsaṅgītasseva pamāṇabhāvaṁ  dassanatthañca pucchaṁ samuddharitvā vissajjento “kiṁ  panetthā”ti-ādimāha. Ettha paṭhamapārājiketi etissaṁ  tathāsaṅgītāya paṭhamapārājikapāḷiyaṁ. Tenevāha “na hi tathāgatā  ekabyañjanampi niratthakaṁ vadantī”ti. Apanetabbanti  atirekabhāvena niratthakatāya, vitathabhāvena vā ayuttatāya  chaḍḍetabbavacanaṁ. Pakkhipitabbanti asampuṇṇatāya upanetabbavacanaṁ.  Kasmāti āha “na hī”ti-ādi. Sāvakānaṁ pana  devatānaṁ vā bhāsiteti bhagavato pucchāthomanādivasena bhāsitaṁ  sandhāyāha. Sabbatthāpīti bhagavato sāvakānaṁ devatānañca  bhāsitepi. Taṁ pana pakkhipanaṁ sambandhavacanamattasseva, na  sabhāvāyuttiyā atthassāti dasseti “kiṁ pana tan”ti-ādinā  sambandhavacanamattanti pubbāparasambandhavacanameva. Idaṁ  paṭhamapārājikanti vavatthapetvā ṭhapesuṁ imināva vācanāmaggena  uggahaṇadhāraṇādikiccanipphādanatthaṁ, tadatthameva ca  gaṇasajjhāyamakaṁsu “tena …pe… viharatī”ti.  Sajjhāyārambhakāleyeva pathavī akampitthāti vadanti, tadidaṁ pana  pathavīkampanaṁ therānaṁ dhammasajjhāyānubhāvenāti (pg.1.81) ñāpetuṁ “sādhukāraṁ  dadamānā viyā”ti vuttaṁ. Udakapariyantanti  pathavīsandhāraka-udakapariyantaṁ. Tasmiñhi caliteyeva sāpi calati,  etena ca padesapathavīkampanaṁ nivatteti.  
 Kiñcāpi pāḷiyaṁ gaṇanā natthi, saṅgītimāropitāni pana  ettakānevāti dīpetuṁ “pañcasattati sikkhāpadānī”ti vuttaṁ  “purimanayenevā”ti etena sādhukāraṁ dadamānā viyāti  atthamāha. Na kevalaṁ sikkhāpadakaṇḍavibhaṅganiyameneva, atha kho  pamāṇaniyamenāpīti dassetuṁ “catusaṭṭhibhāṇavārā”ti vuttaṁ.  Ettha ca bhāṇavāroti–  
  “Aṭṭhakkharā ekapadaṁ, ekagāthā catuppadaṁ;  
  Gāthā cekā mato gantho, gantho bāttiṁsatakkharo.  
 
  Bāttiṁsakkharaganthānaṁ, paññāsadvisataṁ pana;  
  Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako”ti.  
 
 Evaṁ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati. Bhaṇitabbo vāro  yassāti hi bhāṇavāro, ekena sajjhāyanamaggena kathetabbavāroti  attho. Khandhakanti mahāvaggacūḷavaggaṁ. Khandhānaṁ samūhato,  pakāsanato vā khandhakoti hi vuccati, khandhāti cettha  pabbajjūpasampadādivinayakammasaṅkhātā,  cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā.  Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā paññattiyoti vuccanti.  Paññattiyañca khandhasaddo dissati “dārukkhandho, (a. ni.   6.41) aggikkhandho (a. ni.  7.72),  udakakkhandho”ti-ādīsu (a. ni.  5.45 6.37) viya.  Apica bhāgarāsaṭṭhatāpi yujjatiyeva tāsaṁ paññattīnaṁ bhāgato, rāsito  ca vibhattattā, taṁ pana vinayapiṭakaṁ bhāṇakehi rakkhitaṁ gopitaṁ  saṅgahāruḷhanayeneva cirakālaṁ anassamānaṁ hutvā patiṭṭhahissatīti  āyasmantaṁ upālittheraṁ paṭicchāpesuṁ “āvuso imaṁ tuyhaṁ nissitake  vācehī”ti.  
 Dhammaṁ saṅgāyitukāmoti suttantābhidhammasaṅgītiṁ kattukāmo  “dhammo ca vinayo ca desito paññatto”ti-ādīsu (dī. ni.  2.216) viya pārisesanayena dhammasaddassa suttantābhidhammesveva  pavattanato. Ayamattho upari āvi bhavissati.  
 Saṅghaṁ ñāpesīti ettha heṭṭhā vuttanayena attho veditabbo.  Kataraṁ āvuso piṭakanti vinayāvasesesu dvīsu piṭakesu kataraṁ  piṭakaṁ. Vinayābhidhammānampi (pg.1.82) khuddakasaṅgītipariyāpannattā tamantarena  vuttaṁ “suttantapiṭake catasso saṅgītiyo”ti.  Saṅgītiyoti ca saṅgāyanakāle dīghādivasena visuṁ visuṁ  niyametvā saṅgayhamānattā nikāyāva vuccanti. Tenāha  “dīghasaṅgītin”ti-ādi. Suttāneva sampiṇḍetvā  vaggakaraṇavasena tayo vaggā, nāññānīti dassetuṁ “catuttiṁsa  suttāni tayo vaggā”ti vuttaṁ. Tasmā catuttisaṁ suttāni tayo  vaggā honti, suttāni vā catuttiṁsa, tesaṁ vaggakaraṇavasena tayo  vaggā, tesu tīsu vaggesūti yojetabbaṁ. “Brahmajālasuttaṁ nāma  atthi, taṁ paṭhamaṁ saṅgāyāmā”ti vutte kasmāti codanāsambhavato  “tividhasīlālaṅkatan”ti-ādimāha. Hetugabbhāni hi etāni.  Cūḷamajjhimamahāsīlavasena tividhassāpi sīlassa pakāsanattā tena  alaṅkataṁ vibhūsitaṁ tathā nānāvidhe micchājīvabhūte kuhanalapanādayo  viddhaṁsetīti nānāvidhamicchājīvakuhanalapanādividdhaṁsanaṁ. Tattha  kuhanāti kuhāyanā,  paccayapaṭisevanasāmantajappana-iriyāpathasannissitasaṅkhātena tividhena  vatthunā vimhāpanāti attho. Lapanāti vihāraṁ āgate manusse  disvā “kimatthāya bhonto āgatā, kiṁ bhikkhū nimantetuṁ. Yadi  evaṁ gacchatha, ahaṁ pacchato bhikkhū gahetvā āgacchāmī”ti evamādinā  bhāsanā. Ādisaddena pupphadānādayo, nemittikatādayo ca saṅgaṇhāti.  Apicettha micchājīvasaddena kuhanalapanāhi sesaṁ anesanaṁ gaṇhāti.  Ādisaddena pana tadavasesaṁ mahicchatādikaṁ dussilyanti daṭṭhabbaṁ.  Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo eva paliveṭhanaṭṭhena jālasarikkhatāya jālaṁ,  tassa viniveṭhanaṁ apaliveṭhakaraṇaṁ tathā.  
 Antarā ca bhante rājagahaṁ antarā ca nāḷandanti ettha  antarāsaddo vivare “apicāyaṁ bhikkhave tapodādvinnaṁ  mahānirayānaṁ antarikāya āgacchatī”ti-ādīsu (pārā. 231) viya.  Tasmā rājagahassa ca nāḷandassa ca vivareti attho daṭṭhabbo.  Antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṁ kataṁ. Īdisesu ṭhānesu  akkharacintakā “antarā gāmañca nadiñca yātī”ti evaṁ ekameva  antarāsaddaṁ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti.  Ayojiyamāne hi upayogavacanaṁ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge  antarāsaddayogena upayogavacanassa icchitattā. Tattha rañño  kīḷanatthaṁ paṭibhānacittavicitra-agāramakaṁsu, taṁ  “rājāgārakan”ti vuccati, tasmiṁ. Ambalaṭṭhikāti  rañño (pg.1.83) uyyānaṁ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇo ambarukkho atthi,  taṁ “ambalaṭṭhikā”ti vadanti, tassa samīpe pavattattā uyyānampi  “ambalaṭṭhikā” tveva saṅkhyaṁ gataṁ yathā “varuṇanagaran”ti, tasmā  ambalaṭṭhikāyaṁ nāma uyyāne rājāgāraketi attho. Aviññāyamānassa  hi viññāpanatthaṁ etaṁ ādhāradvayaṁ vuttaṁ rājāgārametassāti vā  rājāgārakaṁ, uyyānaṁ, rājāgāravati ambalaṭṭhikāyaṁ nāma  uyyāneti attho. Bhinnaliṅgampi hi visesanapadamatthī”ti keci  vadanti, evaṁ sati rājāgāraṁ ādhāro na siyā.  “Rājāgāraketi evaṁnāmake uyyāne abhiramanārahaṁ kira  rājāgārampi. Tattha, yassa vasenetaṁ evaṁ nāmaṁ labhatī”ti (vajira.  ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vajirabuddhitthero. Evaṁ  sati “ambalaṭṭhikāyan”ti āsannataruṇambarukkhena visesetvā  “rājāgārake”ti uyyānameva nāmavasena vuttanti attho āpajjati,  tathā ca vuttadosova siyā. Suppiyañca paribbājakanti  suppiyaṁ nāma sañcayassa antevāsiṁ channaparibbājakañca.  Brahmadattañca māṇavanti ettha taruṇo “māṇavo”ti vutto  “ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo”ti-ādīsu (dī. ni. 1.259  211) viya, tasmā brahmadattaṁ nāma taruṇapurisañca ārabbhāti attho.  Vaṇṇāvaṇṇeti pasaṁsāya ceva garahāya ca. Atha vā guṇo  vaṇṇo, aguṇo avaṇṇo, tesaṁ bhāsanaṁ uttarapadalopena tathā vuttaṁ yathā  “rūpabhavo rūpan”ti.  
 “Tato paran”ti-ādimhi ayaṁ vacanakkamo–  sāmaññaphalaṁ panāvuso ānanda kattha bhāsitanti? Rājagahe bhante  jīvakambavaneti. Kena saddhinti? Ajātasattunā vedehiputtena  saddhinti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṁ ānandaṁ  sāmaññaphalassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchīti. Ettha hi  “kaṁ ārabbhā”ti avatvā “kena saddhin”ti vattabbaṁ. Kasmāti ce?  Na bhagavatā eva etaṁ suttaṁ bhāsitaṁ, raññāpi “yathā nu kho  imāni puthusippāyatanānī”ti-ādinā (dī. ni. 1.163) kiñci  kiñci vuttamatthi, tasmā evameva vattabbanti. Imināva nayena  sabbattha “kaṁ ārabbhā”ti vā “kena saddhin”ti vā yathārahaṁ vatvā  saṅgītimakāsīti daṭṭhabbaṁ. Tantinti suttavaggasamudāyavasena  vavatthitaṁ pāḷiṁ. Evañca katvā “tivaggasaṅgahaṁ  catuttiṁsasuttapaṭimaṇḍitan”ti vacanaṁ upapannaṁ hoti. Pariharathāti  uggahaṇavācanādivasena dhāretha. Tato anantaraṁ saṅgāyitvāti  sambandho.  
 “Dhammasaṅgaho (pg.1.84) cā”ti-ādinā samāso. Evaṁ saṁvaṇṇitaṁ  porāṇakehīti attho. Etena “mahādhammahadayena, mahādhātukathāya vā  saddhiṁ sattappakaraṇaṁ abhidhammapiṭakaṁ nāmā”ti vuttaṁ vitaṇḍavādimataṁ  paṭikkhipitvā “kathāvatthunāva saddhin”ti vuttaṁ samānavādimataṁ  dasseti. Saṇhañāṇassa, saṇhañāṇavantānaṁ vā visayabhāvato  sukhumañāṇagocaraṁ.  
 Cūḷaniddesamahāniddesavasena duvidhopi niddeso.  Jātakādike khuddakanikāyapariyāpanne, yebhuyyena ca dhammaniddesabhūte  tādise abhidhammapiṭakeva saṅgaṇhituṁ yuttaṁ, na pana  dīghanikāyādippakāre suttantapiṭake, nāpi paññattiniddesabhūte  vinayapiṭaketi dīghabhāṇakā jātakādīnaṁ abhidhammapiṭake saṅgahaṁ  vadanti. Cariyāpiṭakabuddhavaṁsānañcettha aggahaṇaṁ jātakagatikattā,  nettipeṭakopadesādīnañca niddesapaṭisambhidāmaggagatikattā.  Majjhimabhāṇakā pana aṭṭhuppattivasena desitānaṁ jātakādīnaṁ  yathānulomadesanābhāvato tādise suttantapiṭake saṅgaho yutto, na pana  sabhāvadhammaniddesabhūte yathādhammasāsane abhidhammapiṭake, nāpi  paññattiniddesabhūte yathāparādhasāsane vinayapiṭaketi jātakādīnaṁ  suttantapiṭakapariyāpannataṁ vadanti. Yuttamettha vicāretvā gahetabbaṁ.  
 Evaṁ nimittapayojanakāladesakārakakaraṇappakārehi paṭhamaṁ saṅgītiṁ  dassetvā idāni tattha vavatthāpitesu dhammavinayesu  nānappakārakosallatthaṁ ekavidhādibhedaṁ dassetuṁ  “evametan”ti-ādimāha. Tattha “evan”ti iminā  etasaddena parāmasitabbaṁ yathāvuttasaṅgītippakāraṁ nidasseti.  “Yañhī”ti-ādi vitthāro. Anuttaraṁ sammāsambodhinti  anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānaṁ maggañāṇaṁ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṁ.  Etthantareti abhisambujjhanassa, parinibbāyanassa ca vivare.  Tadetaṁ pañcacattālīsa vassānīti kālavasena niyameti.  Paccavekkhantena vāti udānādivasena pavattadhammaṁ sandhāyāha. Yaṁ  vacanaṁ vuttaṁ, sabbaṁ tanti sambandho. Kiṁ panetanti āha  “vimuttirasamevā”ti, na tadaññarasanti vuttaṁ hoti.  Vimuccitthāti vimutti, rasitabbaṁ assādetabbanti rasaṁ,  vimuttisaṅkhātaṁ rasametassāti vimuttirasaṁ, arahattaphalassādanti  attho. Ayaṁ ācariyasāriputtattherassa mati (sārattha. ṭī.  paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā). Ācariyadhammapālatthero pana taṁ  kecivādaṁ katvā imamatthamāha (pg.1.85) “vimuccati vimuccitthāti  vimutti, yathārahaṁ maggo phalañca. Rasanti guṇo,  sampattikiccaṁ vā  vuttanayena samāso. Vimuttānisaṁsaṁ,  vimuttisampattikaṁ vā maggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṁ vā  kilesānamaccantavimuttisampādanatoti attho”ti (dī. ni. ṭī.  1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā). Aṅguttaraṭṭhakathāyaṁ pana  “attharasassādīsu attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni,  dhammaraso nāma cattāro maggā, vimuttiraso nāma amatanibbānan”ti  (a. ni. aṭṭha. 1.1.335) vuttaṁ.  
 Kiñcāpi avisesena sabbampi buddhavacanaṁ kilesavinayanena  vinayo, yathānusiṭṭhaṁ paṭipajjamāne apāyapatanādito dhāraṇena  dhammo ca hoti, tathāpi idhādhippeteyeva dhammavinaye  vatticchāvasena sarūpato niddhāretuṁ “tattha  vinayapiṭakan”ti-ādimāha. Avasesaṁ buddhavacanaṁ dhammo  khandhādivasena sabhāvadhammadesanābāhullato. Atha vā yadipi vinayo  ca dhammoyeva pariyattiyādibhāvato, tathāpi vinayasaddasannidhāne  bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhammasaddo vinayatanti viparītaṁ tantimeva  dīpeti yathā “puññañāṇasambhārā, gobalībaddan”ti. Payogavasena taṁ  dassentena “tenevāhā”ti-ādi vuttaṁ. Yena vinaya …pe…  dhammo, teneva tesaṁ tathābhāvaṁ saṅgītikkhandhake (cūḷava.  347) āhāti attho.  
 “Anekajātisaṁsāran”ti ayaṁ gāthā bhagavatā attano  sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṁ arahattappattiṁ paccavekkhantena ekūnavīsatimassa  paccavekkhaṇañāṇassa anantaraṁ bhāsitā, tasmā  “paṭhamabuddhavacanan”ti vuttā. Idaṁ kira sabbabuddhehi  avijahitaṁ udānaṁ. Ayamassa saṅkhepattho– ahaṁ imassa  attabhāvasaṅkhātassa gehassa kārakaṁ taṇhāvaḍḍhakiṁ gavesanto yena  ñāṇena taṁ daṭṭhuṁ sakkā, tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle  katābhinīhāro ettakaṁ kālaṁ anekajātisaṁsāraṁ  anekajātisatasahassasaṅkhyaṁ saṁsāravaṭṭaṁ anibbisaṁ  anibbisanto taṁ ñāṇaṁ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṁ  saṁsariṁ. Yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā  punappunaṁ upagantuṁ dukkhā, na ca sā tasmiṁ adiṭṭhe  nivattati, tasmā taṁ gavesanto sandhāvissanti attho. Idāni bho  attabhāvasaṅkhātassa gehassa kāraka taṇhāvaḍḍhaki tvaṁ mayā  sabbaññutaññāṇaṁ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna imaṁ  attabhāvasaṅkhātaṁ mama gehaṁ na kāhasi na karissasi. Tava  sabbā avasesakilesa phāsukā mayā bhaggā bhañjitā  (pg.1.86)  Imassa tayā katassa attabhāvasaṅkhātassa gehassa kūṭaṁ  avijjāsaṅkhātaṁ kaṇṇikamaṇḍalaṁ visaṅkhataṁ viddhaṁsitaṁ.  Idāni mama cittaṁ visaṅkhāraṁ nibbānaṁ ārammaṇakaraṇavasena  gataṁ anupaviṭṭhaṁ. Ahañca taṇhānaṁ khaya saṅkhātaṁ  arahattamaggaṁ, arahattaphalaṁ vā ajjhagā adhigato pattosmīti.  Gaṇṭhipadesu pana visaṅkhāragataṁ cittameva taṇhānaṁ khayasaṅkhātaṁ  arahattamaggaṁ, arahattaphalaṁ vā ajjhagā adhigatanti attho vutto.  
 “Sandhāvissan”ti ettha ca “gāthāyamatītatthe imissan”ti  neruttikā. “Taṁkālavacanicchāyamatītepi bhavissantī”ti keci.  Punappunanti abhiṇhatthe nipāto. Pātabbā rakkhitabbāti  phāsu pa-kārassa pha-kāraṁ katvā, phusitabbāti vā phāsu,  sāyeva phāsukā. Ajjhagāti ca “ajjataniyamāttamiṁ vā aṁ  vā”ti vadanti. Yadi pana cittameva kattā, tadā parokkhāyeva.  Antojappanavasena kira bhagavā “anekajātisaṁsāran”ti  gāthādvayamāha, tasmā esā manasā pavattitadhammānamādi. “Yadā  have pātubhavanti dhammā”ti ayaṁ pana vācāya pavattitadhammānanti  vadanti.  
 Kecīti khandhakabhāṇakā. Paṭhamaṁ vutto pana  dhammapadabhāṇakānaṁ vādo. Yadā …pe… dhammāti ettha  nidassanattho, ādyattho ca iti-saddo luttaniddiṭṭho. Nidassanena hi  mariyādavacanena vinā padatthavipallāsakārināva attho paripuṇṇo na  hoti. Tattha ādyatthameva iti-saddaṁ gahetvā iti-saddo ādi-attho,  “tena ātāpino …pe… sahetudhamman’ti-ādigāthāttayaṁ  saṅgaṇhātī”ti (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)  ācariyasāriputtattherena vuttaṁ. Khandhaketi mahāvagge.  Udānagāthanti jātiyā ekavacanaṁ, tatthāpi vā paṭhamagāthameva  gahetvā vuttanti veditabbaṁ.  
 Ettha ca khandhakabhāṇakā evaṁ vadanti “dhammapadabhāṇakānaṁ  gāthā manasāva desitattā tadā mahato janassa upakārāya nāhosi,  amhākaṁ pana gāthā vacībhedaṁ katvā desitattā tadā suṇantānaṁ  devabrahmānaṁ upakārāya ahosi, tasmā idameva paṭhamabuddhavacanan”ti.  Dhammapadabhāṇakā pana “desanāya janassa upakārānupakārabhāvo  paṭhamabhāve lakkhaṇaṁ na hoti, bhagavatā manasā paṭhamaṁ desitattā idameva  paṭhamabuddhavacanan”ti vadanti (pg.1.87)  Tasmā ubhayampi ubhayathā yujjatīti  veditabbaṁ. Nanu ca yadi “anekajātisaṁsāran”ti gāthā manasāva  desitā, atha kasmā dhammapadaṭṭhakathāyaṁ “anekajātisaṁsāran’ti  imaṁ dhammadesanaṁ satthā bodhirukkhamūle nisinno udānavasena udānetvā  aparabhāge ānandattherena puṭṭho kathesī”ti (dha. pa. aṭṭha. 2.152 udānavatthu) vuttanti? Atthavasena tathāyeva gahetabbattā. Tatthāpi hi  manasā udānetvāti atthoyeva gahetabbo. Desanā viya hi udānampi  manasā udānaṁ, vacasā udānanti dvidhā viññāyati. Yadi cāyaṁ  vacasā udānaṁ siyā, udānapāḷiyamāruḷhā bhaveyya  tasmā  udānapāḷiyamanāruḷhabhāvoyeva vacasā anudānetvā manasā udānabhāve  kāraṇanti daṭṭhabbaṁ. “Pāṭipadadivase”ti idaṁ  “sabbaññubhāvappattassā”ti etena na sambajjhitabbaṁ,  “paccavekkhantassa uppannā”ti etena pana sambajjhitabbaṁ.  Visākhapuṇṇamāyameva hi bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaṁ patto.  Lokiyasamaye pana evampi sambajjhanaṁ bhavati, tathāpi nesa  sāsanasamayoti na gahetabbaṁ. Somanassameva somanassamayaṁ  yathā “dānamayaṁ, sīlamayan”ti, (dī. ni. 3.305 itivu.  60 netti. 34) taṁsampayuttañāṇenāti attho. Somanassena vā  sahajātādisattiyā pakataṁ, tādisena ñāṇenātipi vaṭṭati.  
 Handāti codanatthe nipāto. Iṅgha sampādethāti hi  codeti. Āmantayāmīti paṭivedayāmi, bodhemīti attho.  Voti pana “āmantayāmī”ti etassa kammapadaṁ.  “Āmantanatthe dutiyāyeva, na catutthī”ti hi vatvā tamevudāharanti  akkharacintakā. Vayadhammāti aniccalakkhaṇamukhena  saṅkhārānaṁ dukkhānattalakkhaṇampi vibhāveti “yadaniccaṁ, taṁ dukkhaṁ.  Yaṁ dukkhaṁ, tadanattā”ti (saṁ. ni.  2.15 45 76 77  2.3.1 4 paṭi. ma. 2.10) vacanato.  Lakkhaṇattayavibhāvananayeneva ca tadārammaṇaṁ vipassanaṁ dassento  sabbatitthiyānaṁ avisayabhūtaṁ buddhāveṇikaṁ catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānaṁ  aviparītaṁ nibbānagāminipaṭipadaṁ pakāsetīti daṭṭhabbaṁ. Idāni tattha  sammāpaṭipattiyaṁ niyojeti “appamādena sampādethā”ti, tāya  catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānāya aviparītanibbānagāminipaṭipadāya  appamādena sampādethāti attho. Apica “vayadhammā  saṅkhārā”ti etena saṅkhepena saṁvejetvā “appamādena  sampādethā”ti saṅkhepeneva niravasesaṁ sammāpaṭipattiṁ dasseti  (pg.1.88)  Appamādapadañhi sikkhattayasaṅgahitaṁ kevalaparipuṇṇaṁ sāsanaṁ  pariyādiyitvā tiṭṭhati, sikkhattayasaṅgahitāya kevalaparipuṇṇāya  sāsanasaṅkhātāya sammāpaṭipattiyā appamādena sampādethāti attho.  Ubhinnamantareti dvinnaṁ vacanānamantarāḷe vemajjhe. Ettha hi  kālavatā kālopi nidassito tadavinābhāvittāti veditabbo.  
 Suttantapiṭakanti ettha suttameva suttantaṁ yathā  “kammantaṁ, vanantan”ti. Saṅgītañca asaṅgītañcāti  sabbasarūpamāha. “Asaṅgītanti ca  saṅgītikkhandhakakathāvatthuppakaraṇādi. Keci pana ‘subhasuttaṁ (dī.  ni. 1.444) paṭhamasaṅgītiyamasaṅgītan’ti vadanti, taṁ na yujjati.  Paṭhamasaṅgītito puretarameva hi āyasmatā ānandattherena jetavane  viharantena subhassa māṇavassa bhāsitan”ti (dī. ni. ṭī.  paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) ācariyadhammapālattherena vuttaṁ.  Subhasuttaṁ pana “evaṁ me suttaṁ ekaṁ samayaṁ āyasmā ānando  sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme  aciraparinibbute bhagavatī”ti-ādinā (dī. ni. 1.444) āgataṁ.  Tattha “evaṁ me sutan”ti-ādivacanaṁ paṭhamasaṅgītiyaṁ āyasmatā  ānandatthereneva vattuṁ yuttarūpaṁ na hoti. Na hi ānandatthero sayameva  subhasuttaṁ desetvā “evaṁ me sutan”ti-ādīni vadati. Evaṁ pana  vattabbaṁ siyā “ekamidāhaṁ bhante samayaṁ sāvatthiyaṁ viharāmi jetavane  anāthapiṇḍikassa ārāme”ti-ādi. Tasmā  dutiyatatiyasaṅgītikārakehi “evaṁ me sutan”ti-ādinā subhasuttaṁ  saṅgītimāropitaṁ viya dissati. Athācariyadhammapālattherassa  evamadhippāyo siyā “ānandatthereneva vuttampi subhasuttaṁ  paṭhamasaṅgītimāropetvā tantiṁ ṭhapetukāmehi mahākassapattherādīhi  aññesu suttesu āgatanayeneva ‘evaṁ me sutan’ti-ādinā tanti  ṭhapitā”ti. Evaṁ sati yujjeyya. Atha vā āyasmā ānando  subhasuttaṁ sayaṁ desentopi sāmaññaphalādīsu bhagavatā desitanayeneva  desesīti bhagavato sammukhā laddhanaye ṭhatvā desitattā bhagavatā desitaṁ  dhammaṁ attani adahanto “evaṁ me sutan”ti-ādimāhāti  evamadhippāyepi sati yujjateva. “Anusaṅgītañcā”tipi pāṭho.  Dutiyatatiyasaṅgītīsu puna saṅgītañcāti atthavasena  ninnānākaraṇameva. Samodhānetvā vinayapiṭakaṁ nāma veditabbaṁ,  sutta …pe… abhidhammapiṭakaṁ nāma veditabbanti yojanā.  
 Bhikkhubhikkhunīpātimokkhavasena (pg.1.89) ubhayāni pātimokkhāni.  Bhikkhubhikkhunīvibhaṅgavasena dve vibhaṅgā.  Mahāvaggacūḷavaggesu āgatā dvāvīsati khandhakā. Paccekaṁ  soḷasahi vārehi upalakkhitattā soḷasa parivārāti vuttaṁ.  Parivārapāḷiyañhi mahāvibhaṅge soḷasa vārā, bhikkhunīvibhaṅge soḷasa  vārā cāti bāttiṁsa vārā āgatā. Potthakesu pana katthaci  “parivārā”ti ettakameva dissati, bahūsu pana potthakesu  vinayaṭṭhakathāyaṁ, abhidhammaṭṭhakathāyañca “soḷasa parivārā”ti evameva  dissamānattā ayampi pāṭho na sakkā paṭibāhitunti tassevattho vutto.  “Itī”ti yathāvuttaṁ buddhavacanaṁ nidassetvā  “idan”ti taṁ parāmasati. Iti-saddo vā idamatthe,  idanti vacanasiliṭṭhatāmattaṁ, iti idanti vā pariyāyadvayaṁ  idamattheyeva vattati “idānetarahi vijjatī”ti-ādīsu viya. Esa  nayo īdisesu. Brahmajālādīni catuttiṁsa suttāni saṅgayhanti ettha,  etena vā, tesaṁ vā saṅgaho gaṇanā etassāti  brahmajālādicatuttiṁsasuttasaṅgaho. Evamitaresupi. Heṭṭhā vuttesu  dīghabhāṇakamajjhimabhāṇakānaṁ vādesu majjhimabhāṇakānaññeva vādassa  yuttatarattā khuddakapāṭhādayopi suttantapiṭakeyeva saṅgahetvā dassento  “khuddaka …pe… suttantapiṭakaṁ nāmā”ti āha. Tattha  “suṇātha bhāvitattānaṁ, gāthā atthūpanāyikāti (theragā.  nidānagāthā) vuttattā “theragāthā therīgāthā”ti ca pāṭho yutto.  
 Evaṁ sarūpato piṭakattayaṁ niyametvā idāni nibbacanaṁ dassetuṁ  “tatthā”ti-ādi vuttaṁ. Tatthāti tesu tibbidhesu  piṭakesu. Vividhavisesanayattāti vividhanayattā, visesanayattā  ca. Vinayanatoti vinayanabhāvato, bhāvappadhānaniddesoyaṁ,  bhāvalopo vā, itarathā dabbameva padhānaṁ siyā, tathā ca sati  vinayanatāguṇasamaṅginā vinayadabbeneva hetubhūtena vinayoti akkhāto,  na pana vinayanatāguṇenāti anadhippetatthappasaṅgo bhaveyya. Ayaṁ nayo  edisesu. Vinīyate vā vinayanaṁ, tatoti attho. Ayaṁ  vinayoti atthapaññattibhūto saññīsaṅkhāto ayaṁ tanti vinayo.  Vinayoti akkhātoti saddapaññattibhūto saññāsaṅkhāto vinayo  nāmāti kathito. Atthapaññattiyā hi nāmapaññattivibhāvanaṁ  nibbacananti.  
 Idāni (pg.1.90) imissā gāthāya atthaṁ vibhāvento āha “vividhā  hī”ti-ādi. “Vividhā ettha nayā, tasmā vividhanayattā  vinayoti akkhāto”ti-ādinā yojetabbaṁ. Vividhattaṁ sarūpato  dasseti “pañcavidhā”ti-ādinā, tathā visesattampi  “daḷhīkammā”ti-ādinā. Lokavajjesu sikkhāpadesu  daḷhīkammapayojanā, paṇṇattivajjesu sithilakaraṇapayojanā.  Saññamavelaṁ abhibhavitvā pavatto ācāro ajjhācāro,  vītikkamo, kāye, vācāya ca pavatto so, tassa nisedhanaṁ tathā, tena  tathānisedhanameva pariyāyena kāyavācāvinayanaṁ nāmāti dasseti.  “Tasmā”ti vatvā tassānekadhā parāmasanamāha  “vividhanayattā”ti-ādi. Yathāvuttā ca gāthā īdisassa  nibbacanassa pakāsanatthaṁ vuttāti dassetuṁ “tenā”ti-ādi vuttaṁ.  Tenāti vividhanayattādihetunā karaṇabhūtenāti vadanti.  Apica “vividhā hī”ti-ādivākyassa yathāvuttassa guṇaṁ dassento  “tenā”ti-ādimāhātipi sambandhaṁ vadanti. Evaṁ sati  tenāti vividhanayattādinā hetubhūtenāti attho. Atha vā  yathāvuttavacanameva sandhāya porāṇehi ayaṁ gāthā vuttāti saṁsandetuṁ  “tenā”ti-ādi vuttantipi vadanti, dutiyanaye viya  “tenā”ti padassa attho. Etanti gāthāvacanaṁ.  Etassāti vinayasaddassa, “vacanatthā”ti padena sambandho.  “Vacanassa attho”ti hi sambandhe vuttepi tassa vacanasāmaññato  visesaṁ dassetuṁ “etassā”ti puna vuttaṁ. Neruttikā pana  samāsataddhitesu siddhesu sāmaññattā, nāmasaddattā ca edisesu  saddantarena visesitabhāvaṁ icchanti.  
 “Atthānan”ti padaṁ “sūcanato …pe… suttāṇā”ti padehi  yathārahaṁ kammasambandhavasena yojetabbaṁ. Tamatthaṁ vivarati  “tañhī”ti-ādinā. Attatthaparatthādibhede attheti yo taṁ  suttaṁ sajjhāyati, suṇāti, vāceti, cinteti, deseti ca, suttena  saṅgahito sīlādi-attho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato  parassapīti tadubhayaṁ taṁ suttaṁ sūceti dīpeti, tathā  diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttaratthe cāti evamādibhede atthe  ādi-saddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṁ hitapariyāyo, na  bhāsitatthavacano. Yadi siyā, suttaṁ attanopi bhāsitatthaṁ sūceti,  parassapīti ayamanadhippetattho vutto siyā. Suttena hi yo attho  pakāsito, so tasseva pakāsakassa (pg.1.91) suttassa hoti, tasmā na tena  parattho sūcito, tena sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā  attatthaggahaṇañca na kattabbaṁ. Attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa  abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṁ, tasmā yathāvuttassa hitapariyāyassa  atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā  vuttā.  
 Atha vā suttaṁ anapekkhitvā ye attatthādayo atthappabhedā “na  hañ’ñadattha’tthi pasaṁsalābhā”ti etassa padassa niddese (mahāni.  63) vuttā “attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho,  samparāyiko attho, uttāno attho, gambhīro attho, gūḷho attho,  paṭicchanno attho, neyyo attho, nīto attho, anavajjo attho,  nikkileso attho, vodāno attho, paramattho”ti, (mahāni. 63)  te atthappabhede sūcetīti attho gahetabbo. Kiñcāpi hi  suttanirapekkhaṁ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana  ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṁ nātivattatīti. Imasmiñca  atthavikappe atthasaddo bhāsitatthapariyāyopi hoti. Ettha hi  purimakā pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha  bhāsitatthappabhedā, pacchimakā cattāro ubhayasabhāvā. Tattha  suviññeyyatāya vibhāvena anagādhabhāvo uttāno. Duradhigamatāya  vibhāvena agādhabhāvo gambhīro. Avivaṭo gūḷho.  Mūludakādayo viya paṁsunā akkharasannivesādinā tirohito  paṭicchanno. Niddhāretvā ñāpetabbo neyyo.  Yathārutavasena veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā  pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyādhammavasena vā yathākkamaṁ  yojetabbā. Paramattho nibbānaṁ, dhammānaṁ aviparītasabhāvo eva  vā.  
 Atha vā “attanā ca appiccho hotī”ti attatthaṁ,  “appicchakathañca paresaṁ kattā hotī”ti paratthaṁ sūceti. Evaṁ  “attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā  veramaṇiyā samādapetī”ti-ādisuttāni (a. ni.  4.99 265)  yojetabbāni. Apare pana “yathāsabhāvaṁ bhāsitaṁ attatthaṁ,  pūraṇakassapādīnamaññatitthiyānaṁ samayabhūtaṁ paratthaṁ sūceti, suttena vā  saṅgahitaṁ attatthaṁ, suttānulomabhūtaṁ paratthaṁ, suttantanayabhūtaṁ vā attatthaṁ,  vinayābhidhammanayabhūtaṁ paratthaṁ (pg.1.92) sūcetī”tipi vadanti.  Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā  veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya sātisayaṁ attahitaparahitādīni  pakāsitāni honti tappadhānabhāvato, na pana  āṇādhammasabhāva-vasappavattāyāti idameva “atthānaṁ sūcanato  suttan”ti vuttaṁ. Sūca-saddassa cettha rasso. “Evañca katvā  ‘ettakaṁ tassa bhagavato suttāgataṁ suttapariyāpannan’ti (pāci. 655  1242) ca sakavāde pañca suttasatānī’ti (aṭṭhasā. nidānakathā,  kathā. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu suttasaddo upacaritoti  gahetabbo”ti (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)  ācariyasāriputtattherena vuttaṁ. Aññe pana yathāvuttasadiseneva  nibbacanena suttasaddassa vinayābhidhammānampi vācakattaṁ vadanti.  
 Sutte ca āṇādhammasabhāvo veneyyajjhāsayamanuvattati, na  vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve, tasmā  veneyyānaṁ ekantahitapaṭilābhasaṁvattanikā suttantadesanāti āha  “suvuttā cettha atthā”ti-ādi.  “Ekantahitapaṭilābhasaṁvattanikā suttantadesanā”ti idampi veneyyānaṁ  hitasampādane suttantadesanāya tapparabhāvameva sandhāya vuttaṁ.  Tapparabhāvo ca veneyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo. Tenevāha  “veneyyajjhāsayānulomena vuttattā”ti. Etena ca hetunā nanu  vinayābhidhammāpi suvuttā, atha kasmā idameva evaṁ vuttanti anuyogaṁ  pariharati.  
 Anupubbasikkhādivasena kālantarena atthābhinipphattiṁ dassetuṁ  “sassamiva phalan”ti vuttaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti– yathā sassaṁ  nāma vapanaropanādikkhaṇeyeva phalaṁ na pasavati,  anupubbajagganādivasena kālantareneva pasavati, tathā idampi  savanadhāraṇādikkhaṇeyeva atthe na pasavati, anupubbasikkhādivasena  kālantareneva pasavatīti. Pasavatīti ca phalati,  abhinipphādetīti attho. Abhinipphādanameva hi phalanaṁ.  Upāyasamaṅgīnaññeva atthābhinipphattiṁ dassento “dhenu viya  khīran”ti āha. Ayamettha adhippāyo– yathā dhenu nāma kāle  jātavacchā thanaṁ gahetvā duhataṁ upāyavantānameva khīraṁ paggharāpeti, na  akāle ajātavacchā. Kālepi vā visāṇādikaṁ gahetvā duhataṁ  anupāyavantānaṁ, tathā idampi nissaraṇādinā savanadhāraṇādīni kurutaṁ  upāyavantānameva (pg.1.93) sīlādi-atthe paggharāpeti, na alagaddūpamāya  savanadhāraṇādīni kurutaṁ anupāyavantānanti. Yadipi  “sūdatī”ti etassa gharati siñcatīti attho, tathāpi  sakammikadhātuttā paggharāpetīti kāritavasena attho vutto yathā  “taratī”ti etassa nipātetīti attho”ti. “Suttāṇā”ti  etassa atthamāha “suṭṭhu ca ne tāyatī”ti. Neti atthe.  
 Suttasabhāganti suttasadisaṁ. Tabbhāvaṁ dasseti  “yathā hī”ti-ādinā. Tacchakānaṁ suttanti vaḍḍhakīnaṁ  kāḷasuttaṁ. Pamāṇaṁ hoti tadanusārena tacchanato. Idaṁ vuttaṁ  hoti– yathā kāḷasuttaṁ pasāretvā saññāṇe kate gahetabbaṁ,  vissajjetabbañca paññāyati, tasmā taṁ tacchakānaṁ pamāṇaṁ hoti, evaṁ  vivādesu uppannesu sutte ānītamatte “idaṁ gahetabbaṁ, idaṁ  vissajjetabban”ti pākaṭattā vivādo vūpasammati, tasmā etaṁ viññūnaṁ  pamāṇanti. Idāni aññathāpi suttasabhāgataṁ vibhāvento “yathā  cā”ti-ādimāha. Suttenāti pupphāvutena yena kenaci  thirasuttena. Saṅgahitānīti suṭṭhu, samaṁ vā gahitāni,  āvutānīti attho. Na vikiriyantīti ito cito ca  vippakiṇṇābhāvamāha, na viddhaṁsīyantīti chejjabhejjābhāvaṁ.  Ayametthādhippāyo– yathā thirasuttena saṅgahitāni pupphāni vātena na  vikiriyanti na viddhaṁsīyanti, evaṁ suttena saṅgahitā atthā  micchāvādena na vikiriyanti na viddhaṁsīyantīti.  Veneyyajjhāsayavasappavattāya ca desanāya attatthaparatthādīnaṁ  sātisayappakāsanato āṇādhammasabhāvehi vinayābhidhammehi visesetvā  imasseva suttasabhāgatā vuttā. “Tenā”ti-ādīsu  vuttanayānusārena sambandho ceva attho ca yathārahaṁ vattabbo. Ettha ca  “suttantapiṭakan”ti heṭṭhā vuttepi antasaddassa avacanaṁ tassa visuṁ  atthābhāvadassanatthaṁ tabbhāvavuttito. Sahayogassa hi saddassa  avacanena sesatā tassa tulyādhikaraṇataṁ, anatthakataṁ vā ñāpeti.  
 Yanti esa nipāto kāraṇe, yenāti attho. Ettha  abhidhamme vuḍḍhimanto dhammā yena vuttā, tena abhidhammo nāma  akkhātoti paccekaṁ yojetabbaṁ. Abhi-saddassa atthavasenāyaṁ pabhedoti  tassa tadatthappavattatādassanena tamatthaṁ sādhento  “ayañhī”ti-ādimāha. Abhi-saddo (pg.1.94) kamanakiriyāya  vuḍḍhibhāvasaṅkhātamatirekatthaṁ dīpetīti vuttaṁ  “abhikkamantīti-ādīsu vuḍḍhiyaṁ āgato”ti.  Abhiññātāti aḍḍhacandādinā kenaci saññāṇena ñātā, paññātā  pākaṭāti vuttaṁ hoti. Aḍḍhacandādibhāvo hi rattiyā  upalakkhaṇavasena paññāṇaṁ hoti “yasmā aḍḍho, tasmā aṭṭhamī.  Yasmā ūno, tasmā cātuddasī. Yasmā puṇṇo, tasmā pannarasī”ti.  Abhilakkhitāti etthāpi ayamevattho veditabbo, idaṁ pana  mūlapaṇṇāsake bhayabheravasutte (ma. ni. 1.34)  abhilakkhitasaddapariyāyo abhiññātasaddoti āha “abhiññātā  abhilakkhitāti-ādīsu lakkhaṇe”ti. Yajjevaṁ lakkhitasaddasseva  lakkhaṇatthadīpanato abhi-saddo anatthakova siyāti? Nevaṁ daṭṭhabbaṁ  tassāpi tadatthajotanato. Vācakasaddasannidhāne hi upasagganipātā  tadatthajotakamattāti lakkhitasaddena vācakabhāvena pakāsitassa  lakkhaṇatthasseva jotakabhāvena pakāsanato abhi-saddopi lakkhaṇe  pavattatīti vuttoti daṭṭhabbaṁ. Rājābhirājāti parehi rājūhi  pūjitumaraho rājā. Pūjiteti pūjārahe. Idaṁ pana suttanipāte  selasutte (su. ni. 553ādayo).  
 Abhidhammeti “supinantena sukkavisaṭṭhiyā anāpattibhāvepi  akusalacetanā upalabbhatī”ti-ādinā (sārattha. ṭī.  paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vinayapaññattiyā saṅkaravirahite dhamme.  Pubbāparavirodhābhāvena yathāvuttadhammānameva aññamaññasaṅkaravirahato  aññamaññasaṅkaravirahite dhammetipi vadanti. “Pāṇātipāto  akusalan”ti (ma. ni. 2.192) evamādīsu vā maraṇādhippāyassa  jīvitindriyupacchedakapayogasamuṭṭhāpikā cetanā akusalo, na  pāṇasaṅkhātajīvitindriyassa upacchedasaṅkhāto atipāto. Tathā  “adinnassa parasantakassa ādānasaṅkhātā viññatti abyākato  dhammo, taṁviññattisamuṭṭhāpikā theyyacetanā akusalo dhammo”ti  evamādināpi aññamaññasaṅkaravirahite dhammeti attho veditabbo.  Abhivinayeti ettha pana “jātarūparajataṁ na paṭiggahetabban”ti  vadanto vinaye vineti nāma. Ettha ca “evaṁ paṭiggaṇhato  pācittiyaṁ, evaṁ pana dukkaṭan”ti vadanto abhivinaye vineti nāmāti  vadanti. Tasmā jātarūparajataṁ parasantakaṁ theyyacittena gaṇhantassa  yathāvatthuṁ (pg.1.95) pārājikathullaccayadukkaṭesu aññataraṁ, bhaṇḍāgārikasīsena  gaṇhantassa pācittiyaṁ, attano atthāya gaṇhantassa nissaggiyaṁ  pācittiyaṁ, kevalaṁ lolatāya gaṇhantassa anāmāsadukkaṭaṁ,  rūpiyachaḍḍakasammatassa anāpattīti evaṁ aññamaññasaṅkaravirahite  vinayepi paṭibalo vinetunti attho daṭṭhabbo. Evaṁ pana paricchinnataṁ  sarūpato saṅkhepeneva dassento “aññamañña …pe… hotī”ti  āha.  
 Abhikkantenāti ettha kantiyā adhikattaṁ abhi-saddo  dīpetīti vuttaṁ “adhike”ti. Nanu ca “abhikkamantī”ti  ettha abhi-saddo kamanakiriyāya vuḍḍhibhāvaṁ atirekattaṁ dīpeti,  “abhiññātā abhilakkhitā”ti ettha ñāṇalakkhaṇakiriyānaṁ  supākaṭataṁ visesaṁ, “abhikkantenā”ti ettha kantiyā adhikattaṁ  visiṭṭhabhāvaṁ dīpetīti idaṁ tāva yuttaṁ kiriyāvisesakattā upasaggassa.  “Pādayo kiriyāyoge upasaggā”ti hi saddasatthe vuttaṁ.  “Abhirājā, abhivinaye”ti pana pūjitaparicchinnesu rājavinayesu  abhi-saddo vattatīti kathametaṁ yujjeyya. Na hi asatvavācī saddo  satvavācako sambhavatīti? Natthi atra doso  pūjanaparicchedanakiriyānampi dīpanato, tāhi ca kiriyāhi yuttesu  rājavinayesupi pavattattā. Abhipūjito rājāti hi atthena  kiriyākārakasambandhaṁ nimittaṁ katvā kammasādhanabhūtaṁ rājadabbaṁ  abhi-saddo padhānato vadati, pūjanakiriyaṁ pana appadhānato. Tathā  abhiparicchinno vinayoti atthena kiriyākārakasambandhaṁ nimittaṁ  katvā kammasādhanabhūtaṁ vinayadabbaṁ abhi-saddo padhānato vadati,  paricchindanakiriyaṁ pana appadhānato. Tasmā atimālādīsu  ati-saddo viya abhi-saddo ettha saha sādhanena kiriyaṁ vadatīti  abhirāja-abhivinayasaddā sopasaggāva siddhā. Evaṁ abhidhammasaddepi  abhisaddo saha sādhanena vuḍḍhiyādikiriyaṁ vadatīti ayamattho  dassitoti veditabbaṁ.  
 Hotu abhi-saddo yathāvuttesu atthesu, tappayogena pana dhammasaddena  dīpitā vuḍḍhimantādayo dhammā ettha vuttā na bhaveyyuṁ, kathaṁ ayamattho  yujjeyyāti anuyoge sati taṁ pariharanto “ettha  cā”ti-ādimāha. Tattha etthāti etasmiṁ abhidhamme.  Upanyāse ca-saddo. Bhāvetīti cittassa vaḍḍhanaṁ vuttaṁ,  pharitvāti ārammaṇassa vaḍḍhanaṁ, tasmā tāhi  bhāvanāpharaṇavuḍḍhīhi vuḍḍhimantopi dhammā vuttāti attho (pg.1.96)   Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi.  Ekantato lokuttaradhammānaññeva pūjārahattā “sekkhā  dhammā”ti-ādinā teyeva pūjitāti dassitā.  “Pūjārahā”ti etena kattādisādhanaṁ, atītādikālaṁ,  sakkuṇeyyatthaṁ vā nivatteti. Pūjitabbāyeva hi dhammā  kālavisesaniyamarahitā pūjārahā ettha vuttāti adhippāyo dassito.  Sabhāvaparicchinnattāti phusanādisabhāvena paricchinnattā.  Kāmāvacarehi mahantabhāvato mahaggatā dhammā adhikā, tatopi  uttaravirahato anuttarā dhammāti dasseti “mahaggatā”ti-ādinā.  Tenāti “vuḍḍhimanto”ti-ādinā vacanena karaṇabhūtena,  hetubhūtena vā.  
 Yaṁ panetthāti etesu vinayādīsu tīsu aññamaññavisiṭṭhesu  yaṁ avisiṭṭhaṁ samānaṁ, taṁ piṭakanti attho. Vinayādayo  hi tayo saddā aññamaññāsādhāraṇattā visiṭṭhā nāma, piṭakasaddo pana  tehi tīhipi sādhāraṇattā “avisiṭṭho”ti vuccati.  Pariyattibbhājanatthatoti pariyāpuṇitabbatthapatiṭṭhānatthehi  karaṇabhūtehi, visesanabhūtehi vā. Apica pariyattibbhājanatthato  pariyattibhājanatthanti āhūti attho daṭṭhabbo. Paccattatthe hi to-saddo  iti-saddena niddisitabbattā. Itinā niddisitabbehito–  saddamicchanti neruttikā yathā “aniccato dukkhato anattato  vipassantī”ti (paṭṭhā. 1.1.406 408 411) etena  pariyāpuṇitabbato, taṁtadatthānaṁ bhājanato ca piṭakaṁ nāmāti  dasseti. Anipphannapāṭipadikapadañhetaṁ. Saddavidū pana “piṭa  saddasaṅghāṭesū”ti vatvā idha vuttameva payogamudāharanti, tasmā tesaṁ  matena piṭīyati saddīyati pariyāpuṇīyatīti piṭakaṁ, piṭīyati  vā saṅghāṭīyati taṁtadattho etthāti piṭakanti nibbacanaṁ  kātabbaṁ. “Tenā”ti-ādinā samāsaṁ dasseti.  
 Mā piṭakasampadānenāti kālāmasutte, (a. ni.   3.66) sāḷhasutte (a. ni.  3.67) ca āgataṁ pāḷimāha.  Tadaṭṭhakathāyañca “amhākaṁ piṭakatantiyā saddhiṁ sametīti mā  gaṇhitthā”ti (a. ni. aṭṭha. 2.3.66) attho vutto.  Ācariyasāriputtattherena pana “pāḷisampadānavasena mā  gaṇhathā”ti (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṁ.  Kudālapiṭakamādāyāti kudālañca (pg.1.97) piṭakañca ādāya. Ku  vuccati pathavī, tassā dālanato vidālanato ayomaya-upakaraṇaviseso  kudālaṁ nāma. Tesaṁ tesaṁ vatthūnaṁ bhājanabhāvato  tālapaṇṇavettalatādīhi kato bhājanaviseso piṭakaṁ nāma. Idaṁ  pana mūlapaṇṇāsake kakacūpamasutte (ma. ni. 1.227).  
 “Tena …pe… ñeyyā”ti gāthāpadaṁ ulliṅgetvā  “tenā”ti-ādinā vivarati. Sabbādīhi sabbanāmehi vuttassa  vā liṅgamādiyate, vuccamānassa vā, idha pana vatticchāya vuttassevāti  katvā “vinayo ca so piṭakañcā”ti vuttaṁ.  “Yathāvutteneva nayenā”ti iminā “evaṁ duvidhatthena …pe…  katvā”ti ca “pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato  cā”ti ca vuttaṁ sabbamatidisati. Tayopīti ettha  apisaddo, pi-saddo vā avayavasampiṇḍanattho.  “Apī”ti avatvā “pī”ti vadanto hi api-saddo viya  pi-saddopi visuṁ nipāto atthīti dasseti.  
 Kathetabbānaṁ atthānaṁ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṁ  pabodhanaṁ desanā. Sāsitabbapuggalagatena  yathāparādhādisāsitabbabhāvena anusāsanaṁ vinayanaṁ sāsanaṁ.  Kathetabbassa saṁvarāsaṁvarādino atthassa kathanaṁ vacanapaṭibaddhatākaraṇaṁ  kathā, idaṁ vuttaṁ hoti– desitāraṁ bhagavantamapekkhitvā  desanā, sāsitabbapuggalavasena sāsanaṁ, kathetabbassa  atthassa vasena kathāti evamimesaṁ nānākaraṇaṁ veditabbanti.  Ettha ca kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na honti,  āṇādayo pana visesato desakādi-adhīnāti taṁ taṁ visesayogavasena  desanādīnaṁ bhedo vutto. Yathā hi āṇāvidhānaṁ visesato  āṇārahādhīnaṁ tattha kosallayogato, evaṁ vohāraparamatthavidhānāni ca  vidhāyakādhīnānīti āṇādividhino desakāyattatā vuttā.  Aparādhajjhāsayānurūpaṁ viya ca dhammānurūpampi sāsanaṁ visesato,  tathā vinetabbapuggalāpekkhanti sāsitabbapuggalavasena sāsanaṁ vuttaṁ.  Saṁvarāsaṁvaranāmarūpānaṁ viya ca vinibbeṭhetabbāya diṭṭhiyā kathanaṁ sati  vācāvatthusmiṁ, nāsatīti visesato tadadhīnaṁ, tasmā kathetabbassa  atthassa vasena kathā vuttā. Honti cettha–  
  “Desakassa (pg.1.98) vasenettha, desanā piṭakattayaṁ;  
  Sāsitabbavasenetaṁ, sāsananti pavuccati.  
  Kathetabbassa atthassa, vasenāpi kathāti ca;  
  Desanāsāsanakathā-bhedampevaṁ pakāsaye”ti.  
 Padattayampetaṁ samodhānetvā tāsaṁ bhedoti katvā bhedasaddo visuṁ  visuṁ yojetabbo dvandapadato paraṁ suyyamānattā “desanābhedaṁ,  sāsanabhedaṁ, kathābhedañca yathārahaṁ paridīpaye”ti. Bhedanti ca  nānattaṁ, visesaṁ vā. Tesu piṭakesu. Sikkhā ca pahānañca  gambhīrabhāvo ca, tañca yathārahaṁ paridīpaye.  
 Dutiyagāthāya pariyattibhedaṁ pariyāpuṇanassa pakāraṁ,  visesañca vibhāvaye. Yahiṁ vinayādike piṭake. Yaṁ sampattiṁ,  vipattiñca yathā bhikkhu pāpuṇāti, tathā tampi sabbaṁ tahiṁ  vibhāvayeti sambandho. Atha vā yaṁ pariyattibhedaṁ sampattiṁ, vipattiñca  yahiṁ yathā bhikkhu pāpuṇāti, tathā tampi sabbaṁ tahiṁ vibhāvayeti  yojetabbaṁ. Yathāti ca yehi  upārambhādihetupariyāpuṇanādippakārehi,  upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇahetupariyāpuṇanaṁ  suppaṭipattiduppaṭipattīti etehi pakārehīti vuttaṁ hoti. Santesupi  ca aññesu tathā pāpuṇantesu jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato,  yathānusiṭṭhaṁ sammāpaṭipajjanena dhammādhiṭṭhānabhāvato ca bhikkhūti  vuttaṁ.  
 Tatrāti tāsu gāthāsu. Ayanti adhunā vakkhamānā  kathā. Paridīpanāti samantato pakāsanā, kiñcimattampi  asesetvā vibhajanāti vuttaṁ hoti. Vibhāvanāti evaṁ  paridīpanāyapi sati gūḷhaṁ paṭicchannamakatvā sotūnaṁ suviññeyyabhāvena  āvibhāvanā. Saṅkhepena paridīpanā, vitthārena vibhāvanātipi  vadanti. Apica etaṁ padadvayaṁ heṭṭhā vuttānurūpato kathitaṁ, atthato pana  ekameva. Tasmā paridīpanā paṭhamagāthāya, vibhāvanā dutiyagāthāyāti  yojetabbaṁ. Ca-saddena ubhayatthaṁ aññamaññaṁ samucceti. Kasmā,  vuccantīti āha “ettha hī”ti-ādi. Hīti kāraṇe  nipāto “akkharavipattiyaṁ hī”ti-ādīsu viya. Yasmā, kasmāti  vā attho. Āṇaṁ paṇetuṁ [ṭhapetuṁ (sārattha. ṭī.  1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)] arahatīti āṇāraho,  sammāsambuddhattā, mahākāruṇikatāya (pg.1.99) ca aviparītahitopadesakabhāvena  pamāṇavacanattā āṇārahena bhagavatāti attho.  Vohāraparamatthadhammānampi tattha sabbhāvato “āṇābāhullato”ti  vuttaṁ, tena yebhuyyanayaṁ dasseti. Ito paresupi eseva nayo.  Visesena sattānaṁ manaṁ avaharatīti vohāro, paññatti, tasmiṁ  kusalo, tena.  
 Pacuro bahulo aparādho doso vītikkamo yesaṁ te  pacurāparādhā, seyyasakattherādayo. Yathāparādhanti  dosānurūpaṁ. “Anekajjhāsayā”ti-ādīsu āsayova  ajjhāsayo, so atthato diṭṭhi, ñāṇañca, pabhedato pana  catubbidho hoti. Vuttañca–  
  “Sassatucchedadiṭṭhī ca, khanti cevānulomikā;  
  Yathābhūtañca yaṁ ñāṇaṁ, etaṁ āsayasadditan”ti.  
 Tattha sabbadiṭṭhīnaṁ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi  diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā. Yathāha  “dvayanissito kho panāyaṁ kaccāna loko yebhuyyena atthitañca  natthitañcā”ti, (saṁ. ni.  2.15) atthitāti hi  sassataggāho adhippeto, natthitāti ucchedaggāho. Ayaṁ tāva  vaṭṭanissitānaṁ puthujjanānaṁ āsayo. Vivaṭṭanissitānaṁ pana  suddhasattānaṁ anulomikā khanti, yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo.  Tattha ca anulomikā khanti vipassanāñāṇaṁ.  Yathābhūtañāṇaṁ pana kammasakatāñāṇaṁ. Catubbidho peso  āsayanti sattā ettha nivasanti, cittaṁ vā āgamma seti etthāti  āsayo migāsayo viya. Yathā migo gocarāya gantvāpi  paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti taṁ tassa “āsayo”ti  vuccati, tathā cittaṁ aññathāpi pavattitvā yattha paccāgamma seti, tassa  so “āsayo”ti. Kāmarāgādayo satta anusayā.  Mūsikavisaṁ viya kāraṇalābhe uppajjamānārahā anāgatā, atītā,  paccuppannā ca taṁsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi dhammānaṁ kālabhedena  sabhāvabhedoti. Cariyāti rāgacariyādikā cha mūlacariyā,  antarabhedena anekavidhā, saṁsaggavasena pana tesaṭṭhi honti. Atha vā  cariyāti sucaritaduccaritavasena duvidhaṁ caritaṁ. Tañhi vibhaṅge  caritaniddese niddiṭṭhaṁ.  
 “Adhimutti (pg.1.100) nāma ‘ajjeva pabbajissāmi, ajjeva  arahattaṁ gaṇhissāmī’ti-ādinā tanninnabhāvena pavattamānaṁ sanniṭṭhānan”ti  (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) gaṇṭhipadesu vuttaṁ.  Ācariyadhammapālattherena pana “adhimutti nāma sattānaṁ  pubbacariyavasena abhiruci, sā duvidhā hīnapaṇītabhedenā’ti (dī.  ni. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṁ. Tathā hi yāya  hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva satte sevanti,  paṇītādhimuttikā paṇītādhimuttikeyeva  Sace hi ācariyupajjhāyā  sīlavanto na honti, saddhivihārikā sīlavanto, te attano  ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti, attanā sadise sāruppabhikkhūyeva  upasaṅkamanti. Sace ācariyupajjhāyā sāruppabhikkhū, itare  asāruppā, tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti, attanā sadise  asāruppabhikkhūyeva upasaṅkamanti. Dhātusaṁyuttavasena (saṁ. ni.   2.85ādayo) cesa attho dīpetabbo. Evamayaṁ  hīnādhimuttikādīnaṁ aññamañño pasevanādiniyamitā abhiruci  ajjhāsayadhātu “adhimuttī”ti veditabbā. Anekā ajjhāsayādayo  te yesaṁ atthi, anekā vā ajjhāsayādayo yesanti tathā yathā  “bahukattuko, bahunadiko”ti. Yathānulomanti ajjhāsayādīnaṁ  anulomaṁ anatikkamma, ye ye vā ajjhāsayādayo anulomā, tehi  tehīti attho. Āsayādīnaṁ anulomassa vā anurūpantipi vadanti.  Ghanavinibbhogābhāvato diṭṭhimānataṇhāvasena “ahaṁ mama  santakan”ti evaṁ pavattasaññino. Yathādhammanti “natthettha  attā, attaniyaṁ vā, kevalaṁ dhammamattamevetan”ti evamādinā  dhammasabhāvānurūpanti attho.  
 Saṁvaraṇaṁ saṁvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Mahanto  saṁvaro asaṁvaro. Vuḍḍhi-attho hi ayaṁ a-kāro yathā  “asekkhā dhammā”ti (dha. sa. tikamātikā 21) taṁyogatāya ca  khuddako saṁvaro pārisesādinayena saṁvaro, tasmā khuddako, mahanto ca  saṁvaroti attho. Tenāha “saṁvarā saṁvaro”ti-ādi.  Diṭṭhiviniveṭhanāti diṭṭhiyā vimocanaṁ, atthato pana tassa  ujuvipaccanikā sammādiṭṭhi-ādayo dhammā. Tathā cāha  “dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā”ti. Nāmassa, rūpassa,  nāmarūpassa ca paricchindanaṁ nāmarūpaparicchedo, so pana  “rāgādipaṭipakkhabhūto”ti vacanato tathāpavattameva ñāṇaṁ.  
 “Tīsupī”ti-ādinā (pg.1.101) aparaḍḍhaṁ vivarati. Tīsupi tāsaṁ  vacanasambhavato “visesenā”ti vuttaṁ. Tadetaṁ sabbattha  yojetabbaṁ. Tatra “yāyaṁ adhisīlasikkhā, ayaṁ imasmiṁ atthe  adhippetā sikkhā”ti vacanato āha “vinayapiṭake  adhisīlasikkhā”ti. Suttantapāḷiyaṁ “vivicceva  kāmehī”ti-ādinā (dī. ni. 1.226 saṁ. ni. 1.152 a.  ni.  4.123) samādhidesanābāhullato “suttanta piṭake  adhicittasikkhā”ti vuttaṁ. Nāmarūpaparicchedassa  adhipaññāpadaṭṭhānato, adhipaññāya ca atthāya  tadavasesanāmarūpadhammakathanato āha “abhidhammapiṭake  adhipaññāsikkhā”ti.  
 Kilesānanti saṁklesadhammānaṁ, kammakilesānaṁ vā,  ubhayāpekkhañcetaṁ “yo kāyavacīdvārehi kilesānaṁ vītikkamo, tassa  pahānaṁ, tassa paṭipakkhattā”ti ca. “Vītikkamo”ti ayaṁ  “paṭipakkhan”ti bhāvayoge sambandho, “sīlassā”ti pana  bhāvapaccaye. Evaṁ sabbattha. Anusayavasena santāne anuvattantā  kilesā kāraṇalābhe pariyuṭṭhitāpi sīlabhedabhayavasena vītikkamituṁ na  labhantīti āha “vītikkamapaṭipakkhattā sīlassā”ti.  Okāsādānavasena kilesānaṁ citte kusalappavattiṁ pariyādiyitvā  uṭṭhānaṁ pariyuṭṭhānaṁ, tassa pahānaṁ, cittasantāne uppattivasena  kilesānaṁ pariyuṭṭhānassa pahānanti vuttaṁ hoti. “Kilesānan”ti  hi adhikāro, taṁ pana pariyuṭṭhānappahānaṁ cittasamādahanavasena bhavatīti  āha “pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissā”ti.  Appahīnabhāvena santāne anu anu sayanakā anurūpakāraṇalābhe  uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā anusayā,  tesaṁ pahānaṁ, te pana sabbaso ariyamaggapaññāya pahīyantīti āha  “anusayapaṭipakkhattā paññāyā”ti.  
 Dīpālokena viya tamassa dānādipuññakiriyavatthugatena tena  tena kusalaṅgena tassa tassa akusalassa pahānaṁ tadaṅgappahānaṁ.  Idha pana adhisīlasikkhāya vuttaṭṭhānattā tena tena susīlyaṅgena tassa  tassa dussīlyaṅgassa pahānaṁ “tadaṅgappahānan”ti gahetabbaṁ.  Upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahārena viya  jalatale sevālassa tesaṁ tesaṁ nīvaraṇādidhammānaṁ vikkhambhanavasena  pahānaṁ vikkhambhanappahānaṁ. Catunnaṁ ariyamaggānaṁ bhāvitattā taṁ  taṁ maggavato santāne samudayapakkhikassa (pg.1.102) kilesagaṇassa  accantamappavattisaṅkhāta samucchindanavasena pahānaṁ samucchedappahānaṁ.  Duṭṭhu caritaṁ, saṁkilesehi vā dūsitaṁ caritaṁ duccaritaṁ.  Tadeva yattha uppannaṁ, taṁ santānaṁ sammā kilisati vibādhati,  upatāpeti cāti saṁkileso, tassa pahānaṁ.  Kāyavacīduccaritavasena pavattasaṁkilesassa tadaṅgavasena pahānaṁ vuttaṁ  sīlassa duccaritapaṭipakkhattā. Sikkhattayānusārena hi attho  veditabbo. Tasatīti taṇhā, sāva vuttanayena saṁkileso, tassa  vikkhambhanavasena pahānaṁ vuttaṁ samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā.  Diṭṭhiyeva yathāvuttanayena saṁkileso, tassa samucchedavasena  pahānaṁ vuttaṁ paññāya attādivinimuttasabhāva dhammappakāsanato.  
 Ekamekasmiñcetthāti etesu tīsu piṭakesu ekamekasmiṁ  piṭake, ca-saddo vākyārambhe, pakkhantare vā. Pi-saddo,  api-saddo vā avayavasampiṇḍane, tena na kevalaṁ catubbidhasseva  gambhīrabhāvo, atha kho paccekaṁ tadavayavānampīti sampiṇḍanaṁ karoti.  Esa nayo īdisesu. Idāni te sarūpato dassetuṁ  “tatthā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha tantīti pāḷi. Sā hi  ukkaṭṭhānaṁ sīlādi-atthānaṁ bodhanato, sabhāvaniruttibhāvato, buddhādīhi  bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṁ vacanānaṁ āḷi pantīti “pāḷī”ti  vuccati.  
 Idha pana vinayagaṇṭhipadakārādīnaṁ saddavādīnaṁ matena pubbe  vavatthāpitā paramatthasaddappabandhabhūtā tanti dhammo nāma.  Iti-saddo hi nāmatthe, “dhammo”ti vā vuccati.  Tassāyevāti tassā yathāvuttāya eva tantiyā attho.  Manasā vavatthāpitāyāti uggahaṇa-dhāraṇādivasappavattena manasā  pubbe vavatthāpitāya yathāvuttāya paramatthasaddappabandhabhūtāya tassā  tantiyā. Desanāti pacchā paresamavabodhanatthaṁ desanāsaṅkhātā  paramatthasaddappabandhabhūtā tantiyeva. Apica yathāvuttatanti  saṅkhātasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā. Tantiyā,  tanti-atthassa cāti yathāvuttāya duvidhāyapi tantiyā, tadatthassa ca  yathābhūtāvabodhoti attho veditabbo. Te hi bhagavatā vuccamānassa  atthassa, vohārassa ca dīpako saddoyeva tanti nāmāti vadanti.  Tesaṁ pana vāde dhammassāpi saddasabhāvattā dhammadesanānaṁ ko  visesoti ce? Tesaṁ tesaṁ atthānaṁ bodhakabhāvena ñāto,  uggahaṇādivasena (pg.1.103) ca pubbe vavatthāpito paramatthasaddappabandho  dhammo, pacchā paresaṁ avabodhanatthaṁ pavattito taṁ tadatthappakāsako  saddo desanāti ayamimesaṁ visesoti. Atha vā  yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā desīyati samuṭṭhāpīyati  saddo etenāti katvā musāvādādayo viya tatthāpi hi  musāvādādisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādādisaddehi voharīyatīti.  Kiñcāpi akkharāvalibhūto paññattisaddoyeva atthassa ñāpako, tathāpi  mūlakāraṇabhāvato “akkharasaññāto”ti-ādīsu viya tassāyeva  atthoti paramatthasaddoyeva atthassa ñāpakabhāvena vuttoti daṭṭhabbaṁ.  “Tassā tantiyā desanā”ti ca sadisavohārena vuttaṁ yathā  “uppannā ca kusalādhammā bhiyyobhāvāya vepullāya saṁvattantī”ti.  
 Abhidhammagaṇṭhipadakārādīnaṁ pana paṇṇattivādīnaṁ matena  sammutiparamatthabhedassa atthassa anurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu  ekantena bhagavatā manasā vavatthāpitā nāmapaññattipabandhabhūtā tanti  dhammo nāma, “dhammo”ti vā vuccati. Tassāyevāti  tassā nāmapaññattibhūtāya tantiyā eva attho. Manasā  vavatthāpitāyāti sammutiparamatthabhedassa atthassānurūpavācakabhāvena  paramatthasaddesu bhagavatā manasā vavatthāpitāya nāmapaṇṇattipabandhabhūtāya  tassā tantiyā. Desanāti paresaṁ pabodhanena atisajjanā  vācāya pakāsanā vacībhedabhūtā paramatthasaddappabandhasaṅkhātā tanti.  Tantiyā, tanti-atthassa cāti yathāvuttāya dubbidhāyapi tantiyā,  tadatthassa ca yathābhūtāvabodhoti attho. Te hi evaṁ vadanti–  sabhāvatthassa, sabhāvavohārassa ca anurūpavaseneva bhagavatā manasā  vavatthāpitā paṇṇatti idha “tantī”ti vuccati. Yadi ca  saddavādīnaṁ matena saddoyeva idha tanti nāma siyā. Tantiyā,  desanāya ca nānattena bhavitabbaṁ, manasā vavatthāpitāya ca tantiyā  vacībhedakaraṇamattaṁ ṭhapetvā desanāya nānattaṁ natthi. Tathā hi desanaṁ  dassentena manasā vavatthāpitāya tantiyā desanāti vacībhedakaraṇamattaṁ  vinā tantiyā saha desanāya anaññatā vuttā. Tathā ca upari  “desanāti paññattī”ti vuttattā desanāya anaññabhāvena tantiyāpi  paṇṇattibhāvo kathito hoti.  
 Apica (pg.1.104) yadi tantiyā aññāyeva desanā siyā, “tantiyā ca  tanti-atthassa ca desanāya ca yathābhūtāvabodho”ti vattabbaṁ siyā.  Evaṁ pana avatvā “tantiyā ca tanti-atthassa ca yathābhūtāvabodho”ti  vuttattā tantiyā, desanāya ca anaññabhāvo dassito hoti. Evañca  katvā upari “desanā nāma paññattī”ti dassentena desanāya  anaññabhāvato tantiyā paṇṇattibhāvo kathito hotīti. Tadubhayampi  pana paramatthato saddoyeva paramatthavinimuttāya sammutiyā abhāvā,  imameva ca nayaṁ gahetvā keci ācariyā “dhammo ca desanā ca  paramatthato saddo evā”ti voharanti, tepi anupavajjāyeva. Yathā  kāmāvacarapaṭisandhivipākā “parittārammaṇā”ti vuccanti, evaṁ  sampadamidaṁ daṭṭhabbaṁ. Na hi kāmāvacarapaṭisandhivipākā  “nibbattitaparamatthavisayāyevā”ti sakkā vattuṁ  itthipurisādi-ākāraparivitakkapubbakānaṁ rāgādi-akusalānaṁ,  mettādikusalānañca ārammaṇaṁ gahetvāpi samuppajjanato.  Paramatthadhammamūlakattā panassa parikappassa paramatthavisayatā sakkā  paññapetuṁ, evamidhāpi daṭṭhabbanti ca. Evampi paṇṇattivādīnaṁ mataṁ  hotu, saddavādīnaṁ matepi dhammadesanānaṁ nānattaṁ vuttanayeneva  ācariyadhammapālattherā dīhi pakāsitanti. Hoti cettha–  
  “Saddo dhammo desanā ca, iccāhu apare garū;  
  Dhammo paṇṇatti saddo tu, desanā vāti cāpare”ti.  
 Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha  tanti-attho, tantidesanā, tanti-atthapaṭivedho cāti ime tayo  tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṁ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo  yutto, piṭakāni pana tantiyevāti tesaṁ dhammādhārabhāvo kathaṁ  yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato.  Samudāyo hi avayavassa parikappanāmattasiddhena ādhārabhāvena vuccati  yathā “rukkhe sākhā”ti. Ettha ca dhammādīnaṁ dukkhogāhabhāvato  tehi dhammādīhi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnampi catubbidho  gambhīrabhāvo vuttoyeva, tasmā dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā,  na vinayādayoti na codetabbametaṁ samukhena, visayavisayīmukhena ca  vinayādīnaññeva gambhīrabhāvassa vuttattā. Dhammo hi vinayādayo eva  abhinnattā. Tesaṁ visayo attho vācakabhūtānaṁ tesameva vāccabhāvato,  visayino desanāpaṭivedhā (pg.1.105) dhammatthavisayabhāvatoti. Tattha paṭivedhassa  dukkarabhāvato dhammatthānaṁ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca  dukkhogāhabhāvo veditabbo, paṭivedhassa pana uppādetuṁ asakkuṇeyyattā,  tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.  Dhammatthadesanānaṁ gambhīrabhāvato tabbisayo paṭivedhopi gambhīro yathā  taṁ gambhīrassa udakassa pamāṇaggahaṇe dīghena pamāṇena bhavitabbaṁ,  evaṁsampadamidanti (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)  vajirabuddhitthero. Piṭakāvayavānaṁ dhammādīnaṁ vuccamāno  gambhīrabhāvo taṁsamudāyassa piṭakassāpi vuttoyeva, tasmā tathā na  codetabbantipi vadanti, vicāretabbametaṁ sabbesampi tesaṁ  piṭakāvayavāsambhavato. Mahāsamuddo dukkhogāho, alabbhaneyyapatiṭṭho  viya cāti sambandho. Atthavasā hi vibhattivacanaliṅgapariṇāmoti.  Dukkhena ogayhanti, dukkho vā ogāho anto pavisanametesūti  dukkhogāhā. Na labhitabboti alabbhanīyo, soyeva  alabbhaneyyo, labhīyate vā labbhanaṁ, taṁ nārahatīti  alabbhaneyyo. Patiṭṭhahanti ettha okāseti patiṭṭho,  patiṭṭhahanaṁ vā patiṭṭho, alabbhaneyyo so yesu te  alabbhaneyyapatiṭṭhā. Ekadesena ogāhantehipi mandabuddhīhi  patiṭṭhā laddhuṁ na sakkāyevāti dassetuṁ etaṁ puna vuttaṁ.  “Evan”ti-ādi nigamanaṁ.  
 Idāni hetuhetuphalādīnampi vasena gambhīrabhāvaṁ dassento  “aparo nayo”ti-ādimāha. Tattha hetūti paccayo. So  ca attano phalaṁ dahati vidahatīti dhammo da-kārassa dha-kāraṁ  katvā. Dhammasaddassa cettha hetupariyāyatā kathaṁ viññāyatīti āha  “vuttañhetan”ti-ādi. Vuttaṁ paṭisambhidāvibhaṅge (vibha.  718). Nanu ca “hetumhi ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā”ti etena  vacanena dhammassa hetubhāvo kathaṁ viññāyatīti?  “Dhammapaṭisambhidā”ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṁ dassentena  “hetumhi ñāṇan”ti vuttattā. “Dhamme paṭisambhidā  dhammapaṭisambhidā”ti ettha hi “dhamme”ti etassa atthaṁ dassentena  “hetumhī”ti vuttaṁ, “paṭisambhidā”ti etassa atthaṁ dassentena  “ñāṇan”ti. Tasmā hetudhammasaddā ekatthā, ñāṇapaṭisambhidā  saddā cāti imamatthaṁ vadantena sādhito dhammassa hetubhāvoti. Tathā  “hetuphale ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā”ti etena vacanena sādhito  atthassa hetuphalabhāvoti (pg.1.106) daṭṭhabbo. Hetuno phalaṁ hetuphalaṁ, tañca  hetu-anusārena arīyati adhigamīyatīti atthoti vuccati.  
 Desanāti paññattīti ettha saddavādīnaṁ vāde  atthabyañjanakā aviparītābhilāpadhammaniruttibhūtā  paramatthasaddappabandhasaṅkhātā tanti “desanā”ti vuccati, desanā  nāmāti vā attho. Desīyati attho etāyāti hi desanā.  Pakārena ñāpīyati attho etāya, pakārato vā ñāpetīti paññatti.  Tameva sarūpato dassetuṁ “yathādhammaṁ dhammābhilāpoti  adhippāyo”ti vuttaṁ. Yathādhammanti ettha pana dhammasaddo  hetuṁ, hetuphalañca sabbaṁ saṅgaṇhāti. Sabhāvavācako hesa dhammasaddo, na  pariyattihetu-ādivācako, tasmā yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo,  tasmiṁ tasminti attho. Tesaṁ tesaṁ avijjāsaṅkhārādidhammānaṁ  anurūpaṁ vā yathādhammaṁ. Desanāpi hi paṭivedho viya  aviparītasavisayavibhāvanato dhammānurūpaṁ pavattati, tatoyeva ca  aviparītābhilāpoti vuccati. Dhammābhilāpoti hi  atthabyañjanako aviparītābhilāpo dhammaniruttibhūto tantisaṅkhāto  paramatthasaddappabandho. So hi abhilappati uccārīyatīti  abhilāpo, dhammo aviparīto sabhāvabhūto abhilāpo  dhammābhilāpoti vuccati, etena “tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṁ  niruttipaṭisambhidā”ti (vibha. 718) ettha vuttaṁ dhammaniruttiṁ  dasseti saddasabhāvattā desanāya. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya  parittārammaṇādibhāvo paṭisambhidāvibhaṅgapāḷiyaṁ (vibha. 718)  vutto. Tadaṭṭhakathāya ca “taṁ sabhāvaniruttiṁ saddaṁ ārammaṇaṁ  katvā”ti-ādinā (vibha. aṭṭha. 718) tassā saddārammaṇatā  dassitā. “Imassa atthassa ayaṁ saddo vācako”ti hi  vacanavacanatthe vavatthapetvā taṁ taṁ vacanatthavibhāvanavasena pavattito saddo  “desanā”ti vuccati. “Adhippāyo”ti etena “desanāti  paññattī”ti etaṁ vacanaṁ dhammaniruttābhilāpaṁ sandhāya vuttaṁ, na tato  vinimuttaṁ paññattiṁ sandhāyāti dasseti anekadhā atthasambhave attanā  adhippetatthasseva vuttattāti ayaṁ saddavādīnaṁ vādato vinicchayo.  
 Paññattivādīnaṁ vāde pana sammutiparamatthabhedassa  atthassānurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu bhagavatā manasā vavatthāpitā  tantisaṅkhātā nāmapaññatti desanā nāma, “desanā”ti vā  vuccatīti attho. Tadeva mūlakāraṇabhūtassa (pg.1.107) saddassa dassanavasena  kāraṇūpacārena dassetuṁ “yathādhammaṁ dhammābhilāpoti  adhippāyo”ti vuttaṁ. Kiñcāpi hi “dhammābhilāpo”ti ettha  abhilappati uccārīyatīti abhilāpoti saddo vuccati, na  paṇṇatti, tathāpi sadde vuccamāne tadanurūpaṁ vohāraṁ gahetvā tena  vohārena dīpitassa atthassa jānanato sadde kathite tadanurūpā  paṇṇattipi kāraṇūpacārena kathitāyeva hoti. Apica  “dhammābhilāpoti attho”ti avatvā “dhammābhilāpoti  adhippāyo”ti vuttattā desanā nāma saddo na hotīti dīpitameva.  Tena hi adhippāyamattameva mūlakāraṇasaddavasena kathitaṁ, na idha  gahetabbo “desanā”ti etassa atthoti ayaṁ paññattivādīnaṁ vādato  vinicchayo. Atthantaramāha “anuloma …pe… kathanan”ti,  etena heṭṭhā vuttaṁ desanāsamuṭṭhāpakaṁ cittuppādaṁ dasseti. Kathīyati  attho etenāti hi kathanaṁ. Ādisaddena nītaneyyādikā  pāḷigatiyo, ekattādinandiyāvattādikā pāḷinissitā ca nayā  saṅgahitā.  
 Sayameva paṭivijjhati, etena vā paṭivijjhantīti  paṭivedho, ñāṇaṁ. Tadeva abhisameti, etena vā abhisamentīti  abhisamayotipi vuccati. Idāni taṁ paṭivedhaṁ  abhisamayappabhedato, abhisamayākārato, ārammaṇato, sabhāvato ca  pākaṭaṁ kātuṁ “so cā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha hi  lokiyalokuttaroti pabhedato, visayato, asammohatoti  ākārato, dhammesu, atthesu, paññattīsūti ārammaṇato,  atthānurūpaṁ, dhammānurūpaṁ, paññattipathānurūpanti sabhāvato ca  pākaṭaṁ karoti. Tattha visayato atthādi-anurūpaṁ dhammādīsu avabodho  nāma avijjādidhammārammaṇo, saṅkhārādi-atthārammaṇo,  tadubhayapaññāpanārammaṇo ca lokiyo abhisamayo. Asammohato  atthādi-anurūpaṁ dhammādīsu avabodho nāma nibbānārammaṇo  maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṁsano  lokuttaro abhisamayo. Tathā hi “ayaṁ hetu, idamassa phalaṁ,  ayaṁ tadubhayānurūpo vohāro”ti evaṁ ārammaṇakaraṇavasena lokiyañāṇaṁ  visayato paṭivijjhati, lokuttarañāṇaṁ pana tesu hetuhetuphalādīsu  sammohassañāṇena samucchinnattā asammohato paṭivijjhati. Lokuttaro  pana paṭivedho (pg.1.108) visayato nibbānassa, asammohato ca itarassātipi  vadanti eke.  
 Atthānurūpaṁ dhammesūti “avijjā hetu, saṅkhārā  hetusamuppannā, saṅkhāre uppādeti avijjā”ti evaṁ kāriyānurūpaṁ  kāraṇesūti attho. Atha vā  “puññābhisaṅkhāra-apuññābhisaṅkhāra-āneñjābhisaṅkhāresu tīsu  apuññābhisaṅkhārassa avijjā sampayuttapaccayo, itaresaṁ  yathānurūpan”ti-ādinā kāriyānurūpaṁ kāraṇesu paṭivedhotipi attho.  Dhammānurūpaṁ atthesūti “avijjāpaccayā saṅkhārā”ti-ādinā  (ma. ni. 3.126 saṁ. ni.  2.1 udā. 1 vibha. 225)  kāraṇānurūpaṁ kāriyesu. Chabbidhāya paññattiyā patho  paññattipatho, tassa anurūpaṁ tathā, paññattiyā  vuccamānadhammānurūpaṁ paññattīsu avabodhoti attho. Abhisamayato  aññampi paṭivedhatthaṁ dassetuṁ “tesan”ti-ādimāha.  Paṭivijjhīyatīti paṭivedhoti hi taṁtaṁrūpādidhammānaṁ aviparītasabhāvo  vuccati. Tattha tatthāti tasmiṁ tasmiṁ piṭake, pāḷipadese vā.  Salakkhaṇasaṅkhātoti  ruppananamanaphusanādisakasakalakkhaṇasaṅkhāto.  
 Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṁ gambhīrabhāvaṁ dassetuṁ  “idānī”ti-ādimāha. Dhammajātanti kāraṇappabhedo,  kāraṇameva vā. Atthajātanti kāriyappabhedo, kāriyameva vā.  Yā cāyaṁ desanāti sambandho. Tadatthavijānanavasena abhimukho  hoti. Yo cetthāti yo etāsu taṁ taṁ piṭakāgatāsu  dhammatthadesanāsu paṭivedho, yo ca etesu piṭakesu tesaṁ tesaṁ dhammānaṁ  aviparītasabhāvoti attho. Sambharitabbato kusalameva  sambhāro, so sammā anupacito yehi te  anupacitakusalasambhārā, tatova duppaññehi, nippaññehīti  attho. Na hi paññavato, paññāya vā duṭṭhubhāvo dūsitabhāvo ca  sambhavatīti nippaññattāyeva duppaññā yathā “dussīlo”ti (a.  ni.  5.213  10.75 pārā. 295 dha. pa. 308).  Ettha ca avijjāsaṅkhārādīnaṁ dhammatthānaṁ duppaṭivijjhatāya  dukkhogāhatā, tesaṁ paññāpanassa dukkarabhāvato taṁdesanāya,  abhisamayasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayīkaraṇānaṁ  asakkuṇeyyattā, aviparītasabhāvasaṅkhātassa paṭivedhassa  dubbiññeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā. Evampīti  pi-saddo pubbe (pg.1.109) vuttaṁ pakārantaraṁ sampiṇḍeti. Evaṁ paṭhamagāthāya  anūnaṁ paripuṇṇaṁ paridīpitatthabhāvaṁ dassento  “ettāvatā”ti-ādimāha. “Siddhe hi satyārambho  atthantaraviññāpanāya vā hoti, niyamāya vā”ti iminā  punārambhavacanena anūnaṁ paripuṇṇaṁ paridīpitatthabhāvaṁ dasseti.  Ettāvatāti paricchedatthe nipāto, ettakena vacanakkamenāti attho.  Etaṁ vā parimāṇaṁ yassāti ettāvaṁ, tena, etaparimāṇavatā  saddatthakkamenāti attho. “Sadde hi vutte tadatthopi vuttoyeva  nāmā”ti vadanti. Vutto saṁvaṇṇito attho yassāti vuttatthā.   
 Etthāti etissā gāthāya. Evaṁ attho, vinicchayoti  vā seso. Tīsu piṭakesūti ettha “ekekasmin”ti  adhikārato, pakaraṇato vā veditabbaṁ. “Ekamekasmiñcetthā”ti  (dī. ni. aṭṭha. 1aṭhamamahāsaṅgītikathā) hi heṭṭhā vuttaṁ. Atha  vā vatticchānupubbikattā saddapaṭipattiyā niddhāraṇamidha avattukāmena  ādhāroyeva vutto. Na cettha codetabbaṁ “tīsuyeva piṭakesu tividho  pariyattibhedo daṭṭhabbo siyā”ti samudāyavasena vuttassāpi vākyassa  avayavādhippāyasambhavato. Dissati hi avayavavākyanipphatti  “brāhmaṇādayo bhuñjantū”ti-ādīsu, tasmā alamatipapañcena. Yathā  attho na virujjhati, tathāyeva gahetabboti. Evaṁ sabbattha.  Pariyattibhedoti pariyāpuṇanaṁ pariyatti.  Pariyāpuṇanavācako hettha pariyattisaddo, na pana pāḷipariyāyo, tasmā  pariyāpuṇanappakāroti attho. Atha vā tīhi pakārehi  pariyāpuṇitabbā pāḷiyo eva “pariyattī”ti vuccanti. Tathā  ceva abhidhammaṭṭhakathāya sīhaḷagaṇṭhipade vuttanti vadanti. Evampi hi  alagaddūpamāpariyāpuṇanayogato “alagaddūpamā pariyattī”ti pāḷipi  sakkā vattuṁ. Evañca katvā “duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā  alagaddūpamā”ti parato niddesavacanampi upapannaṁ hoti. Tattha hi  pāḷiyeva “duggahitā, pariyāpuṭā”ti ca vattuṁ yuttā.  
 Alagaddo alagaddaggahaṇaṁ upamā etissāti alagaddūpamā.  Alagaddassa gahaṇañhettha alagaddasaddena vuttanti daṭṭhabbaṁ. Āpūpikoti  ettha āpūpa-saddena āpūpakhādanaṁ viya, veṇikoti ettha vīṇāsaddena  vīṇāvādanaggahaṇaṁ viya ca. Alagaddaggahaṇena hi pariyatti  upamīyati (pg.1.110)  na alagaddena. “Alagaddaggahaṇūpamā”ti vā vattabbe  majjhepadalopaṁ katvā “alagaddūpamā”ti vuttaṁ “oṭṭhamukho”ti-ādīsu  viya. Alagaddoti ca āsīviso vuccati. Gadoti hi  visassa nāmaṁ, tañca tassa alaṁ paripuṇṇaṁ atthi, tasmā alaṁ  pariyatto paripuṇṇo gado assāti alagaddo anunāsikalopaṁ,  da-kārāgamañca katvā, alaṁ vā jīvitaharaṇe samattho gado yassāti  alagaddo vuttanayena. Vaṭṭadukkhato nissaraṇaṁ attho  payojanametissāti nissaraṇatthā. Bhaṇḍāgāre niyutto  bhaṇḍāgāriko, rājaratanānupālako, so viyāti tathā,  dhammaratanānupālako khīṇāsavo. Aññamatthamanapekkhitvā  bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.  
 Duggahitāti duṭṭhu gahitā. Tadeva sarūpato niyametuṁ  “upārambhādihetu pariyāpuṭā”ti āha,  upārambha-itivādappamokkhādihetu uggahitāti attho.  Lābhasakkārādihetu pariyāpuṇanampi ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṁ.  Vuttañhetaṁ alagaddasuttaṭṭhakathāyaṁ–  
 “Yo buddhavacanaṁ uggahetvā ‘evaṁ cīvarādīni vā labhissāmi,  catuparisamajjhe vā maṁ jānissantī’ti lābhasakkārahetu pariyāpuṇāti,  tassa sā pariyatti alagaddapariyatti nāma. Evaṁ pariyāpuṇanato  hi buddhavacanaṁ apariyāpuṇitvā niddokkamanaṁ varataran”ti (ma. ni.  aṭṭha. 2.239).  
 Nanu ca alagaddaggahaṇūpamā pariyatti “alagaddūpamā”ti  vuccati, evañca sati suggahitāpi pariyatti “alagaddūpamā”ti vattuṁ  vaṭṭati tatthāpi alagaddaggahaṇassa upamābhāvena pāḷiyaṁ vuttattā.  Vuttañhetaṁ–  
 “Seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī  alagaddapariyesanaṁ caramāno, so passeyya mahantaṁ alagaddaṁ, tamenaṁ  ajapadena daṇḍena suniggahitaṁ niggaṇheyya  ajapadena daṇḍena  suniggahitaṁ niggahitvā gīvāya suggahitaṁ gaṇheyya. Kiñcāpi so  bhikkhave, alagaddo tassa purisassa hatthaṁ vā bāhaṁ vā aññataraṁ vā  aṅgapaccaṅgaṁ bhogehi paliveṭheyya (pg.1.111)  Atha kho so neva tatonidānaṁ  maraṇaṁ vā nigaccheyya maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ. Taṁ kissa hetu,  suggahitattā bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho bhikkhave, idhekacce  kulaputtā dhammaṁ pariyāpuṇanti suttaṁ geyyan”ti-ādi (ma. ni.  1.239).  
 Tasmā idha duggahitā eva pariyatti alagaddūpamāti ayaṁ  viseso kuto viññāyati, yena duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā  “alagaddūpamā”ti vuccatīti? Saccametaṁ, idaṁ pana pārisesañāyena  vuttanti daṭṭhabbaṁ. Tathā hi nissaraṇatthabhaṇḍāgārikapariyattīnaṁ visuṁ  gahitattā pārisesato alagaddassa duggahaṇūpamāyeva pariyatti  “alagaddūpamā”ti viññāyati. Alagaddassa suggahaṇūpamā hi  pariyatti nissaraṇatthā vā hoti, bhaṇḍāgārikapariyatti vā. Tasmā  suvuttametaṁ “duggahitā …pe… pariyattī”ti. Idāni tamatthaṁ  pāḷiyā sādhento “yaṁ sandhāyā”ti-ādimāha. Tattha  yanti yaṁ pariyattiduggahaṇaṁ. Majjhimanikāye mūlapaṇṇāsake  alagaddasutte (ma. ni. 1.239) bhagavatā vuttaṁ.  
 Alagaddatthikoti āsīvisena, āsīvisaṁ vā atthiko,  alagaddaṁ gavesati pariyesati sīlenāti alagaddagavesī.  Alagaddapariyesanaṁ caramānoti āsīvisapariyesanatthaṁ caramāno.  Tadatthe hetaṁ paccattavacanaṁ, upayogavacanaṁ vā, alagaddapariyesanaṭṭhānaṁ vā  caramāno. Alagaddaṁ pariyesanti etthāti hi alagaddapariyesanaṁ.  Tamenanti taṁ alagaddaṁ. Bhogeti sarīre. “Bhogo tu  phaṇino tanū”ti hi vuttaṁ. Bhujīyati kuṭilaṁ karīyatīti bhogo.  Tassāti purisassa. Hatthe vā bāhāya vāti sambandho.  Maṇibandhato paṭṭhāya yāva agganakhā hattho. Saddhiṁ aggabāhāya  avasesā bāhā, katthaci pana kapparato paṭṭhāya yāva agganakhā  “hattho”ti vuttaṁ bāhāya visuṁ anāgatattā. Vuttalakkhaṇaṁ  hatthañca bāhañca ṭhapetvā avasesaṁ sarīraṁ aṅgapaccaṅgaṁ.  Tatonidānanti tannidānaṁ, taṁkāraṇāti attho. Taṁ hatthādīsu ḍaṁsanaṁ  nidānaṁ kāraṇaṁ etassāti “tannidānan”ti hi vattabbe  “tatonidānan”ti purimapade paccattatthe nissakkavacanaṁ katvā, tassa  ca lopamakatvā niddeso, hetvatthe ca paccattavacanaṁ. Kāraṇatthe  nipātapadametantipi vadanti. Apica “tatonidānan”ti etaṁ  “maraṇaṁ vā maraṇamattaṁ vā dukkhan”ti ettha vuttanayena visesanaṁ.  Taṁ (pg.1.112) kissa hetūti yaṁ vuttaṁ hatthādīsu ḍaṁsanaṁ, tannidānañca  maraṇādi-upagamanaṁ  taṁ kissa hetu kena kāraṇenāti ce? Tassa  purisassa alagaddassa duggahitattā.  
 Idhāti imasmiṁ sāsane. Moghapurisāti  guṇasārarahitatāya tucchapurisā. Dhammanti pāḷidhammaṁ.  Pariyāpuṇantīti uggaṇhanti, sajjhāyanti ceva vācuggataṁ  karontā dhārenti cāti vuttaṁ hoti. “Dhamman”ti sāmaññato  vuttameva sarūpena dasseti “suttan”ti-ādinā. Na hi  suttādinavaṅgato añño dhammo nāma atthi. Tathā hi vuttaṁ  “tesaṁ dhammānan”ti. Atthanti cettha sambandhīniddeso  eso, atthanti ca yathābhūtaṁ bhāsitatthaṁ, payojanatthañca  sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā vuttaṁ. Yañhi padaṁ sutisāmaññena  anekadhā atthaṁ dīpeti, taṁ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vāti  sabbattha veditabbaṁ. Na upaparikkhantīti na pariggaṇhanti na  vicārenti. Ikkhasaddassa hi dassanaṅkesu idha dassanameva attho,  tassa ca pariggaṇhanacakkhulocanesu pariggaṇhanameva, tañca vicāraṇā  pariyādānavasena dubbidhesu vicāraṇāyeva, sā ca vīmaṁsāyeva, na  vicāro, vīmaṁsā ca nāmesā bhāsitatthavīmaṁsā, payojanatthavīmaṁsā  cāti idha dubbidhāva adhippetā, tāsu “imasmiṁ ṭhāne sīlaṁ kathitaṁ,  imasmiṁ samādhi, imasmiṁ paññā, mayañca taṁ pūressāmā”ti evaṁ  bhāsitatthavīmaṁsañceva “sīlaṁ samādhissa kāraṇaṁ, samādhi  vipassanāyā”ti-ādinā payojanatthavīmaṁsañca na karontīti attho.  Anupaparikkhatanti anupaparikkhantānaṁ tesaṁ moghapurisānaṁ.  Na nijjhānakkhamantīti nijjhānaṁ nissesena pekkhanaṁ paññaṁ na  khamanti. Jhe-saddo hi idha pekkhaneyeva, na cintanajhāpanesu, tañca  ñāṇapekkhanameva, na cakkhupekkhanaṁ, ārammaṇūpanijjhānameva vā, na  lakkhaṇūpanijjhānaṁ, tasmā paññāya disvā rocetvā gahetabbā na  hontīti adhippāyo veditabbo. Nissesena jhāyate pekkhateti hi  nijjhānaṁ. Sandhivasena anusvāralopo nijjhānakkhamantīti,  “nijjhānaṁ khamantī”tipi pāṭho, tena imamatthaṁ dīpeti  “tesaṁ paññāya atthassa anupaparikkhanato te dhammā na upaṭṭhahanti,  imasmiṁ ṭhāne sīlaṁ, samādhi, vipassanā, maggo, vaṭṭaṁ, vivaṭṭhaṁ  kathitanti evaṁ jānituṁ na sakkā hontī”ti.  
 Upārambhānisaṁsā cevāti paresaṁ vāde dosāropanānisaṁsā  ca hutvā. Bhuso ārambhanañhi paresaṁ vāde dosāropanaṁ  upārambho, pariyattiṁ (pg.1.113) nissāya paravambhananti vuttaṁ hoti. Tathā  hesa “paravajjānupanayanalakkhaṇo”ti vutto. Iti  vādappamokkhānisaṁsā cāti iti evaṁ etāya pariyattiyā  vādappamokkhānisaṁsā attano upari parehi āropitassa vādassa  niggahassa attato, sakavādato vā pamokkhapayojanā ca hutvā.  Iti saddo idamatthe, tena “pariyāpuṇantī”ti ettha  pariyāpuṇanaṁ parāmasati. Vadanti niggaṇhanti etenāti vādo,  doso, pamuccanaṁ, pamuccāpanaṁ vā pamokkho, attano upari  āropitassa pamokkho ānisaṁso yesaṁ tathā. Āropitavādo hi  “vādo”ti vutto yathā “devena datto datto”ti. Vādoti  vā upavādonindā yathāvuttanayeneva samāso. Idaṁ vuttaṁ hoti–  parehi sakavāde dose āropite, nindāya vā āropitāya taṁ dosaṁ,  nindaṁ vā evañca evañca mocessāmāti iminā ca kāraṇena  pariyāpuṇantīti. Atha vā so so vādo iti vādo  iti-saddassa saha vicchāya ta-saddatthe pavattattā. Itivādasa pamokkho  yathāvuttanayena, so ānisaṁso yesaṁ tathā, taṁ taṁ vādapamocanānisaṁsā  hutvāti attho. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādipūraṇassa,  maggaphalanibbānabhūtassa vā anupādāvimokkhassa atthāya. Abhedepi  bhedavohāro eso yathā “paṭimāya sarīran”ti, bhedyabhedakaṁ vā etaṁ  yathā “kathinassatthāya ābhataṁ dussan”ti. “Tañcassa atthan”ti  hi vuttaṁ. Ca-saddo avadhāraṇe, tena tadatthāya eva pariyāpuṇanaṁ  sambhavati, nāññatthāyāti vinicchinoti. Dhammaṁ  pariyāpuṇantīti hi jāti-ācāravasena duvidhāpi kulaputtā ñāyena  dhammaṁ pariyāpuṇantīti attho. Tañcassa atthaṁ nānubhontīti  assa dhammassa sīlādipūraṇasaṅkhātaṁ, maggaphalanibbānabhūtaṁ vā  anupādāvimokkhasaṅkhātaṁ atthaṁ ete duggahitagāhino nānubhonti na  vindantiyeva.  
 Aparo nayo– yassa upārambhassa, itivādappamokkhassa vā  atthāya ye moghapurisā dhammaṁ pariyāpuṇanti, te parehi “ayamattho  na hotī”ti vutte duggahitattāyeva “tadatthova hotī”ti  paṭipādanakkhamā na honti, tasmā parassa vāde upārambhaṁ āropetuṁ  attano vādaṁ pamocetuñca asakkontāpi taṁ atthaṁ nānubhonti ca na  vindantiyevāti evampettha attho daṭṭhabbo. Idhāpi hi ca-saddo  avadhāraṇatthova. “Tesan”ti-ādīsu (pg.1.114) tesaṁ te dhammā  duggahitattā upārambhamānadabbamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṁ  ahitāya dukkhāya saṁvattantīti attho. Duggahitāti hi  hetugabbhavacanaṁ. Tenāha “duggahitattā bhikkhave, dhammānan”ti (ma.  ni. 1.238). Ettha ca kāraṇe phalavohāravasena “te dhammā  ahitāya dukkhāya saṁvattantī’ti vuttaṁ yathā “ghatamāyu, dadhi  balan”ti. Tathā hi kiñcāpi na te dhammā ahitāya dukkhāya  saṁvattanti, tathāpi vuttanayena pariyāpuṇantānaṁ sajjhāyanakāle,  vivādakāle ca tammūlakānaṁ upārambhādīnaṁ anekesaṁ akusalānaṁ  uppattisambhavato “te …pe… saṁvattantī”ti vuccati. Taṁ  kissa hetūti ettha nti yathāvuttassatthassa ananubhavanaṁ, tesañca  dhammānaṁ ahitāya dukkhāya saṁvattanaṁ parāmasati. Kissāti  sāmivacanaṁ hetvatthe, tathā hetūti paccattavacanañca.  
 Yā panāti ettha kiriyā pāḷivasena vuttanayena attho  veditabbo. Tattha kiriyāpakkhe yā suggahitāti abhedepi bhedavohāro  “cārikaṁ pakkamati, cārikaṁ caramāno”ti-ādīsu (dī. ni.  1.254 300) viya. Tadevatthaṁ vivarati  “sīlakkhandhādī”ti-ādinā, ādisaddena cettha  samādhivipassanādīnaṁ saṅgaho. Yo hi buddhavacanaṁ uggaṇhitvā  sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṁ pūretvā, samādhino āgataṭṭhāne samādhiṁ  gabbhaṁ gaṇhāpetvā, vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanaṁ paṭṭhapetvā,  maggaphalānaṁ āgataṭṭhāne “maggaṁ bhāvessāmi, phalaṁ  sacchikarissāmī”ti uggaṇhāti, tasseva sā pariyatti nissaraṇatthā  nāma hoti. Yanti yaṁ pariyattisuggahaṇaṁ. Vuttaṁ  alagaddasutte. Dīgharattaṁ hitāya sukhāya saṁvattantīti sīlādīnaṁ  āgataṭṭhāne sīlādīni pūrentānampi arahattaṁ patvā parisamajjhe dhammaṁ  desetvā dhammadesanāya pasannehi upanīte cattāro paccaye  paribhuñjantānampi paresaṁ vāde sahadhammena upārambhaṁ āropentānampi  sakavādato parehi āropitadosaṁ pariharantānampi dīgharattaṁ hitāya  sukhāya saṁvattantīti attho. Tathā hi na kevalaṁ suggahitapariyattiṁ  nissāya maggabhāvanāphalasacchikiriyādīniyeva, api tu  paravādaniggahasakavādapatiṭṭhāpanānipi ijjhanti. Tathā ca vuttaṁ  parinibbānasuttā dīsu “uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena  suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī”ti-ādi  (dī. ni. 2.68).  
 Yaṁ (pg.1.115) panāti etthāpi vuttanayena duvidhena attho.  Dukkhaparijānena pariññātakkhandho. Samudayappahānena  pahīnakileso. Paṭividdhārahattaphalatāya paṭividdhākuppo.  Akuppanti ca arahattaphalassetaṁ nāma. Satipi hi cattunnaṁ  maggānaṁ, catunnañca phalānaṁ avinassanabhāve sattannaṁ sekkhānaṁ  sakasakanāmapariccāgena uparūpari nāmantarappattito tesaṁ maggaphalāti  “akuppāmi”ti na vuccanti. Arahā pana sabbadāpi arahāyeva  nāmāti tasseva phalaṁ puggalanāmavasena “akuppan”ti vuttaṁ, iminā  ca imamatthaṁ dasseti “khīṇāsavasseva pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti  nāmā”ti. Tassa hi apariññātaṁ, appahīnaṁ abhāvitaṁ, asacchikataṁ  vā natthi, tasmā so buddhavacanaṁ pariyāpuṇantopi tantidhārako  paveṇīpālako vaṁsānurakkhakova hutvā pariyāpuṇāti, tenevāha  “paveṇīpālanatthāyā”ti-ādi. Paveṇī cettha  dhammasantati dhammassa avicchedena pavatti. Buddhassa bhagavato  vaṁsoti ca yathāvuttapaveṇīyeva.  
 Nanu ca yadi paveṇīpālanatthāya buddhavacanassa pariyāpuṇanaṁ  bhaṇḍāgārikapariyatti, atha kasmā “khīṇāsavo”ti visesetvā vuttaṁ.  Ekaccassa hi puthujjanassāpi ayaṁ nayo labbhati. Tathā hi  ekacco puthujjano bhikkhu chātakabhayādinā ganthadhuresu ekasmiṁ ṭhāne  vasitumasakkontesu sayaṁ bhikkhācārena atikilamamāno “atimadhuraṁ  buddhavacanaṁ mā nassatu, tantiṁ dhāressāmi, vaṁsaṁ ṭhapessāmi, paveṇiṁ  pālessāmī”ti pariyāpuṇāti. Tasmā tassāpi pariyatti  bhaṇḍāgārikapariyatti nāma kasmā na hotīti? Vuccate– evaṁ  santepi hi puthujjanassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma na hoti.  Kiñcāpi hi puthujjano “paveṇiṁ pālessāmī”ti ajjhāsayena  pariyāpuṇāti, attano pana bhavakantārato avitiṇṇattā tassa sā  pariyatti nissaraṇatthāyeva nāma hoti, tasmā puthujjanassa pariyatti  alagaddupamā vā hoti, nissaraṇatthā vā. Sattannaṁ sekkhānaṁ  nissaraṇatthāva. Khīṇāsavānaṁ bhaṇḍāgārikapariyattiyevāti veditabbaṁ.  Khīṇāsavo hi bhaṇḍāgārika sadisattā “bhaṇḍāgāriko”ti vuccati.  Yathā hi bhaṇḍāgāriko alaṅkārabhaṇḍaṁ paṭisāmetvā pasādhanakāle  tadupiyaṁ alaṅkārabhaṇḍaṁ rañño upanāmetvā taṁ alaṅkaroti, evaṁ  khīṇāsavopi dhammaratanabhaṇḍaṁ sampaṭicchitvā mokkhādhigamāya (pg.1.116) bhabbarūpe  sahetuke satte passitvā tadanurūpaṁ dhammadesanaṁ vaḍḍhetvā  maggaṅgabojjhaṅgādisaṅkhātena lokuttarena alaṅkārena alaṅkarotīti.  
 Evaṁ tisso pariyattiyo vibhajitvā idāni tīsupi piṭakesu  yathārahaṁ sampattivipattiyo niddhāretvā vibhajanto “vinaye  panā”ti-ādimāha. “Sīlasampadaṁ nissāya tisso vijjā  pāpuṇātī”ti-ādīsu yasmā sīlaṁ visujjhamānaṁ satisampajaññabalena,  kammassakatāñāṇabalena ca saṁkilesamalato visujjhati, pāripūriñca  gacchati, tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena  satibalaṁ, ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā  veditabbā sabhāgahetusampādanato. Satibalena hi  pubbenivāsavijjāsiddhi. Sampajaññabalena sabbakiccesu  sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubaddhāya dutiyavijjāya siddhi.  Vītikkamābhāvena saṁkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena  ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi. Puretarasiddhānaṁ samādhipaññānaṁ  pāripūriṁ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā  sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā. “Samāhito yathābhūtaṁ  pajānātī”ti (saṁ. ni.  3.5  5.1071 netti. 40 mi.  pa. 14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo.  “Yogā ve jāyate bhūrī”ti (dha. pa. 282) vacanato pubbayogena  garuvāsadesabhāsākosalla-uggahaṇaparipucchādīhi ca paribhāvitā  paññāsampadā paṭisambhidāppabhedassa upanissayo. Ettha ca  “sīlasampadaṁ nissāyā”ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā  anavasesā cha abhiññā na ijjhanti, tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na  samādhisampadā atthīti satipi vijjānaṁ abhiññekadesabhāve  sīlasampadāsamudāgatā eva tisso vijjā gahitā, yathā ca  paññāsampadāsamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa  maggeneva ijjhanti maggakkhaṇeyeva tāsaṁ paṭiladdhattā. Evaṁ  sīlasampadāsamudāgatā tisso vijjā, samādhisampadāsamudāgatā ca cha  abhiññā upanissayasampannassa maggeneva ijjhantīti maggādhigameneva  tāsaṁ adhigamo veditabbo. Paccekabuddhānaṁ, sammāsambuddhānañca  paccekabodhisammāsambodhisamadhigamasadisā hi imesaṁ ariyānaṁ ime  visesādhigamāti.  
 Tāsaṁyeva (pg.1.117) ca tattha pabhedavacanatoti ettha “tāsaṁyevā”ti  avadhāraṇaṁ pāpuṇitabbānaṁ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṁ vinaye  pabhedavacanābhāvaṁ sandhāya vuttaṁ. Verañjakaṇḍe (pārā. 12) hi  tisso vijjāva vibhattāti. Casaddena samuccinanañca tāsaṁ ettha  ekadesavacanaṁ sandhāya vuttaṁ abhiññāpaṭisambhidānampi ekadesānaṁ tattha  vuttattā. Dutiye “tāsaṁyevā”ti avadhāraṇaṁ catasso paṭisambhidā  apekkhitvā kataṁ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu  antogadhattā sutte vibhattāyevāti. Ca-saddena ca  paṭisambhidānamekadesavacanaṁ samuccinoti. Tatiye “tāsañcā”ti  ca-saddena sesānampi tattha atthibhāvaṁ dīpeti. Abhidhamme hi tisso  vijjā, cha abhiññā, catasso ca paṭisambhidā vuttāyeva.  Paṭisambhidānaṁ pana aññattha pabhedavacanābhāvaṁ, tattheva ca sammā  vibhattabhāvaṁ dīpetukāmo heṭṭhā vuttanayena avadhāraṇamakatvā  “tatthevā”ti parivattetvā avadhāraṇaṁ ṭhapeti. “Abhidhamme  pana tisso vijjā, cha abhiññā, catasso ca paṭisambhidā aññe ca  sammappadhānādayo guṇavisesā vibhattā. Kiñcāpi vibhattā, visesato  pana paññājātikattā catassova paṭisambhidā pāpuṇātīti dassanatthaṁ  ‘tāsañca tatthevā’ti avadhāraṇavipallāso kato”ti  vajirabuddhitthero. “Evan”ti-ādi nigamanaṁ.  
 Sukho samphasso etesanti sukhasamphassāni,  anuññātāniyeva tādisāni attharaṇapāvuraṇādīni, tesaṁ  phassasāmaññato sukho vā samphasso tathā, anuññāto so yesanti  anuññātasukhasamphassāni, tādisāni attharaṇapāvuraṇādīni tesaṁ  phassena samānatāya. Upādinnakaphasso itthiphasso,  methunadhammoyeva. Vuttaṁ ariṭṭhena nāma gaddhabādhipubbena bhikkhunā  (ma. ni. 234 pāci. 417). So hi bahussuto dhammakathiko  kammakilesavipāka-upavāda-āṇāvītikkamavasena pañcavidhesu antarāyikesu  āṇāvītikkamantarāyikaṁ na jānāti, sesantarāyikeyeva jānāti,  tasmā so rahogato evaṁ cintesi “ime agārikā pañca kāmaguṇe  paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti,  bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti  (pg.1.118)  …pe…  kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇāni  paribhuñjanti, etaṁ sabbampi vaṭṭati, kasmā itthīnaṁyeva  rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā na vaṭṭanti, etepi vaṭṭantiyevā”ti anavajjena  paccayaparibhogarasena sāvajjaṁ kāmaguṇaparibhogarasaṁ saṁsanditvā  sachandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṁ katvā thullavākehi  saddhiṁ atisukhumasuttaṁ ghaṭento viya, sāsapena saddhiṁ sineruno  sadisataṁ upasaṁharanto viya ca pāpakaṁ diṭṭhigataṁ uppādetvā “kiṁ  bhagavatā mahāsamuddaṁ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṁ  paññattaṁ, natthi ettha doso”ti sabbaññutaññāṇena saddhiṁ  paṭivirujjhanto vesārajjañāṇaṁ paṭibāhanto ariyamagge  khāṇukaṇṭakādīni pakkhipanto “methunadhamme doso natthī”ti  jinacakke pahāramadāsi, tenāha “tathāhan”ti-ādi.  
 Anatikkamanatthena antarāye niyuttā, antarāyaṁ vā phalaṁ  arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti antarāyikā,  saggamokkhānaṁ antarāyakarāti vuttaṁ hoti. Te ca  kammakilesavipāka-upavāda-āṇāvītikkamavasena pañcavidhā. Vitthāro  ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanādīsu (pāci. aṭṭha. 417) gahetabbo. Ayaṁ  panettha padatthasambandho– ye ime dhammā antarāyikā iti bhagavatā  vuttā desitā ceva paññattā ca, te dhamme paṭisevato paṭisevantassa  yathā yena pakārena te dhammā antarāyāya saggamokkhānaṁ  antarāyakaraṇatthaṁ nālaṁ samatthā na honti, tathā tena pakārena ahaṁ  bhagavatā desitaṁ dhammaṁ ājānāmīti. Tato dussīlabhāvaṁ  pāpuṇātīti tato anavajjasaññibhāvahetuto vītikkamitvā  dussīlabhāvaṁ pāpuṇāti.  
 Cattāro …pe…ādīsūti ettha ādi-saddena–  
 “Cattārome bhikkhave, puggalā santo saṁvijjamānā lokasmiṁ.  Katame cattāro? Attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya  paṭipanno no attahitāya, nevattahitāya paṭipanno no parahitāya,  attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca …pe… ime kho  bhikkhave …pe… lokasmin”ti (a. ni. 4.96)–  
  Evamādinā (pg.1.119) puggaladesanāpaṭisaññuttasuttantapāḷiṁ  nidasseti. Adhippāyanti “ayaṁ puggaladesanāvohāravasena, na  paramatthato”ti evaṁ bhagavato adhippāyaṁ. Vuttañhi–  
  “Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṁ varo;  
  Sammutiṁ paramatthañca, tatiyaṁ nūpalabbhati.  
  Saṅketavacanaṁ saccaṁ, lokasammutikāraṇā;  
  Paramatthavacanaṁ saccaṁ, dhammānaṁ bhūtakāraṇā.  
  Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno;  
  Sammutiṁ voharantassa, musāvādo na jāyatī”ti.  (ma. ni. aṭṭha. 1.57 a. ni. aṭṭha. 1.1.170 itivu.  aṭṭha. 24).  
 Na hi lokasammutiṁ buddhā bhagavanto vijahanti, lokasamaññāya  lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṁ desenti. Apica  “hirottappadīpanatthaṁ, kammassakatādīpanatthan”ti (ma. ni. aṭṭha.  1.57 a. ni. aṭṭha. 1.1.202 itivu. aṭṭha. 24 kathā.  anuṭī. 1) evamādīhipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṁ  kathetī”ti evaṁ adhippāyamajānanto. Ayamattho upari āvi  bhavissati. Duggahitaṁ gaṇhātīti “tathāhaṁ bhagavatā dhammaṁ  desitaṁ ājānāmi, yathā tadevidaṁ viññāṇaṁ sandhāvati saṁsarati  anaññan”ti-ādinā (ma. ni. 1.144) duggahitaṁ katvā gaṇhāti,  viparītaṁ gaṇhātīti vuttaṁ hoti. Duggahitanti hi  bhāvanapuṁsakaniddeso kiriyāyavisesanabhāvena napuṁsakaliṅgena  niddisitabbattā. Ayañhi bhāvanapuṁsakapadassa pakati, yadidaṁ  napuṁsakaliṅgena niddisitabbattā, bhāvappaṭṭhānatā,  sakammākammakiriyānuyogaṁ paccattopayogavacanatā ca. Tena vuttaṁ  “duggahitaṁ katvā”ti. Yanti duggahitagāhaṁ.  Majjhimanikāye mūlapaṇṇāsake mahātaṇhāsaṅkhayasutte (ma. ni.  1.144) tathāvādīnaṁ sādhināmakaṁ kevaṭṭaputtaṁ bhikkhuṁ ārabbha bhagavatā  vuttaṁ. Attanā duggahitena dhammenāti pāṭhaseso,  micchāsabhāvenāti attho. Atha vā duggahaṇaṁ duggahitaṁ,  attanāti ca sāmi-atthe karaṇavacanaṁ, vibhattiyantapatirūpakaṁ vā  abyayapadaṁ, tasmā attano duggahaṇena viparītagāhenāti attho.  Abbhācikkhatīti abbhakkhānaṁ karoti. Attano kusalamūlāni  khananto attānaṁ khanati nāma. Tatoti  duggahitabhāvahetuto.  
 Dhammacintanti (pg.1.120) dhammasabhāvavicāraṁ. Atidhāvantoti  ṭhātabbamariyādāyaṁ aṭṭhatvā “cittuppādamattenapi dānaṁ hoti, sayameva  cittaṁ attano ārammaṇaṁ hoti, sabbampi cittaṁ sabhāvadhammārammaṇameva  hotī”ti ca evamādinā atikkamitvā pavattayamāno.  Cintetumasakkuṇeyyāni  anaraharūpāni vā acinteyyāni nāma,  tāni dassento “vuttañhetan”ti-ādimāha. Tattha  acinteyyānīti tesaṁ sabhāvadassanaṁ. Na  cintetabbānīti tattha kattabbakiccadassanaṁ.  “Yānī”ti-ādi tassa hetudassanaṁ. Yāni cintento  ummādassa cittakkhepassa, vighātassa vihesassa ca bhāgī assa,  acinteyyāni imāni cattāri na cintetabbāni, imāni vā cattāri  acinteyyāni nāma na cintetabbāni, yāni vā …pe… assa,  tasmā na cintetabbāni acintetabbabhūtāni imāni cattāri  acinteyyāni nāmāti yojanā. Iti-saddena pana–  
 “Katamāni cattāri? Buddhānaṁ bhikkhave buddhavisayo  acinteyyo na cintetabbo, yaṁ cintento ummādassa vighātassa bhāgī  assa. Jhāyissa bhikkhave jhānavisayo acinteyyo …pe…  kammavipāko bhikkhave acinteyyo …pe… lokacintā bhikkhave  acinteyyā …pe… imāni …pe… assā”ti (a. ni.  4.77)–  
 Caturaṅguttare vuttaṁ acinteyyasuttaṁ ādiṁ katvā sabbaṁ  acinteyyabhāvadīpakaṁ pāḷiṁ saṅgaṇhāti. Kāmaṁ acinteyyāni cha  asādhāraṇañāṇādīni, tāni pana anussarantassa kusaluppattihetubhāvato  cintetabbāni, imāni pana evaṁ na honti aphalabhāvato, tasmā na  cintetabbāni. “Dussīlya …pe… pabhedan”ti iminā  vipattiṁ sarūpato dasseti. “Kathaṁ?  Piṭakavasenā”ti-ādivacanasambajjhanena pubbāparasambandhaṁ dassento  “evaṁ nānappakārato”ti-ādimāha.  Pubbāparasambandhavirahitañhi vacanaṁ byākulaṁ. Sotūnañca  atthaviññāpakaṁ na hoti, pubbāparaññūnameva ca tathāvicāritavacanaṁ  visayo. Yathāha–  
  “Pubbāparaññū atthaññū, niruttipadakovido;  
  Suggahītañca gaṇhāti, atthañco’ paparikkhatī”ti.  (theragā. 1031).  
 Tesanti piṭakānaṁ. Etanti buddhavacanaṁ.  
 Sīlakkhandhavaggamahāvaggapāthikavaggasaṅkhātehi (pg.1.121) tīhi vaggehi  saṅgaho etesanti tivaggasaṅgahāni. Gāthāya pana yassa  nikāyassa suttagaṇanato catuttiṁseva suttantā. Vaggasaṅgahavasena  tayo vaggā assa saṅgahassāti tivaggo saṅgaho. Paṭhamo esa  nikāyo dīghanikāyoti anulomiko apaccanīko,  atthānulomanato atthānulomanāmiko vā, anvatthanāmoti attho.  Tattha “tivaggo saṅgaho”ti etaṁ “yassā”ti antarikepi  samāsoyeva hoti, na vākyanti daṭṭhabbaṁ “navaṁ pana bhikkhunā  cīvaralābhenā”ti (pāci. 368) ettha “navaṁcīvaralābhenā”ti padaṁ  viya. Tathā hi aṭṭhakathācariyā vaṇṇayanti “alabbhīti labho,  labho eva lābho. Kiṁ alabbhi? Cīvaraṁ. Kīdisaṁ? Navaṁ, iti  ‘navacīvaralābhenā’ti vattabbe anunāsikalopaṁ akatvā  ‘navaṁcīvaralābhenā’ti vuttaṁ, paṭiladdhanavacīvarenāti attho. Majjhe  ṭhitapadadvaye panāti nipāto. Bhikkhunāti yena laddhaṁ, tassa  nidassanan”ti (pāci. aṭṭha. 368). Idhāpi saddato, atthato ca  vākye yuttiyā-abhāvato samāsoyeva sambhavati. “Tivaggo”ti  padañhi “saṅgaho”ti ettha yadi karaṇaṁ, evaṁ sati karaṇavacanantameva  siyā. Yadi ca padadvayametaṁ tulyādhikaraṇaṁ, tathā ca sati  napuṁsakaliṅgameva siyā “tilokan”ti-ādipadaṁ viya. Tathā  “tivaggo”ti etassa “saṅgaho”ti padamantarena aññatthāsambandho  na sambhavati, tattha ca tādisena vākyena sambajjhanaṁ na yuttaṁ, tasmā  samānepi padantarantarike saddatthāvirodhabhāvoyeva samāsatākāraṇanti  samāso eva yutto. Tayo vaggā assa saṅgahassāti hi  tivaggosaṅgaho akārassa okārādesaṁ, okārāgamaṁ vā katvā  yathā “sattāhaparinibbuto, acirapakkanto, māsajāto”ti-ādi,  assa saṅgahassāti ca saṅgahitassa assa nikāyassāti attho.  Apare pana “tayo vaggā yassāti katvā ‘saṅgaho’ti padena  tulyādhikaraṇameva sambhavati, saṅgahoti ca gaṇanā.  Ṭīkācariyehi (sārattha. ṭī. 1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)  pana ‘tayo vaggā assa saṅgahassā’ti padadvayassa tulyādhikaraṇatāyeva  dassitā”ti vadanti, tadayuttameva saṅkhyāsaṅkhyeyyānaṁ missakattā,  apākaṭattā ca.  
 Atthānulomikattaṁ vibhāvetumāha “kasmā”ti-ādi.  Guṇopacārena, taddhitavasena vā dīgha-saddena dīghappamāṇāni suttāniyeva  gahitāni (pg.1.122)  nikāyasaddo ca ruḷhivasena samūhanivāsatthesu vattatīti  dasseti “dīghappamāṇānan”ti-ādinā. Saṅketasiddhattā  vacanīyavācakānaṁ payogato tadatthesu tassa saṅketasiddhataṁ ñāpento  “nāhan”ti-ādimāha. Ekanikāyampīti ekasamūhampi.  Evaṁ cittanti evaṁ vicittaṁ. Yathayidanti yathā ime  tiracchānagatā pāṇā. Poṇikā, cikkhallikā ca khattiyā, tesaṁ  nivāso “poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo”ti vuccati.  Etthāti nikāyasaddassa samūhanivāsānaṁ vācakabhāve.  Sādhakānīti adhippetassatthassa sādhanato udāharaṇāni vuccanti.  “Samānītānī”ti pāṭhasesena cetassa sambandho, sakkhīni vā  yathāvuttanayena sādhakāni. Yañhi niddhāretvā adhippetatthaṁ sādhenti    taṁ “sakkhī”ti vadanti. Tathā hi manorathapūraṇiyaṁ vuttaṁ  “pañcagarujātakaṁ (jā. 1.1.132) pana sakkhibhāvatthāya āharitvā  kathetabban”ti (a. ni. aṭṭha. 1.1.5) sāsanatoti  sāsanapayogato, sāsane vā. Lokatoti lokiyapayogato,  loke vā. Idaṁ pana piṭakattaye na vijjati, tasmā evaṁ vuttanti  vadanti. Ettha ca paṭhamamudāharaṇaṁ sāsanato sādhakavacanaṁ, dutiyaṁ  lokatoti daṭṭhabbaṁ.  
 Mūlapariyāya vaggādivasena pañcadasavaggasaṅgahāni. Aḍḍhena  dutiyaṁ diyaḍḍhaṁ, tadeva sataṁ, ekasataṁ, paññāsa ca suttānīti  vuttaṁ hoti. Yatthāti yasmiṁ nikāye.  Pañcadasavaggapariggahoti pañcadasahi vaggehi pariggahito  saṅgahito.  
 Saṁyujjanti etthāti saṁyuttaṁ, kesaṁ saṁyuttaṁ? Suttavaggānaṁ.  Yathā hi byañjanasamudāye padaṁ, padasamudāye ca vākyaṁ,  vākyasamudāye suttaṁ, suttasamudāye vaggoti samaññā, evaṁ vaggasamudāye  saṁyuttasamaññā. Devatāya pucchitena kathitasuttavaggādīnaṁ saṁyuttattā  devatāsaṁyuttādibhāvo (saṁ. ni.  1.1), tenāha  “devatāsaṁyuttādivasenā”ti-ādi. “Suttantānaṁ sahassāni  satta suttasatāni cā”ti pāṭhe suttantānaṁ satta sahassāni, satta  suttasatāni cāti yojetabbaṁ. “Satta suttasahassāni, satta  suttasatāni cā”tipi pāṭho. Saṁyuttasaṅgahoti  saṁyuttanikāyassa saṅgaho gaṇanā.  
 Ekekehi (pg.1.123) aṅgehi uparūpari uttaro adhiko etthāti  aṅguttaroti āha “ekeka-aṅgātirekavasenā”ti-ādi.  Tattha hi ekekato paṭṭhāya yāva ekādasa aṅgāni kathitāni.  Aṅganti ca dhammakoṭṭhāso.  
 Pubbeti suttantapiṭakaniddese. Vuttameva pakārantarena  saṅkhipitvā avisesetvā dassetuṁ “ṭhapetvā”ti-ādi vuttaṁ.  “Sakalaṁ vinayapiṭakan”ti-ādinā vuttameva hi iminā  pakārantarena saṅkhipitvā dasseti. Apica yathāvuttato avasiṭṭhaṁ yaṁ  kiñci bhagavatā dinnanaye ṭhatvā desitaṁ, bhagavatā ca anumoditaṁ  nettipeṭakopadesādikaṁ, taṁ sabbampi ettheva pariyāpannanti  anavasesapariyādānavasena dassetuṁ evaṁ vuttantipi daṭṭhabbaṁ. Siddhepi  hi sati ārambho atthantaraviññāpanāya vā hoti, niyamāya vāti.  Ettha ca yathā “dīghappamāṇānan”ti-ādi vuttaṁ, evaṁ  “khuddakappamāṇānan”ti-ādimavatvā sarūpasseva kathanaṁ  vinayābhidhammādīnaṁ dīghappamāṇānampi tadantogadhatāyāti daṭṭhabbaṁ, tena  ca viññāyati “na sabbattha khuddakapariyāpannesu tassa  anvatthasamaññatā, dīghanikāyādisabhāvaviparītabhāvasāmaññena pana  katthaci tabbohāratā”ti. Tadaññanti tehi catūhi nikāyehi  aññaṁ, avasesanti attho.  
 Navappabhedanti ettha kathaṁ panetaṁ navappabhedaṁ hoti. Tathā  hi navahi aṅgehi vavatthitehi aññamaññasaṅkararahitehi bhavitabbaṁ, tathā  ca sati asuttasabhāvāneva geyyaṅgādīni siyuṁ, atha suttasabhāvāneva  geyyaṅgādīni, evaṁ sati suttanti visuṁ suttaṅgameva na siyā, evaṁ  sante aṭṭhaṅgaṁ sāsananti āpajjati. Apica “sagāthakaṁ suttaṁ geyyaṁ,  niggāthakaṁ suttaṁ veyyākaraṇan”ti (dī. ni. aṭṭha., pārā. aṭṭha.  paṭhamamahāsaṅgītikathā) aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ. Suttañca nāma  sagāthakaṁ vā siyā, niggāthakaṁ vā, tasmā aṅgadvayeneva tadubhayaṁ  saṅgahitanti tadubhayavinimuttaṁ suttaṁ udānādivisesasaññārahitaṁ natthi,  yaṁ suttaṅgaṁ siyā, athāpi kathañci visuṁ suttaṅgaṁ siyā,  maṅgalasuttādīnaṁ (khu. pā. 1 su. ni. 261) suttaṅgasaṅgaho  na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṁ viya. Geyyaṅgasaṅgaho vā siyā  sagāthakattā sagāthāvaggassa viya. Tathā ubhatovibhaṅgādīsu  sagāthakappadesānanti? Vuccate–  
  Suttanti (pg.1.124) sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;  
  Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. (dī.  ni. ṭī. 1aṭhamamahāsaṅgītikathā).  
  Yathāvuttassa dosassa, natthi etthāvagāhaṇaṁ;  
  Tasmā asaṅkaraṁyeva, navaṅgaṁ satthusāsanaṁ. (sārattha.  ṭī. 1aṭhamamahāsaṅgītikathā).  
  Sabbassāpi hi buddhavacanassa suttanti ayaṁ  sāmaññavidhi. Tathā hi “ettakaṁ tassa bhagavato suttāgataṁ  suttapariyāpannaṁ, (pāci. aṭṭha. 655 1242) sāvatthiyā  suttavibhaṅge, (cūḷava. 456) sakavāde pañca suttasatānī”ti-ādi  (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) vacanato vinayābhidhammapariyatti  visesesupi suttavohāro dissati. Teneva ca āyasmā mahākaccāyano  nettiyaṁ āha “navavidhasuttantapariyeṭṭhī”ti (netti.  saṅgahavāravaṇṇanā) tattha hi suttādivasena navaṅgassa sāsanassa  pariyeṭṭhi pariyesanā atthavicāraṇā “navavidha suttantapariyeṭṭhī”ti  vuttā. Tadekadesesu pana pare geyyādayo sanimittā  visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa  sagāthakattaṁ tabbhāvanimittaṁ. Lokepi hi sasilokaṁ sagāthakaṁ  cuṇṇiyaganthaṁ “geyyan”ti vadanti, gāthāvirahe pana sati pucchaṁ  katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṁ.  Pucchāvissajjanañhi “byākaraṇan”ti vuccati, byākaraṇameva  veyyākaraṇaṁ. Evaṁ sante sagāthakādīnampi pucchaṁ katvā  vissajjanavasena pavattānaṁ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati  geyyādisaññānaṁ anokāsabhāvato. Sa-okāsavidhito hi  anokāsavidhi balavā. Apica “gāthāvirahe satī”ti visesitattā.  Yathādhippetassa hi atthassa anadhippetato byavacchedakaṁ visesanaṁ.  Tathā hi dhammapadādīsu kevalagāthābandhesu, sagāthakattepi  somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaññuttesu, “vuttaṁ hetan”ti-ādivacana  sambandhesu, abbhutadhammapaṭisaṁyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṁ  gāthā-udāna-itivuttaka abbhutadhammasaññā patiṭṭhitā. Ettha hi satipi  saññāntaranimittayoge anokāsasaññānaṁ balavabhāveneva gāthādisaññā  patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu  cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā patiṭṭhitā, satipi  pañhāvissajjanabhāve (pg.1.125)  sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa  labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitā, evaṁ tena tena sagāthakattādinā  nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti  visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo, yaṁ panettha  geyyaṅgādinimittarahitaṁ, taṁ suttaṅgameva visesasaññāparihārena  sāmaññasaññāya pavattanato. Nanu ca evaṁ santepi sagāthakaṁ suttaṁ  geyyaṁ, niggāthakaṁ suttaṁ veyyākaraṇanti tadubhayavinimuttassa suttassa  abhāvato visuṁ suttaṅgameva na siyāti codanā tadavatthā evāti? Na  tadavatthā sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati  pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti.  
 Yañca vuttaṁ “gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṁ (khu. pā.  1 su. ni. 261) suttaṅgasaṅgaho na siyā”ti, tampi na,  niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṁ suttabhāvo. Na hi  tāni dhammapadabuddhavaṁsādayo viya gāthābhāvena saññitāni, atha kho  suttabhāveneva. Teneva hi akathāyaṁ “suttanāmakan”ti nāmaggahaṇaṁ  kataṁ. Yañca pana vuttaṁ “sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā”ti,  tampi natthi. Kasmāti ce? Yasmā sahatāññena, tasmā.  Sahabhāvo hi nāma attato aññena hoti. Saha gāthāhīti ca  sagāthakaṁ, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci  suttapadeso atthi, yo “saha gāthāhī”ti vucceyya, nanu ca  gāthāsamudāyo tadekadesāhi gāthāhi añño hoti, yassa vasena  “saha gāthāhī”ti sakkā vattunti? Taṁ na. Na hi  avayavavinimutto samudāyo nāma koci atthi, yo tadekadesehi saha  bhaveyya. Katthaci pana “dīghasuttaṅkitassā”ti-ādīsu  samudāyekadesānaṁ vibhāgavacanaṁ vohāramattaṁ pati pariyāyavacanameva,  ayañca nippariyāyena pabhedavibhāgadassanakathāti  Yampi vuttaṁ  “ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṁ geyyaṅgasaṅgaho siyā”ti,  tampi na, aññato. Aññāyeva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā.  Tādisāyeva hi kāraṇānurūpena tattha desitā, ato na tāhi  ubhatovibhaṅgādīnaṁ geyyaṅgabhāvoti. Evaṁ suttādinavaṅgānaṁ  aññamaññasaṅkarābhāvo veditabboti.  
 Idāni (pg.1.126) etāni navaṅgāni vibhajitvā dassento  “tatthā”ti-ādimāha. Niddeso nāma suttanipāte–  
  “Kāmaṁ kāmayamānassa, tassa ce taṁ samijjhati;  
  Addhā pītimano hoti, laddhā macco  yadicchatī”ti-ādinā. (su. ni. 772).–  
  Āgatassa aṭṭhakavaggassa;  
  “Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito);  
   Kenassu na pakāsati.  
  Kissābhilepanaṁ brūsi,  
  Kiṁsu tassa mahabbhayan”ti-ādinā. (su. ni.  1038).–  
  Āgatassa pārāyanavaggassa;  
  “Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ,  
   Aviheṭhayaṁ aññatarampi tesaṁ.  
  Na puttamiccheyya kuto sahāyaṁ,  
  Eko care khaggavisāṇakappo”ti-ādinā. (su.  ni. 35).–  
  Āgatassa khaggavisāṇasuttassa ca atthavibhāgavasena  satthukappena āyasmatā dhammasenāpatisāriputtattherena kato  niddeso, yo “mahāniddeso, cūḷaniddeso”ti vuccati. Evamidha  niddesassa suttaṅgasaṅgaho bhadantabuddhadhosācariyena dassito, tathā  aññatthāpi vinayaṭṭhakathādīsu  ācariyadhammapālattherenāpi  nettippakaraṇaṭṭhakathāyaṁ. Apare pana niddesassa gāthāveyyākaraṇaṅgesu  dvīsu saṅgahaṁ vadanti. Vuttañhetaṁ niddesaṭṭhakathāyaṁ upasenattherena–  
 “So panesa vinayapiṭakaṁ …pe… abhidhammapiṭakanti tīsu  piṭakesu suttantapiṭakapariyāpanno, dīghanikāyo …pe…  khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakamahānikāyapariyāpanno,  suttaṁ …pe… vedallanti navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṁ  gāthaṅgaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahito”ti (mahāni. aṭṭha. ganthārambhakathā).  
 Ettha (pg.1.127) tāva katthaci pucchāvissajjanasabbhāvato niddesekadesassa  veyyākaraṇaṅgasaṅgaho yujjatu, agāthābhāvato gāthaṅgasaṅgaho kathaṁ  yujjeyyāti vīmaṁsitabbametaṁ. Dhammāpadādīnaṁ viya hi kevalaṁ  gāthābandhabhāvo gāthaṅgassa tabbhāvanimittaṁ. Dhammapadādīsu hi kevalaṁ  gāthābandhesu gāthāsamaññā patiṭṭhitā, niddese ca na koci kevalo  gāthābandappadeso upalabbhati. Sammāsambuddhena bhāsitānaṁyeva hi  aṭṭhakavaggādisaṅgahitānaṁ gāthānaṁ niddesamattaṁ dhammasenāpatinā kataṁ.  Atthavibhajanatthaṁ ānītāpi hi tā aṭṭhakavaggādisaṅgahitā  niddisitabbā mūlagāthāyo suttanipātapariyāpannattā aññāyevāti na  niddesasaṅkhyaṁ gacchanti ubhatovibhaṅgādīsu āgatāpi taṁ  vohāramalabhamānā jātakādipariyāpannā gāthāyo viya, tasmā  kāraṇantaramettha gavesitabbaṁ, yuttataraṁ vā gahetabbaṁ.  
 Nālakasuttaṁ nāma dhammacakkappavattita divasato sattame  divase nālakattherassa “moneyyaṁ te upaññissan”ti-ādinā (su.  ni. 706) bhagavatā bhāsitaṁ moneyya paṭipadāparidīpakaṁ suttaṁ.  Tuvaṭṭakasuttaṁ nāma mahāsamayasuttantadesanāya sannipatitesu devesu  “kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī”ti uppannacittānaṁ ekaccānaṁ  devatānaṁ tamatthaṁ pakāsetuṁ nimmitabuddhena attānaṁ pucchāpetvā “mūlaṁ  papañcasaṅkhāyā”ti-ādinā (su. ni. 922) bhagavatā bhāsitaṁ suttaṁ.  Evamidha suttanipāte āgatānaṁ maṅgalasuttādīnaṁ suttaṅgasaṅgaho  dassito, tattheva āgatānaṁ asuttanāmikānaṁ suddhikagāthānaṁ  gāthaṅgasaṅgahañca dassayissati, evaṁ sati suttanipātaṭṭhakathārambhe–  
  “Gāthāsatasamākiṇṇo, geyyabyākaraṇaṅkito;  
  Kasmā suttanipātoti, saṅkhamesa gatoti ce”ti.  (su. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā).–  
  Sakalassāpi suttanipātassa geyyaveyyākaraṇaṅgasaṅgaho  kasmā coditoti? Nāyaṁ virodho. Kevalañhi tattha codakena  sagāthakattaṁ, katthaci pucchāvissajjanattañca gahetvā codanāmattaṁ kataṁ,  aññathā suttanipāte niggāthakassa suttasseva abhāvato  veyyākaraṇaṅgasaṅgaho na codetabbo siyā, tasmā codakassa vacanametaṁ  appamāṇanti idha, aññāsu ca vinayaṭṭhakathādīsu vuttanayeneva tassa  (pg.1.128) suttaṅgagāthaṅgasaṅgaho dassitoti. Suttanti cuṇṇiyasuttaṁ.  Visesenāti rāsibhāvena ṭhitaṁ sandhāyāha. Sagāthāvaggo  geyyanti sambandho.  
 “Aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṁ nāma paṭisambhidādī”ti tīsupi  kira gaṇṭhipadesu vuttaṁ. Apare pana paṭisambhidāmaggassa  geyyaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahaṁ vadanti. Vuttañhetaṁ tadaṭṭhakathāyaṁ  “navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṁ  geyyaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahitan”ti (paṭi. ma. aṭṭha.  1.ganthārambhakathā), etthāpi geyyaṅgasaṅgahitabhāvo vuttanayena  vīmaṁsitabbo. No suttanāmikāti asuttanāmikā saṅgītikāle  suttasamaññāya apaññātā. “Suddhikagāthā nāma vatthugāthā”ti  tīsupi kira gaṇṭhipadesu vuttaṁ, vatthugāthāti ca  pārāyanavaggassa nidānamāropentena āyasmatā ānandattherena  saṅgītikāle vuttā chappaññāsa gāthāyo, nālakasuttassa  nidānamāropentena teneva tadā vuttā vīsatimattā gāthāyo ca vuccanti.  Suttanipātaṭṭhakathāyaṁ (su. ni. aṭṭha. 2.685) pana  “parinibbute bhagavati saṅgītiṁ karontenāyasmatā mahākassapena tameva  moneyyapaṭipadaṁ puṭṭho āyasmā ānando yena, yadā ca samādapito  nālakatthero bhagavantaṁ pucchi, taṁ sabbaṁ pākaṭaṁ katvā dassetukāmo  ‘ānandajāte’ti-ādikā (su. ni. 684) vīsati vatthugāthāyo  vatvā vissajjesi, taṁ sabbampi ‘nālakasuttan”ti vuccatī”ti  āgatattā nālakasuttassa vatthugāthāyo nālakasuttaggahaṇeneva gahitāti  pārāyanavaggassa vatthugāthāyo idha suddhikagāthāti gahetabbaṁ. Tattheva  ca pārāyanavagge ajitamāṇavakādīnaṁ soḷasannaṁ brāhmaṇānaṁ pucchāgāthā,  bhagavato vissajjanagāthā ca pāḷiyaṁ suttanāmena avatvā  ‘ajitamāṇavakapucchā, tissametteyyamāṇavakapucchā”ti-ādinā (su.  ni. 1038) āgatattā, cuṇṇiyaganthe hi asammissattā ca “no  suttanāmikā suddhikagāthā nāmā”ti vattuṁ vaṭṭati.  
 “Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṁyuttā”ti etena  udānaṭṭhena udānanti anvatthasaññataṁ dasseti (udā. aṭṭha.  ganthārambhakathā) kimidaṁ udānaṁ nāma? Pītivegasamuṭṭhāpito udāhāro.  Yathā hi yaṁ telādi minitabbavatthu mānaṁ gahetuṁ na sakkoti,  vissanditvā gacchati, taṁ “avasesako”ti vuccati. Yañca  (pg.1.129) jalaṁ  taḷākaṁ gahetuṁ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṁ “mahogho’ti  vuccati, evameva yaṁ pītivegasamuṭṭhāpitaṁ vitakkavipphāraṁ antohadayaṁ  sandhāretuṁ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi  vacīdvārena nikkhanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso  “udānan”ti vuccati (udā. aṭṭha. ganthārambhakathā) “uda mode  kīḷāyañcā”ti hi akkharacintakā vadanti, idañca yebhuyyena  vuttaṁ dhammasaṁvegavasena uditassāpi “sace bhāyatha  dukkhassā”ti-ādi-udānassa (udā. 44) udānapāḷiyaṁ  āgatattā, tathā“gāthāpaṭisaṁyuttā”ti idampi yebhuyyeneva “atthi  bhikkhave, tadāyatanaṁ, yattha neva pathavī, na āpo”ti-ādikassa  (udā. 71) cuṇṇiyavākyavasena uditassāpi tattha āgatattā. Nanu  ca udānaṁ nāma pītisomanassasamuṭṭāpito, dhammasaṁvegasamuṭṭhāpito vā  dhammapaṭiggāhakanirapekkho gāthābandhavasena, cuṇṇiyavākyavasena ca  pavatto udāhāro, tathā ceva sabbattha āgataṁ, idha kasmā  “bhikkhave”ti āmantanaṁ vuttanti? Tesaṁ bhikkhūnaṁ saññāpanatthaṁ  eva, na paṭiggāhakakaraṇatthaṁ. Nibbānapaṭisaṁyuttañhi bhagavā dhammaṁ  desetvā nibbānaguṇānussaraṇena uppannapītisomanassena udānaṁ  udānento “ayaṁ nibbānadhammo kathamapaccayo upalabbhatī”ti tesaṁ  bhikkhūnaṁ cetoparivitakkamaññāya tesaṁ tamatthaṁ ñāpetukāmena  “tadāyatanan”ti vuttaṁ, na pana ekantato te paṭiggāhake katvāti  veditabbanti.  
 Tayidaṁ sabbaññubuddhabhāsitaṁ paccekabuddhabhāsitaṁ sāvakabhāsitanti  tibbidhaṁ hoti. Tattha paccekabuddhabhāsitaṁ–  
  “Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ,  
  Aviheṭhayaṁ aññatarampi tesan”ti. Ādinā (su.  ni. 35)–  
  Khaggavisāṇasutte āgataṁ. Sāvakabhāsitampi–  
  “Sabbo (pg.1.130) rāgo pahīno me,  
   Sabbo doso samūhato.  
  Sabbo me vihato moho,  
  Sītibhūtosmi nibbuto”ti. Ādinā (theragā.  79)–  
  Theragāthāsu   
  “Kāyena saṁvutā āsiṁ, vācāya uda cetasā;  
  Samūlaṁ taṇhamabbuyha, sītibhūtāmhi nibbutā”ti.  (therīgā. 15).–  
  Therīgāthāsu ca āgataṁ. Aññānipi sakkādīhi  devehi bhāsitāni “aho dānaṁ paramadānaṁ, kassape  suppatiṭṭhitan”ti-ādīni (udā. 27). Soṇadaṇḍabrāhmaṇādīhi  manussehi ca bhāsitāni “Namo tassa bhagavato”ti-ādīni (dī.  ni. 2.371 ma. ni. 1.290 2.290 357 saṁ. ni.  1187  2.38 a. ni.  5.194) tisso saṅgītiyo  āruḷhāni udānāni santi eva, tāni sabbānipi idha na  adhippetāni. Yaṁ pana sammāsambuddhena sāmaṁ āhaccabhāsitaṁ  jinavacanabhūtaṁ, tadeva dhammasaṅgāhakehi “udānan”ti saṅgītaṁ, tadeva  ca sandhāya bhagavatā pariyattidhammaṁ navadhā vibhajitvā uddisantena  “udānan”ti vuttaṁ. Yā pana “anekajātisaṁsāran”ti-ādikā  (dha. pa. 153) gāthā bhagavatā bodhimūle udānavasena pavattitā,  anekasatasahassānaṁ sammāsambuddhānaṁ udānabhūtā ca, tā aparabhāge  dhammabhaṇḍāgārikassa bhagavatā desitattā dhammasaṅgāhakehi  udānapāḷiyaṁ saṅgahaṁ anāropetvā dhammapade saṅgahitā, yañca  “aññāsi vata bho koṇḍañño aññāsi vata bho koṇḍañño”ti  (saṁ. ni.  5.1081 mahāva. 17 paṭi. ma. 2.30)  udānavacanaṁ dasasahassilokadhātuyā devamanussānaṁ  pavedanasamatthanigghosavipphāraṁ bhagavatā bhāsitaṁ, tadapi paṭhamabodhiyaṁ  sabbesaṁ eva bhikkhūnaṁ sammāpaṭipattipaccavekkhaṇahetukaṁ “ārādhayiṁsu  vata maṁ bhikkhū ekaṁ samayan”ti-ādivacanaṁ (ma. ni. 1.225)  viya dhammacakkappavattanasuttantadesanāpariyosāne attanāpi  adhigatadhammekadesassa yathādesitassa ariyamaggassa sabbapaṭhamaṁ  sāvakesu therena adhigatattā attano parissamassa  saphalabhāvapaccavekkhaṇahetutaṁ pītisomanassajanitaṁ (pg.1.131) udāhāramattaṁ, na pana  “yadā have pātubhavanti dhammā”ti-ādivacanaṁ viya (mahāva. 1  udā. 1) pavattiyā, nivattiyā vā pakāsananti dhammasaṅgāhakehi  udānapāḷiyaṁ na saṅgītanti daṭṭhabbaṁ. Udānapāḷiyaṁ pana  aṭṭhasu vaggesu dasa dasa katvā asītiyeva suttantā saṅgītā. Tathā  hi tadaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ–  
 “Asītiyeva suttantā, vaggā aṭṭha samāsato”ti. (udā.  aṭṭha. ganthārambhakathā).  
 Idha pana “dve-asīti suttantā”ti vuttaṁ, taṁ udānapāḷiyā na  sameti, tasmā “asīti suttantā”ti pāṭhena bhavitabbaṁ. Apica na  kevalaṁ idheva, atha kho aññāsupi (vi. aṭṭha.  1aṭhamamahāsaṅgītikathā) vinayābhidhammaṭṭhakathāsu (dha. saṁ.  nidānakathā) tathāyeva vuttattā “appakaṁ pana ūnamadhikaṁ vā gaṇanūpagaṁ  na hotī”ti pariyāyena anekaṁsena vuttaṁ siyā. Yathā vā tathā vā  anumānena gaṇanameva hi tattha tattha ūnādhikasaṅkhyā, itarathā tāyeva  na siyuntipi vadanti, pacchā pamādalekhavacanaṁ vā etaṁ.  
 Vuttañhetaṁ bhagavatāti-ādinayappavattāti ettha  ādisaddena “vuttañhetaṁ bhagavatā, vuttamarahatāti me sutaṁ.  Ekadhammaṁ bhikkhave, pajahatha, ahaṁ vo pāṭibhogo anāgāmitāya.  Katamaṁ ekadhammaṁ? Lobhaṁ bhikkhave, ekadhammaṁ pajahatha, ahaṁ vo  pāṭibhogo anāgāmitāyā”ti (itivu. 1) evamādinā  ekadukatikacatukkanipātavasena vuttaṁ dvādasuttarasatasuttasamūhaṁ saṅgaṇhāti.  Tathā hi itivuttakapāḷiyameva udānagāthāhi dvādasuttarasatasuttāni  gaṇetvā saṅgītāni, tadaṭṭhakathāyampi (itivu. aṭṭha.  nidānavaṇṇanā) tathāyeva vuttaṁ. Tasmā “dvādasuttarasatasuttantā”  icceva pāṭhena bhavitabbaṁ, yathāvuttanayena vā anekaṁsato vuttantipi vattuṁ  sakkā, tathāpi īdise ṭhāne pamāṇaṁ dassentena yāthāvatova niyametvā  dassetabbanti “dasuttarasatasuttantā”ti idaṁ pacchā pamādalekhamevāti  gahetabbanti vadanti. Iti evaṁ bhagavatā vuttaṁ itivuttaṁ.  Itivuttanti saṅgītaṁ itivuttakaṁ. Ruḷhināmaṁ vā etaṁ yathā  “yevāpanakaṁ, natumhākavaggo”ti, vuttañhetaṁ bhagavatā, vuttamarahatāti me  sutanti nidānavacanena saṅgītaṁ yathāvuttasuttasamūhaṁ.  
 Jātaṁ (pg.1.132) bhūtaṁ purāvutthaṁ bhagavato pubbacaritaṁ kāyati katheti  pakāseti etenāti jātakaṁ, taṁ pana imānīti dassetuṁ  “apaṇṇakajātakādīnī”ti-ādimāha. Tattha  “paññāsādhikāni pañcajātakasatānī”ti idaṁ appakaṁ pana  ūnamadhikaṁ vā gaṇanūpagaṁ na hotīti katvā anekaṁsena,  vohārasukhatāmattena ca vuttaṁ. Ekaṁsato hi sattacattālīsādhikāniyeva  yathāvuttagaṇanato tīhi ūnattā. Tathā hi ekanipāte paññāsasataṁ,  dukanipāte sataṁ, tikanipāte paññāsa, tathā catukkanipāte,  pañcakanipāte pañcavīsa, chakkanipāte vīsa, sattanipāte ekavīsa,  aṭṭhanipāte dasa, navanipāte dvādasa, dasanipāte soḷasa,  ekādasanipāte nava, dvādasanipāte dasa, tathā terasanipāte,  pakiṇṇakanipāte terasa, vīsatinipāte cuddasa, tiṁsanipāte dasa,  cattālīsanipāte pañca, paṇṇāsanipāte tīṇi, saṭṭhinipāte dve, tathā  sattatinipāte, asītinipāte pañca, mahānipāte dasāti  sattacattālīsādhikāneva pañca jātakasatāni saṅgītānīti.  
 Abbhuto dhammo sabhāvo vutto yatthāti abbhutadhammaṁ, taṁ  panidanti āha “cattārome”ti-ādi. Ādisaddena cettha –  
 “Cattārome bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande.  Katame cattāro? Sace bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṁ dassanāya  upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce ānando,  dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti, atittāva bhikkhave  bhikkhuparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati. Sace bhikkhave,  bhikkhunīparisā …pe… upāsakaparisā …pe… upāsikā–  parisā …pe… tuṇhī bhavati. Ime kho bhikkhave …pe…  ānande”ti (a. ni. 4.129)–  
  Evamādinayappavattaṁ tattha tattha bhāsitaṁ sabbampi  acchariyabbhutadhammapaṭisaṁyuttaṁ suttantaṁ saṅgaṇhāti.  
 Cūḷavedallādīsu (ma. ni. 1.460) visākhena nāma  upāsakena puṭṭhāya dhammadinnāya nāma bhikkhuniyā bhāsitaṁ suttaṁ  cūḷavedallaṁ nāma. Mahākoṭṭhikattherena pucchitena āyasmatā  sāriputtattherena bhāsitaṁ mahāvedallaṁ (ma. ni. 1.449)  nāma. Sammādiṭṭhisuttampi (pg.1.133) (ma. ni. 1.89) bhikkhūhi puṭṭhena  teneva bhāsitaṁ, etāni majjhimanikāyapariyāpannāni. Sakkapañhaṁ  (dī. ni. 2.344) pana sakkena puṭṭho bhagavā abhāsi, taṁ  dīghanikāyapariyāpannaṁ. Mahāpuṇṇamasuttaṁ (ma. ni. 3.85)  pana tadahuposathe pannarase puṇṇamāya rattiyā aññatarena bhikkhunā puṭṭhena  bhagavatā bhāsitaṁ, taṁ majjhimanikāyapariyāpannaṁ. Evamādayo  sabbepi tattha tatthāgatā vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā  pucchitasuttantā “vedallan”ti veditabbaṁ. Vedanti ñāṇaṁ.  Tuṭṭhinti yathābhāsitadhammadesanaṁ viditvā “sādhu ayye  sādhāvuso”ti-ādinā abbhanumodanavasappavattaṁ pītisomanassaṁ.  Laddhā laddhāti labhitvā labhitvā, punappunaṁ labhitvāti vuttaṁ  hoti, etena vedasaddo ñāṇe, somanasse ca ekasesanayena,  sāmaññaniddesena vā pavattati, vedamhi nissitaṁ tassa  labhāpanavasenāti vedallanti ca dasseti.  
 Evaṁ aṅgavasena sakalampi buddhavacanaṁ vibhajitvā idāni  dhammakkhandhavasena vibhajitukāmo “kathan”ti-ādimāha. Tattha  dhammakkhandhavasenāti dhammarāsivasena. “Dvāsītī”ti  ayaṁ gāthā vuttatthāva. Evaṁ paridīpitadhammakkhandhavasenāti  gopakamoggallānena nāma brāhmaṇena puṭṭhena gopakamoggallānasutte  (ma. ni. 3.79) attano guṇappakāsanatthaṁ vā theragāthāyaṁ  (theragā. 1017ādayo) āyasmatā ānandattherena samantato  dīpitadhammakkhandhavasena iminā evaṁ tena aparidīpitāpi  dhammakkhandhā santīti pakāseti, tasmā kathāvatthuppakaraṇa  mādhuriyasuttādīnaṁ (ma. ni. 2.317) vimānavatthādīsu  kesañci gāthānañca vasena caturāsītisahassatopi dhammakkhandhānaṁ  adhikatā veditabbā.  
 Ettha ca subhasuttaṁ (dī. ni. 1.444),  gopakamoggallānasuttañca parinibbute bhagavati ānandattherena  bhāsitattā caturāsītidhammakkhandhasahassesu antogadhaṁ hoti, na  hotīti? Paṭisambhidāgaṇṭhipade tāva idaṁ vuttaṁ “sayaṁ  vuttadhammakkhandhānampi bhikkhuto gahiteyeva saṅgahetvā evamāhāti  daṭṭhabban”ti, bhagavatā pana dinnanaye ṭhatvā bhāsitattā “sayaṁ vuttampi  cetaṁ suttadvayaṁ bhagavato gahiteyeva saṅgahetvā vuttan”ti evampi vattuṁ  yuttataraṁ viya dissati. Bhagavatā hi dinnanaye ṭhatvā sāvakā dhammaṁ  desenti, teneva sāvakabhāsitampi kathāvatthādikaṁ buddhabhāsitaṁ nāma  jātaṁ (pg.1.134)  tatoyeva ca attanā bhāsitampi subhasuttādikaṁ  saṅgītimāropentena āyasmatā ānandattherena “evaṁ me sutan”ti vuttaṁ.  
 Ekānusandhikaṁ suttaṁ satipaṭṭhānādi. Satipaṭṭhānasuttañhi  “ekāyano ayaṁ bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā”ti-ādinā  (dī. ni. 2.373 ma. ni. 1.106 saṁ. ni.  3.367-384) cattāro satipaṭṭhāne ārabhitvā tesaṁyeva  vibhāgadassanavasena pavattattā “ekānusandhikan”ti vuccati.  Anekānusandhikaṁ parinibbānasuttādi (dī. ni. 2.131 ādayo) parinibbānasuttañhi nānāṭhānesu nānādhammadesanānaṁ vasena  pavattattā “anekānusandhikan”ti vuccati.  
  “Kati chinde kati jahe, kati cuttari bhāvaye;  
  Kati saṅgātigo bhikkhu, ‘oghatiṇṇo’ti vuccatī”ti.  (saṁ. ni. 1.5).–  
  Evamādinā pañhāpucchanaṁ gāthābandhesu eko  dhammakkhandho.  
  “Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;  
  Pañca saṅgātigo bhikkhu, ‘oghatiṇṇo’ti vuccatī”ti.  (saṁ. ni. 1.5).–  
  Evamādinā ca vissajjanaṁ eko dhammakkhandho.  
 Tikadukabhājanaṁ dhammasaṅgaṇiyaṁ  nikkhepakaṇḍa-aṭṭhakathākaṇḍavasena gahetabbaṁ. Tasmā yaṁ  kusalattikamātikāpadassa (dha. sa. 1) vibhajanavasena  nikkhepakaṇḍe vuttaṁ–  
 “Katame dhammā kusalā? Tīṇi kusalamūlāni …pe… ime  dhammā kusalā. Katame dhammā akusalā? Tīṇi  akusalamūlāni …pe… ime dhammā akusalā. Katame dhammā  abyākatā”? Kusalākusalānaṁ dhammānaṁ vipākā …pe… ime dhammā  abyākatā”ti (dha. sa. 187),  
 Ayameko dhammakkhandho. Esa nayo  sesattikadukapadavibhajanesupi. Yadapi aṭṭhakathākaṇḍe vuttaṁ–  
 “Katame dhammā kusalā? Catūsu bhūmīsu kusalaṁ. Ime dhammā  kusalā. Katame dhammā akusalā? Dvādasa akusalacittuppādā. Ime  dhammā akusalā. Katame dhammā abyākatā? Catūsu (pg.1.135) bhūmīsu vipāko  tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṁ rūpañca nibbānañca. Ime dhammā  abyākatā”ti (dha. sa. 1386),  
 Ayaṁ kusalattikamātikāpadassa vibhajanavasena pavatto eko  dhammakkhandho. Esa nayo sesesupi. Cittavārabhājanaṁ pana  cittuppādakaṇḍa vasena (dha. sa. 1) gahetabbaṁ. Yañhi tattha  vuttaṁ kusalacittavibhajanatthaṁ–  
 “Katame dhammā kusalā? Yasmiṁ samaye kāmāvacaraṁ kusalaṁ  cittaṁ uppannaṁ hoti somanassasahagataṁ ñāṇasampayuttaṁ rūpārammaṇaṁ  vā …pe… tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo  hotī”ti (dha. sa. 1),  
 Ayameko dhammakkhandho. Evaṁ sesacittavāravibhajanesu.  Eko dhammakkhandhoti (ekameko dhammakkhandho chaḷa aṭṭha.) ca  ekeko dhammakkhandhoti attho. “Ekamekaṁ tikadukabhājanaṁ, ekamekaṁ  cittavārabhājanan”ti ca vacanato hi “ekeko”ti avuttepi  ayamattho sāmatthiyato viññāyamānova hoti.  
 Vatthu nāma sudinnakaṇḍādi. Mātikā nāma “yo  pana bhikkhu bhikkhūnaṁ sikkhāsājīvasamāpanno”ti-ādinā (pārā.  44) tasmiṁ tasmiṁ ajjhācāre paññattaṁ uddesa sikkhāpadaṁ.  Padabhājaniyanti tassa tassa sikkhāpadassa “yo panāti yo  yādiso”ti-ādi (pārā. 45) nayappavattaṁ padavibhajanaṁ.  Antarāpattīti “paṭilātaṁ ukkhipati, āpatti dukkaṭassā”ti  (pāci. 355) evamādinā sikkhāpadantaresu paññattā āpatti.  Āpattīti taṁtaṁsikkhāpadānurūpaṁ vutto tikacchedamutto āpattivāro.  Anāpattīti “anāpatti ajānantassa asādiyantassa  khittacittassa vedanāṭṭassa ādikammikassā”ti-ādi (pārā. 66)  nayappavatto anāpattivāro. Tikacchedoti “dasāhātikkante  atikkantasaññī nissaggiyaṁ pācittiyaṁ, dasāhātikkante  vematiko …pe… dasāhātikkante anatikkantasaññī nissaggiyaṁ  pācittiyan”ti (pārā. 468) evamādinayappavatto  tikapācittiya-tika-dukkaṭādibhedo tikaparicchedo. Tatthāti  tesu vatthumātikādīsu.  
 Evaṁ (pg.1.136) anekanayasamalaṅkataṁ saṅgītippakāraṁ dassetvā “ayaṁ  dhammo, ayaṁ vinayo …pe… imāni caturāsīti  dhammakkhandhasahassānī”ti buddhavacanaṁ dhammavinayādibhedena vavatthapetvā  saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena  anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā imassa dīghāgamassa  dhammabhāvo, majjhimabuddhavacanādibhāvo ca vavatthāpitoti dassento  “evametan”ti-ādimāha. Sādhāraṇavacanena dassitepi hi  “yadatthaṁ saṁvaṇṇetuṁ idamārabhati, soyeva padhānavasena dassito”ti  ācariyehi ayaṁ sambandho vutto. Aparo nayo– heṭṭhā vuttesu  ekavidhādibhedabhinnesu pakāresu dhammavinayādibhāvo saṅgītikārake heva  saṅgītikāle vavatthāpito, na pacchā kappanamattasiddhoti dassento  “evametan”ti-ādimāhātipi vattabbo. Na kevalaṁ  yathāvuttappakārameva vavatthāpetvā saṅgītaṁ, atha kho aññampīti dasseti  “na kevalañcā”ti-ādinā. Udānasaṅgaho nāma  paṭhamapārājikādīsu āgatānaṁ vinītavatthu-ādīnaṁ saṅkhepato  saṅgahadassanavasena dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā–  
  “Makkaṭī vajjiputtā ca, gihī naggo ca titthiyā;  
  Dārikuppalavaṇṇā ca, byañjanehi pare duve”ti.  Ādikā (pārā. 66).–  
  Gāthāyo. Vuccamānassa hi vuttassa vā atthassa  vippakiṇṇabhāvena pavattituṁ adatvā uddhaṁ dānaṁ rakkhaṇaṁ udānaṁ,  saṅgahavacananti attho. Sīlakkhandhavaggamūlapariyāyavaggādivasena  vaggasaṅgaho. Vaggoti hi dhammasaṅgāhakeheva katā  suttasamudāyassa samaññā. Uttarimanussapeyyālanīlapeyyālādivasena  peyyālasaṅgaho. Pātuṁ rakkhituṁ, vitthārituṁ vā alanti hi  peyyālaṁ, saṅkhipitvā dassanavacanaṁ. Aṅguttaranikāyādīsu  nipātasaṅgaho, gāthaṅgādivasena nipātanaṁ. Samudāyakaraṇañhi  nipāto. Devatāsaṁyuttādivasena (saṁ. ni. 1.1) saṁyuttasaṅgaho.  Vaggasamudāye eva dhammasaṅgāhakehi katā saṁyuttasamaññā.  Mūlapaṇṇāsakādivasena paṇṇāsasaṅgaho, paññāsa paññāsa suttāni  gaṇetvā saṅgahoti vuttaṁ hoti. Ādisaddena tassaṁ tassaṁ pāḷiyaṁ  dissamānaṁ saṅgītikārakavacanaṁ saṅgaṇhāti. Udānasaṅgaha …pe…  paṇṇāsasaṅgahādīhi anekavidhaṁ tathā. Sattahi māsehīti  kiriyāpavagge tatiyā “ekāheneva (pg.1.137) bārāṇasiṁ pāyāsi. Navahi  māsehi vihāraṁ niṭṭhāpesī”ti-ādīsu viya. Kiriyāya āsuṁ  pariniṭṭhāpanañhi kiriyāpavaggo.  
 Tadā anekacchariyapātubhāvadassanena sādhūnaṁ pasādajananatthamāha  “saṅgītipariyosāne cassā”ti-ādi. Assa buddhavacanassa  saṅgītipariyosāne sañjātappamodā viya, sādhukāraṁ dadamānā viya ca  saṅkampi …pe… pāturahesunti sambandho. Viyāti hi  ubhayattha yojetabbaṁ. Pavattane, pavattanāya vā samatthaṁ  pavattanasamatthaṁ. Udakapariyantanti  pathavīsandhāraka-udakapariyosānaṁ katvā, saha tena udakena, taṁ vā udakaṁ  āhaccāti vuttaṁ hoti, tena ekadesakampanaṁ nivāreti.  Saṅkampīti uddhaṁ uddhaṁ gacchantī suṭṭhu kampi. Sampakampīti  uddhamadho ca gacchantī sammā pakārena kampi. Sampavedhīti  catūsu disāsu gacchantī suṭṭhu bhiyyo pavedhi. Evaṁ etena padattayena  chappakāraṁ pathavīcalanaṁ dasseti. Atha vā puratthimato, pacchimato ca  unnamana-onamanavasena saṅkampi. Uttarato, dakkhiṇato ca  unnamana-onamanavasena sampakampi. Majjhimato, pariyantato ca  unnamana-onamanavasena sampavedhi. Evampi chappakāraṁ pathavīcalanaṁ  dasseti, yaṁ sandhāya aṭṭhakathāsu vuttaṁ   
 “Puratthimato unnamati pacchimato onamati, pacchimato  unnamati puratthimato onamati, uttarato unnamati dakkhiṇato  onamati, dakkhiṇato unnamati uttarato onamati  majjhimato  unnamati pariyantato onamati, pariyantato unnamati majjhimato  onamatīti evaṁ chappakāraṁ …pe… akampitthā”ti (bu. vaṁ. aṭṭha.  71).  
 Accharaṁ paharituṁ yuttāni acchariyāni,  pupphavassacelukkhepādīni aññāyapi sā samaññāya pākaṭāti dassento  āha “yā loke”ti-ādi. Yā paṭhamamahāsaṅgīti  dhammasaṅgāhakehi mahākassapādīhi pañcahi satehi yena katā saṅgītā,  tena pañca satāni etissāti “pañcasatā”ti ca thereheva  katattā therā mahākassapādayo etissā, therehi vā katāti  “therikā”ti ca loke pavuccati, ayaṁ paṭhamamahāsaṅgīti  nāmāti sambandho.  
 Evaṁ (pg.1.138) paṭhamamahāsaṅgīti dassetvā yadatthaṁ sā idha dassitā,  idāni taṁ nidānaṁ nigamanavasena dassento  “imissā”ti-ādimāha. Ādinikāyassāti  suttantapiṭakapariyāpannesu pañcasu nikāyesu ādibhūtassa  dīghanikāyassa. Khuddakapariyāpanno hi vinayo paṭhamaṁ saṅgīto.  Tathā hi vuttaṁ “suttanta piṭake”ti. Tenāti  tathāvuttattā, iminā yathāvuttapaṭhamamahāsaṅgītiyaṁ tathāvacanameva sandhāya  mayā heṭṭhā evaṁ vuttanti pubbāparasambandhaṁ, yathāvuttavitthāravacanassa vā  guṇaṁ dassetīti.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya  ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhanti vīriyādidhammasamaṅginā  sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṁhīravisāradañāṇacārinā  anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā  mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṁsadhammasenāpatināmatherena  mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā bāhiranidānavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

1. Brahmajālasuttaṁ
 
 Paribbājakakathāvaṇṇanā 

  1. Ettāvatā (pg.1.139) ca  paramasaṇhasukhumagambhīraduddasānekavidhanayasamalaṅkataṁ brahmajālassa  sādhāraṇato bāhiranidānaṁ dassetvā idāni abbhantaranidānaṁ  saṁvaṇṇento atthādhigamassa sunikkhittapadamūlakattā,  sunikkhittapadabhāvassa ca “idamevan”ti sabhāvavibhāvanena  padavibhāgena sādhetabbattā paṭhamaṁ tāva padavibhāgaṁ dassetuṁ “tattha  evan”ti-ādimāha. Padavibhāgena hi “idaṁ nāma etaṁ padan”ti  vijānanena taṁtaṁpadānurūpaṁ liṅgavibhatti vacana kālapayogādikaṁ  sammāpatiṭṭhāpanato yathāvuttassa padassa sunikkhittatā hoti, tāya ca  atthassa samadhigamiyatā. Yathāha “sunikkhittassa bhikkhave–  padabyañjanassa atthopi sunayohotī”ti-ādi. Apica sambandhato,  padato, padavibhāgato, padatthato anuyogato, parihārato cāti  chahākārehi atthavaṇṇanā kātabbā. Tattha sambandho nāma  desanāsambandho, yaṁ lokiyā “ummugghāto”tipi vadanti, so pana  pāḷiyā nidānapāḷivasena, nidānapāḷiyā ca saṅgītivasena  veditabbo. Paṭhamamahāsaṅgītiṁ dassentena hi nidānapāḷiyā sambandho  dassito, tasmā padādivaseneva saṁvaṇṇanaṁ karonto  “evan”ti-ādimāha. Ettha ca “evanti  nipātapadanti-ādinā padato, padavibhāgato ca saṁvaṇṇanaṁ karoti  padānaṁ tabbisesānañca dassitattā. Padavibhāgoti hi padānaṁ  visesoyeva adhippeto, na padaviggaho. Padāni ca padavibhāgo ca  padavibhāgo. Atha vā padavibhāgo ca padaviggaho ca  padavibhāgoti ekasesavasena padapadaviggahāpi padavibhāgasaddena  vuttāti daṭṭhabbaṁ. Padaviggahato pana “bhikkhūnaṁ saṅgho”ti-ādinā  upari saṁvaṇṇanaṁ karissati, tathā padatthānuyogaparihārehipi.  Evanti ettha luttaniddiṭṭha-iti-saddo ādi-attho antarāsadda ca  saddādīnampi saṅgahitattā, nayaggahaṇena vā te gahitā. Tenāha  “meti-ādīni nāmapadānī”ti. Itarathā hi antarāsaddaṁ ca  saddādīnampi nipātabhāvo vattabbo siyā. Meti-ādīnīti  ettha pana ādi-saddena yāva (pg.1.140) paṭisaddo  tāva tadavasiṭṭhāyeva saddā  saṅgahitā. Paṭīti upasaggapadaṁ patisaddassa kāriyabhāvato.  
 Idāni atthuddhārakkamena padatthato saṁvaṇṇanaṁ karonto  “atthato panā”ti-ādimāha. Imasmiṁ pana ṭhāne sotūnaṁ  saṁvaṇṇanānayakosallatthaṁ saṁvaṇṇanāppakārā vattabbā. Kathaṁ?  
 	Ekanāḷikā kathā ca, caturassā tathāpi ca;  
 	Nisinnavattikā ceva, tidhā saṁvaṇṇanaṁ vade.  
 Tattha pāḷiṁ vatvā ekekapadassa atthakathanaṁ ekāya nāḷiyā  minitasadisattā, ekekaṁ vā padaṁ nāḷaṁ mūlaṁ, ekamekaṁ padaṁ vā  nāḷikā atthaniggamanamaggo etissāti katvā ekanāḷikā  nāma. Paṭipakkhaṁ dassetvā, paṭipakkhassa ca upamaṁ dassetvā,  sapakkhaṁ dassetvā, sapakkhassa ca upamaṁ dassetvā, kathanaṁ catūhi  bhāgehi vuttattā, cattāro vā rassā sallakkhaṇūpāyā etissāti katvā  caturassā nāma, visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṁ gantvā puna  sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanaṁ nisīdāpetvā patiṭṭhāpetvā  āvattanayuttattā, niyamato vā nisinnassa āraddhassa vatto saṁvatto  etissāti katvā nisinnavattikā nāma, yathāraddhassa atthassa  visuṁ visuṁ pariyosānāpi niyuttāti vuttaṁ hoti, sodāharaṇā pana  kathā aṅguttaraṭṭhakathāya taṭṭīkāyaṁ ekādasanipāte gopālakasuttavaṇṇanāto  gahetabbā.  
 	Bhedakathā tatvakathā, pariyāyakathāpi ca;  
 	Iti atthakkame vidvā, tidhā saṁvaṇṇanaṁ vade.  
 Tattha pakati-ādivicāraṇā bhedakathā yathā “bujjhatīti  buddho”ti-ādi. Sarūpavicāraṇā tatvakathā yathā “buddhoti  yo so bhagavā sayambhū anācariyako”ti-ādi (mahāni. 192  cūḷani. 97 paṭi. ma. 1.161). Vevacanavicāraṇā  pariyāyakathā yathā “buddho bhagavā sabbaññū  lokanāyako”ti-ādi (netti. 38vevacanāhāravibhaṅganissito  pāḷi).  
 	Payojanañca piṇḍattho, anusandhi ca codanā;  
 	Parihāro ca sabbattha, pañcadhā vaṇṇanaṁ vade.  
 Tattha (pg.1.141) payojanaṁ nāma desanāphalaṁ, taṁ pana sutamayañāṇādi.  Piṇḍattho nāma vippakiṇṇassa atthassa suvijānanatthaṁ  sampiṇḍetvā kathanaṁ. Anusandhi nāma pucchānusandhādi.  Codanā nāma yathāvuttassa vacanassa virodhikathanaṁ.  Parihāro nāma tassa avirodhikathanaṁ.  
 	Ummugghāto padañceva, padattho padaviggaho;  
 	Cālanā paccupaṭṭhānaṁ, chadhā saṁvaṇṇanaṁ vade. (vajira.  ṭī. paṭhamamahāsaṅgītivaṇṇanā).  
 Tattha ajjhattikādinidānaṁ ummugghāto.  “Evamidan”ti nānāvidhena padavisesatākathanaṁ padaṁ,  saddatthādhippāyatthādi padattho. Anekadhā nibbacanaṁ  padaviggaho. Cālanā nāma codanā. Paccupaṭṭhānaṁ  parihāro.  
 	Samuṭṭhānaṁ padattho ca, bhāvānuvādavidhayo;  
 	Virodho parihāro ca, nigamananti aṭṭhadhā.  
 Tattha samuṭṭhānanti ajjhattikādinidānaṁ.  Padatthoti adhippetānadhippetādivasena anekadhā padassa attho.  Bhāvoti adhippāyo. Anuvādavidhayoti paṭhamavacanaṁ  vidhi, tadāvikaraṇavasena pacchā vacanaṁ anuvādo,  visesanavisesyānaṁ vā vidhānuvāda samaññā. Virodhoti  atthanicchayanatthaṁ codanā. Parihāroti tassā sodhanā.  Nigamananti anusandhiyā anurūpaṁ appanā.  
 	Ādito tassa nidānaṁ, vattabbaṁ tappayojanaṁ;  
 	Piṇḍattho ceva padattho, sambandho adhippāyako;  
 	Codanā sodhanā ceti, aṭṭhadhā vaṇṇanaṁ vade.  
 Tattha sambandho nāma pubbāparasambandho, yo  “anusandhī”ti vuccati. Sesā vuttatthāva, evamādinā tattha  tatthāgate saṁvaṇṇanāppakāre ñatvā sabbattha yathārahaṁ vicetabbāti.  
 Evamanekatthappabhedatā payogatova ñātabbāti tabbasena taṁ  samatthetuṁ “tathā hesā”ti-ādi vuttaṁ. Atha vā ayaṁ saddo  imassatthassa vācakoti saṅketavavatthitāyeva saddā taṁ tadatthassa  vācakā  saṅketo ca nāma payogavasena siddhoti dassetumpi idaṁ  vuttanti daṭṭhabbaṁ. Evamīdisesu. Nanu ca–  
 	“Yathāpi (pg.1.142) puppharāsimhā, kayirā mālāguṇe bahū;  
 	Evaṁ jātena maccena, kattabbaṁ kusalaṁ bahun”ti. (dha.  pa. 53).  
  Ettha evaṁ-saddena upamākārasseva vuttattā ākāratthoyeva  evaṁ-saddo siyāti? Na, visesasabbhāvato. “Evaṁ byā  kho”ti-ādīsu (ma. ni. 234 396) hi ākāramattavācakoyeva  ākāratthoti adhippeto, na pana ākāravisesavācako. Ettha hi  kiñcāpi puppharāsisadisato manussūpapatti sappurisūpanissaya  saddhammasavana  yonisomanasikārabhogasampatti-ādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato  sobhāsugandhatādiguṇayogena mālāguṇasadisiyo bahukā puññakiriyā  maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti atthassa jotitattā  puppharāsimālāguṇāva upamā nāma upamīyati etāyāti katvā, tesaṁ  upamākāro ca yathāsaddena aniyamato jotito, tasmā “evaṁ-saddo  niyamato upamākāranigamanattho”ti vattuṁ yuttaṁ, tathāpi so upamākāro  niyamiyamāno atthato upamāva hoti nissayabhūtaṁ tamantarena  nissitabhūtassa upamākārassa alabbhamānattāti adhippāyenāha  “upamāyaṁ āgato”ti. Atha vā upamīyanaṁ sadisīkaraṇanti  katvā puppharāsimālāguṇehi sadisabhāvasaṅkhāto upamākāroyeva upamā  nāma. “Saddhammattaṁ siyopamā”ti hi vuttaṁ, tasmā  ākāramattavācakova ākārattho evaṁ-saddo.  Upamāsaṅkhāta-ākāravisesavācako pana upamātthoyevāti vuttaṁ  “upamāyaṁ āgato”ti.  
 Tathā “evaṁ iminā ākārena abhikkamitabban”ti-ādinā  upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā upadisanākāropi  atthato upadesoyevāti āha “evaṁ …pe… upadese”ti.  Evametanti ettha pana bhagavatā yathāvuttamatthaṁ aviparītato  jānantehi kataṁ tattha saṁvijjamānaguṇānaṁ pakārehi haṁsanaṁ udaggatākaraṇaṁ  sampahaṁsanaṁ. Tattha sampahaṁsanākāropi atthato sampahaṁsanamevāti  vuttaṁ “sampahaṁsaneti. Evameva panāyanti ettha ca  dosavibhāvanena gārayhavacanaṁ garahaṇaṁ, tadākāropi atthato  garahaṇaṁ nāma, tasmā “garahaṇe”ti (pg.1.143) vuttaṁ. So cettha  garahaṇākāro “vasalī”ti-ādikhuṁsanasaddasannidhānato evaṁ-saddena  pakāsitoti viññāyati, yathā cettha evaṁ upamākārādayopi  upamādivasena vuttānaṁ puppharāsi-ādisaddānaṁ sannidhānatoti daṭṭhabbaṁ.  Jotakamattā hi nipātāti. Evamevāti ca adhunā  bhāsitākāreneva. Ayaṁ vasalaguṇayogato vasalī kāḷakaṇṇī yasmiṁ  vā tasmiṁ vā ṭhāne bhāsatīti sambandho. Evaṁ bhanteti sādhu  bhante, suṭṭhu bhanteti vuttaṁ hoti. Ettha pana dhammassa sādhukaṁ  savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi tattha attano ṭhitabhāvassa  paṭijānanameva vacanasampaṭiggaho, tadākāropi atthato  vacanasampaṭiggahoyeva nāma, tenāha “vacanasampaṭiggahe”ti.  
 Evaṁ byā khoti evaṁ viya kho. Evaṁ khoti hi imesaṁ  padānamantare viyasaddassa byāpadesoti neruttikā “va-kārassa,  ba-kāraṁ, ya-kārasaṁyogañca katvā dīghavasena padasiddhī”tipi vadanti.  Ākāreti ākāramatte. Appābādhanti  visabhāgavedanābhāvaṁ. Appātaṅkanti kicchajīvitakararogābhāvaṁ. Lahuṭṭhānanti niggelaññatāya  lahutāyuttaṁ uṭṭhānaṁ. Balanti kāyabalaṁ. Phāsuvihāranti  catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṁ. Vitthāro dasama  subhasuttaṭṭhakathāya meva (dī. ni. aṭṭha. 1.445) āvi  bhavissati. Evañca vadehīti yathāhaṁ vadāmi, evampi samaṇaṁ  ānandaṁ vadehi. “Sādhu kira bhavan”ti-ādikaṁ idāni  vattabbavacanaṁ, so ca vadanākāro idha evaṁ-saddena nidassīyatīti vuttaṁ  “nidassane”ti. Kālāmāti kālāmagottasambandhe jane  ālapati. “Ime …pe… vā”ti yaṁ mayā vuttaṁ, taṁ kiṁ  maññathāti attho. Samattāti paripūritā. Samādinnāti  samādiyitā. Saṁvattanti vā no vā saṁvattanti ettha vacanadvaye kathaṁ  vo tumhākaṁ mati hotīti yojetabbaṁ. Evaṁ noti evameva  amhākaṁ mati ettha hoti, amhākamettha mati hoti yevātipi attho.  Ettha ca tesaṁ yathāvuttadhammānaṁ ahitadukkhāvahabhāve  sanniṭṭhānajananatthaṁ anumatiggahaṇavasena “saṁvattanti no vā, kathaṁ vo  ettha hotī”ti pucchāya katāya “evaṁ no ettha hotī”ti vuttattā  tadākārasanniṭṭhānaṁ evaṁ-saddena vibhāvitaṁ, so ca tesaṁ dhammānaṁ ahitāya  dukkhāya saṁvattanākāro niyamiyamāno atthato (pg.1.144) avadhāraṇamevāti vuttaṁ  “avadhāraṇe”ti. Ākāratthamaññatra sabbattha vuttanayena  codanā, sodhanā ca veditabbā.  
 Ādisaddena cettha idamatthapucchāparimāṇādi-atthānaṁ saṅgaho  daṭṭhabbo. Tathā hi “evaṁgatāni, evaṁvidho, evamākāro”ti ca  ādīsu idamatthe, gatavidhākārasaddā pana pakārapariyāyā.  Gatavidhayuttākārasadde hi lokiyā pakāratthe vadanti. “Evaṁ su te  sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamaṇikuṇḍalābharaṇā  odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā  paricārenti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyakoti? No hidaṁ bho  gotamā”ti-ādīsu (dī. ni. 1.286) pucchāyaṁ. “Evaṁ  lahuparivattaṁ (a. ni.  1.48), evamāyupariyanto”ti (pārā.  12) ca ādīsu parimāṇe. Etthāpi “sunhātā  suvilittā”ti-ādivacanaṁ pucchā, lahuparivattaṁ, āyūnaṁ pamāṇañca  parimāṇaṁ, tadākāropi atthato pucchā ca parimāṇañca nāma, tasmā  etesu pucchattho, parimāṇattho ca evaṁsaddo veditabboti. Idha pana  so katamesu bhavati, sabbattha vā, aniyamato padese vāti codanāya  “svāyamidhā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Nanu ekasmiṁyeva atthe siyā, kasmā tīsupīti ca, hotu  tibbidhesu atthesu, kena kimatthaṁ dīpetīti ca anuyogaṁ pariharanto  “tatthā”ti-ādimāha. Tatthāti tesu tīsu atthesu.  Ekattanānatta-abyāpāra-evaṁdhammatāsaṅkhātā,  nandiyāvattatipukkhalasīhavikkīḷita-aṅkusadisālocanasaṅkhātā vā  ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā, pāḷigatiyo vā  nayā, tā ca paññatti-anupaññatti ādivasena, saṅkhepavitthārādivasena,  saṁkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakādivasena,  kusalādivasena, khandhādivasena, saṅgahādivasena, samayavimuttādivasena,  ṭhapanādivasena, kusalamūlādivasena, tikapaṭṭhānādivasena ca  piṭakattayānurūpaṁ nānāppakārāti nānānayā. Tehi nipuṇaṁ  saṇhaṁ sukhumaṁ tathā. Āsayova ajjhāsayo, te ca  sassatādibhedena, tattha ca apparajakkhatādivasena anekā,  attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānamuppattihetu etassāti tathā,  upanetabbābhāvato atthabyañjane (pg.1.145) hi sampannaṁ paripuṇṇaṁ tathā. Apica  saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajana-uttānīkaraṇapaññattivasena chahi  atthapadehi, akkharapadabyañjana-ākāraniruttiniddesavasena chahi  byañjanapadehi ca sampannaṁ samannāgataṁ tathā. Atha vā viññūnaṁ  hadayaṅgamato, savane atittijananato, byañjanarasavasena  paramagambhīrabhāvato, vicāraṇe atittijananato, attharasavasena ca  sampannaṁ sādurasaṁ tathā.  
 Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṁ “paṭipakkhaharaṇato  rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriyan”ti vadanti. Bhagavato  pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā bodhimūleyeva  savāsanasakalasaṁkilesānaṁ pahīnattā. Puthujjanānampi ca  vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe satiyeva  iddhividhaṁ pavattati, tasmā puthujjanesu pavattavohārenapi na sakkā idha  “pāṭihāriyan”ti vattuṁ, sace pana mahākāruṇikassa bhagavato  veneyyagatāva kilesā paṭipakkhā saṁsārapaṅkanimuggassa sattanikāyassa  samuddharitukāmato, tasmā tesaṁ veneyyagatakilesasaṅkhātānaṁ  paṭipakkhānaṁ haraṇato pāṭihāriyanti vuttaṁ assa, evaṁ sati yuttametaṁ.  
 Atha vā bhagavato sāsanassa paṭipakkhā titthiyā, tesaṁ  titthiyabhūtānaṁ paṭipakkhānaṁ haraṇato pāṭihāriyantipi yujjati.  Kāmañcettha titthiyā haritabbā nāssu, tesaṁ pana  santānagatadiṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthatākāraṇena ca  iddhi-ādesanānusāsanīsaṅkhātehi tīhipi pāṭihāriyehi te haritā  apanītā nāma honti. Paṭīti vā ayaṁ saddo “pacchā”ti  etassa atthaṁ bodheti “tasmiṁ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi  brāhmaṇo”ti-ādīsu (su. ni. 985 cūḷani. 4) viya, tasmā  samāhite citte vigatūpaklese katakiccena pacchā haritabbaṁ pavattetabbanti  paṭihāriyaṁ, tadeva dīghavasena, sakatthavuttipaccayavasena vā  pāṭihāriyaṁ, attano vā upaklesesu catutthajjhānamaggehi haritesu  pacchā tadaññesaṁ haraṇaṁ pāṭihāriyaṁ vuttanayena.  Iddhi-ādesanānusāsaniyo hi vigatūpaklesena, katakiccena ca  sattahitatthaṁ puna pavattetabbā, hatesu ca attano upaklesesu parasattānaṁ  upaklesaharaṇāni ca hontīti tadubhayampi nibbacanaṁ yujjati.  
 Apica (pg.1.146) yathāvuttehi nibbacanehi iddhi-ādesanānusāsanīsaṅkhāto  samudāyo paṭihāriyaṁ nāma. Ekekaṁ pana tasmiṁ bhavaṁ  “pāṭihāriyan”ti vuccati visesatthajotakapaccayantarena  saddaracanāvisesasambhavato, paṭihāriyaṁ vā catutthajjhānaṁ, maggo ca  paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṁ, tasmiṁ vā nimittabhūte, tato vā  āgatanti pāṭihāriyaṁ. Vicitrā hi taddhitavutti. Tassa pana  iddhi-ādesanānusāsanībhedena, visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato  desanāya labbhamānattā “vividhapāṭihāriyanti vuttaṁ. Bhagavā  hi kadāci iddhivasenāpi desanaṁ karoti nimmitabuddhena saha  pucchāvissajjanādīsu, kadāci ādesanāvasenāpi āmagandhabrāhmaṇassa  dhammadesanādīsu (su. ni. aṭṭha. 1.241), yebhuyyena pana  anusāsaniyā. Anusāsanīpāṭihāriyañhi buddhānaṁ satataṁ dhammadesanā.  Iti taṁtaṁdesanākārena anekavidhapāṭihāriyatā desanāya labbhati.  Ayamattho upari ekādasamassa kevaṭṭasuttassa vaṇṇanāya (dī. ni.  aṭṭha. 1.481) āvi bhavissati. Atha vā tassa vividhassāpi  pāṭihāriyassa bhagavato desanāya saṁsūcanato  “vividhapāṭihāriyan”ti vuttaṁ, anekavidhapāṭihāriyadassananti  attho.  
 Dhammaniruttiyāva bhagavati dhammaṁ desente sabbesaṁ suṇantānaṁ  nānābhāsitānaṁ taṁtaṁbhāsānurūpato desanā sotapathamāgacchatīti āha  “sabba …pe… māgacchantan”ti. Sotameva sotapatho,  savanaṁ vā sotaṁ, tassa patho tathā, sotadvāranti attho.  Sabbākārenāti yathādesitākārena. Ko samattho  viññātuṁ, asamatthoyeva, tasmāti pāṭhaseso. Panāti  ekaṁsatthe  tena saddhāsatidhitivīriyādibalasaṅkhātena  sabbathāmena ekaṁseneva sotukāmatāsaṅkhātakusalacchandassa jananaṁ  dasseti. Janetvāpīti ettha pi-saddo, api-saddo  vā sambhāvanattho “buddhopi buddhabhāvaṁ bhāvetvā”ti-ādīsu (dī. ni.  aṭṭha 1 ma. ni. aṭṭha. 1 saṁ. ni. aṭṭha. 1 a. ni. aṭṭha  1aṭhamaganthārambhakathā) viya, tena “sabbathāmena ekaṁseneva  sotukāmataṁ janetvāpi nāma ekenākārena sutaṁ, kimaṅgaṁ pana  aññathā”ti tathāsute dhamme sambhāvanaṁ karoti. Keci pana  “edisesu garahattho”ti vadanti, tadayuttameva garahatthassa  avijjamānattā, vijjamānatthasseva ca upasagganipātānaṁ jotakattā.  “Nānānayanipuṇan”ti-ādinā (pg.1.147) hi sabbappakārena  sotumasakkuṇeyyabhāvena dhammassa idha sambhāvanameva karoti, tasmā  “api dibbesu kāmesu, ratiṁ so nādhigacchatī”ti-ādīsuyeva (dha.  pa. 187) garahatthasambhavesu garahattho veditabboti.  Api-saddo ca īdisesu ṭhānesu nipātoyeva, na upasaggo. Tathā  hi “api-saddo ca nipātapakkhiko kātabbo, yattha  kiriyāvācakato pubbo na hotī”ti akkharacintakā vadanti.  Mayāpīti ettha pana na kevalaṁ mayāva, atha kho aññehipi  tathārūpehīti sampiṇḍanattho gahetabbo.  
 Sāmaṁ bhavatīti sayambhū, anācariyako. Na mayaṁ idaṁ  sacchikatanti ettha pana “na attano ñāṇeneva attanā  sacchikatan”ti pakaraṇato attho viññāyati. Sāmaññavacanassāpi  hi  sampayogavippayogasahacaraṇavirodhasaddantarasannidhānaliṅga-ocityakāladesapakaraṇādivasena  visesatthaggahaṇaṁ sambhavati. Evaṁ sabbattha. Parimocentoti  “puna caparaṁ bhikkhave, idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṁ  dhammavinayaṁ pariyāpuṇitvā attano dahatī”ti (pārā. 195)  vuttadosato parimocāpanahetu. Hetvatthe hi anta-saddo “asambudhaṁ  buddhanisevitan”ti-ādīsu (vi. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) viya.  Imassa suttassa saṁvaṇṇanāppakāravicāraṇena attano ñāṇassa paccakkhataṁ  sandhāya “idāni vattabban”ti vuttaṁ. Esā hi  saṁvaṇṇanākārānaṁ pakati, yadidaṁ saṁvaṇṇetabbadhamme sabbattha  “ayamimassa attho, evamidha saṁvaṇṇayissāmī”ti puretarameva  saṁvaṇṇanāppakāravicāraṇā.  
 Etadaggapadassattho vuttova. “Bahussutānan”ti-ādīsu  pana aññepi therā bahussutā, satimanto, gatimanto, dhitimanto,  upaṭṭhākā ca atthi, ayaṁ panāyasmā buddhavacanaṁ gaṇhanto dasabalassa  sāsane bhaṇḍāgārikapariyattiyaṁ ṭhatvā gaṇhi, tasmā bahussutānaṁ aggo  nāma jāto. Imassa ca therassa buddhavacanaṁ uggahetvā dhāraṇasati  aññehi therehi balavatarā ahosi, tasmā satimantānaṁ aggo nāma  jāto. Ayamevāyasmā ekapade ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni gaṇhanto  satthārā kathitaniyāmena sabbapadāni jānāti, tasmā gatimantānaṁ  aggo nāma jāto (pg.1.148)  Tasseva cāyasmato buddhavacanaṁ uggaṇhanavīriyaṁ,  sajjhāyanavīriyañca aññehi asadisaṁ ahosi, tasmā dhitimantānaṁ  aggo nāma jāto. Tathāgataṁ upaṭṭhahanto cesa na aññesaṁ  upaṭṭhākabhikkhūnaṁ upaṭṭhahanākārena upaṭṭhahati. Aññepi hi tathāgataṁ  upaṭṭhahiṁsu, na ca pana buddhānaṁ manaṁ gahetvā upaṭṭhahituṁ sakkonti, ayaṁ  pana thero upaṭṭhākaṭṭhānaṁ laddhadivasato paṭṭhāya āraddhavīriyo hutvā  tathāgatassa manaṁ gahetvā upaṭṭhahi, tasmā upaṭṭhākānaṁ aggo nāma jāto.  Atthakusaloti bhāsitatthe, payojanatthe ca cheko.  Dhammoti pāḷidhammo, nānāvidho vā hetu. Byañjananti  akkharaṁ atthassa byañjanato. Padena hi byañjitopi attho  akkharamūlakattā padassa “akkharena byañjito”ti vuccati.  Atthassa viyañjanato vā vākyampi idha byañjanaṁ nāma.  Vākyena hi attho paripuṇṇaṁ byañjīyati, yato “byañjanehi  vivaratī”ti āyasmatā mahākaccāyanattherena vuttaṁ. Niruttīti  nibbacanaṁ, pañcavidhā vā niruttinayā. Tesampi hi  saddaracanāvisesena atthādhigamahetuto idha gahaṇaṁ yujjati.  Pubbāparaṁ nāma pubbāparānusandhi, suttassa vā pubbabhāgena  aparabhāgassa saṁsandanaṁ. Bhagavatā ca pañcavidha-etadaggaṭṭhānena  dhammasenāpatinā ca pañcavidhakosallena pasaṭṭhabhāvānurūpanti sambandho.  Dhāraṇabalanti dhāraṇasaṅkhātaṁ balaṁ, dhāraṇe vā balaṁ, ubhayatthāpi  dhāretuṁ sāmatthiyanti vuttaṁ hoti. Dassento hutvā,  dassanahetūtipi attho. Tañca kho atthato vā byañjanato vā  anūnamanadhikanti avadhāraṇaphalamāha. Na aññathā daṭṭhabbanti  pana nivattetabbatthaṁ. Na aññathāti ca bhagavato sammukhā  sutākārato na aññathā, na pana bhagavatā desitākārato.  Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā, evañca katvā “sabbappakārena  ko samattho viññātun”ti heṭṭhā vuttavacanaṁ samatthitaṁ hoti, itarathā  bhagavatā desitākāreneva sotuṁ samatthattā tadetaṁ na vattabbaṁ siyā.  Yathāvuttena pana atthena dhāraṇabaladassanañca na virujjhati  sutākārāvirujjhanavasena dhāraṇassa adhippetattā, aññathā bhagavatā  desitākāreneva dhārituṁ samatthanato heṭṭhā vuttavacanena virujjheyya. Na  hettha dvinnaṁ atthānaṁ atthantaratāparihāro yutto tesaṁ dvinnampi atthānaṁ  sutabhāvadīpanena ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya  sabbathā paṭiggahaṇe pacchimatthavasena samattho, purimatthavasena ca  asamatthoti āpajjeyyāti.  
 “Yo (pg.1.149) paro na hoti, so attā”ti vuttāya  niyakajjhattasaṅkhātāya santatiyā pavattanako tividhopi me-saddo,  tasmā kiñcāpi niyakajjhattasantativasena ekasmiṁ yevatthe me-saddo  dissati, tathāpi karaṇasampadānasāminiddesavasena vijjamānavibhattibhedaṁ  sandhāya vuttaṁ “tīsu atthesu dissatī”ti, tīsu  vibhattiyatthesu attanā saññuttavibhattito dissatīti attho   Gāthābhigītanti gāthāya abhigītaṁ abhimukhaṁ gāyitaṁ.  Abhojaneyyanti bhojanaṁ kātumanaraharūpaṁ. Abhigītapadassa  kattupekkhattā mayāti attho. Evaṁ sesesupi yathārahaṁ. Sutasaddassa  kammabhāvasādhanavasena dvādhippāyikapadattā yathāyogaṁ “mayā sutan”ti  ca “mama sutan”ti ca atthadvaye yujjati.  
 Kiñcāpi upasaggo kiriyaṁ viseseti, jotakamattabhāvato pana  satipi tasmiṁ sutasaddoyeva taṁ taṁ atthaṁ vadatīti anupasaggassa  sutasaddassa atthuddhāre sa-upasaggassa gahaṇaṁ na virujjhatīti āha  “sa-upasaggo ca anupasaggo cā”ti. Assāti  sutasaddassa. Upasaggavasenapi dhātusaddo visesatthavācako yathā  “anubhavati parābhavatī”ti vuttaṁ “gacchantoti attho”ti.  Tathā anupasaggopi dhātusaddo sa-upasaggo viya visesatthavācakoti  āha “vissutadhammassāti attho”ti. Evamīdisesu.  Sotaviññeyyanti sotadvāranissitena viññāṇena viññātabbaṁ,  sasambhārakathā vā esā, sotadvārena viññātabbanti attho.  Sotadvārānusāraviññātadharoti sotadvārānusārena manoviññāṇena  viññātadhammadharo. Na hi sotadvāranissitaviññāṇamattena dhammo  viññāyati, atha kho tadanusāramanoviññāṇeneva, sutadharoti ca  tathā viññātadhammadharo vutto, tasmā tadatthoyeva sambhavatīti evaṁ vuttaṁ.  Kammabhāvasādhanāni sutasadde sambhavantīti dassetuṁ “idha  panā”ti-ādimāha. Pubbāparapadasambandhavasena atthassa upapannatā,  anupapannatā ca viññāyati, tasmā sutasaddasseva vasena ayamattho  “upapanno, anupapanno”ti vā na viññātabboti codanāya  pubbāparapadasambandhavasena etadatthassa upapannataṁ dassetuṁ  “me-saddassa hī”ti-ādi vuttaṁ. Mayāti atthe satīti  kattutthe karaṇaniddesavasena mayāti atthe vattabbe sati, yadā me-saddassa  kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti vuttaṁ hoti. Mamāti atthe  satīti sambandhīyatthe sāminiddesavasena (pg.1.150) mamāti atthe vattabbe sati,  yadā sambandhavasena sāmi niddeso, tadāti vuttaṁ hoti.  
 Evaṁ saddato ñātabbamatthaṁ viññāpetvā idāni tehi  dassetabbamatthaṁ nidassento “evametesū”ti-ādimāha.  Sutasaddasannidhāne payuttena evaṁ-saddena savanakiriyājotakeneva  bhavitabbaṁ vijjamānatthassa jotakamattattā nipātānanti vuttaṁ  “evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanan”ti.  Savanāya eva hi ākāro, nidassanaṁ, avadhāraṇampi, tasmā yathāvutto  evaṁ-saddassa tividhopi attho savanakiriyājotakabhāvena  idhādhippetoti. Ādi-saddena cettha sampaṭicchanādīnaṁ  sotadvārikaviññāṇānaṁ, tadabhinipātānañca manodvārika viññāṇānaṁ  gahaṇaṁ veditabbaṁ, yato sotadvārānusāraviññātatthe idha sutasaddoti  vutto. Avadhāraṇaphalattā saddapayogassa sabbampi vākyaṁ  antogadhāvadhāraṇaṁ, tasmā “sutan”ti etassa sutamevāti  ayamattho labbhatīti āha “assavanabhāvapaṭikkhepato”ti.  Etena hi vacanena avadhāraṇena nirākataṁ dasseti. Yathā pana yaṁ sutaṁ  sutamevāti niyametabbaṁ, tathā ca taṁ sutaṁ sammā sutaṁ hotīti  avadhāraṇaphalaṁ dassetuṁ vuttaṁ  “anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanan”ti. Atha vā  saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṁ vadati, tasmā “sutan”ti  etassa asutaṁ na hotīti ayamattho labbhatīti sandhāya  “assavanabhāvapaṭikkhepato”ti vuttaṁ, iminā diṭṭhādinivattanaṁ  karoti diṭṭhādīnaṁ “asutan”ti saddantaratthabhāvena nivattetabbattā.  Idaṁ vuttaṁ hoti– na idaṁ mayā attano ñāṇena diṭṭhaṁ, na ca  sayambhuñāṇena sacchikataṁ, atha kho sutaṁ, tañca kho sutaṁ sammadevāti.  Tadeva sammā sutabhāvaṁ sandhāyāha “anūnā …pe…  dassanan”ti. Hoti cettha–  
 	“Evādisattiyā ceva, aññatthāpohanena ca;  
 	Dvidhā saddo atthantaraṁ, nivatteti yathārahan”ti.  
 Apica avadhāraṇatthe evaṁ-sadde ayamatthayojanā karīyatīti  tadapekkhassa sutasaddassa sāvadhāraṇattho vutto  “assavanabhāvapaṭikkhepato”ti, tadavadhāraṇaphalaṁ dasseti  “anū …pe… dassanan”ti iminā. Savana-saddo cettha  bhāvasaddena yogato kammasādhano veditabbo “suyyatī”ti.  Anūnādhikatāya bhagavato sammukhā sutākārato aviparītaṁ (pg.1.151)   aviparītassa vā suttassa gahaṇaṁ, tassa nidassanaṁ tathā, iti  savanahetu suṇantapuggalasavanavisesavasena ayaṁ yojanā katā.  
 Evaṁ padattayassa ekena pakārena atthayojanaṁ dassetvā idāni  pakārantarenāpi taṁ dassetuṁ “tathā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  tassāti yā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā  manodvārikaviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānāppakārena ārammaṇe  pavattituṁ samatthā, na sotadvārika viññāṇavīthi ekārammaṇeyeva  pavattanato, tathā ceva vuttaṁ “sotadvārānusārenā”ti. Tena hi  sotadvārikaviññāṇavīthi nivattati. Nānappakārenāti  vakkhamānena anekavihitena byañjanatthaggahaṇākārasaṅkhātena  nānāvidhena ākārena, etena imissā yojanāya ākārattho evaṁ-saddo  gahitoti dasseti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā  atthibhāvappakāsanaṁ. Yasmiṁ pakāre vuttappakārā viññāṇavīthi  nānappakārena pavattā, tadeva ārammaṇaṁ sandhāya  “dhammappakāsanan”ti vuttaṁ, na pana sutasaddassa dhammatthaṁ, tena  vuttaṁ “ayaṁ dhammo suto”ti. Tassā hi viññāṇavīthiyā  ārammaṇameva “ayaṁ dhammo suto”ti vuccati. Tañca niyamiyamānaṁ  yathāvuttāya viññāṇavīthiyā ārammaṇabhūtaṁ suttameva.  Ayañhetthāti-ādi vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṁ.  Tappākaṭīkaraṇattho hettha hi-saddo. Viññāṇavīthiyā  karaṇabhūtāya mayā na aññaṁ kataṁ, idaṁ pana ārammaṇaṁ kataṁ.  Kiṁ pana tanti ce? Ayaṁ dhammo sutoti. Ayaṁ  panetthādhippāyo– ākāratthe evaṁ-sadde “ekenākārenā”ti yo  ākāro vutto, so atthato sotadvārānusāraviññāṇavīthiyā  nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvoyeva, tena ca tadārammaṇabhūtassa  dhammasseva savanaṁ kataṁ, na aññanti. Evaṁ savanakiriyāya  karaṇakattukammaviseso imissā yojanāya dassito.  
 Aññampi yojanamāha “tathā”ti-ādinā. Nidassanatthaṁ  evaṁ-saddaṁ gahetvā nidassanena ca nidassitabbassāvinābhāvato  “evanti nidassitabbappakāsanan”ti vuttaṁ. Iminā hi  tadavinābhāvato evaṁsaddena sakalampi suttaṁ paccāmaṭṭhanti dasseti,  sutasaddassa kiriyāparattā, savanakiriyāya ca  sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tasmiñca viññāṇappabandhe (pg.1.152)  puggalavohāroti vuttaṁ “puggalakiccappakāsanan”ti.  Sādhāraṇaviññāṇappabandho hi paṇṇattiyā idha puggalo nāma,  savanakiriyā pana tassa kiccaṁ nāma. Na hi  puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhati vohāravisayattā  tassā kiriyāyāti daṭṭhabbaṁ. “Idan”ti-ādi piṇḍatthadassanaṁ  mayāti yathāvuttaviññāṇappabandhasaṅkhātapuggalabhūtena mayā.  Sutanti savanakiriyāsaṅkhātena puggalakiccena yojitaṁ,  imissā pana yojanāya puggalabyāpāravisayassa puggalassa,  puggalabyāpārassa ca nidassanaṁ katanti daṭṭhabbaṁ.  
 Ākāratthameva evaṁ-saddaṁ gahetvā purimayojanāya aññathāpi  atthayojanaṁ dassetuṁ “tathā”ti-ādi vuttaṁ.  Cittasantānassāti yathāvuttaviññāṇappabandhassa.  Nānākārappavattiyāti nānappakārena ārammaṇe pavattiyā.  Nānappakāraṁ atthabyañjanassa gahaṇaṁ, nānappakārassa vā atthabyañjanassa  gahaṇaṁ tathā, tatoyeva sā “ākārapaññattī”ti vuttāti tadevatthaṁ  samattheti “evanti hī”ti-ādinā. Ākārapaññattīti  ca upādāpaññattiyeva, dhammānaṁ pana pavatti-ākāramupādāya paññattattā  tadaññāya upādāpaññattiyā visesanatthaṁ “ākārapaññattī”ti  vuttā visayaniddesoti uppattiṭṭhānaniddeso. Sotabbabhūto hi  dhammo savanakiriyākattubhūtassa puggalassa savanakiriyāvasena  pavattiṭṭhānaṁ kiriyāya kattukammaṭṭhattā tabbasena ca tadādhārassāpi  dabbassa ādhārabhāvassa icchitattā, idha pana kiriyāya  kattupavattiṭṭhānabhāvo icchitoti kammameva ādhāravasena vuttaṁ, tenāha  “kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānan”ti, ārammaṇameva vā visayo.  Ārammaṇañhi tadārammaṇikassa pavattiṭṭhānaṁ. Evampi hi attho  suviññeyyataro hoti. Yathāvuttavacane piṇḍatthaṁ dassetuṁ  “ettāvatā”ti-ādi vuttaṁ. Ettāvatā ettakena yathāvuttatthena  padattayena, kataṁ hotīti sambandho. Nānākārappavattenāti  nānappakārena ārammaṇe pavattena. Cittasantānenāti  yathāvuttaviññāṇavīthisaṅkhātena cittappabandhena. Gahaṇasadde cetaṁ  karaṇaṁ. Cittasantānavinimuttassa kassaci kattu paramatthato abhāvepi  saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññamiva  taṁsamaṅgiṁ katvā abhedepi bhedavohārena “cittasantānena  taṁsamaṅgino”ti vuttaṁ. Vohāravisayo hi saddo  nekantaparamatthikoti (pg.1.153) (kārakarūpasiddhiyaṁ yo kāreti sahetusuttaṁ  passitabbaṁ) savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena  pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato tassa visayoyevāti  vuttaṁ “kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānan”ti.  
 Apica savanavasena cittappavattiyā eva savanakiriyābhāvato  taṁvasena tadaññanāmarūpadhammasamudāyabhūtassa taṁkiriyākattu ca visayo  hotīti katvā tathā vuttaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti– purimanaye  savanakiriyā, takkattā ca paramatthato tathāpavattacittasantānameva, tasmā  kiriyāvisayopi “kattu visayo”ti vutto. Pacchimanaye pana  tathāpavattacittasantānaṁ kiriyā, tadaññadhammasamudāyo pana kattā, tasmā  kāmaṁ ekantato kiriyāvisayoyevesa dhammo, tathāpi kiriyāvasena  “tabbantakattu visayo”ti vuttoti. Taṁsamaṅginoti tena  cittasantānena samaṅgino. Kattūti kattārassa.  Visayoti ārammaṇavasena pavattiṭṭhānaṁ, ārammaṇameva vā.  Sutākārassa ca therassa sammā nicchitabhāvato “gahaṇasanniṭṭhānan”ti  vuttaṁ.  
 Aparo nayo– yassa …pe… ākārapaññattīti  ākāratthena evaṁ-saddena yojanaṁ katvā tadeva avadhāraṇatthampi gahetvā  imasmiṁyeva naye yojetuṁ “gahaṇaṁ kataṁ” icceva avatvā  “gahaṇasanniṭṭhānaṁ katan”ti vuttanti daṭṭhabbaṁ. Avadhāraṇena hi  sanniṭṭhānamidhādhippetaṁ, tasmā “ettāvatā”ti-ādinā  avadhāraṇatthampi evaṁ-saddaṁ gahetvā ayameva yojanā katāti dassetīti  veditabbaṁ, imissā pana yojanāya  gahaṇākāragāhakatabbisayavisesanidassanaṁ katanti daṭṭhabbaṁ.  
 Aññampi yojanamāha “atha vā”ti-ādinā. Pubbe  attanā sutānaṁ nānāvihitānaṁ suttasaṅkhātānaṁ atthabyañjanānaṁ  upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa, avadhāraṇassa vā  pakāsanasabhāvo evaṁ-saddoti tadākārādibhūtassa upadhāraṇassa  puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya  “puggalakiccaniddeso”ti vuttaṁ attanā sutānañhi  atthabyañjanānaṁ puna upadhāraṇaṁ ākārādittayaṁ, tañca evaṁ-saddassa attho.  So pana yaṁ dhammappabandhaṁ upādāya puggalapaññatti pavattā, tassa  byāpārabhūtaṁ kiccameva (pg.1.154)  tasmā evaṁ-saddena puggalakiccaṁ niddisīyatīti.  Kāmaṁ savanakiriyā puggalabyāpāropi avisesena, tathāpi visesato  viññāṇabyāpārovāti vuttaṁ “viññāṇakiccaniddeso”ti. Tathā  hi puggalavādīnampi savanakiriyā viññāṇanirapekkhā natthi  savanādīnaṁ visesato viññāṇabyāpārabhāvena icchitattā. Meti  saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā, viññāṇakiccassa ca  sattaviññāṇānamabhedakaraṇavasena tattheva samodahitabbato  “ubhayakiccayuttapuggalaniddeso”ti vuttaṁ. “Ayan”ti-ādi  tappākaṭīkaraṇaṁ. Ettha hi savanakiccaviññāṇasamaṅgināti  evaṁ-saddena niddiṭṭhaṁ puggalakiccaṁ sandhāya vuttaṁ, taṁ pana puggalassa  savanakiccaviññāṇasamaṅgībhāvena puggalakiccaṁ nāmāti dassetuṁ  “puggalakiccasamaṅginā”ti avatvā  “savanakiccaviññāṇasamaṅginā”ti āha, tasmā  “puggalakiccan”ti niddiṭṭhasavanakiccavatā viññāṇena samaṅgināti  attho. Viññāṇavasena, laddhasavanakiccavohārenāti ca  sutasaddena niddiṭṭhaṁ viññāṇakiccaṁ sandhāya vuttaṁ. Savanameva kiccaṁ  yassāti tathā. Savanakiccanti vohāro savanakiccavohāro,  laddho so yenāti tathā. Laddhasavanakiccavohārena  viññāṇasaṅkhātena vasena sāmatthiyenāti attho. Ayaṁ pana  sambandho– savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena mayā  laddhasavanakiccavohārena viññāṇavasena karaṇabhūtena sutanti.  
 Apica “evan”ti saddassattho avijjamānapaññatti,  “sutan”ti saddassattho vijjamānapaññatti, tasmā te  tathārūpapaññatti upādānabhūtapuggalabyāpārabhāveneva dassento āha  “evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti  viññāṇakiccaniddeso”ti. Na hi paramatthatoyeva niyamiyamāne  sati puggalakiccaviññāṇakiccavasena ayaṁ vibhāgo labbhatīti.  Imissā pana yojanāya kattubyāpārakaraṇabyāpārakattuniddeso katoti  veditabbo.  
 Sabbassāpi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva  paṭipajjitabbattā, sabbāsañca paññattīnaṁ vijjamānādivasena chasu  paññattibhedesu antogadhattā tāsu “evan”ti-ādīnaṁ paññattīnaṁ sarūpaṁ  niddhāretvā dassento “evanti cā”ti-ādimāha. Tattha  “evan”ti ca “me”ti ca vuccamānassa atthassa ākārādibhūtassa  dhammānaṁ asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha  “saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī”ti.  Saccikaṭṭhaparamatthavasenāti (pg.1.155) ca bhūtattha-uttamatthavasenāti attho.  Idaṁ vuttaṁ hoti– yo māyāmarīci-ādayo viya abhūtattho,  anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so  rūpasaddādisabhāvo, ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho “saccikaṭṭho,  paramattho”ti ca vuccati, “evaṁ me”ti padānaṁ pana attho abhūtattā,  anuttamattā ca na tathā vuccati, tasmā bhūtattha-uttamatthasaṅkhātena  saccikaṭṭhaparamatthavasena visesanabhūtena avijjamānapaññattiyevāti.  Etena ca visesanena bālajanehi “atthī”ti parikappitaṁ paññattimattaṁ  nivatteti. Tadevatthaṁ pākaṭaṁ karoti, hetunā vā sādheti  “kiñhettha tan”ti-ādinā. Yaṁ dhammajātaṁ, atthajātaṁ vā  “evan”ti vā “me”ti vā niddesaṁ labhetha, taṁ ettha  rūpaphassādidhammasamudāye, “evaṁ me”ti padānaṁ vā atthe.  Paramatthato na atthīti yojanā. Rūpaphassādibhāvena niddiṭṭho  paramatthato ettha attheva, “evaṁ me”ti pana niddiṭṭho natthīti  adhippāyo. Sutanti pana saddāyatanaṁ sandhāyāha  “vijjamānapaññattī”ti. “Saccikaṭṭhaparamatthavasenā”ti cettha  adhikāro. “Yañhī”ti-ādi tappākaṭīkaraṇaṁ, hetudassanaṁ vā.  Yaṁ taṁ saddāyatanaṁ sotena sotadvārena,  tannissitaviññāṇena vā upaladdhaṁ adhigamitabbanti attho.  Tena hi saddāyatanamidha gahitaṁ kammasādhanenāti dasseti.  
 Evaṁ aṭṭhakathānayena paññattisarūpaṁ niddhāretvā idāni  aṭṭhakathāmuttakenāpi nayena vuttesu chasu paññattibhedesu  “evan”ti-ādīnaṁ paññattīnaṁ sarūpaṁ niddhārento  “tathā”ti-ādimāha. Upādāpaññatti ādayo hi  porāṇaṭṭhakathāto muttā saṅgahakāreneva ācariyena vuttā. Vitthāro  abhidhammaṭṭhakathāya gahetabbo. Taṁ tanti taṁ taṁ dhammajātaṁ,  sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṁ upadhāritākāranidassanāvadhāraṇassa  paccāmasanavasena evanti ca sasantatipariyāpanne khandhe upādāya  meti ca vattabbattāti attho. Rūpavedanādibhedehi dhamme upādāya  nissāya kāraṇaṁ katvā paññatti upādāpaññatti yathā “tāni  tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṁ, te te rūparasādayo upādāya ghaṭo  paṭo, candimasūriyaparivattādayo upādāya kālo disā”ti-ādi.  Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma, na paññāpanaṭṭhena. Yā pana tassa  atthassa paññāpanā, ayaṁ avijjamānapaññattiyeva. Diṭṭhādīni  upanidhāya (pg.1.156) vattabbatoti diṭṭhamutaviññāte upanidhāya upatthambhaṁ  katvā apekkhitvā vattabbattā. Diṭṭhādisabhāvavirahite saddāyatane  vattamānopi hi sutavohāro “dutiyaṁ tatiyan”ti-ādiko viya  paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavatto  “upanidhāpaññatī”ti vuccate. Sā panesā anekavidhā  tadaññapekkhūpanidhā hatthagatūpanidhā sampayuttūpanidhāsamāropitūpanidhā  avidūragatūpanidhā paṭibhāgūpanidhā  tabbahulūpanidhātabbisiṭṭhūpanidhā”ti-ādinā. Tāsu ayaṁ “dutiyaṁ  tatiyan”ti-ādikā viya paṭhamādīnaṁ diṭṭhādīnaṁ aññamaññamapekkhitvā  vuttattā tadaññapekkhūpanidhāpaññatti nāma.  
 Evaṁ paññattiyāpi atthādhigamanīyatāsaṅkhātaṁ dassetabbatthaṁ  dassetvā idāni saddasāmatthiyena dīpetabbamatthaṁ niddhāretvā dīpento  “ettha cā”ti-ādimāha. Etthāti etasmiṁ vacanattaye.  Ca-saddo upanyāso atthantaraṁ ārabhitukāmena yojitattā.  “Sutan”ti vutte asutaṁ na hotīti pakāsitoyamattho, tasmā tathā  suta-saddena pakāsitā attanā paṭividdhasuttassa pakāravisesā  “evan”ti therena paccāmaṭṭhāti tena evaṁ-saddena asammoho  dīpito nāma, tenāha “evanti vacanena asammohaṁ dīpetī”ti.  Asammohanti ca yathāsute sutte asammohaṁ. Tadeva yuttiyā,  byatirekena ca samatthehi “na hī”ti-ādinā vakkhamānañca  suttaṁ nānappakāraṁ duppaṭividdhañca. Evaṁ nānappakāre duppaṭividdhe sutte  kathaṁ sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho bhavissati. Imāya  yuttiyā, iminā ca byatirekena therassa tattha asammūḷhabhāvasaṅkhāto  dīpetabbo attho viññāyatīti vuttaṁ hoti. Evamīdisesu yathārahaṁ.  Bhagavato sammukhā sutākārassa yāthāvato upari therena dassiyamānattā  “suttassa asammosaṁ dīpetī”ti vuttaṁ. Kālantarenāti  sutakālato aparena kālena. Yassa …pe… paṭijānāti,  therassa pana suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya anassamānaṁ  asammuṭṭhaṁ tiṭṭhati, tasmā so evaṁ paṭijānātīti vuttaṁ hoti. Evaṁ  dīpitena pana atthena kiṁ pakāsitanti āha  “iccassā”ti-ādi. Tattha iccassāti iti assa,  tasmā asammohassa, asammosassa ca dīpitattā assa  therassapaññāsiddhīti-ādinā sambandho. Asammohenāti  sammohābhāvena. Paññāvajjitasamādhi-ādidhammajātena taṁsampayuttāya  paññāya (pg.1.157) siddhi sahajātādisattiyā sijjhanato. Sammohapaṭipakkhena  vā paññāsaṅkhātena dhammajātena. Savanakālasambhūtāya hi paññāya  taduttarikālapaññāsiddhi upanissayādikoṭiyā sijjhanato.  Itaratthāpi yathārahaṁ nayo netabbo.  
 Evaṁ pakāsitena pana atthena kiṁ vibhāvitanti āha  “tatthā”ti-ādi. Tatthāti tesu dubbidhesu dhammesu.  Byañjanānaṁ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva  tattha karaṇīyaṁ, tasmā tattha satiyā byāpāro adhiko, paññā pana  guṇībhūtāti vuttaṁ “paññāpubbaṅgamāyā”ti-ādi. Paññāya  pubbaṅgamā paññāpubbaṅgamāti hi nibbacanaṁ, pubbaṅgamatā cettha  padhānabhāvo “manopubbaṅgamā dhammā”ti-ādīsu (dha. pa. 1) viya.  Apica yathā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādayo pubbaṅgamā  samānāpi tadārammaṇassa avijānanato appadhānabhūtā, evaṁ  pubbaṅgamāyapi appadhānatte sati paññāpubbaṅgamā etissāti  nibbacanampi yujjati. Pubbaṅgamatā cettha purecāribhāvo. Iti  sahajātapubbaṅgamo purejātapubbaṅgamoti duvidhopi pubbaṅgamo idha  sambhavati, yathā cettha, evaṁ sati “pubbaṅgamāyā”ti etthāpi  yathāsambhavamesa nayo veditabbo. Evaṁ vibhāvitena samatthatāvacanena  kimanubhāvitanti āha “tadubhayasamatthatāyogenā”ti-ādi.  Tattha atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanena paripuṇṇassa,  saṅkāsanādīhi vā chahi atthapadehi, akkharādīhi ca chahi  byañjanapadehi samannāgatassa, atthabyañjanasaṅkhātena vā rasena  sādurasassa. Pariyattidhammoyeva navalokuttararatanasannidhānato  sattavidhassa, dasavidhassa vā ratanassa sannidhāno koso viyāti  dhammakoso, tathā dhammabhaṇḍāgāro, tattha niyuttoti  dhammabhaṇḍāgāriko. Atha vā nānārājabhaṇḍarakkhako  bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammassa anurakkhako  bhaṇḍāgārikoti tameva sadisatākāraṇadassanena visesetvā  “dhammabhaṇḍāgāriko”ti vutto. Yathāha–  
 	“Bahussuto dhammadharo, sabbapāṭhī ca sāsane;  
 	Ānando nāma nāmena, dhammārakkho tavaṁ mune”ti.  (apa. 1.542).  
 Aññathāpi dīpetabbamatthaṁ dīpeti “aparo  nayo”ti-ādinā, evaṁ saddena vuccamānānaṁ  ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṁ aviparītasaddhammavisayattā tabbisayehi  (pg.1.158) tehi atthehi yoniso manasikārassa dīpanaṁ yuttanti vuttaṁ  “yoni …pe… dīpetī”ti.  “Ayoniso”ti-ādinā byatirekena ñāpakahetudassanaṁ. Tattha  katthaci hi-saddo dissati, so kāraṇe, kasmāti attho, iminā  vacaneneva yoniso manasikaroto nānappakārapaṭivedhasambhavato aggi  viya dhūmena kāriyena kāraṇabhūto so viññāyatīti tadanvayampi  atthāpattiyā dasseti. Esa nayo sabbattha yathārahaṁ. “Brahmajālaṁ  āvuso kattha bhāsitan”ti-ādi pucchāvasena adhunā pakaraṇappattassa  vakkhamānassa suttassa “sutan”ti padena vuccamānaṁ bhagavato sammukhā  savanaṁ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṁ “avikkhepaṁ  dīpetī”ti. “Vikkhittacittassā”ti-ādinā  byatirekakāraṇena ñāpakahetuṁ dassetvā tadeva samattheti “tathā  hī”ti-ādinā. Sabbasampattiyāti sabbena  atthabyañjanadesakapayojanādinā sampattiyā. Kiṁ iminā pakāsitanti  āha “yoniso manasikārena cetthā”ti-ādi. Etthāti  etasmiṁ dhammadvaye. “Na hi vikkhittacitto”ti-ādinā  kāraṇabhūtena avikkhepena, sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa  saddhammassavanassa siddhiyā eva samatthanaṁ vuttaṁ, avikkhepena pana  sappurisūpanissayassa siddhiyā samatthanaṁ na vuttaṁ. Kasmāti ce?  Vikkhittacittānaṁ sappurise payirupāsanābhāvassa atthato siddhattā.  Atthavaseneva hi so pākaṭoti na vutto.  
 Etthāha– yathā yoniso manasikārena phalabhūtena  attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṁ kāraṇabhūtānaṁ siddhi vuttā  tadavinābhāvato, evaṁ avikkhepena phalabhūtena  saddhammassavanasappurisūpanissayānaṁ kāraṇabhūtānaṁ siddhi vattabbā siyā  assutavato, sappurisūpanissayavirahitassa ca tadabhāvato. Evaṁ  santepi “na hi vikkhittacitto”ti-ādisamatthanavacanena  avikkhepena, sappurisūpanissayena ca kāraṇabhūtena saddhammassavanasseva  phalabhūtassa siddhi vuttā, kasmā panevaṁ vuttāti? Vuccate–  adhippāyantarasambhavato hi tathā siddhi vuttā. Ayaṁ panetthādhippāyo – saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṁ  bāhirakāraṇattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya  saddhammassavanassa ekantakāraṇaṁ ajjhattikakāraṇattā, tasmā  ekantakāraṇe honte kimatthiyā anekantakāraṇaṁ pati  phalabhāvaparikappanāti tathāyevetassa (pg.1.159) siddhi vuttāti. Ettha ca paṭhamaṁ  phalena kāraṇassa siddhidassanaṁ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa,  dutiyaṁ kāraṇena phalassa siddhidassanaṁ ekantavassinā viya  meghavuṭṭhānena vuṭṭhipavattiyā.  
 “Aparo nayo”ti-ādinā aññathāpi dīpetabbatthamāha,  yasmā na hotīti sambandho. Evanti …pe…  nānākāraniddesoti heṭṭhā vuttaṁ, so ca ākāroti  sotadvārānusāraviññāṇavīthisaṅkhātassa cittasantānassa nānākārena  ārammaṇe pavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇasaṅkhāto so bhagavato  vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena  sakalasāsanasampatti-ogāhanākāro. Evaṁ bhaddakoti  niravasesaparahitapāripūribhāvakāraṇattā evaṁ yathāvuttena  nānatthabyañjanaggahaṇena sundaro seṭṭho, samāsapadaṁ vā etaṁ evaṁ īdiso  bhaddo yassāti katvā. Na paṇihito appaṇihito, sammā  appaṇi hito attā yassāti tathā, tassa.  Pacchimacakkadvayasampattinti  attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaguṇadvayasampattiṁ. Guṇasseva hi  aparāparavuttiyā pavattanaṭṭhena cakkabhāvo. Caranti vā etena sattā  sampattibhavaṁ, sampattibhavesūti vā cakkaṁ. Yaṁ sandhāya vuttaṁ  “cattārimāni bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṁ devamanussānaṁ  catucakkaṁ vattatī”ti-ādi (a. ni.  4.31) pacchimabhāvo cettha  desanākkamavaseneva. Purimacakkadvayasampattinti  patirūpadesavāsasappurisūpanissayasaṅkhātaguṇadvayasampattiṁ. Sesaṁ  vuttanayameva. Tasmāti purimakāraṇaṁ purimassevāti idha  kāraṇamāha “na hī”ti-ādinā.  
 Tena kiṁ pakāsitanti āha “iccassā”ti-ādi.  Iti imāya catucakkasampattiyā kāraṇabhūtāya. Assa  therassa. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa  atthibhāvena siddhiyā  Āsayasuddhīti  vipassanāñāṇasaṅkhātāya anulomikakhantiyā,  kammassakatāñāṇa-maggañāṇasaṅkhātassa yathābhūtañāṇassa cāti  duvidhassāpi āsayassa asuddhihetubhūtānaṁ kilesānaṁ dūrībhāvena  suddhi. Tadeva hi dvayaṁ vivaṭṭanissitānaṁ suddhasattānaṁ āsayo.  Sammāpaṇihitatto hi pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti. Tathā hi  vuttaṁ “sammāpaṇihitaṁ cittaṁ, seyyaso naṁ tato kare”ti, (dha. pa.  43) “katapuññosi tvaṁ ānanda, padhānamanuyuñja (pg.1.160) khippaṁ hohisi  anāsavo”ti (dī. ni. 2.207) ca. Keci pana  “kattukamyatāchando āsayo”ti vadanti, tadayuttameva “tāya ca  āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī”ti vacanena virodhato. Evampi  maggañāṇasaṅkhātassa āsayassa suddhi na yuttā tāya  adhigamabyattisiddhiyā avattabbatoti? No na yutto purimassa  maggassa, pacchimānaṁ maggānaṁ, phalānañca kāraṇabhāvato.  Payogasuddhīti yonisomanasikārapubbaṅgamassa  dhammassavanapayogassa visadabhāvena suddhi, sabbassa vā  kāyavacīpayogassa niddosabhāvena suddhi. Patirūpadesavāsī, hi  sappurisasevī ca yathāvuttavisuddhapayogo hoti. Tathāvisuddhena  yonisomanasikārapubbaṅgamena dhammassavanapayogena,  vippaṭisārābhāvāvahena ca kāyavacīpayogena avikkhittacitto  pariyattiyaṁ visārado hoti, tathābhūto ca thero, tena viññāyati  purimacakkadvayasiddhiyā therassa payogasuddhi siddhāvāti. Tena kiṁ  vibhāvitanti āha “tāya cā”ti-ādi.  Adhigamabyattisiddhīti paṭivedhasaṅkhāte adhigame chekabhāvasiddhi.  Adhigametabbato hi paṭivijjhitabbato paṭivedho  “adhigamo”ti aṭṭhakathāsu vutto, āgamoti ca pariyatti  āgacchanti attatthaparatthādayo etena, ābhuso vā gamitabbo  ñātabboti katvā.  
 Tena kimanubhāvitanti āha “itī”ti-ādi.  Itīti evaṁ vuttanayena, tasmā siddhattāti vā kāraṇaniddeso.  Vacananti nidānavacanaṁ lokato, dhammato ca siddhāya upamāya  tamatthaṁ ñāpetuṁ “aruṇuggaṁ viyā”ti-ādimāha. “Upamāya  midhekacce, atthaṁ jānanti paṇḍitā”ti (jā. 2.19.24) hi vuttaṁ.  Aruṇoti sūriyassa udayato pubbabhāge uṭṭhitaraṁsi, tassa  uggaṁ uggamanaṁ udayato udayantassa udayāvāsamuggacchato  sūriyassa pubbaṅgamaṁ purecaraṁ bhavituṁ arahati viyāti  sambandho. Idaṁ vuttaṁ hoti– āgamādhigamabyattiyā īdisassa  therassa vuttanidānavacanaṁ bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṁ bhavitumarahati,  nidānabhāvaṁ gataṁ hotīti idamatthajātaṁ anubhāvitanti.  
 Idāni aparampi pubbe vuttassa asammohāsammosasaṅkhātassa  dīpetabbassatthassa dīpakehi evaṁ-sadda suta-saddehi pakāsetabbamatthaṁ  pakāsento “aparo nayo”ti-ādimāha. Tattha hi  “nānappakārapaṭivedhadīpakena  sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā”ti ca  iminā tehi saddehi pubbe (pg.1.161) dīpitaṁ asammohāsammosasaṅkhātaṁ  dīpetabbatthamāha asammohena nānappakārapaṭivedhassa, asammosena ca  sotabbappabhedapaṭivedhassa sijjhanato. “Attano”ti-ādīhi  pana pakāsetabbatthaṁ. Tena vuttaṁ ācariyadhammapālattherena  “nānappakārapaṭivedhadīpakenāti-ādinā evaṁ-sadda suta-saddānaṁ therassa  atthabyañjanesu asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena  atthayojanaṁ dassetī”ti (dī. ni. ṭī. 1.1). Hetugabbhañcetaṁ  padadvayaṁ, nānappakārapaṭivedhasaṅkhātassa,  sotabbappabheda-paṭivedhasaṅkhātassa ca dīpetabbatthassa dīpakattāti vuttaṁ  hoti. Santassa vijjamānassa bhāvo sabbhāvo,  atthapaṭibhānapaṭisambhidāhi sampattiyā sabbhāvo tathā.  “Sambhavan”tipi pāṭho, sambhavanaṁ sambhavo,  atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattīnaṁ sambhavo tathā. Evaṁ itaratthāpi.  “Sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā”ti etena pana ayaṁ suta-saddo  evaṁ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva vuttepi  sotabbadhammavisesaṁ āmasatīti dasseti. Ettha ca  sotabbadhammasaṅkhātāya pāḷiyā nidassetabbānaṁ  bhāsitatthapayojanatthānaṁ, tīsu ca ñāṇesu pavattañāṇassa  nānappakārabhāvato tabbhāvapaṭivedhadīpakena evaṁ-saddena  atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvadīpanaṁ yuttaṁ, sotabbadhammassa  pana atthādhigamahetuto, taṁvasena ca tadavasesahetuppabhedassa gahitattā,  niruttibhāvato ca sotabbappabhedadīpakena suta-saddena  dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvadīpanaṁ yuttanti veditabbaṁ.  Tadevatthañhi ñāpetuṁ “asammohadīpakena, asammosadīpakenā”ti ca  avatvā tathā vuttanti.  
 Evaṁ asammohāsammosasaṅkhātassa dīpetabbassatthassa dīpakehi  evaṁ-sadda suta-saddehi pakāsetabbamatthaṁ pakāsetvā idāni  yonisomanasikārāvikkhepasaṅkhātassa dīpetabbassatthassa dīpakehipi  tehi pakāsetabbamatthaṁ pakāsento “evanti cā”ti-ādimāha.  Tattha hi “evanti …pe… bhāsamāno, sutanti idaṁ …pe…  bhāsamāno”ti ca iminā tehi saddehi pubbe dīpitaṁ  yonisomanasikārāvikkhepasaṅkhātaṁ dīpetabbatthamāha, “ete  mayā”ti-ādīhi pana pakāsetabbatthaṁ savanayogadīpakanti ca  avikkhepavasena savanayogassa sijjhanato tadeva sandhāyāha  (pg.1.162)  Tathā  hi ācariyadhammapālattherena vuttaṁ “savanadhāraṇavacīparicariyā  pariyattidhammānaṁ visesena sotāvadhāraṇapaṭibaddhāti te  avikkhepadīpakena sutasaddena yojetvā”ti (dī. ni. ṭī. 1.1).  Manodiṭṭhīhi pariyattidhammānaṁ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato  manasikārapaṭibaddhā, tasmā taddīpakavacaneneva ete mayā dhammā  manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhāti imamatthaṁ pakāsetīti vuttaṁ  “evanti ca …pe… dīpetī”ti tattha dhammāti  pariyattidhammā. Manasānupekkhitāti “idha sīlaṁ kathitaṁ, idha  samādhi, idha paññā, ettakāva ettha anusandhayo”ti-ādibhedena manasā  anupekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti  nijjhānakkhantisaṅkhātāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha  vuttarūpārūpadhamme “iti rūpaṁ, ettakaṁ rūpan”ti-ādinā suṭṭhu  vavatthāpetvā paṭividdhā.  
 Savanadhāraṇavacīparicariyā ca pariyattidhammānaṁ visesena  sotāvadhāraṇapaṭibaddhā, tasmā taddīpakavacaneneva bahū mayā dhammā sutā  dhātā vacasā paricitāti imamatthaṁ pakāsetīti vuttaṁ “sutanti  idaṁ …pe… dīpetī”ti. Tattha sutāti sotadvārānusārena  viññātā. Dhātāti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya  manasi suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upadhāritā. Vacasā  paricitāti paguṇatāsampādanena vācāya paricitā sajjhāyitā.  Idāni pakāsetabbatthadvayadīpakena yathāvuttasaddadvayena vibhāvetabbamatthaṁ  vibhāvento “tadubhayenapī”ti-ādimāha. Tattha  tadubhayenāti purimanaye, pacchimanaye ca yathāvuttassa  pakāsetabbassatthassa pakāsakena tena dubbidhena saddena.  Atthabyañjanapāripūriṁ dīpentoti ādarajananassa kāraṇavacanaṁ.  Tadeva kāraṇaṁ byatirekena vivarati, yuttiyā vā daḷhaṁ karoti  “atthabyañjanaparipuṇṇañhī”ti-ādinā. Asuṇantoti  cettha lakkhaṇe, hetumhi vā anta-saddo. Mahatā hitāti  mahantato hitasmā. Paribāhiroti sabbato bhāgena bāhiro.  
 Etena pana vibhāvetabbatthadīpakena saddadvayena  anubhāvetabbatthamanubhāvento “evaṁ me sutanti  iminā”ti-ādimāha. Pubbe visuṁ visuṁ atthe yojitāyeva ete  saddā idha ekassevānubhāvatthassa anubhāvakabhāvena gahitāti ñāpetuṁ  “sakalenā”ti vuttaṁ. Kāmañca me-saddo imasmiṁ (pg.1.163) ṭhāne pubbena  yojito, tadapekkhānaṁ pana evaṁ-sadda suta-saddānaṁ sahacaraṇato,  avinābhāvato ca tathā vuttanti daṭṭhabbaṁ. Tathāgatappaveditanti  tathāgatena pakārato viditaṁ, bhāsitaṁ vā. Attano adahantoti  attani “mamedan”ti aṭṭhapento. Bhummatthe cetaṁ sāmivacanaṁ.  Asappurisabhūminti asappurisavisayaṁ, so ca atthato  apakataññutāsaṅkhātā “idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṁ  dhammavinayaṁ pariyāpuṇitvā attano dahatī”ti (pārā. 195) evaṁ  mahācoradīpakena bhagavatā vuttā anariyavohārāvatthā, tathā cāha  “tathāgata …pe… adahanto”ti. Hutvāti cettha seso.  Tathā sāvakattaṁ paṭijānantoti sappurisabhūmi-okkamanasarūpakathanaṁ.  Nanu ca ānandattherassa “mametaṁ vacanan”ti adhimānassa,  mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato  asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṁ niratthakaṁ siyāti? Nayidamevaṁ  “evaṁ me sutan”ti vadantena ayampi attho anubhāvitoti atthasseva  dassanato. Tena hi anubhāvetabbamatthaṁyeva tathā dasseti, na pana  ānandattherassa adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya  sambhavanti niṭṭhamettha gantabbaṁ. Keci pana “devatānaṁ  parivitakkāpekkhaṁ tathāvacanaṁ, tasmā edisī codanā anavakāsā”ti  vadanti. Tasmiṁ kira samaye ekaccānaṁ devatānaṁ evaṁ cetaso  parivitakko udapādi “bhagavā ca parinibbuto, ayañcāyasmā  ānando desanākusalo, idāni dhammaṁ deseti, sakyakulappasuto  tathāgatassa bhātā, cūḷapituputto ca, kiṁ nu kho so sayaṁ sacchikataṁ  dhammaṁ deseti, udāhu bhagavatoyeva vacanaṁ yathāsutan”ti, tesameva  cetoparivitakkamaññāya tadabhipariharaṇatthaṁ  asappurisabhūmisamatikkamanādi-attho anubhāvitoti. Sāyeva yathāvuttā  anariyavohārāvatthā asaddhammo, tadavatthānokkamanasaṅkhātā ca  sāvakattapaṭijānanā saddhammo. Evaṁ sati pariyāyantarena  purimatthameva dassetīti gahetabbaṁ. Apica kuhanalapanādivasena pavatto  akusalarāsi asaddhammo, tabbirahitabhāvo ca saddhammo.  “Kevalan”ti-ādināpi vuttassevatthassa pariyāyantarena dassanaṁ,  yathāvuttāya anariyavohārāvatthāya parimoceti. Sāvakattaṁ  paṭijānanena satthāraṁ apadisatīti attho. Apica  satthukappādikiriyato attānaṁ parimoceti takkiriyāsaṅkāya  (pg.1.164) sambhavato. “Satthu bhagavatoyeva vacanaṁ mayāsutan”ti satthāraṁ  apadisatīti atthantaramanubhāvanaṁ hoti.  “Jinavacanan”ti-ādipi pariyāyantaradassanaṁ,  atthantaramanubhāvanameva vā. Appetīti nidasseti.  Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṁ satte netīti netti,  dhammoyeva netti tathā. Vuttanayena cettha ubhayathā adhippāyo  veditabbo.  
 Aparampi anubhāvetabbamatthamanubhāveti  “apicā”ti-ādinā. Tattha uppāditabhāvatanti  desanāvasena pavattitabhāvaṁ. Purimavacanaṁ vivarantoti bhagavatā  desitavasena purimataraṁ saṁvijjamānaṁ bhagavatā vacanameva uttāniṁ  karonto, idaṁ vacananti sambandho. Catūhi vesārajjañāṇehi  visāradassa, visāradahetubhūtacatuvesārajjañāṇasampannassa vā.  Dasañāṇabaladharassa. Sammāsambuddhabhāvasaṅkhāte uttamaṭṭhāne ṭhitassa,  usabhassa idanti vā atthena āsabhasaṅkhāte akampanasabhāvabhūte ṭhāne  ṭhitassa. “Evameva kho bhikkhave, yadā tathāgato loke  uppajjati …pe… so dhammaṁ desetī”ti-ādinā (a. ni.   4.33) sīhopamasuttādīsu āgatena anekanayena  sīhanādanadino. Sabbasattesu, sabbasattānaṁ vā uttamassa. Na cettha  niddhāraṇalakkhaṇābhāvato niddhāraṇavasena samāso. Sabbattha hi  sakkataganthesu, sāsanaganthesu ca evameva vuttaṁ. Dhammena  sattānamissarassa. Dhammasseva issarassa taduppādanavasenātipi  vadanti. Sesapadadvayaṁ tassevatthassa pariyāyantaradīpanaṁ. Dhammena  lokassa padīpamiva bhūtassa, taduppādakabhāvena vā  dhammasaṅkhātapadīpasampannassa. “Dhammakāyoti bhikkhave,  tathāgatassetaṁ adhivacanan”ti (dī. ni. 3.118) hi vuttaṁ.  Dhammena lokapaṭisaraṇabhūtassa, dhammasaṅkhātena vā paṭisaraṇena  sampannassa. “Yaṁnūnāhaṁ …pe… tameva dhammaṁ sakkatvā garuṁ katvā  mānetvā pūjetvā upanissāya vihareyyan”ti (a. ni.  4.21  saṁ. ni.  1.173) hi vuttaṁ. Saddhindriyādisaddhammasaṅkhātassa  varacakkassa pavattino, saddhammānametassa vā āṇācakkavarassa pavattino  sammāsambuddhassa tassa bhagavato idaṁ vacanaṁ sammukhāva mayā  paṭiggahitanti yojetabbaṁ. Byañjaneti padasamudāyabhūte vākye.  Kaṅkhā vā vimati vāti ettha daḷhataraṁ niviṭṭhā vicikicchā  kaṅkhā. Nātisaṁsappanaṁ matibhedamattaṁ vimati. Sammukhā  paṭiggahitamidaṁ mayāti tathā akattabbabhāvakāraṇavacanaṁ.  Attanā uppāditabhāvaṁ appaṭijānanto purimavacanaṁ $1.0165  vivarantoti pana assaddhiyavināsanassa, saddhāsampadamuppādanassa ca  kāraṇavacanaṁ. “Tenetan”ti-ādinā yathāvuttamevatthaṁ udānavasena  dasseti.  
 “Evaṁ me sutan”ti evaṁ vadanto gotamagottassa  sammāsambuddhassa sāvako, gotamagottasambandho vā sāvako āyasmā  ānando bhagavatā bhāsitabhāvassa, sammukhā paṭiggahitabhāvassa ca  sūcanato, tathāsūcaneneva ca khalitadunniruttādigahaṇadosābhāvassa  sijjhanato sāsane assaddhaṁ vināsayati, saddhaṁ vaḍḍhetīti attho.  Ettha ca pañcamādayo tisso atthayojanā ākārādi-atthesu  aggahitavisesameva evaṁ-saddaṁ gahetvā dassitā, tato parā tisso  ākāratthameva evaṁ-saddaṁ gahetvā vibhāvitā, pacchimā pana tisso  yathākkamaṁ ākāratthaṁ, nidassanatthaṁ, avadhāraṇatthañca evaṁ-saddaṁ gahetvā  yojitāti daṭṭhabbaṁ. Honti cettha–  
 	“Dassanaṁ dīpanañcāpi, pakāsanaṁ vibhāvanaṁ;  
 	Anubhāvanamiccattho, kiriyāyogena pañcadhā.  
 	Dassito paramparāya, siddho nekatthavuttiyā;  
 	Evaṁ me sutamiccettha, padattaye nayaññunā”ti.  
 Eka-saddo pana aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyādīsu dissati. Tathā  hesa “sassato attā ca loko ca, idameva saccaṁ moghamaññanti  ittheke abhivadantī”ti-ādīsu (ma. ni. 3.27) aññatthe  dissati, “cetaso ekodibhāvan”ti-ādīsu (dī. ni. 1.228  pārā. 11) seṭṭhe, “ekovūpakaṭṭho”ti-ādīsu (dī. ni. 1.405  dī. ni. 2.215 ma. ni. 1.80 saṁ. ni.  3.63 vibha.  4.445) asahāye, “ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca  brahmacariyavāsāyā”ti-ādīsu (a. ni.  8.29) saṅkhyāyaṁ,  idhāpi saṅkhyāyamevāti dassento āha “ekanti  gaṇanaparicchedaniddeso”ti (itivu. aṭṭha. 1 dī. ni. ṭī.  1aribbājakakathāvaṇṇanā) ekoyevesa samayo, na dve vā tayo vāti  ūnādhikābhāvena gaṇanassa paricchedaniddeso ekanti ayaṁ saddoti  attho, tena kassa paricchindananti anuyoge sati (pg.1.166) “samayan”ti  vuttanti dassento āha “samayanti paricchinnaniddeso”ti.  Evaṁ paricchedaparicchinnavasena vuttepi “ayaṁ nāma samayo”ti  sarūpato aniyamitattā aniyamitavacanamevāti dasseti  “ekaṁ …pe dīpanan”ti iminā.  
 Idāni samayasaddassa anekatthavuttitaṁ atthuddhāravasena dassetvā  idhādhippetamatthaṁ niyamento “tatthā”ti-ādimāha.  Tatthāti tasmiṁ “ekaṁ samayan”ti padadvaye, samabhiniviṭṭho  samaya saddoti sambandho. Na pana dissatīti tesvekasmiṁyeva atthe  idha pavattanato. Samavāyeti paccayasāmaggiyaṁ, kāraṇasamavāyeti  attho. Khaṇeti okāse. Hetudiṭṭhīsūti hetumhi ceva  laddhiyañca. Assāti samayasaddassa. Kālañca samayañca  upādāyāti ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttakālo.  Samayo nāma tasseva paccayasāmaggī, atthato pana  tadanurūpasarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca. Upādānaṁ  nāma ñāṇena tesaṁ gahaṇaṁ, tasmā yathāvuttaṁ kālañca samayañca paññāya  gahetvā upadhāretvāti attho. Idaṁ vuttaṁ hoti– sace amhākaṁ sve  gamanassa yuttakālo bhavissati, kāye balamattā ca pharissati,  gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro na bhavissati, athetaṁ kālañca  gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṁ samayañca upadhāretvā appeva nāma svepi  āgaccheyyāmāti. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi  maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca  samayo. Yo “khaṇo”ti ca “samayo”ti ca vuccati, so  ekovāti adhippāyo. Diyaḍḍho māso seso gimhānaṁ  uṇhasamayo. Vassānassa paṭhamo māso pariḷāhasamayo.  Mahāsamayoti mahāsamūho. Samāso vā esa, byāso vā. Pavuṭṭhaṁ  vanaṁ pavanaṁ, tasmiṁ, kapilavatthusāmante mahāvanasaṅkhāte  vanasaṇḍeti attho. Samayopi khoti ettha samayoti  sikkhāpadapūraṇassa hetu. Bhaddālīti tassa bhikkhussa nāmaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti– tayā bhaddāli paṭivijjhitabbayuttakaṁ ekaṁ kāraṇaṁ  atthi, tampi te na paṭividdhaṁ na sallakkhitanti. Kiṁ taṁ kāraṇanti  āha “bhagavāpi kho”ti-ādi.  
 “Uggahamāno”ti-ādīsu mānoti tassa  paribbājakassa pakatināmaṁ, kiñci kiñci pana sippaṁ uggahetuṁ  samatthatāya “uggahamāno”ti naṁ (pg.1.167) sañjānanti, tasmā  “uggahamāno”ti vuccati. Samaṇamuṇḍikassa putto  samaṇamuṇḍikāputto. So kira devadattassa upaṭṭhāko. Samayaṁ  diṭṭhiṁ pakārena vadanti etthāti samayappavādako, tasmiṁ,  diṭṭhippavādaketi attho. Tasmiṁ kira ṭhāne  caṅkītārukkhapokkharasātippabhūtayo brāhmaṇā,  nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano  attano samayaṁ pakārena vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo  “samayappavādako”ti vuccati. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya  timbarūsakarukkhapantiyā parikkhittattā “tindukācīro”ti  vuccati. Ekā sālā etthāti ekasālako. Yasmā panettha  paṭhamaṁ ekā sālā ahosi, pacchā pana mahāpuññaṁ poṭṭhapādaparibbājakaṁ  nissāya bahū sālā katā, tasmā tameva paṭhamaṁ kataṁ ekaṁ sālaṁ  upādāya laddhapubbanāmavasena “ekasālako”ti vuccati. Mallikāya  nāma pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasacchanno  ārāmo, tena vuttaṁ “mallikāya ārāme”ti.  Paṭivasatīti tasmiṁ phāsutāya vasati.  
 Diṭṭhe dhammeti paccakkhe attabhāve. Atthoti vuḍḍhi.  Kammakilesavasena samparetabbato sammā pāpuṇitabbato  samparāyo, paraloko, tattha niyutto samparāyiko, paralokattho.  Atthābhisamayāti yathāvutta-ubhayatthasaṅkhātahitapaṭilābhā.  Samparāyikopi hi attho kāraṇassa nipphannattā paṭiladdho nāma  hotīti taṁ atthadvayamekato katvā “atthābhisamayā”ti vuttaṁ. Dhiyā  paññāya taṁtadatthe rāti gaṇhāti, dhī vā paññā etassatthīti  dhīro. Paṇḍā vuccati paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu  paḍati gacchati, dukkhādīnaṁ vā pīḷanādi-ākāraṁ jānātīti paṇḍā.  Tāya ito gatoti paṇḍito. Atha vā itā sañjātā paṇḍā  etassa, paḍati vā ñāṇagatiyā gacchatīti paṇḍito. Sammā  mānābhisamayāti mānassa sammā pahānena. Sammāti cettha  aggamaggañāṇena samucchedappahānaṁ vuttaṁ. Antanti avasānaṁ.  Pīḷanaṁ taṁsamaṅgino hiṁsanaṁ avipphāritākaraṇaṁ. Tadeva attho  tathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṁ katvā. Samecca paccayehi katabhāvo  saṅkhataṭṭho. Dukkhadukkhatādivasena santāpanaṁ paridahanaṁ  santāpaṭṭho. Jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbo  vipariṇāmaṭṭho (pg.1.168)  Abhisametabbo paṭivijjhitabbo  abhisamayaṭṭho, pīḷanādīniyeva. Tāni hi abhisametabbabhāvena  ekībhāvamupanetvā “abhisamayaṭṭho”ti vuttāni. Abhisamayassa vā  paṭivedhassa attho gocaro abhisamayaṭṭhoti tāniyeva  tabbisaya-bhāvūpagamana-sāmaññato ekattena vuttāni. Ettha ca  upasaggānaṁ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo  evāti samayasaddassa atthuddhārepi sa-upasaggo abhisamayo vutto.  
 Tesu pana atthesu ayaṁ vacanattho– sahakārīkāraṇavasena  sannijjhaṁ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti  samāgacchati maggabrahmacariyamettha tadādhārapuggalavasenāti samayo,  khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṁgacchanti dhammā, sattā vā  sahajātādīhi, uppādādīhi cāti samayo, kālo.  Dhammappavattimattatāya hi atthato abhūtopi kālo dhammappavattiyā  adhikaraṇaṁ, karaṇaṁ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyati.  Samaṁ, sammā vā avayavānaṁ ayanaṁ pavatti avaṭṭhānanti samayo,  samūho yathā “samudāyo”ti. Avayavānaṁ sahāvaṭṭhānameva hi samūho,  na pana avayavavinimutto samūho nāma koci paramatthato atthi.  Paccayantarasamāgame eti phalaṁ uppajjati, pavattati vā etasmāti  samayo, hetu yathā “samudayo”ti. So hi  paccayantarasamāgamaneneva attano phalaṁ uppādaṭṭhitisamaṅgībhāvaṁ karoti.  Sameti saṁyojanabhāvato sambandho hutvā eti attano visaye pavattati,  daḷhaggaṇabhāvato vā taṁsaññuttā sattā ayanti etena yathābhinivesaṁ  pavattantīti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṁyojanena hi sattā  ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānaṁ samayo,  paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṁ pāpuṇanaṁ, sammā vā yānaṁ  apagamo appavatti samayo, pahānaṁ. Abhimukhaṁ ñāṇena sammā  etabbo abhigantabboti abhisamayo, dhammānaṁ aviparīto  sabhāvo. Abhimukhabhāvena taṁ taṁ sabhāvaṁ sammā eti gacchati  bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṁ yathābhūtasabhāvāvabodho.  
 Nanu ca atthamattaṁ yathādhippetaṁ pati saddā abhinivisantīti na  ekena saddena aneke atthā abhidhīyanti, atha kasmā idha  samayasaddassa anekadhā attho vuttoti? Saccametaṁ saddavisese  apekkhite saddavisese (pg.1.169) hi apekkhite na ekena saddena anekatthābhidhānaṁ  sambhavati. Na hi yo kālādi-attho samaya-saddo, soyeva  samūhādi-atthaṁ vadati. Ettha pana tesaṁ tesamatthānaṁ  samayasaddavacanīyatāsāmaññamupādāya anekatthatā samaya-saddassa vuttāti.  Evaṁ sabbattha atthuddhāre. Hoti cettha–  
 	“Sāmaññavacanīyataṁ, upādāya anekadhā;  
 	Atthaṁ vade na hi saddo, eko nekatthako siyā”ti.  
 Samavāyādi-atthānaṁ idha asambhavato, kālasseva ca  apadisitabbattā “idha panassa kālo attho”ti vuttaṁ.  Desadesakādīnaṁ viya hi kālassa nidānabhāvena adhippetattā sopi  idha apadisīyati. ‘Iminā kīdisaṁ kālaṁ dīpetīti āha  “tenā”ti-ādi. Tenāti kālatthena samaya-saddena.  Aḍḍhamāso pakkhavasena vutto, pubbaṇhādiko divasabhāgavasena,  paṭhamayāmādiko pahāravasena. Ādi-saddena khaṇalayādayo  saṅgahitā, aniyamitavasena ekaṁ kālaṁ dīpetīti attho.  
 Kasmā panettha aniyamitavasena kālo niddiṭṭho, na  utusaṁvaccharādinā niyamitavasenāti āha “tattha  kiñcāpī”ti-ādi. Kiñcāpi paññāya viditaṁ suvavatthāpitaṁ,  tathāpīti sambandho. Vacasā dhāretuṁ vā sayaṁ uddisituṁ  vā parena uddisāpetuṁ vā na sakkā nānappakārabhāvato bahu  ca vattabbaṁ hoti yāva kālappabhedo, tāva vattabbattā. “Ekaṁ  samayan”ti vutte pana na so kālappabhedo atthi, yo  etthānantogadho siyāti dasseti “ekeneva padena tamatthaṁ  samodhānetvā”ti iminā. Evaṁ lokiyasammatakālavasena samayatthaṁ  dassetvā idāni sāsane pākaṭakālavasena samayatthaṁ dassetuṁ “ye  vā ime”ti-ādi vuttaṁ. Apica utusaṁvaccharādivasena niyamaṁ  akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddhoyevāti dassento  “ye vā ime”ti-ādimāha. Sāmaññajotanā hi visese  avatiṭṭhati tassā visesaparihāravisayattā. Tattha ye ime samayāti  sambandho. Bhagavato mātukucchi-okkamanakālo cettha  gabbhokkantisamayo. Cattāri nimittāni passitvā  saṁvejanakālo saṁvegasamayo. Chabbassāni sambodhisamadhigamāya  cariyakālo (pg.1.170) dukkarakārikasamayo. Devasikaṁ jhānaphalasamāpattīhi  vītināmanakālo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, visesato pana  sattasattāhāni jhānasamāpattivaḷañjanakālo. Pañcacattālīsavassāni  taṁtaṁdhammadesanākālo desanāsamayo. Ādi-saddena  yamakapāṭihāriyasamayādayo saṅgaṇhāti. Pakāsāti  dasasahassilokadhātupakampana-obhāsapātubhāvādīhi pākaṭā. “Ekaṁ  samayan”ti vutte tadaññepi samayā santīti atthāpattito tesu  samayesu idha desanāsamayasaṅkhāto samayaviseso “ekaṁ samayan”ti  vuttoti dīpetīti adhippāyo.  
 Yathāvuttappabhedesuyeva samayesu ekadesaṁ pakārantarehi saṅgahetvā  dassetuṁ “yo cāyan”ti-ādi vuttaṁ. Tattha hi  ñāṇakiccasamayo, attahitapaṭipattisamayo ca  abhisambodhisamayoyeva. Ariyatuṇhībhāvasamayo  diṭṭhadhammasukhavihārasamayo.  Karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayo, tasmā  tesu vuttappabhedesu samayesu ekadesova pakārantarena dassitoti daṭṭhabbaṁ.  “Sannipatitānaṁ vo bhikkhave dvayaṁ karaṇīyaṁ dhammī kathā vā  ariyo vā tuṇhībhāvo”ti (udā. 12) vuttasamaye sandhāya  “sannipatitānaṁ karaṇīyadvayasamayesū”ti vuttaṁ. Tesupi  samayesūti karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathādesanāsamayesupi.  Aññataraṁ samayaṁ sandhāya “ekaṁ samayan”ti vuttaṁ atthato abhedattā.  
 Aññattha viya bhummavacanena ca karaṇavacanena ca niddesamakatvā  idha upayogavacanena niddesapayojanaṁ niddhāretukāmo parammukhena codanaṁ  samuṭṭhapeti “kasmā panetthā”ti-ādinā. Etthāti  ekaṁ samayan”ti imasmiṁ pade, karaṇavacanena niddeso kato yathāti  sambandho. Bhavanti etthāti bhummaṁ, okāso, tattha pavattaṁ  vacanaṁ vibhatti bhummavacanaṁ. Karoti kiriyamabhinipphādebhi  etenāti karaṇaṁ, kiriyānipphattikāraṇaṁ. Upayujjitabbo  kiriyāyāti upayogo, kammaṁ, tattha vacanaṁ tathā.  “Tatthā”ti-ādinā yathāvuttacodanaṁ pariharati. Tatthāti  tesu abhidhammatadaññasuttapadavinayesu. Tathāti  bhummavacanakaraṇavacanehi atthasambhavato cāti yojetabbaṁ,  adhikaraṇabhāvenabhāvalakkhaṇatthānaṁ, hetukaraṇatthānañca (pg.1.171) sambhavatoti  attho. Idhāti idhasmiṁ suttapade. Aññathāti  upayogavacanena. Atthasambhavatoti accantasaṁyogatthassa  sambhavato.  
 “Tattha hī”ti-ādi tabbivaraṇaṁ. Itoti “ekaṁ  samayan”ti suttapadato. Adhikaraṇatthoti ādhārattho. Bhavanaṁ  bhāvo, kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṁ  bhāvenabhāvalakkhaṇaṁ, tadevattho tathā. Kena samayatthena idaṁ  atthadvayaṁ sambhavatīti anuyoge sati tadatthadvayasambhavānurūpena  samayatthena, taṁ daḷhaṁ karonto “adhikaraṇañhī”ti-ādimāha.  Padatthatoyeva hi yathāvuttamatthadvayaṁ siddhaṁ, vibhatti pana jotakamattā.  Tattha kālasaṅkhāto, kālasaddassa vā attho yassāti kālattho.  Samūhasaṅkhāto, ‘samūhasaddassa vā attho yassāti  samūhattho, ko so? Samayo. Idaṁ vuttaṁ hoti– kālattho,  samūhattho ca samayo tattha abhidhamme vuttānaṁ phassādidhammānaṁ  adhikaraṇaṁ ādhāroti, yasmiṁ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṁ kusalaṁ  cittaṁ uppannaṁ hoti, tasmiṁyeva kāle, dhammapuñje vā phassādayopi  hontīti ayañhi tattha attho. Nanu cāyaṁ upādāpaññattimatto  kālo, vohāramatto ca samūho, so kathaṁ adhikaraṇaṁ siyā tattha  vuttadhammānanti? Nāyaṁ doso. Yathā hi kālo sayaṁ paramatthato  avijjamānopi sabhāvadhammaparicchinnattā ādhārabhāvena paññāto,  sabhāvadhammaparicchinno ca taṅkhaṇappavattānaṁ tato pubbe, parato ca  abhāvato “pubbaṇhejāto, sāyanhe āgacchatī”ti-ādīsu, samūho ca  avayavavinimutto visuṁ avijjamānopi kappanāmattasiddhattā avayavānaṁ  ādhārabhāvena paññāpīyati “rukkhe sākhā, yavarāsiyaṁ  pattasambhūto”ti-ādīsu, evamidhāpi sabhāvadhammaparicchinnattā,  kappanāmattasiddhattā ca tadubhayaṁ tattha vuttadhammānaṁ adhikaraṇabhāvena  paññāpīyatīti.  
 “Khaṇasamavāyahetusaṅkhātassā”ti-ādi  bhāvenabhāvalakkhaṇatthasambhavadassanaṁ. Tattha khaṇo nāma  aṭṭhakkhaṇavinimutto navamo buddhuppādakkhaṇo, yāni vā panetāni  “cattārimāni bhikkhave, cakkāni, yehi (pg.1.172) samannāgatānaṁ devamussānaṁ  catucakkaṁ pavattatī”ti (a. ni.  4.31) ettha patirūpadesavāso  sappurisūpanissayo attasammāpaṇīdhi pubbekatapuññatāti cattāri  cakkāni vuttāni, tāni ekajjhaṁ katvā okāsaṭṭhena “khaṇo”ti  veditabbāni. Tāni hi kusaluppattiyā okāsabhūtāni.  Samavāyo nāma “cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati  cakkhuviññāṇan”ti-ādinā (ma. ni. 1.204 3.421 425  426 saṁ. ni.  2.43 44 saṁ. ni.  3.60 kathā.  465 467) niddiṭṭhā cakkhuviññāṇādisādhāraṇaphalanipphādakattena  saṇṭhitā cakkhurūpādipaccayasāmaggī. Cakkhurūpādīnañhi  cakkhuviññāṇādi sādhāraṇaphalaṁ. Hetu nāma  yonisomanasikārādijanakahetu. Yathāvuttassa khaṇasaṅkhātassa,  samavāyasaṅkhātassa, hetusaṅkhātassa ca samayassa sattāsaṅkhātena  bhāvena tesaṁ phassādīnaṁ dhammānaṁ sattāsaṅkhāto bhāvo lakkhīyati  viññāyatīti attho. Idaṁ vuttaṁ hoti– yathā “gāvīsu  duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato”ti ettha dohanakiriyāya  gamanakiriyā lakkhīyati, evamidhāpi yathāvuttassa samayassa  sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṁ bhavanakiriyā ca  lakkhīyatīti. Nanu cettha sattākiriyā avijjamānāva, kathaṁ tāya  lakkhīyatīti? Saccaṁ, tathāpi “yasmiṁ samaye”ti ca vutte satīti  ayamattho viññāyamāno evahoti aññakiriyāsambandhābhāve padatthassa  sattāvirahābhāvato, tasmā atthato gamyamānāya tāya sattākiriyāya  lakkhīyatīti. Ayañhi tattha attho– yasmiṁ yathāvutte khaṇe,  paccayasamavāye, hetumhi vā sati kāmāvacaraṁ kusalaṁ cittaṁ uppannaṁ  hoti, tasmiṁyeva khaṇe, paccayasamavāye, hetumhi vā sati phassādayopi  hontīti. Ayaṁ pana attho abhidhammeyeva (aṭṭhasā.  kāmāvacarakusalapadabhājanīye) nidassanavasena vutto, yathārahamesa nayo  aññesupi suttapadesūti. Tasmāti adhikaraṇatthassa,  bhāvenabhāvalakkhaṇatthassa ca sambhavato. Tadatthajotanatthanti  tadubhayatthassa samayasaddatthabhāvena vijjamānasseva bhummavacanavasena  dīpanatthaṁ. Vibhattiyo hi padīpo viya vatthuno vijjamānasseva  atthassa jotakāti, ayamattho saddasatthesu pākaṭoyeva.  
 Hetu-attho, karaṇattho ca sambhavatīti “annena vasati,  vijjāya vasatī”ti-ādīsu viya hetu-attho, “pharasunā chindati,  kudālena khaṇatī”ti-ādīsu (pg.1.173) viya karaṇattho ca sambhavati. Kathaṁ pana  sambhavatīti āha “yo hi so”ti-ādi. Vinaye  (pārā. 20) āgatasikkhāpadapaññattiyācanavatthuvasena theraṁ mariyādaṁ  katvā “sāriputtādīhipi duviññeyyo”ti vuttaṁ. Tena  samayena hetubhūtena karaṇabhūtenāti ettha pana taṁtaṁvatthuvītikkamova  sikkhāpadapaññattiyā hetu ceva karaṇañca. Tathā hi yadā bhagavā  sikkhāpadapaññattiyā paṭhamameva tesaṁ tesaṁ tattha tattha  sikkhāpadapaññattihetubhūtaṁ taṁ taṁ vītikkamaṁ apekkhamāno viharati   tadā  taṁ taṁ vītikkamaṁ apekkhitvā tadatthaṁ vasatīti siddho vatthuvītikkamassa  sikkhāpadapaññattihetubhāvo “annenavasatī”ti-ādīsu annamapekkhitvā  tadatthaṁ vasatīti-ādinā kāraṇena annādīnaṁ hetubhāvo viya.  Sikkhāpadapaññattikāle pana teneva pubbasiddhena vītikkamena sikkhāpadaṁ  paññapeti, tasmā sikkhāpadapaññattiyā sādhakatamattā karaṇabhāvopi  vītikkamasseva siddho “asinā chindatī”ti-ādīsu asinā  chindanakiriyaṁ sādhetīti-ādinā kāraṇena asi-ādīnaṁ karaṇabhāvo  viya. Evaṁ santepi vītikkamaṁ apekkhamāno teneva saddhiṁ  tannissitampi kālaṁ apekkhitvā viharatīti kālassāpi idha  hetubhāvo vutto, sikkhāpadaṁ paññapento ca taṁ taṁ vītikkamakālaṁ  anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadaṁ paññapetīti  vītikkamanissayassa kālassāpi karaṇabhāvo vutto, tasmā iminā  pariyāyena kālassāpi hetubhāvo, karaṇabhāvo ca labbhatīti vuttaṁ  “tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenā”ti, nippariyāyena pana  vītikkamoyeva hetubhūto, karaṇabhūto ca. So hi vītikkamakkhaṇe hetu  hutvā pacchā sikkhāpadapaññāpanakkhaṇe karaṇampi hotīti.  Sikkhāpadāni paññāpayantoti vītikkamaṁ pucchitvā bhikkhusaṅghaṁ  sannipātāpetvā otiṇṇavatthuṁ taṁ puggalaṁ paṭipucchitvā, vigarahitvā ca  taṁ taṁ vatthu-otiṇṇakālaṁ anatikkamitvā teneva kālena karaṇabhūtena  sikkhāpadāni paññapento. Sikkhāpadapaññattihetuñca  apekkhamānoti tatiyapārājikādīsu (pārā. 162) viya  sikkhāpadapaññattiyā hetubhūtaṁ taṁ taṁ vatthuvītikkamasamayaṁ apekkhamāno  tena samayena hetubhūtena bhagavā tattha tattha vihāsīti attho.  
 “Sikkhāpadāni (pg.1.174) paññāpayanto, sikkhāpadapaññattihetuñca  apekkhamāno”ti idaṁ yathākkamaṁ karaṇabhāvassa, hetubhāvassa ca  samatthanavacanaṁ, tasmā tadanurūpaṁ “tenasamayena karaṇabhūtena  hetubhūtenā”ti evaṁ vattabbepi paṭhamaṁ “hetubhūtenā”ti uppaṭipāṭivacanaṁ  tattha hetubhāvassa sātisayamadhippetattā vuttanti veditabbaṁ. “Bhagavā  hi verañjāyaṁ viharanto dhammasenāpatittherassa  sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūtaṁ parivitakkasamayaṁ apekkhamāno tena  samayena hetubhūtena vihāsī”ti tīsupi kira gaṇṭhipadesu vuttaṁ.  “Kiṁ panettha yutticintāya, ācariyassa idha kamavacanicchā natthīti  evametaṁ gahetabbaṁ– aññāsupi hi aṭṭhakathāsu ayameva anukkamo vutto,  na ca tāsu ‘tena samayena verañjāyaṁ viharatī’ti vinayapāḷipade  hetu-atthasseva sātisayaṁ adhippetabhāvadīpanatthaṁ vutto avisayattā,  sikkhāpadāni paññāpayanto hetubhūtena, karaṇabhūtena ca samayena  vihāsi, sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno hetubhūtena samayena  vihāsīti evamettha yathālābhaṁ sambandhabhāvato evaṁ vutto”tipi vadanti.  Tasmāti yathāvuttassa duvidhassāpi atthassa sambhavato.  Tadatthajotanatthanti vuttanayena karaṇavacanena tadubhayatthassa  jotanatthaṁ. Tatthāti tasmiṁ vinaye. Ettha ca  sikkhāpadapaññattiyā eva vītikkamasamayassa sādhakatamattā tassa  karaṇabhāve “sikkhāpadāni paññāpayanto”ti ajjhāharitapadena  sambandho, hetubhāve pana tadapekkhanamattattā “viharatī”ti padenevāti  daṭṭhabbaṁ. Tathāyeva hi vuttaṁ “tena samayena hetubhūtena, karaṇabhūtena ca  sikkhāpadāni paññāpayanto, sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno  bhagavā tattha tattha vihāsī”ti. Karaṇañhi kiriyatthaṁ, na hetu viya  kiriyākāraṇaṁ. Hetu pana kiriyākāraṇaṁ, na karaṇaṁ viya  kiriyatthoti.  
 “Idha panā”ti-ādinā upayogavacanassa  accantasaṁyogatthasambhavadassanaṁ, accantameva dabbaguṇakiriyāhi saṁyogo  accantasaṁyogo, nirantarameva tehi saṁyuttabhāvoti vuttaṁ hoti.  Soyevattho tathā. Evaṁjātiketi evaṁsabhāve. Kathaṁ sambhavatīti  āha “yañhī”ti-ādi. Accantamevāti ārabbhato paṭṭhāya  yāva desanāniṭṭhānaṁ, tāva ekaṁsameva, nirantaramevāti attho.  Karuṇāvihārenāti parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena.  Tathā hi karuṇānidānattā (pg.1.175) desanāya idha parahitapaṭipatti  “karuṇāvihāro”ti vuttā, na pana karuṇāsamāpattivihāro. Na hi  desanākāle desetabbadhammavisayassa desanāñāṇassa sattavisayāya  mahākaruṇāya sahuppatti sambhavati bhinnavisayattā, tasmā karuṇāya  pavatto vihāroti katvā parahitapaṭipattivihāro idha  “karuṇāvihāro”ti veditabbo. Tasmāti  accantasaṁyogatthasambhavato. Tadatthajotanatthanti vuttanayena  upayogavibhattiyā tadatthassa jotanatthaṁ upayoganiddeso kato yathā  “māsaṁ sajjhāyati, divasaṁ bhuñjatī”ti. Tenāti yena  kāraṇena abhidhamme, ito aññesu ca suttapadesu bhummavacanassa  adhikaraṇattho, bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca, vinaye karaṇavacanassa  hetu-attho, karaṇattho ca idha upayogavacanassa accantasaṁyogattho  sambhavati, tenāti attho. Etanti yathā vuttassatthassa  saṅgahagāthāpadaṁ aññatrāti abhidhamme ito aññesu suttapadesu,  vinaye ca. Samayoti samayasaddo. Saddeyeva hi vibhattiparā  bhavati-atthe asambhavato. Soti sveva samayasaddo.  
 Evaṁ attano matiṁ dassetvā idāni porāṇācariyamatiṁ dassetuṁ  “porāṇā panā”ti-ādi vuttaṁ. Porāṇāti ca purimā  aṭṭhakathācariyā. “Tasmiṁ samaye”ti vā …pe… “ekaṁ  samayan”ti vā esa bhedoti sambandho. Abhilāpamattabhedoti  vacanamattena bhedo viseso, na pana atthena, tenāha “sabbattha  bhummamevattho”ti, sabbesupi atthato ādhāro eva atthoti vuttaṁ  hoti  Iminā ca vacanena suttavinayesu vibhattivipariṇāmo kato,  bhummatthe vā upayogakaraṇavibhattiyo siddhāti dasseti.  “Tasmā”ti-ādinā tesaṁ matidassane guṇamāha.  
 Bhāriyaṭṭhena garu. Tadevatthaṁ saṅketato samattheti  “garuṁ hī”ti-ādinā saṅketavisayo hi saddo taṁvavatthitoyeva  cesa atthabodhakoti. Garunti garukātabbaṁ janaṁ.  “Loke”ti iminā na kevalaṁ sāsaneyeva, lokepi  garukātabbaṭṭhena bhagavāti saṅketasiddhīti dasseti. Yadi  garukātabbaṭṭhena bhagavā, atha ayameva sātisayaṁ bhagavā nāmāti  dassento “ayañcā”ti-ādimāha. Tathā hi lokanātho  aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya,  sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya (pg.1.176) niravasesahitasukhavidhānatapparāya  niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya  accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṁ sattānaṁ  uttamaṁ gāravaṭṭhānanti. Na kevalaṁ lokeyeva, atha kho sāsanepīti  dasseti “porāṇehī”ti-ādinā, porāṇehīti ca  aṭṭhakathācariyehīti attho. Seṭṭhavācakavacanampi seṭṭhaguṇasahacaraṇato  seṭṭhamevāti vuttaṁ “bhagavāti vacanaṁ seṭṭhan”ti. Vuccati attho,  etenāti hi vacanaṁ, saddo. Atha vā vuccatīti vacanaṁ,  attho, tasmā yo “bhagavā”ti vacanena vacanīyo attho, so  seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo.  Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogattā, sātisayaṁ vā  garukaraṇārahatāya gāravayutto, gāravārahoti attho. Yena  kāraṇattayena so tathāgato garu bhāriyaṭṭhena, tena “bhagavā”ti  vuccatīti sambandho. Garutākāraṇadassanañhetaṁ padattayaṁ.  “Sippādisikkhāpakāpi garūyeva nāma honti, na ca gāravayuttā,  ayaṁ pana tādiso na hoti, tasmā garūti katvā ‘gāravayutto’ti  vuttan”ti keci. Evaṁ sati tadetaṁ visesanapadamattaṁ, purimapadadvayameva  kāraṇadassanaṁ siyā.  
 Apicāti atthantaravikappatthe nipāto, aparo nayoti  attho. Tattha–  
 	“Vaṇṇagamo vaṇṇavipariyāyo,  
 	Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā.  
 	Dhātūnamatthātisayena yogo,  
 	Taduccate pañcavidhā niruttī”ti.–  
  Vuttaṁ niruttilakkhaṇaṁ gahetvā, “pisodarādīni  yathopadiṭṭhan”ti vuttasaddanayena vā pisodarādi-ākatigaṇapakkhepalakkhaṇaṁ  gahetvā lokiya lokuttarasukhābhinibbattakaṁ sīlādipārappattaṁ  bhāgyamassa atthīti “bhāgyavā”ti vattabbe “bhagavā”ti vuttanti  āha “bhāgyavā”ti. Tathā  anekabhedabhinnakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañcamāre abhañjīti  “bhaggavā”ti vattabbe “bhagavā”ti vuttanti dasseti  “bhaggavā”ti iminā. Loke (pg.1.177) ca bhaga-saddo  issariyadhammayasasirīkāmapayattesu chasu dhammesu pavattati, te ca  bhagasaṅkhātā dhammā assa santīti bhagavāti atthaṁ dassetuṁ  “yutto bhagehi cā”ti vuttaṁ. Kusalādīhi anekabhedehi  sabbadhamme vibhaji vibhajitvā vivaritvā desesīti “vibhattavā”ti  vattabbe “bhagavā”ti vuttanti āha “vibhattavā”ti.  Dibbabrahma-ariyavihāre, kāyacitta-upadhiviveke,  suññatānimittāppaṇihitavimokkhe, aññe ca lokiyalokuttare  uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsīti “bhattavā”ti vattabbe  “bhagavā”ti vuttanti dasseti “bhattavā”ti iminā. Tīsu  bhavesu taṇhāsaṅkhātaṁ gamanamanena vantaṁ vamitanti “bhavesu  vantagamano”ti vattabbe bhavasaddato bha-kāraṁ gamanasaddato ga-kāraṁ  vantasaddato va-kāraṁ ādāya, tassa ca dīghaṁ katvā vaṇṇavipariyāyena  “bhagavā”ti vuttanti dassetuṁ “vantagamano bhavesū”ti vuttaṁ.  “Yato bhāgyavā, tato bhagavā”ti-ādinā paccekaṁ yojetabbaṁ.  Assa padassāti “bhagavā”ti padassa. Vitthāratthoti  vitthārabhūto attho. “So cā”ti-ādinā ganthamahattaṁ  pariharati. Vuttoyeva, na pana idha pana vattabbo  Visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.  
 Apica bhage vani, vamīti vā bhagavā. So hi bhage  sīlādiguṇe vani bhaji sevi, te vā bhagasaṅkhāte sīlādiguṇe  vineyyasantānesu “kathaṁ nu kho uppajjeyyun”ti vani yāci patthayi,  evaṁ bhage vanīti bhagavā, bhage vā siriṁ, issariyaṁ, yasañca  vami kheḷapiṇḍaṁ viya chaḍḍayi. Tathā hi bhagavā hatthagataṁ  cakkavattisiriṁ, catudīpissariyaṁ, cakkavattisampattisannissayañca  sattaratanasamujjalaṁ yasaṁ anapekkho chaḍḍayi. Atha vā bhāni nāma  nakkhattāni, tehi samaṁ gacchanti pavattantīti bhagā ākārassa  rassaṁ katvā, sineruyugandharādigatā bhājanalokasobhā. Tā bhagā  vami tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahi, evaṁ bhage vamīti  bhagavāti evamādīhi tattha tatthāgatanayehi cassa attho vattabbo,  amhehi pana so ganthabhīrujanānuggahaṇatthaṁ, ganthagarutāpariharaṇatthañca  ajjhupekkhitoti.  
 Evametesaṁ avayavatthaṁ dassetvā idāni samudāyatthaṁ dassento  purimapadattayassa samudāyatthena vuttāvasesena tesamatthānaṁ paṭiyogitāya  tenāpi saha dassetuṁ “ettāvatā”ti-ādimāha.  Ettāvatāti (pg.1.178) etassa “evaṁ me sutan”ti vacanena “ekaṁ samayaṁ  bhagavā” tivacanenāti imehi sambandho. Etthāti etasmiṁ  nidānavacane. Yathāsutaṁ dhammaṁ desentoti ettha anta-saddo  hetu-attho. Tathādesitattā hi paccakkhaṁ karoti nāma. Esa nayo  aparatthāpi. “Yo kho ānanda, mayā dhammo ca …pe…  satthā”ti vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatevāti katvā  “dhammasarīraṁ paccakkhaṁ karotī”ti vuttaṁ. Dhammakāyanti  hi bhagavato sambandhībhūtaṁ dhammasaṅkhātaṁ kāyanti attho. Tathā ca  vuttaṁ “dhammakāyoti bhikkhave, tathāgatassetaṁ adhivacanan”ti. Taṁ  pana kimatthiyanti āha “tenā”ti-ādi. Tenāti ca  tādisena paccakkhakaraṇenāti attho. Idaṁ adhunā  vakkhamānasuttaṁ pāvacanaṁ pakaṭṭhaṁ uttamaṁ buddhassa bhagavato vacanaṁ  nāma. Tasmā tumhākaṁ atikkantasatthukaṁ atītasatthukabhāvo  na hotīti attho. Bhāvappadhāno hi ayaṁ niddeso, bhāvalopo  vā, itarathā pāvacanameva anatikkantasatthukaṁ, satthu-adassanena pana  ukkaṇṭhitassa janassa atikkantasatthukabhāvoti attho āpajjeyya,  evañca sati “ayaṁ vo satthāti satthu-adassanena ukkaṇṭhitaṁ janaṁ  samassāsetī” tivacanena saha virodho bhaveyyāti vadanti. Idaṁ  pāvacanaṁ satthukiccanipphādanena na atītasatthukanti pana attho.  Satthūti kammatthe chaṭṭhī, samāsapadaṁ vā etaṁ  satthu-adassanenāti. Ukkaṇṭhanaṁ ukkaṇṭho, kicchajīvitā.  “Kaṭha kicchajīvane”ti hi vadanti. Tamito pattoti ukkaṇṭhito,  anabhiratiyā vā pīḷito vikkhittacitto hutvā sīsaṁ ukkhipitvā  uddhaṁ kaṇṭhaṁ katvā ito cito ca olokento āhiṇḍati, viharati  cāti ukkaṇṭhito niruttinayena, taṁ ukkaṇṭhitaṁ.  Saddasāmatthiyādhigatamatto cesa, vohārato pana anabhiratiyā  pīḷitanti attho. Esa nayo sabbattha. Samassāsetīti  assāsaṁ janeti.  
 Tasmiṁ samayeti imassa suttassa saṅgītisamaye. Kāmaṁ  vijjamānepi bhagavati evaṁ vattumarahati, idha pana avijjamāneyeva  tasmiṁ evaṁ vadati, tasmā sandhāyabhāsitavasena tadatthaṁ dassetīti āha  “avijjamānabhāvaṁ dassento”ti. Parinibbānanti  anupādisesanibbānadhātuvasena khandhaparinibbānaṁ. Tenāti  tathāsādhanena. Evaṁvidhassāti evaṁpakārassa, evaṁsabhāvassātipi  (pg.1.179) attho. Nāma-saddo garahāyaṁ nipāto “atthi nāma ānanda  theraṁ bhikkhuṁ vihesiyamānaṁ ajjhupekkhissathā”ti-ādīsu (a. ni.   5.166) viya, tena ediso api bhagavā parinibbuto, kā nāma  kathā aññesanti garahatthaṁ joteti. Ariyadhammassāti ariyānaṁ  dhammassa, ariyabhūtassa vā dhammassa. Dasavidhassa kāyabalassa,  ñāṇabalassa ca vasena dasabaladharo. Vajirassa nāma  maṇivisesassa saṅghāto samūho ekagghano, tena samāno kāyo  yassāti tathā. Idaṁ vuttaṁ hoti– yathā vajirasaṅghāto nāma na  aññena maṇinā vā pāsāṇena vā bhejjo, api tu soyeva aññaṁ maṇiṁ  vā pāsāṇaṁ vā bhindati. Teneva vuttaṁ “vajirassa natthi koci  abhejjo maṇi vā pāsāṇo vā”ti, evaṁ bhagavāpi kenaci  abhejjasarīro. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci antarāyo kātuṁ  sakkāti. Nāmasaddassa garahājotakattā pi-saddo sampiṇḍanajotako  “na kevalaṁ bhagavāyeva, atha kho aññepī”ti. Ettha ca  evaṁguṇasamannāgatattā aparinibbutasabhāvena bhavituṁ yuttopi esa  parinibbuto evāti pakaraṇānurūpamatthaṁ dassetuṁ “evan”ti-ādi  vuttanti daṭṭhabbaṁ. Āsā patthanā kena janetabbā, na  janetabbā evāti attho. “Ahaṁ ciraṁ jīviṁ, ciraṁ jīvāmi, ciraṁ  jīvissāmi, sukhaṁ jīviṁ, sukhaṁ jīvāmi, sukhaṁ jīvissāmī”ti  majjanavasena uppanno māno jīvitamado nāma, tena matto pamatto  tathā. Saṁvejetīti saṁvegaṁ janeti, tatoyeva assa janassa  saddhamme ussāhaṁ janeti. Saṁvejanañhi ussāhahetu “saṁviggo  yoniso padahatī”ti vacanato.  
 Desanāsampattiṁ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa  “evan”ti nidassanato. Sāvakasampattinti  suṇantapuggalasampattiṁ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu  bhagavatā etadagge ṭhapitena, pañcasu ca kosallesu āyasmatā  dhammasenāpatinā pasaṁsitena mayā mahāsāvakena sutaṁ, tañca kho  sayameva sutaṁ na anussutaṁ, na ca paramparābhatanti atthassa dīpanato.  Kālasampattiṁ niddisati bhagavātisadasannidhāne payuttassa  samayasaddassa buddhuppāda-paṭimaṇḍita-samaya-bhāva-dīpanato.  Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṁ vuccati–  
 	“Kappakasāyakaliyuge (pg.1.180)  buddhuppādo aho mahacchariyaṁ;  
 	Hutavahamajjhe jātaṁ, samuditamakarandamaravindan”ti.  (dī. ni. ṭī. 1.1 saṁ. ni. ṭī. 1.1).  
 Tassāyamattho– kappasaṅkhātakālasañcayassa lekhanavasena  pavatte kaliyugasaṅkhāte sakarājasammate vassādisamūhe jāto  buddhuppādakhaṇasaṅkhāto dinasamūho andhassa pabbatārohanamiva kadāci  pavattanaṭṭhena, accharaṁ paharituṁ yuttaṭṭhena ca mahacchariyaṁ hoti. Kimiva  jātanti ce? Hutavahasaṅkhātassa pāvakassa majjhe sammā  uditamadhumantaṁ aravindasaṅkhātaṁ vārijamiva jātanti.  Desakasampattiṁ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagāravādhivacanato.  
 Evaṁ padachakkassa padānukkamena nānappakārato atthavaṇṇanaṁ katvā  idāni “antarā ca rājagahan”ti-ādīnaṁ padānamatthavaṇṇanaṁ karonto  “antarā cā”ti-ādimāha. Antarā ca rājagahaṁ antarā  ca nāḷandanti ettha samabhiniviṭṭho antarā-saddo dissati  sāmaññavacanīyatthamapekkhitvā pakaraṇādisāmatthiyādigatatthamantarenāti  attho. Evaṁ panassa nānatthabhāvo payogato avagamīyatīti dasseti  “tadantaran”ti-ādinā. Tattha tadantaranti taṁ kāraṇaṁ.  Mañca tañca mantenti, kimantaraṁ kiṁ kāraṇanti attho.  Vijjantarikāyāti vijjuniccharaṇakkhaṇe. Dhovantī itthī  addasāti sambandho. Antaratoti hadaye. Kopāti  cittakālussiyakaraṇato cittapakopā rāgādayo. Antarā  vosānanti ārambhanipphattīnaṁ vemajjhe pariyosānaṁ āpādi.  Apicāti tathāpi, evaṁ pabhavasampannepīti attho. Dvinnaṁ  mahānirayānanti lohakumbhīniraye sandhāyāha. Antarikāyāti  antarena. Rājagahanagaraṁ kira āvijjhitvā mahāpetaloko. Tattha  dvinnaṁ mahālohakumbhīnirayānaṁ antarena ayaṁ tapodā nadī āgacchati,  tasmā sā kuthitā sandatīti. Svāyamidha vivare pavattati  tadaññesamasambhavato. Ettha ca “tadantaraṁ ko jāneyya, (a. ni.   6.44  10.75) etesaṁ antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā,  (bu. vaṁ. 28.9) antarantarā kathaṁ opātetī”ti-ādīsu (ma. ni.  2.426 pahā. va. 66 cūḷava. 376) viya kāraṇavemajjhesu  vattamānā antarāsaddāyeva udāharitabbā siyuṁ, na pana  cittakhaṇavivaresu vattamānā antarika-antarasaddā (pg.1.181)  Antarāsaddassa hi  ayamatthuddhāroti. Ayaṁ panetthādhippāyo siyā– yesu atthesu  antarikasaddo, antarasaddo ca pavattati, tesu antarāsaddopīti  samānatthattā antarāsaddatthe vattamāno antarikasaddo, antarasaddo, ca  udāhaṭoti. Atha vā antarāsaddoyeva “yassantarato”ti (udā.  20) ettha gāthābandhasukhatthaṁ rassaṁ katvā vutto–  
 	“Yassantarato na santi kopā,  
 	Itibhavābhavatañca vītivatto.  
 	Taṁ vigatabhayaṁ sukhiṁ asokaṁ,  
 	Devā nānubhavanti dassanāyā”ti. (udā. 20). –  
  Hi ayaṁ udāne bhaddiyasutte gāthā. Soyeva  ika-saddena sakatthapavattena padaṁ vaḍḍhetvā “antarikāyā”ti ca vutto,  tasmā udāharaṇodāharitabbānamettha virodhābhāvo veditabboti.  Kimatthaṁ atthavisesaniyamo katoti āha “tasmā”ti-ādi.  Nanu cettha upayogavacanameva, atha kasmā sambandhīyattho vutto,  sambandhīyatthe vā kasmā upayogavacanaṁ katanti anuyogasambhavato taṁ  pariharituṁ “antarāsaddena panā”ti-ādi vuttaṁ, tena  sambandhīyatthe sāmivacanappasaṅge saddantarayogena laddhamidaṁ  upayogavacananti dasseti, na kevalaṁ sāsaneva, lokepi evamevidaṁ  laddhanti dassento “īdisesu cā”ti-ādimāha.  Visesayogatādassanamukhena hi ayamatthopi dassito. Ekenapi  antarā-saddena yuttattā dve upayogavacanāni kātabbāni. Dvīhi pana  yoge kā kathāti atthassa sijjhanato. Akkharaṁ cintenti  liṅgavibhattiyādīhīti akkharacintakā, saddavidū.  Akkhara-saddena cettha tammūlakāni padādīnipi gahetabbāni. Yadipi  saddato ekameva yujjanti, atthato pana so dvikkhattuṁ yojetabbo  ekassāpi padassa āvuttiyādinayena anekadhā sampajjanatoti dasseti  “dutiyapadenapī”ti-ādinā. Ko pana doso ayojiteti  āha “ayojiyamāne upayogavacanaṁ na pāpuṇātī”ti.  Dutiyapadaṁ na pāpuṇātīti attho saddantarayogavasā saddeyeva  sāmivacanappasaṅge upayogavibhattiyā icchitattā. Saddādhikāro hi  vibhattipayogo.  
 Addhāna-saddo (pg.1.182) dīghapariyāyoti āha  “dīghamaggan”ti. Kittāvatā pana so dīgho nāma  tadatthabhūtoti codanamapaneti “addhānagamanasamayassa  hī”ti-ādinā. Addhānagamanasamayassa vibhaṅgeti  gaṇabhojanasikkhāpadādīsu addhānagamanasamayasaddassa padabhājanīyabhūte  vibhaṅge (pāci. 217). Aḍḍhayojanampi addhānamaggo, pageva  taduttari. Aḍḍhameva yojanassa aḍḍhayojanaṁ, dvigāvutamattaṁ.  Idha pana catugāvutappamāṇaṁ yojanameva, tasmā  “addhānamaggapaṭipanno”ti vadatīti adhippāyo.  
 Mahantasaddo uttamattho, bahvattho ca idhādhippetoti āha  “mahatā”ti-ādi. Guṇamahattenāti  appicchatādiguṇamahantabhāvena. Saṅkhyāmahattenāti  gaṇanamahantabhāvena. Tadevatthaṁ samattheti “so hī”ti-ādinā.  So bhikkhusaṅghoti idha āgato tadā parivārabhūto  bhikkhusaṅgho. Mahāti uttamo. Vākyepi hi tamicchanti  payogavasā. Appicchatāti nillobhatā saddo cettha sāvaseso,  attho pana niravaseso. Na hi “appalobhatāti  abhitthavitumarahatī”ti aṭṭhakathāsu vuttaṁ.  Majjhimāgamaṭīkākāro pana ācariyadhammapālatthero evamāha  “appasaddassa parittapariyāyaṁ manasi katvā ‘byañjanaṁ sāvasesaṁ  viyā’ti (mahāni. aṭṭha. 85) aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ. Appasaddo  panettha ‘abhāvattho’ tipi sakkā viññātuṁ  ‘appābādhatañcasañjānāmī’ti-ādīsu (ma. ni. 1.225) viyā”ti.  Saṅkhyāyapi mahāti gaṇanāyapi bahu ahosi,  “bhikkhusaṅgho”ti padāvatthikantavacanavasena saṁvaṇṇetabbapadassa  chedanamiva hotīti tadaparāmasitvā “tena bhikkhusaṅghenā”ti puna  vākyāvatthikantavacanavasena saṁvaṇṇetabbapadena sadisīkaraṇaṁ. Esā hi  saṁvaṇṇanakānaṁ pakati, yadidaṁ vibhattiyānapekkhāvasena yathārahaṁ  saṁvaṇṇetabbapadatthaṁ saṁvaṇṇetvā puna tattha vijjamānavibhattivasena  parivattetvā nikkhipananti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṁhatattā saṅghoti  imamatthaṁ vibhāvento āha “diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātena  samaṇagaṇenā”ti. Ettha pana “yāyaṁ diṭṭhi ariyā niyyānikā  niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā  diṭṭhisāmaññagato viharatī”ti (dī. ni. 3.324 356 ma.  ni. 1.492 3.54 pari. 274) evaṁ vuttāya diṭṭhiyā.  “Yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni  akammāsāni bhujissāni (pg.1.183) viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni  samādhisaṁvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato  viharatī”ti (dī. ni. 3.323 ma. ni. 1.492 3.54 a.  ni.  6.11 pari. 274) evaṁ vuttānañca sīlānaṁ sāmaññena  saṅghāto saṅghaṭito sametoti diṭṭhisīlasāmaññasaṅghāto,  samaṇagaṇo, diṭṭhisīlasāmaññena saṁhatoti vuttaṁ hoti.  “Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghāṭasaṅkhātenā” tipi pāṭho. Tathā  saṅkhātena katitenāti attho. Tathā hi diṭṭhisīlādīnaṁ  niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṁ diṭṭhisīlasāmaññena saṁhatā,  pageva sakadāgāmi-ādayo, tathā ca vuttaṁ “niyato  sambodhiparāyaṇo”ti, (saṁ. ni.  2.41  5.198 1004)  “aṭṭhānametaṁ bhikkhave, anavakāso, yaṁ diṭṭhisampanno puggalo  sañciccapāṇaṁ jīvitā voropeyya, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti ca ādi.  Ariyapuggalassa hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā  saṁhatatāyeva, “tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati, (ma.  ni. 1.492) tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī”ti  (ma. ni. 1.492) vacanato pana puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena  saṁhatabhāvo labbhatiyeva. Saddhiṁ-saddo ekatoti atthe nipāto.  Pañca …pe… mattānīti pañca-saddena mattasaddaṁ saṅkhipitvā  bāhiratthasamāso vutto. Etesanti bhikkhusatānaṁ. Puna pañca  mattā pamāṇāti byāso, nikāralopo cettha napuṁsakaliṅgattā.  
 Suppiyoti tassa nāmameva, na guṇādi. Na kevalaṁ  bhikkhusaṅghena saddhiṁ bhagavāyeva, atha kho suppiyopi paribbājako  brahmadattena māṇavena saddhinti puggalaṁ sampiṇḍeti, tañca kho  maggapaṭipannasabhāgatāya eva, na sīlācārādisabhāgatāyāti vuttaṁ  “pi-kāro”ti-ādi. Sukhuccāraṇavasena pubbāparapadānaṁ  sambandhamattakarabhāvaṁ sandhāya “padasandhikaro”ti vuttaṁ, na pana  sarabyañjanādisandhibhāvaṁ, tenāha “byañjanasiliṭṭhatāvasena  vutto”ti, etena padapūraṇamattanti dasseti. Apica avadhāraṇatthopi  kho-saddo yutto “assosi kho verañjo brāhmaṇo”ti-ādīsu (pārā.  1) viya, tena addhānamaggapaṭipanno ahosiyeva, nāssa  maggapaṭipattiyā koci antarāyo ahosīti ayamattho dīpito hoti.  Sañjayassāti rājagahavāsino sañjayanāmassa paribbājakassa,  yassa santike paṭhamaṁ upatissakolitāpi pabbajiṁsu  channaparibbājakova (pg.1.184)  na acelakaparibbājako. “Yadā,  tadā”ti ca etena samakālameva addhānamaggapaṭipannataṁ dasseti.  Atītakālattho pāḷiyaṁ hotisaddo yogavibhāgena,  taṁkālāpekkhāya vā evaṁ vuttaṁ, tadā hotīti attho.  
 Anteti samīpe. Vasatīti  vattapaṭivattādikaraṇavasena sabbiriyāpathasādhāraṇavacanaṁ, avacaratīti  vuttaṁ hoti, tenevāha “samīpacāro santikāvacaro sisso”ti.  Coditā devadūtehīti daharakumāro jarājiṇṇasatto gilāno  kammakāraṇā, kammakāraṇikā vā matasattoti imehi pañcahi devadūtehi  coditā ovaditā saṁvegaṁ uppāditā samānāpi. Te hi devā  viya dūtā, visuddhidevānaṁ vā dūtāti devadūtā.  Hīnakāyūpagāti apāyakāyamupagatā. Narasaṅkhātā te māṇavāti  sambandho. Sāmaññavasena cettha satto “māṇavo”ti vutto, itare  pana visesavasena. Pakaraṇādhigato hesa atthuddhāroti.  Katakammehīti katacorakammehi. Taruṇoti soḷasavassato  paṭṭhāya pattavīsativasso, udānaṭṭhakathāyañhi “sattā  jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassakā, tāva ‘kumārakā,  bālā’ti ca vuccanti. Tato paraṁ vīsativassāni ‘yuvāno’”ti  (udā. aṭṭha. 44) vuttaṁ. Taruṇo, māṇavo, yuvāti ca atthato  ekaṁ, lokiyā pana “dvādasavassato paṭṭhāya yāva jaramappatto, tāva  taruṇo”tipi vadanti.  
 Tesu vā dvīsu janesūti niddhāraṇe bhummaṁ. Yo vā  “ekaṁ samayan”ti pubbe adhigato kālo, tassa paṭiniddeso  tatrāti yañhi samayaṁ bhagavā antarā rājagahañca nāḷandañca  addhānamaggapaṭipanno, tasmiṁyeva samaye suppiyopi taṁ addhānamaggaṁ  paṭipanno avaṇṇaṁ bhāsati, brahmadatto ca vaṇṇaṁ bhāsatīti.  Nipātamattanti ettha mattasaddena visesatthābhāvato  padapūraṇattaṁ dasseti. Madhupiṇḍikapariyāyoti madhupiṇḍikadesanā  nāma iti naṁ suttantaṁ dhārehi, rājaññāti pāyāsirājaññanāmakaṁ  rājānamālapati. Pariyāyati parivattatīti pariyāyo, vāro.  Pariyāyeti desetabbamatthaṁ paṭipādetīti pariyāyo, desanā.  Pariyāyati attano phalaṁ paṭiggahetvā pavattatīti pariyāyo,  kāraṇaṁ. Anekasaddeneva anekavidhenāti attho viññāyati  adhippāyamattenāti (pg.1.185) āha “anekavidhenā”ti. Kāraṇañcettha  kāraṇapatirūpakameva, na ekaṁsakāraṇaṁ avaṇṇakāraṇassa abhūtattā, tasmā  kāraṇenāti kāraṇapatirūpakenāti attho. Tathā hi vakkhati  “akāraṇameva ‘kāraṇan’ti vatvā”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.1).  Jātivasenidaṁ bahvatthe ekavacananti dasseti  “bahūhī”ti-ādinā.  
 “Avaṇṇavirahitassa asamānavaṇṇasamannāgatassapī”ti  vakkhamānakāraṇassa akāraṇabhāvahetudassanatthaṁ vuttaṁ, dosavirahitassapi  asadisaguṇasamannāgatassāpīti attho. Buddhassa bhagavato avaṇṇaṁ  dosaṁ nindanti sambandho. “Yaṁ loke”ti-ādinā  arasarūpanibbhoga-akiriyavāda-ucchedavādajegucchīvenayikatapassī-apagabbhabhāvānaṁ  kāraṇapatirūpakaṁ dasseti. Tasmāti hi etaṁ  “arasarūpo …pe… apagabbho”ti imehi padehi sambandhitabbaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti– lokasammato  abhivādanapaccuṭṭhāna-añjalīkammasāmīcikamma-āsanābhinimantanasaṅkhāto  sāmaggīraso samaṇassa gotamassa natthi, tasmā so  sāmaggīrasasaṅkhātena rasena asampannasabhāvo, tena  sāmaggīrasasaṅkhātena paribhogena asamannāgato. Tassa  akattabbatāvādo, ucchijjitabbatāvādo ca, taṁ sabbaṁ gūthaṁ viya  maṇḍanajātiyo puriso jegucchī. Tassa vināsako sova tadakaraṇato  vinetabbo. Tadakaraṇena vayovuḍḍhe tāpeti tadācāravirahitatāya vā  kapaṇapuriso. Tadakaraṇena devalokagabbhato apagato, tadakaraṇato vā  so hīnagabbho cāti evaṁ tadeva abhivādanādi-akaraṇaṁ arasarūpatādīnaṁ  kāraṇapatirūpakaṁ daṭṭhabbaṁ. “Natthi …pe… viseso”ti  etassa pana “sundarikāya nāma paribbājikāya maraṇānavabodho,  saṁsārassa ādikoṭiyā apaññāyanapaṭiññā, ṭhapanīyapucchāya  abyākatavatthubyākaraṇan”ti evamādīni kāraṇapatirūpakāni  niddhāritabbāni, tathā “takkapariyāhataṁ samaṇo …pe…  sayampaṭibhānan”ti etassa “anācariyakena sāmaṁ paṭivedhena tattha  tattha tathā tathā dhammadesanā, katthaci paresaṁ paṭipucchākathanaṁ,  mahāmoggallānādīhi ārocitanayeneva byākaraṇan”ti evamādīni,  “samaṇo …pe… na aggapuggalo”ti etesaṁ pana  “sabbadhammānaṁ kameneva (pg.1.186) anavabodho, lokantassa ajānanaṁ, attanā  icchitatapacārābhāvo”ti evamādīni. Jhānavimokkhādi heṭṭhā  vuttanayena uttarimanussadhammo. Ariyaṁ visuddhaṁ, uttamaṁ vā  ñāṇasaṅkhātaṁ dassanaṁ, alaṁ kilesaviddhaṁsanasamatthaṁ ariyañāṇadassanaṁ  ettha, etassāti vā alamariyañāṇadassano. Sveva  viseso tathā. Ariyañāṇadassanameva vā visesaṁ vuttanayena  alaṁ pariyattaṁ yassa, yasminti vā  alamariyañāṇadassanaviseso, uttarimanussadhammova.  Takkapariyāhatanti kappanāmattena samantato āharitaṁ, vitakkena vā  parighaṭitaṁ. Vīmaṁsānucaritanti vīmaṁsanāya punappunaṁ parimajjitaṁ.  Sayampaṭibhānanti sayameva attano vibhūtaṁ, tādisaṁ dhammanti  sambandho. Akāraṇanti ayuttaṁ anupapattiṁ. Kāraṇapade cetaṁ  visesanaṁ. Na hi arasarūpatādayo dosā bhagavati saṁvijjanti,  dhammasaṅghesu ca durakkhātaduppaṭipannādayo akāraṇanti vā  yuttikāraṇarahitaṁ attanā paṭiññāmattaṁ. Pakatikammapadañcetaṁ.  Imasmiñca atthe kāraṇaṁ vatvāti ettha kāraṇaṁ ivāti  iva-saddattho rūpakanayena yojetabbo patirūpakakāraṇassa adhippetattā.  Tathā tathāti jātivuḍḍhānamanabhivādanādinā tena tena  ākārena. Vaṇṇasaddassa guṇapasaṁsāsu pavattanato yathākkamaṁ  “avaṇṇaṁ dosaṁ nindan”ti vuttaṁ.  
 Durakkhātoti duṭṭhumākkhāto, tathā duppaṭivedito.  Vaṭṭato niyyātīti niyyānaṁ, tadeva niyyāniko, tato vā  niyyānaṁ nissaraṇaṁ, tattha niyuttoti niyyāniko. Vaṭṭato vā  niyyātīti niyyāniko ya-kārassa ka-kāraṁ, ī-kārassa ca  rassaṁ katvā. “Anīya-saddo hi bahulā kattu-abhidhāyako”ti  saddavidū vadanti, na niyyāniko tathā. Saṁsāradukkhassa  anupasamasaṁvattaniko vuttanayena. Paccanīkapaṭipadanti  sammāpaṭipattiyā viruddhapaṭipadaṁ. Ananulomapaṭipadanti  sappurisānaṁ ananulomapaṭipadaṁ. Adhammānulomapaṭipadanti  lokuttaradhammassa ananulomapaṭipadaṁ. Kasmā panettha “avaṇṇaṁ  bhāsati, vaṇṇaṁ bhāsatī”ti ca vattamānakālaniddeso kato, nanu  saṅgītikālato so avaṇṇavaṇṇānaṁ bhāsanakālo atītoti?  Saccametaṁ, “addhānamaggapaṭipanno hotī”ti ettha hoti-saddo viya  atītakālatthattā pana bhāsati-saddassa evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ. Atha vā  yasmiṁ kāle tehi avaṇṇo vaṇṇo ca bhāsīyati, tamapekkhitvā  (pg.1.187) evaṁ vuttaṁ, evañca katvā “tatrā”ti padassa kālapaṭiniddesavikappanaṁ  aṭṭhakathāyaṁ avuttampi supapannaṁ hoti.  
 “Suppiyassa pana …pe… bhāsatī”ti pāḷiyā  sambandhadassanaṁ “antevāsī panassā”ti-ādivacanaṁ.  Aparāmasitabbaṁ ariyūpavādakammaṁ, tathā anakkamitabbaṁ.  Svāyanti so ācariyo. Asidhāranti asinā  tikhiṇabhāgaṁ. Kakacadanta pantiyanti khandhakakacassa  dantasaṅkhātāya visamapantiyā. Hatthena vā pādena vā yena kenaci  vā aṅgapaccaṅgena paharitvā kīḷamāno viya.  Akkhikaṇṇakosasaṅkhātaṭṭhānavasena tīhi pakārehi bhinno mado  yassāti pabhinnamado, taṁ. Avaṇṇaṁ bhāsamānoti avaṇṇaṁ  bhāsanahetu. Hetu-attho hi ayaṁ māna-saddo. Na ayo vuḍḍhi  anayo. Soyeva byasanaṁ, atirekabyasananti attho, taṁ  pāpuṇissati ekantamahāsāvajjattā ratanattayopavādassa. Tenevāha –  
 	“Yo nindiyaṁ pasaṁsati,  
 	Taṁ vā nindati yo pasaṁsiyo.  
 	Vicināti mukhena so kaliṁ,  
 	Kalinā tena sukhaṁ na vindatī”ti. (su. ni.  663 saṁ ni. 1.180-181 netti. 92).  
 “Amhākaṁ ācariyo”ti-ādinā brahmadattassa saṁveguppattiṁ,  attano ācariye ca kāruññappavattiṁ dassetvā kiñcāpi antevāsinā  ācariyassa anukūlena bhavitabbaṁ, ayaṁ pana paṇḍitajātikattā na  īdisesu ṭhānesu tamanuvattatīti idānissa kammassakatāñāṇappavattiṁ  dassento “ācariye kho panā”ti-ādimāha.  Halāhalanti taṅkhaṇaññeva māraṇakaṁ visaṁ. Hanatīti hi  halo na-kārassa la-kāraṁ katvā, halānampi viseso halo  halāhalo majjhedīghavasena, etena ca aññe aṭṭhavidhe vise  nivatteti. Vuttañca–  
 	“Pume paṇḍe ca kākola, kāḷakūṭahalāhalā;  
 	Sarotthikosuṅkike yo, brahmaputto padīpano.  
 	Dārado vacchanābho ca, visabhedā ime navā”ti.  
 Kharodakanti (pg.1.188) caṇḍasotodakaṁ. “Khārodakan”tipi  pāṭho, atiloṇatāya tittodakanti attho. Narakapapātanti  corapapātaṁ. Māṇavakāti attānameva ovadituṁ ālapati  “samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho-ahosī”ti-ādīsu (ma.  ni. 2.135) viya. “Kammassakā”ti kammameva attasantakabhāvaṁ  vatvā tadeva vivarati “attano kammānurūpameva gatiṁ  gacchantī”ti-ādinā. Yonisoti upāyena ñāyena.  Ummujjitvāti ācariyo viya ayoniso ariyūpavāde  animmujjanto yoniso ariyūpavādato ummujjitvā, uddhaṁ hutvāti  attho. Maddamānoti maddanto bhindanto. Ekaṁsakāraṇameva idha  kāraṇanti dassetukāmena “sammā”ti vuttaṁ. “Yathā  tan”ti-ādinā tassa samāraddhabhāvaṁ dasseti, nti ca nipātamattaṁ.  Idaṁ vuttaṁ hoti– yathā añño paṇḍitasabhāvo jāti ācāravasena  kulaputto anekapariyāyena tiṇṇaṁ ratanānaṁ vaṇṇaṁ bhāsitumārabhati, tathā  ayampi āraddho, tañca kho api nāmāyamācariyo ettakenāpi  ratanattayāvaṇṇabhāsato orameyyāti.  
 Sapparājavaṇṇanti ahirājavaṇṇaṁ.  Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya, vaṇṇasarīrena vā.  Vārijaṁ kamalaṁ na paharāmi na bhañjāmi, ārā dūratova  upasiṅghāmīti attho. Athāti evaṁ santepi.  Gandhatthenoti gandhacoro. Saññūḷhāti ganthitā bandhitā.  Gahapatīti upāligahapatiṁ nāṭaputtassa ālapanaṁ. Ettha ca  vaṇṇitabbo “ayamīdiso”ti pakāsetabboti vaṇṇo, saṇṭhānaṁ.  Vaṇṇīyati asaṅkarato vavatthāpīyatīti vaṇṇo, jāti.  Vaṇṇeti vikāramāpajjamānaṁ hadayaṅgatabhāvaṁ pakāsetīti vaṇṇo,  rūpāyatanaṁ. Vaṇṇīyati phalametena yathāsabhāvato vibhāvīyatīti  vaṇṇo, kāraṇaṁ. Vaṇṇīyati appamahantādivasena pamīyatīti  vaṇṇo, pamāṇaṁ. Vaṇṇīyati pasaṁsīyatīti vaṇṇo   guṇo.  Vaṇṇanaṁ guṇasaṁkittanaṁ vaṇṇo, pasaṁsā. Evaṁ tattha tattha  vaṇṇasaddassuppatti veditabbā. Ādisaddena jātarūpapuḷinakkharādayo  saṅgaṇhāti. “Idha guṇopi pasaṁsāpī”ti vuttameva samattheti  “ayaṁ kirā”ti-ādinā. Kirāti cettha anussavanatthe,  padapūraṇamatte vā. Guṇūpasañhitanti guṇopasaññutaṁ.  “Guṇūpasañhitaṁ pasaṁsan”ti pana vadanto pasaṁsāya eva guṇabhāsanaṁ  siddhaṁ tassā tadavinābhāvato, tasmā idamatthadvayaṁ yujjatīti dasseti.  
 Kathaṁ (pg.1.189) bhāsatīti āha “tatthā”ti-ādi. Eko ca so  puggalo cāti ekapuggalo. Kenaṭṭhena ekapuggalo?  Asadisaṭṭhena, guṇavisiṭṭhaṭṭhena, asamasamaṭṭhena ca. So hi  paṭhamābhinīhārakāle dasannaṁ pāramīnaṁ paṭipāṭiyā āvajjanaṁ ādiṁ  katvā bodhisambhārasambharaṇaguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesamahājanena  asadiso. Ye cassa guṇā, tepi aññasattānaṁ guṇehi visiṭṭhā,  purimakā ca sammāsambuddhā sabbasattehi asamā, tehi pana  ayameveko rūpakāyanāmakāyehi samo. Loketi sattaloke.  “Uppajjamāno uppajjatī”ti pana idaṁ ubhayampi  vippakatavacanameva uppādakiriyāya vattamānakālikattā.  Uppajjamāno bahujanahitāya uppajjati, na aññena  kāraṇenāti evaṁ panettha attho veditabbo. Lakkhaṇe hesa māna-saddo,  evarūpañcettha lakkhaṇaṁ na sakkā aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṁ.  Apica uppajjamāno nāma, uppajjati nāma, uppanno nāmāti ayamettha  bhedo veditabbo. Esa hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya yāva  anāgāmiphalaṁ, tāva uppajjamāno nāma, arahattamaggakkhaṇe uppajjati  nāma, arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma. Buddhānañhi sāvakānaṁ viya na  paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti, saheva pana arahattamaggena  sakalopi sabbaññuguṇarāsi āgatova nāma hoti, tasmā  nibbattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma, tadanibbattattā  tadaññakkhaṇe yathārahaṁ “uppajjamāno uppajjati” cceva vuccati.  Imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṁyeva sandhāya “uppajjatī”ti vuttaṁ.  Atītakālikassāpi vattamānapayogassa katthaci diṭṭhattā uppanno  hotīti ayañhettha attho. Evaṁ sati “uppajjamāno”ti cettha  māna-saddo sāmatthiyattho. Yāvatā sāmatthiyena mahābodhisattānaṁ  carimabhave uppatti icchitabbā, tāvatā sāmatthiyena bodhisambhārabhūtena  paripuṇṇena samannāgato hutvāti attho. Tathāsāmatthiyayogena hi  uppajjamāno nāmāti. Sabbasattehi asamo, asamehi  purimabuddheheva samo majjhe bhinnasuvaṇṇa nikkhaṁ viya  nibbisiṭṭho, “ekapuggalo”ti cetassa visesanaṁ. Ālayasaṅkhātaṁ  taṇhaṁ samugghāteti samucchindatīti ālayasamugghāto. Vaṭṭaṁ  upacchindatīti vaṭṭupacchedo.  
 Pahontenāti sakkontena. “Pañcanikāye”ti vatvāpi  anekāvayavattā tesaṁ na ettakena sabbathā pariyādānanti “navaṅgaṁ  satthusāsanaṁ caturāsīti (pg.1.190) dhammakkhandhasahassānī”ti vuttaṁ.  Atitthenāti anotaraṇaṭṭhānena. Na vattabbo aparimāṇavaṇṇattā  buddhādīnaṁ, niravasesānañca tesaṁ idha pakāsanena pāḷisaṁvaṇṇanāya eva  sampajjanato, cittasampahaṁsanakammaṭṭhānasampajjanavasena ca saphalattā.  Thāmo veditabbo sabbathāmena pakāsitattā. Kiṁ pana so tathā  ogāhetvā bhāsatīti āha. “Brahmadatto panā”ti-ādi.  Anukkamena punappunaṁ vā savanaṁ anussavo, paramparasavanaṁ.  Ādi-saddena ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo saṅgaṇhāti.  Tattha “sundaramidaṁ kāraṇan”ti evaṁ sayameva kāraṇaparivitakkanaṁ  ākāraparivitakko. Attano diṭṭhiyā nijjhāyitvā khamanaṁ  ruccanaṁ diṭṭhinijjhānakkhantīti aṭṭhakathāsu vuttaṁ, tehiyeva  sambandhitenāti attho. Matta-saddo hettha visesanivatti-attho,  tena yathāvuttaṁ kāraṇaṁ nivatteti. Attano thāmenāti attano  ñāṇabaleneva, na pana buddhādīnaṁ guṇānurūpanti adhippāyo.  Asaṅkhyeyyāparimeyyappabhedā hi buddhādīnaṁ guṇā. Vuttañhetaṁ–  
 	“Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṁ,  
 	Kappampi ce aññamabhāsamāno.  
 	Khīyetha kappo ciradīghamantare,  
 	Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā”ti. (dī. ni.  aṭṭha. 1.304 3.141 ma. ni. aṭṭha. 2.425 udā. aṭṭha.  53 bu. vaṁ. aṭṭha. 4.1 apa. aṭṭha. 2.91 cariyā. aṭṭha.  9 329).  
  Idhāpi vakkhati “appamattakaṁ kho panetan”ti-ādi.  
 Iti-saddo nidassanattho vuttappakāraṁ nidasseti.  Ha-kāro nipātamattanti āha “evaṁ te”ti.  Aññamaññassā”ti idaṁ ruḷhipadaṁ “eko ekāyā”ti (pārā.  444 452) padaṁ viyāti dassento “añño-aññassā”ti  ruḷhipadeneva vivarati. “Ujumevā”ti sāvadhāraṇasamāsataṁ  vatvā tena nivattetabbatthaṁ āha “īsakampi apariharitvā”ti,  thokatarampi avirajjhitvāti attho. Kathanti āha  “ācariyena hī”ti-ādi. Pubbe ekavāramiva  avaṇṇavaṇṇabhāsane niddiṭṭhepi “ujuvipaccanīkavādā”ti (dī. ni.  1.1) vuttattā anekavārameva te evaṁ bhāsantīti veditabbanti dassetuṁ  “puna itaro avaṇṇaṁ itaro vaṇṇan”ti vuttaṁ. Tena hi  visaddassa vividhatthataṁ samattheti. Sāraphalaketi  sāradāruphalake (pg.1.191)  uttamaphalake vā. Visarukkha-āṇinti  visadārumayapaṭāṇiṁ. Iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, na  sammāpaṭipatti-anubandhanena.  
 Sīsānulokinoti sīsena anulokino, sīsaṁ  ukkhipitvā maggānukkamena olokayamānāti attho. Tasmiṁ  kāleti yamhi saṁvacchare, utumhi, māse, pakkhe vā bhagavā taṁ  addhānamaggaṁ paṭipanno, tasmiṁ kāle. Tena hi aniyamato  saṁvacchara-utumāsaḍḍhamāsāva niddisitā “taṁ divasan”ti divasassa  visuṁ niddiṭṭhattā, muhuttādīnañca divasapariyāpannato. “Taṁ addhānaṁ  paṭipanno”ti cettha ādhāravacanametaṁ. Teneva hi  kiriyāvicchedadassanavasena “rājagahe piṇḍāya caratī”ti saha  pubbakālakiriyāhi vattamānaniddeso kato, itarathā tasmiṁ kāle  rājagahe piṇḍāya carati, taṁ addhānamaggañca paṭipannoti anadhippetattho  āpajjeyya. Na hi asamānavisayā kiriyā ekādhārā sambhavanti,  yā cettha adhippetā addhānapaṭipajjanakiriyā, sā ca aniyamitā na  yuttāti. Rājagahaparivattakesūti rājagahaṁ parivattetvā ṭhitesu.  “Aññatarasmin”ti iminā tesu bhagavato anibaddhavāsaṁ  dasseti. Soti evaṁ rājagahe vasamāno so bhagavā. Piṇḍāya  caraṇenapi hi tattha paṭibaddhabhāvavacanato sannivāsattameva dasseti.  Yadi pana “piṇḍāya caramāno so bhagavā”ti paccāmaseyya,  yathāvuttova anadhippetattho āpajjeyyāti. Taṁ divasanti yaṁ  divasaṁ addhānamaggaṁ paṭipanno, taṁ divasa. Taṁ addhānaṁ  paṭipannoti ettha accantasaṁyogavacanametaṁ. Bhattabhuñjanato pacchā  pacchābhattaṁ, tasmiṁ pacchābhattasamaye. Piṇḍapātapaṭikkantoti  yattha piṇḍapātatthāya caritvā bhuñjanti, tato apakkanto. Taṁ  addhānaṁ paṭipannoti “nāḷandāyaṁ veneyyānaṁ vividhahitasukhanipphattiṁ  ākaṅkhamāno imissā aṭṭhuppattiyā tividhasīlālaṅkataṁ  nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṁsanaṁ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṁ  dasasahassilokadhātupakampanaṁ brahmajālasuttaṁ desessāmī”ti taṁ yathāvuttaṁ  dīghamaggaṁ paṭipanno, idaṁ pana kāraṇaṁ pakaraṇatova pākaṭanti na vuttaṁ.  Ettāvatā “kasmā pana bhagavā taṁ addhānaṁ paṭipanno”ti codanā  visodhitā hoti.  
 Idāni itarampi codanaṁ visodhituṁ “suppiyopī”ti  vuttaṁ. Tasmiṁ kāle, taṁ divasaṁ anubandhoti ca vuttanayena sambandho.  Pāto (pg.1.192) asitabboti pātarāso, so bhutto yenāti  bhuttapātarāso. Iccevāti evameva manasi sannidhāya, na pana  “bhagavantaṁ, bhikkhusaṅghañca piṭṭhito piṭṭhito anubandhissāmī”ti.  Tena vuttaṁ “bhagavato taṁ maggaṁ paṭipannabhāvaṁ ajānantovā”ti,  tathā ajānanto eva hutvā anubandhoti attho. Na hi so bhagavantaṁ  daṭṭhumeva icchati, tenāha “sace pana jāneyya, nānubandheyyā”ti.  Ettāvatā “kasmā ca suppiyo anubandho”ti codanā visodhitā  hoti. “So”ti-ādinā aparampi codanaṁ visodheti.  Kadāci pana bhagavā aññataraveseneva gacchati  aṅgulimāladamanapakkusāti-abhiggamanādīsu, kadāci buddhasiriyā,  idhāpi īdisāya buddhasiriyāti dassetuṁ “buddhasiriyā  sobhamānan”ti-ādi vuttaṁ. Sirīti cettha  sarīrasobhaggādisampatti, tadeva upamāvasena dasseti  “rattakambalaparikkhittamivā”ti-ādinā. Gacchatīti jaṅgamo  yathā “caṅkamo”ti. Cañcalamāno gacchanto giri,  tādisassa kanakagirino sikharamivāti attho.  
 “Tasmiṁ kirā”ti-ādi tabbivaraṇaṁ, pāḷiyaṁ  adassitattā, porāṇaṭṭhakathāyañca anāgatattā anussavasiddhā ayaṁ  kathāti dassetuṁ “kirā”ti vuttanti vadanti, tathā vā hotu  aññathā vā, attanā adiṭṭhaṁ, asutaṁ, amutañca anussavamevāti daṭṭhabbaṁ.  Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇā.  Samantāti samantato dasahi disāhi. Asītihatthappamāṇeti  tesaṁ rasmīnaṁ pakatiyā pavattiṭṭhānavasena vuttaṁ, tasmā samantato, upari  ca paccekaṁ asītihatthamatte padese pakatiyāva ghanībhūtā rasmiyo  tiṭṭhantīti daṭṭhabbaṁ, vinayaṭīkāyaṁ pana “tāyeva byāmappabhā  nāma. Yato chabbaṇṇā rasmiyo taḷākato mātikā viya dasasu  disāsu dhāvanti, sā yasmā byāmamattā viya khāyati, tasmā  byāmappabhāti vuccatī”ti vuttaṁ, (vi. vi. ṭī. 1.16)  saṅgītisuttavaṇṇanāyaṁ pana vakkhati “puratthimakāyato  suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṁ ṭhānaṁ gaṇhāti.  Pacchimakāyato. Dakkhiṇahatthato. Vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi  uṭṭhahitvā asītihatthaṁ ṭhānaṁ gaṇhāti. Upari kesantato paṭṭhāya  sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale (pg.1.193) asītihatthaṁ  ṭhānaṁ gaṇhāti. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā  ghanapathaviyaṁ asītihatthaṁ ṭhānaṁ gaṇhāti. Evaṁ samantā  asītihatthamattaṁ ṭhānaṁ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā  vipphandamānā vidhāvantī”ti (dī. ni. aṭṭha. 3.299) keci pana  aññathāpi parikappanāmattena vadanti, taṁ na gahetabbaṁ tathā aññattha  anāgatattā, ayuttattā ca. Tāsaṁ pana buddharasmīnaṁ tadā  aniggūhitabhāvadassanatthaṁ “tasmiṁ kira samaye”ti vuttaṁ.  Pakkusāti-abhiggamanādīsu viya hi tadā tāsaṁ niggūhane kiñci  kāraṇaṁ natthi. Ādhāvantīti abhimukhaṁ disaṁ dhāvanti.  Vidhāvantīti vividhā hutvā vidisaṁ dhāvanti.  
 Tasmiṁ vanantare dissamānākārena tāsaṁ rasmīnaṁ sobhā  viññāyatīti āha “ratanāveḷā”ti-ādi. Ratanāveḷā  nāma ratanamayavaṭaṁsakaṁ muddhaṁ avati rakkhatīti hi aveḷā,  āveḷā vā, muddhamālā. Ukkā nāma yā sajotibhūtā,  tāsaṁ sataṁ, nipatanaṁ nipāto, tassa nipāto, tena samākulaṁ  tathā. Pisitabbattā piṭṭhaṁ, cīnadese jātaṁ piṭṭhaṁ cīnapiṭṭhaṁ,  rattacuṇṇaṁ, yaṁ “sindūro”tipi vuccati, cīnapiṭṭhameva cuṇṇaṁ.  Vāyuno vegena ito cito ca khittaṁ tanti tathā. Indassa dhanu  lokasaṅketavasenāti indadhanu, sūriyarasmivasena gagane  paññāyamānākāraviseso. Kuṭilaṁ aciraṭṭhāyittā virūpaṁ hutvā javati  dhāvatīti vijju, sāyeva latā taṁsadisabhāvenāti tathā,  vāyuvegato valāhakaghaṭṭaneneva jātarasmi. Tāyati avijahanavasena  ākāsaṁ pāletīti tārā, gaṇasaddo paccekaṁ yojetabbo. Tassa  pabhā tathā. Vipphuritaviccharitamivāti ābhāya vividhaṁ  pharamānaṁ, vijjotayamānaṁ viya ca. Vanassa antaraṁ vivaraṁ  vanantaraṁ, bhagavatā pattapattavanappadesanti vuttaṁ hoti.  
 Asītiyā anubyañjanehi tambanakhatādīhi anurañjitaṁ tathā.  Kamalaṁ padumapuṇḍarīkāni, avasesaṁ nīlarattasetabhedaṁ saroruhaṁ  uppalaṁ, iti pañcavidhā paṅkajajāti pariggahitā hoti.  Vikasitaṁ phullitaṁ tadubhayaṁ yassa sarassa tathā. Sabbena pakārena  parito samantato phullati vikasatīti sabbapāliphullaṁ a-kārassa  ā-kāraṁ, ra-kārassa ca la-kāraṁ katvā yathā “pālibhaddo”ti,  tārānaṁ marīci pabhā, tāya vikasitaṁ vijjotitaṁ (pg.1.194) tathā. Byāmappabhāya  parikkhepo parimaṇḍalo, tena vilāsinī sobhinī tathā.  Mahāpurisalakkhaṇāni aññamaññapaṭibaddhattā mālākāreneva ṭhitānīti  vuttaṁ “dvattiṁsavaralakkhaṇamālā”ti. Dvattiṁsacandādīnaṁ mālā  kenaci ganthetvā paṭipāṭiyā ca ṭhapitāti na vattabbā “yadi  siyā”ti parikappanāmattena hi “ganthetvā  ṭhapitadvattiṁsacandamālāyā”ti-ādi vuttaṁ. Parikappopamā hesā,  lokepi ca dissati.  
 	“Mayeva mukhasobhāsse, tyalaminduvikatthanā;  
 	Yatombujepi sātthīti, parikappopamā ayan”ti.  
 Dvattiṁsacandamālāya siriṁ attano siriyā abhibhavantī ivāti  sambandho. Esa nayo sesesupi.  
 Evaṁ bhagavato tadā sobhaṁ dassetvā idāni bhikkhusaṅghassāpi  sobhaṁ dassento “tañca panā”ti-ādimāha  Catubbidhāya  appicchatāya appicchā. Dvādasahi santosehi santuṭṭhā.  Tividhena vivekena pavivittā. Rājarājamahāmattādīhi  asaṁsaṭṭhā. Duppaṭipattikānaṁ codakā. Pāpe akusale  garahino paresaṁ hitapaṭipattiyā vattāro. Paresañca  vacanakkhamā. Vimuttiñāṇadassanaṁ nāma paccavekkhaṇañāṇaṁ.  “Tesan”ti-ādinā tadabhisambandhena bhagavato sobhaṁ dasseti.  Rattapadumānaṁ saṇḍo samūho vanaṁ, tassa majjhe gatā tathā. “Rattaṁ  padumaṁ, setaṁ puṇḍarīkan”ti pattaniyamamantarena tathā vuttaṁ,  pattaniyamena pana satapattaṁ padumaṁ, ūnakasatapattaṁ puṇḍarīkaṁ.  Pavāḷaṁ viddumo, tena katāya vedikāya parikkhitto viya.  Migapakkhīnampīti pi-saddo, api-saddo vā  sambhāvanāyaṁ, tenāha “pageva devamanussānan”ti.  Mahātherāti mahāsāvake sandhāyāha. Surañjitabhāvena īsakaṁ  kaṇhavaṇṇatāya meghavaṇṇaṁ. Ekaṁsaṁ karitvāti ekaṁsapārupanavasena  vāmaṁse karitvā. Kattarassa jiṇṇassa ālambano daṇḍo  kattaradaṇḍo, bāhullavasenāyaṁ samaññā. Suvammaṁ nāma  sobhaṇuracchado, tena vammitā sannaddhāti suvammavammitā,  idaṁ tesaṁ paṁsukūladhāraṇanidassanaṁ. Yesaṁ kucchigataṁ sabbampi  tiṇapalāsādi gandhajātameva hoti, te gandhahatthino nāma, ye  “hemavatā”tipi vuccanti, tesampi therānaṁ sīlādiguṇagandhatāya  taṁsadisatā. Antojaṭābahijaṭāsaṅkhātāya (pg.1.195) taṇhājaṭāya  vijaṭitabhāvato vijaṭitajaṭā. Taṇhābandhanāya chinnattā  chinnabandhanā. “So”ti-ādi yathāvuttavacanassa guṇadassanaṁ.  Anubuddhehīti buddhānamanubuddhehi. Tepi hi ekadesena bhagavatā  paṭividdhapaṭibhāgeneva cattāri saccāni bujjhanti.  Pattaparivāritanti pupphadalena parivāritaṁ. Kaṁ vuccati  kamalādi, tasmiṁ sarati virājatīti kesaraṁ, kiñjakkho.  Kaṇṇe karīyatīti kaṇṇikā. Kaṇṇālaṅkāro,  taṁsadisaṇṭhānatāya kaṇṇikā, bījakoso. Channaṁ haṁsakulānaṁ  seṭṭho dhataraṭṭho haṁsarājā viya, hārito nāma mahābrahmā viya.   
 Evaṁ gacchantaṁ bhagavantaṁ, bhikkhū ca disvā attano parisaṁ  olokesīti sambandho. Kājadaṇḍaketi kājasaṅkhāte  bhārāvahadaṇḍake, kājasmiṁ vā bhāralaggitadaṇḍake. Khuddakaṁ pīṭhaṁ  pīṭhakaṁ. Mūle, agge ca tidhā kato daṇḍo tidaṇḍo.  Morahatthako morapiñchaṁ. Khuddakaṁ pasibbaṁ pasibbakaṁ.  Kuṇḍikā kamaṇḍalu. Sā hi kaṁ udakaṁ udeti pasaveti, rakkhatīti  vā kuṇḍikā niruttinayena. Gahitaṁ omakato lujjitaṁ, vividhaṁ  lujjitañca pīṭhaka …pe… kuṇḍikādi-anekaparikkhārasaṅkhātaṁ bhāraṁ  bharati vahatīti gahita …pe… bhārabharitā. Itīti  nidassanattho. Evanti idamattho. Evaṁ idaṁ vacanamādi yassa  vacanassa tathā, tadeva niratthakaṁ vacanaṁ yassāti  evamādiniratthakavacanā. Mukhaṁ etassa atthīti mukharā,  sabbepi mukhavantā eva, ayaṁ pana pharusābhilāpamukhavatī, tasmā evaṁ  vuttaṁ. Nindāyañhi ayaṁ rapaccayo. Mukhena vā amanāpaṁ kammaṁ rāti  gaṇhātīti mukharā. Vividhā kiṇṇā vācā yassāti  vikiṇṇavācā. Tassāti suppiyassa paribbājakassa. Nti  yathāvuttappakāraṁ parisaṁ.  
 Idānīti tassa tathārūpāya parisāya dassanakkhaṇe.  Panāti arucisaṁsūcanattho, tathāpīti attho.  Lābha …pe… hāniyā ceva hetubhūtāya. Kathaṁ hānīti āha  “aññatitthiyānañhī”ti-ādi. Nissirīkatanti  nisobhataṁ, ayamattho morajātakādīhipi dīpetabbo.  “Upatissakolitānañcā”ti-ādinā pakkhahānitāya vitthāro.  Āyasmato sāriputtassa, mahāmoggallānassa ca bhagavato santike  pabbajjaṁ sandhāya “tesu pana pakkantesū”ti vuttaṁ. Tesaṁ  pabbajitakāleyeva aḍḍhateyyasataṁ paribbājakaparisā pabbaji, tato  parampi (pg.1.196) tadanupabbajitā paribbājakaparisā aparimāṇāti dasseti  “sāpi tesaṁ parisā bhinnā”ti iminā. Yāya kāyaci hi  paribbājakaparisāya pabbajitāya tassa parisā bhinnāyeva nāma  samānagaṇattāti tathā vuttaṁ. “Imehī”ti-ādinā  lābhapakkhahāniṁ nigamanavasena dasseti. Usūyasaṅkhātassa visassa  uggāro uggilanaṁ usūyavisuggāro, taṁ. Ettha ca “yasmā  panesā”ti-ādināva “kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṁ  bhāsatī”ti codanaṁ visodheti, “sace”ti-ādikaṁ pana sabbampi  tapparivāravacanamevāti tehipi sā visodhitāyeva nāma. Bhagavato  virodhānunayābhāvavīmaṁsanatthaṁ ete avaṇṇaṁ vaṇṇaṁ bhāsanti. “Mārena  anvāviṭṭhā evaṁ bhāsantī”ti ca keci vadanti, tadayuttameva aṭṭhakathāya  ujuvipaccanīkattā. Pākaṭoyevāyamatthoti.  
  2. Yasmā atthaṅgato sūriyo, tasmā akālo  dāni gantunti sambandho.  
 Ambalaṭṭhikāti sāmīpikavohāro yathā “varuṇanagaraṁ,  godāgāmo”ti āha “tassa kirā”ti-ādi. Taruṇapariyāyo  laṭṭhikā-saddo rukkhavisaye yathā “mahāvanaṁ ajjhogāhetvā  beluvalaṭṭhikāya mūle divāvihāraṁ nisīdī”ti-ādīsūti dasseti”  “taruṇambarukkho”ti iminā. Keci pana “ambalaṭṭhikā  nāma vuttanayena eko gāmo”ti vadanti, tesaṁ mate  ambalaṭṭhikāyanti samīpatthe bhummavacanaṁ.  Chāyūdakasampannanti chāyāya ceva udakena ca sampannaṁ.  Mañjusāti peḷā. Paṭibhānacittavicittanti  itthipurisasaññogādinā paṭibhānacittena vicittaṁ, etena rañño  agāraṁ, tadeva rājāgārakanti dasseti. Rājāgārakaṁ nāma  vessavaṇamahārājassa devāyatananti eke.  
 Bahuparissayoti bahupaddavo. Kehīti vuttaṁ  “core’hipī”ti-ādi. Handāti vacanavossaggatthe nipāto,  tadānubhāvato nipparissayatthāya idāni upagantvā sve gamissāmīti  adhippāyo. “Saddhiṁ antevāsinā brahmadattena māṇavenā”  ticceva sīhaḷaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ, tañca kho pāḷi-āruḷhavaseneva, na pana  tadā suppiyassa parisāya abhāvatoti imamatthaṁ dassetuṁ “saddhiṁ  attano parisāyā”ti idha vuttaṁ. Kasmā panettha brahmadattoyeva  pāḷiyamāruḷho, na pana tadavasesā suppiyassa parisāti (pg.1.197)   Desanānadhīnabhāvena payojanābhāvato. Yathā cetaṁ, evaṁ aññampi  edisaṁ payojanābhāvato saṅgītikārakehi na saṅgītanti daṭṭhabbaṁ.  Keci pana “pāḷiyaṁ vuttan”ti ādhāraṁ vatvā ‘tadetaṁ na  sīhaḷaṭṭhakathānayadassanaṁ, pāḷiyaṁ vuttabhāvadassanamevā’ti” vadanti, taṁ  na yujjati. Pāḷi-āruḷhavaseneva pāḷiyaṁ vuttanti adhippetatthassa  āpajjanato. Tasmā yathāvuttanayeneva attho gahetabboti.  “Vuttanti vā amhehipi idha vattabbanti attho. Evañhi tadā  aññāyapi parisāya vijjamānabhāvadassanatthaṁ evaṁ vuttaṁ,  pāḷiyamāruḷhavasena pana aññathāpi idha vattabbanti adhippāyo  yutto”ti vadanti.  
 Idāni “tatrāpi sudan”ti-ādipāḷiyā sambandhaṁ dassetuṁ  “evaṁ vāsaṁ upagato panā”ti-ādi vuttaṁ. Parivāretvā  nisinno hotīti sambandho. Kucchitaṁ kattabbanti kukataṁ,  tassa bhāvo kukkuccaṁ, kucchitakiriyā, ito cito ca  cañcalananti attho, hatthassa kukkuccaṁ tathā. “Sā  hī”ti-ādinā tathābhūtatāya kāraṇaṁ dasseti. Nivāteti  vātavirahitaṭṭhāne. Yathāvuttadosābhāvena niccalā. Taṁ  vibhūtinti tādisaṁ sobhaṁ. Vippalapantīti  sativossaggavasena vividhā lapanti. Nillālitajivhāti ito  cito ca nikkhantajivhā. Kākacchamānāti kākānaṁ  saddasadisaṁ saddaṁ kurumānā. Gharugharupassāsinoti gharugharu-iti  saddaṁ janetvā passasantā. Issāvasenāti yathāvuttehi dvīhi  kāraṇehi usūyanavasena. “Sabbaṁ vattabban”ti iminā  “ādipeyyālanayoyan”ti dasseti.  
  3. Sammā pahonti taṁ taṁ kammanti sampahulā,  bahavo, tenāha “bahukānan”ti. Sabbantimena paricchedena  catuvaggasaṅgheneva vinayakammassa kattabbattā  “vinayapariyāyenā”ti-ādi vuttaṁ. Tayo janāti cesa  upalakkhaṇaniddeso dvinnampi sampahulattā. Tattha tattha tathāyevāgatattā  “suttantapariyāyenā”ti-ādimāha. Taṁ taṁ pāḷiyā  āgatavohāravasena hi ayaṁ bhedo. Tayo janā tayo eva nāma, tato  paṭṭhāya uttari catupañcajanādikā sampahulāti attho. Tatoti  cāyaṁ mariyādāvadhi. Maṇḍalamāḷoti anekatthapavattā samaññā,  idha pana īdisāya evāti niyamento āha “katthacī”ti-ādi.  Kaṇṇikā vuccati kūṭaṁ. Haṁsavaṭṭakacchannenāti  haṁsamaṇḍalākārachannena. Tadeva channaṁ aññattha (pg.1.198)  “supaṇṇavaṅkacchadanan”ti vuttaṁ. Kūṭena yutto agāro, soyeva  sālāti kūṭāgārasālā. Thambhapantiṁ parikkhipitvāti  thambhamālaṁ parivāretvā, parimaṇḍalākārena thambhapantiṁ katvāti vuttaṁ  hoti. Upaṭṭhānasālā nāma payirupāsanasālā. Yattha  upaṭṭhānamattaṁ karonti, na ekarattadirattādivasena nisīdanaṁ, idha pana  tathā katā nisīdanasālāyevāti dasseti “idha  panā”ti-ādinā. Teneva pāḷiyaṁ “sannipatitāna” ntveva avatvā  “sannisinnānan”tipi vuttaṁ. Mānitabboti māḷo, mīyati  pamīyatīti vā māḷo. Maṇḍalākārena paṭicchanno māḷoti  maṇḍalamāḷo, anekakoṇavanto paṭissayaviseso.  “Sannisinnānan”ti nisajjanavasena vuttaṁ,  nisajjanavasena vā “sannisinnānan”ti  saṁvaṇṇetabbapadamajjhāharitvā sambandho. Iminā nisīdana-iriyāpathaṁ,  kāyasāmaggīvasena ca samodhānaṁ sandhāya padadvayametaṁ vuttanti dasseti.  Saṅkhiyā vuccati kathā sammā khiyanato kathanato.  Kathādhammoti kathāsabhāvo, upaparikkhā vidhīti keci.  
 “Acchariyan”ti-ādi tassa rūpadassananti āha  “katamo pana so”ti-ādi. Soti kathādhammo.  “Nīyatīti nayo, attho, saddasatthaṁ anugato nayo  saddanayo”ti (dī. ni. ṭī. 1.3)  ācariyadhammapālattherena vuttaṁ. Nīyati attho etenāti vā  nayo, upāyo, saddasatthe āgato nayo atthagahaṇūpāyo  saddanayo. Tattha hi anabhiṇhavuttike acchariya-saddo icchito  ruḷhivasena. Tenevāha “andhassa pabbatārohaṇaṁ viyā”ti-ādi.  Tassa hi tadārohaṇaṁ na niccaṁ, kadāciyeva siyā, evamidampi.  Accharāyoggaṁ acchariyaṁ niruttinayena yoggasaddassa lopato,  taddhitavasena vā ṇiyapaccayassa vicitravuttito, so pana  porāṇaṭṭhakathāyameva āgatattā “aṭṭhakathānayo”ti vutto. Pubbe  abhūtanti abhūtapubbaṁ, etena na bhūtaṁ abhūtanti nibbacanaṁ,  bhūta-saddassa ca atītatthaṁ dasseti. Yāvañcidanti sandhivasena  niggahitāgamoti āha “yāva ca idan”ti, etassa ca  “suppaṭividitā”ti etena sambandho. Yāva cayattakaṁ  idaṁ ayaṁ nānādhimuttikatā suppaṭividitā, taṁ “ettakamevā”ti na  sakkā amhehi paṭivijjhituṁ, akkhātuñcāti sapāṭhasesattho. Tenevāha  “tena suppaṭividitatāya appameyyataṁ dassetī”ti.  
 “Bhagavatā”ti-ādīhi (pg.1.199) padehi samānādhikaraṇabhāvena  vuttattā tenāti ettha ta-saddo sakatthapaṭiniddeso, tasmā  yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato samāno supākaṭo nāma hoti,  tadabhisambuddhabhāvaṁ saddhiṁ āgamanapaṭipadāya tassa atthabhāvena dassento  “yo so”ti-ādimāha  Na hettha so pubbe vutto atthi, yo  attho tehi therehi ta-saddena parāmasitabbo bhaveyya. Tasmā  yathāvuttaguṇasaṅkhātaṁ sakatthaṁyevesa padhānabhāvena parāmasatīti daṭṭhabbaṁ.  Anuttaraṁ sammāsambodhinti aggamaggañāṇapadaṭṭhānaṁ anāvaraṇañāṇaṁ,  anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañca aggamaggañāṇaṁ. Tadubhayañhi sammā  aviparītaṁ sayameva bujjhati, sammā vā pasaṭṭhā sundaraṁ bujjhatīti  sammāsambodhi. Sā pana buddhānaṁ sabbaguṇasampattiṁ deti  abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṁ, tasmā “anuttarā  sammāsambodhī”ti vuccati. Abhisambuddhoti abbhaññāsi  paṭivijjhi, tena tādisena bhagavatāti attho. Satipi  ñāṇadassanānaṁ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṁ  visayavisesappavattiṁ dassento “tesaṁ tesaṁ sattānan”ti-ādimāha.  Ettha hi paṭhamamatthaṁ asādhāraṇañāṇavasena dasseti.  Āsayānusayañāṇena jānatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi  passatāti attho.  
 Dutiyaṁ vijjattayavasena. Pubbenivāsādīhīti  pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Tatiyaṁ abhiññānāvaraṇañāṇavasena.  Abhiññāpariyāpannepi “tīhi vijjāhī”ti tāsaṁ  rāsibhedadassanatthaṁ vuttaṁ. Anāvaraṇañāṇasaṅkhātena  samantacakkhunā passatāti attho. Catutthaṁ  sabbaññutaññāṇamaṁsacakkhuvasena. Paññāyāti sabbaññutaññāṇena.  Kuṭṭassa bhittiyā tiro paraṁ, anto vā, tadādīsu  gatāni. Ativisuddhenāti ativiya visuddhena  pañcavaṇṇasamannāgatena sunīlapāsādika-akkhilomasamalaṅkatena rattiñceva  divā ca samantā yojanaṁ passantena maṁsacakkhunā. Pañcamaṁ  paṭivedhadesanāñāṇavasena. “Attahitasādhikāyā”ti ekaṁsato  vuttaṁ, pariyāyato panesā parahitasādhikāpi hoti. Tāya hi  dhammasabhāvapaṭicchādakakilesasamugghātāya desanāñāṇādi sambhavati.  Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Vipassanāsahagato  samādhi padaṭṭhānaṁ (pg.1.200) āsannakāraṇametissāti samādhipadaṭṭhānā, tāya.  Desanāpaññāyāti desanākiccanipphādakena sabbaññutaññāṇena.  Arīnanti kilesārīnaṁ, pañcamārānaṁ vā, sāsanapaccatthikānaṁ vā  aññatitthiyānaṁ. Tesaṁ hananaṁ pāṭihāriyehi abhibhavanaṁ  appaṭibhānatākaraṇaṁ, ajjhupekkhanañca majjhimapaṇṇāsake pañcamavagge  saṅgītaṁ caṅkīsuttañcettha (ma. ni. 2.422) nidassanaṁ, etena  arayo hatā anenāti niruttinayena padasiddhimāha. Ato nāvacanassa  tābyappadeso mahāvisayenāti daṭṭhabbaṁ. Apica arayo hanatīti  antasaddena padasiddhi, ikārassa ca akāro. Paccayādīnaṁ  sampadānabhūtānaṁ, tesaṁ vā paṭiggahaṇaṁ, paṭiggahituṁ vā arahatīti  arahanti dasseti “paccayādīnañca arahattā”ti iminā.  Sammāti aviparītaṁ. Sāmañcāti sayameva, aparaneyyo  hutvāti vuttaṁ hoti. Kathaṁ panettha “sabbadhammānan”ti ayaṁ viseso  labbhatīti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca  visesassa anupayojetabbato yajjevaṁ “dhammānan”ti  visesovānupayojito siyā, kasmā sabbadhammānanti ayamattho  anupayojīyatīti? Ekadesassa aggahaṇato. Padesaggahaṇe hi  asati gahetabbassa nippadesatā viññāyati yathā “dikkhito na  dadātī”ti, esa nayo īdisesu.  
 Idāni ca catūhi padehi catuvesārajjavasena attanā adhippetataraṁ  chaṭṭhamatthaṁ dassetuṁ “antarāyikadhamme vā”ti-ādi vuttaṁ. Tathā  hi tadeva nigamanaṁ karoti “evan”ti-ādinā. Tattha  antarāyakaradhammañāṇena jānatā, niyyānikadhammañāṇena  passatā, āsavakkhayañāṇena arahatā, sabbaññutaññāṇena  sammāsambuddhenaāti yathākkamaṁ yojetabbaṁ. Anatthacaraṇena  kilesā eva arayoti kilesārayo, tesaṁ kilesārīnaṁ.  Etthāha– yassa ñāṇassa vasena sammā sāmañca sabbadhammānaṁ buddhattā  bhagavā sammāsambuddho nāma jāto, kiṁ panidaṁ ñāṇaṁ sabbadhammānaṁ  bujjhanavasena pavattamānaṁ sakiṁyeva sabbasmiṁ visaye pavattati, udāhu  kamenāti. Kiñcettha– yadi tāva sakiṁyeva sabbasmiṁ visaye  pavattati, evaṁ sati atītānāgatapaccuppanna-ajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṁ  saṅkhatadhammānaṁ, asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṁ upaṭṭhāne dūrato  cittapaṭaṁ pekkhantassa viya paṭibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati  “sabbe dhammā anattā”ti (pg.1.201) (a. ni.  3.137 dha. pa. 279  mahāni. 27 cūḷani. 8 10 netti. 5) vipassantānaṁ  anattākārena viya sabbe dhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇavisayā  hontīti āpajjati. Yepi “sabbañeyyadhammānaṁ ṭhitilakkhaṇavisayaṁ  vikapparahitaṁ sabbakālaṁ buddhānaṁ ñāṇaṁ pavattati, tena te ‘sabbavidū’ti  vuccanti. Evañca katvā–  
 	‘Gacchaṁ samāhito nāgo, ṭhito nāgo samāhito;  
 	Seyyaṁ samāhito nāgo, nisinnopi samāhito’ti.  (a. ni.  6.43).–  
  Idampi sabbadā ñāṇappavattidīpakaṁ aṅguttarāgame  nāgopamasuttavacanaṁ suvuttaṁ nāma hotī”ti vadanti, tesampi vāde  vuttadosā nātivatti. Ṭhitilakkhaṇārammaṇatāya ca  atītānāgatadhammānaṁ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṁ  siyā, tasmā sakiññeva sabbasmiṁ visaye ñāṇaṁ pavattatīti na  yujjati. Atha kamena sabbasmimpi visaye ñāṇaṁ pavattati, evampi na  yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca  anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho  sambhavati apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana “atthassa  avisaṁvādanato ñeyyassa ekadesaṁ paccakkhaṁ katvā sesepi evanti  adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū nāma bhagavā jāto, tañca ñāṇaṁ  na anumānikaṁ nāma saṁsayābhāvato. Saṁsayānubaddhañhi ñāṇaṁ loke  anumānikan”ti vadanti, tesampi taṁ na yuttameva. Sabbassa hi  appaccakkhabhāve atthāvisaṁvādanena ñeyyassa ekadesaṁ paccakkhaṁ katvā  sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanasseva asambhavato tathā  asakkuṇeyyattā ca. Yañhi sesaṁ, tadapaccakkhameva, atha tampi  paccakkhaṁ, tassa sesabhāvo eva na siyā, apariyantabhāvato ñeyyassa  tathāvavatthitumeva na sakkāti? Sabbametaṁ akāraṇaṁ. Kasmā?  Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttañhetaṁ bhagavatā “buddhānaṁ bhikkhave,  buddhavisayo acinteyyo na cintetabbo, yaṁ cintento ummādassa  vighātassa bhāgī assā”ti (a. ni.  4.77) idaṁ panettha  sanniṭṭhānaṁ– yaṁ kiñci bhagavatā ñātuṁ icchitaṁ, sakalamekadeso vā,  tattha tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṁ pavattati  niccasamādhānañca vikkhepābhāvato, ñātuṁ icchitassa ca sakalassa  avisayabhāve tassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva  (pg.1.202) sā  icchitabbā, sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā  ākaṅkhāpaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhāti   (mahāni. 69 156 cūḷani. 85 paṭi. ma. 3.5) vacanato.  Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṁ anumānāgamatakkagahaṇavirahitattā  paccakkhameva.  
 Nanu ca etasmimpi pakkhe yadā sakalaṁ ñātuṁ icchitaṁ, tadā  sakiṁyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṁ  pavatteyyāti vuttadosā nātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā.  Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā  pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṁ bhagavantānaṁ ñāṇassa acinteyyatā  na siyā, tasmā sakaladhammārammaṇampi taṁ ekadhammārammaṇaṁ viya  suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṁ,  “yāvatakaṁ neyyaṁ, tāvatakaṁ ñāṇaṁ. Yāvatakaṁ ñāṇaṁ, tāvatakaṁ neyyaṁ.  Neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ, ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ. Neyyaṁ atikkamitvā  ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi.  Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā, yathā dvinnaṁ samuggapaṭalānaṁ sammā  phusitānaṁ heṭṭhimaṁ samuggapaṭalaṁ uparimaṁ nātivattati, uparimaṁ  samuggapaṭalaṁ heṭṭhimaṁ nātivattati. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino, evameva  buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino …pe…  te dhammā”ti (mahāni. 69 156 cūḷani. 85 paṭi. ma.  3.5) evamekajjhaṁ, visuṁ, sakiṁ, kamena vā icchānurūpaṁ  pavattassa  tassa ñāṇassa vasena sammā sāmañca sabbadhammānaṁ buddhattā bhagavā  sammāsambuddho nāma jātoti.  
 Ayaṁ panettha aṭṭhakathāmuttako nayo– ṭhānāṭhānādīni  chabbisayāni chahi ñāṇehi jānatā, yathākammūpage satte  cutūpapātadibbacakkhuñāṇehi passatā, savāsanānamāsavānaṁ  āsavakkhayañāṇena khīṇattā arahatā, jhānādidhamme  saṁkilesavodānavasena sāmaṁyeva aviparītāvabodhato  sammāsambuddhena, evaṁ dasabalañāṇavasena catūhākārehi thomitena.  Apica tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, tiṇṇampi  kammānaṁ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnaṁ  channamabhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṁ  channamahānihetubhūtāya aparikkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya  sammāsambuddhena (pg.1.203)  evaṁ aṭṭhārasāveṇikabuddhadhammavasena (dī. ni.  aṭṭha. 3.305) catūhākārehi thomitenāti evamādinā tesaṁ tesaṁ  ñāṇadassanapahānabodhanatthehi saṅgahitānaṁ buddhaguṇānaṁ vasena yojanā  kātabbāti.  
 Catuvesārajjaṁ sandhāya “catūhākārehī”ti vuttaṁ.  “Thomitenā”ti etena imesaṁ “bhagavatā”ti padassa  visesanataṁ dasseti. Yadipi hīnapaṇītabhedena duvidhāva adhimutti  pāḷiyaṁ vuttā, pavatti-ākāravasena pana anekabhedabhinnāvāti āha  “nānādhimuttikatā”ti. Sā pana adhimutti  ajjhāsayadhātuyeva, tadapi tathā tathā dassanaṁ, khamanaṁ, rocanañcāti  atthaṁ viññāpeti “nānajjhāsayatā”ti iminā. Tathā hi  vakkhati “nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā nānādiṭṭhikatā  nānakkhantitā nānārucitā”ti. “Yāvañcidan”ti etassa  “suppaṭividitā”ti iminā sambandho. Tattha ca idanti  padapūraṇamattaṁ, “nānādhimuttikatā”ti etena vā padena  samānādhikaraṇaṁ, tassattho pana pākaṭoyevāti āha “yāva ca  suṭṭhu paṭividitā”ti.  
 “Yā ca ayan”ti-ādinā dhātusaṁyuttapāḷiṁ dassento  tadeva saṁyuttaṁ manasi karitvā tesaṁ avaṇṇavaṇṇabhāsanena saddhiṁ ghaṭetvā  therānamayaṁ saṅkhiyadhammo udapādīti dasseti. Ato assa  bhagavato dhātusaṁyuttadesanānayena tāsaṁ suppaṭividitabhāvaṁ  samatthanavasena dassetuṁ “ayaṁ hī”ti-ādimāhāti attho daṭṭhabbo.  Suppaṭividitabhāvasamatthanañhi “ayaṁ hī”ti-ādivacanaṁ.  Tattha yā ayaṁ nānādhimuttikatā …pe… rucitāti sambandho.  Dhātusoti ajjhāsayadhātuyā. Saṁsandantīti sambandhenti  vissāsenti. Samentīti sammā, saha vā bhavanti.  “Hīnādhimuttikā”ti-ādi tathābhāvavibhāvanaṁ. Atītampi  addhānanti atītasmiṁ kāle, accantasaṁyoge vā etaṁ upayogavacanaṁ.  Nānādhimuttikatā-padassa nānajjhāsayatāti atthavacanaṁ.  Nānādiṭṭhi …pe… rucitāti tassa sarūpadassanaṁ.  Sassatādiladdhivasena nānādiṭṭhikatā.  Pāpācārakalyāṇācārādipakativasena nānakkhantitā.  Pāpicchā-appicchādivasena nānārucitā. Nāḷiyāti tumbena,  āḷhakena vā. Tulāyāti mānena.  Nānādhimuttikatāñāṇanti cettha sabbaññutaññāṇameva adhippetaṁ, na  dasabalañāṇanti āha (pg.1.204) “sabbaññutaññāṇenā”ti. Evaṁ  ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.3) vuttaṁ,  abhidhammaṭṭhakathāyaṁ, dasabalasuttaṭṭhakathāsu (ma. ni. aṭṭha. 1.149  a. ni. aṭṭha. 3.10.21 vibha. aṭṭha. 831) ca evamāgataṁ.  
 Paravādī panāha “dasabalañāṇaṁ nāma pāṭiyekkaṁ natthi,  sabbaññutaññāṇassevāyaṁ pabhedo”ti, taṁ tathā na daṭṭhabbaṁ. Aññameva hi  dasabalañāṇaṁ, aññaṁ sabbaññutaññāṇaṁ. Dasabalañāṇañhi sakakiccameva  jānāti, sabbaññutaññāṇaṁ pana tampi tato avasesampi jānāti.  Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṁ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṁ  kammantaravipākantarameva, tatiyaṁ kammaparicchedameva, catutthaṁ  dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṁ sattānamajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṁ  indriyānaṁ tikkhamudubhāvameva, sattamaṁ jhānādīhi saddhiṁ tesaṁ  saṁkilesādimeva, aṭṭhamaṁ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṁ sattānaṁ  cutipaṭisandhimeva, dasamaṁ saccaparicchedameva, sabbaññutaññāṇaṁ pana  etehi jānitabbañca tato uttariñca jānāti, etesaṁ pana kiccaṁ na  sabbaṁ karoti. Tañhi jhānaṁ hutvā appetuṁ na sakkoti, iddhi hutvā  vikubbituṁ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṁ na sakkoti.  Apica paravādī evaṁ pucchitabbo “dasabalañāṇaṁ nāma etaṁ  savitakkasavicāraṁ avitakkavicāramattaṁ avitakka-avicāraṁ, kāmāvacaraṁ  rūpāvacaraṁ arūpāvacaraṁ, lokiyaṁ lokuttaran”ti. Jānanto  paṭipāṭiyā satta ñāṇāni “savitakkasavicārānī”ti vakkhati, tato  parāni dve “avitakka-avicārānī”ti vakkhati, āsavakkhayañāṇaṁ  “siyā savitakkasavicāraṁ, siyā avitakkavicāramattaṁ, siyā  avitakka-avicāran”ti vakkhati, tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni,  tato paraṁ dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṁ “lokuttaran’ti vakkhati,  sabbaññutaññāṇaṁ pana savitakkasavicārameva, kāmāvacarameva,  lokiyamevāti. Iti aññadeva dasabalañāṇaṁ, aññaṁ  sabbaññutaññāṇanti, tasmā pañcamabalañāṇasaṅkhātena  nānādhimuttikatāñāṇena ca sabbaññutaññāṇena ca viditāti attho  veditabbo. Ca-kāropi hi potthakesu dissati. Sāti  yathāvuttā nānādhimuttikatā. “Dvepi nāmā”ti-ādinā  yathāvuttasuttassatthaṁ saṅkhepena dassetvā “imesu  cāpī”ti-ādinā tassa saṅkhiyadhammassa tadabhisambandhataṁ āvi  karoti. Iti ha meti ettha evaṁsaddatthe iti-saddo,  ha-kāro nipātamattaṁ, āgamo vā. Sandhivasena (pg.1.205) ikāralopo,  akārādeso vāti dasseti “evaṁ ime”ti iminā.  
  4. “Viditvā”ti ettha pakatiyatthabhūtā  vijānanakiriyā sāmaññena abhedavatīpi samānā taṁtaṁkaraṇayogyatāya  anekappabhedāti dassetuṁ “bhagavā hī”ti-ādi vuttaṁ.  Vatthūnīti gharavatthūni. “Sabbaññutaññāṇena disvā  aññāsī”ti ca vohāravacanamattametaṁ. Na hi tena dassanato aññaṁ  jānanaṁ nāma natthi. Tadidaṁ ñāṇaṁ āvajjanapaṭibaddhaṁ  ākaṅkhāpaṭibaddhaṁ manasikārapaṭibaddhaṁ cittuppādapaṭibaddhaṁ hutvā pavattati.  Kiṁ nāma karonto bhagavā tena ñāṇena āvajjanādipaṭibaddhena  aññāsīti sotūnamatthassa suviññāpanatthaṁ parammukhā viya codanaṁ  samuṭṭhāpeti “kiṁ karonto aññāsī”ti iminā,  pacchimayāmakiccaṁ karonto taṁ ñāṇaṁ āvajjanādipaṭibaddhaṁ hutvā tena  tathā aññāsīti vuttaṁ hoti. Sāmaññasmiṁ sati visesavacanaṁ  sātthakaṁ siyāti anuyogenāha “kiccañcanāmetan”ti-ādi.  Arahattamaggena samugghātaṁ kataṁ tassa  samuṭṭhāpakakilesasamugghāṭanena, yato “natthi abyāvaṭamano”ti  aṭṭhārasasu buddhadhammesu vuccati. Niratthako cittasamudācāro natthīti  hettha attho. Evampi vuttānuyogo tadavatthoyevāti codanamapaneti  “taṁ pañcavidhan”ti-ādinā. Tattha purimakiccadvayaṁ  divasabhāgavasena, itarattayaṁ rattibhāgavasena gahetabbaṁ tathāyeva  vakkhamānattā.  
 “Upaṭṭhākānuggahaṇatthaṁ, sarīraphāsukatthañcā”ti etena  anekakappasamupacitapuññasambhārajanitaṁ bhagavato mukhavaraṁ duggandhādidosaṁ  nāma natthi, tadubhayatthameva pana mukhadhovanādīni karotīti dasseti.  Sabbopi hi buddhānaṁ kāyo bāhirabbhantarehi malehi anupakkiliṭṭho  sudhotamaṇi viya hoti. Vivittāsaneti phalasamāpattīnamanurūpe  vivekānubrūhanāsane. Vītināmetvāti phalasamāpattīhi  vītināmanaṁ vuttaṁ, tampi na vivekaninnatāya, paresañca diṭṭhānugati  āpajjanatthaṁ. Surattadupaṭṭaṁ antaravāsakaṁ vihāranivāsanaparivattanavasena  nivāsetvā vijjulatāsadisaṁ kāyabandhanaṁ bandhitvā meghavaṇṇaṁ  sugatacīvaraṁ pārupitvā selamayapattaṁ ādāyāti adhippāyo. Tathāyeva  hi tattha tattha vutto. “Kadāci ekako”ti-ādi (pg.1.206) tesaṁ tesaṁ  vineyyānaṁ vinayanānukūlaṁ bhagavato upasaṅkamanadassanaṁ. Gāmaṁ vā  nigamaṁ vāti ettha vā-saddo vikappanattho, tena nagarampi  vikappeti. Yathāruci vattamānehi anekehi pāṭihāriyehi pavisatīti  sambandho.  
 “Seyyathidan”ti-ādinā pacchimapakkhaṁ vitthāreti.  Seyyathidanti ca taṁ katamanti atthe nipāto, idaṁ vā  sappāṭihīrapavisanaṁ katamantipi vaṭṭati. Mudugatavātāti  mudubhūtā, mudubhāvena vā gatā vātā. Udakaphusitānīti  udakabindūni. Muñcantāti osiñcantā. Reṇuṁ  vūpasametvāti rajaṁ sannisīdāpetvā upari vitānaṁ hutvā  tiṭṭhanti caṇḍa-vātātapa-himapātādi-haraṇena vitānakiccanipphādakattā,  tato tato himavantādīsu pupphūpagarukkhato upasaṁharitvāti atthassa  viññāyamānattā tathā na vuttaṁ. Samabhāgakaraṇamattena onamanti,  unnamanti ca, tatoyeva pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti.  Nidassanamattañcetaṁ sakkharakathalakaṇṭakasaṅkukalalādi-apagamanassāpi  sambhavato, tañca suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇassa nissandaphalaṁ, na  iddhinimmānaṁ. Padumapupphāni vāti ettha vā-saddo  vikappanattho, tena “yadi yathāvuttanayena samā bhūmi hoti, evaṁ  sati tāni na paṭiggaṇhanti, tathā pana asatiyeva paṭiggaṇhantī”ti  bhagavato yathāruci pavattanaṁ dasseti. Sabbadāva bhagavato gamanaṁ paṭhamaṁ  dakkhiṇapāduddharaṇasaṅkhātānubyañjanapaṭimaṇḍitanti āha  “ṭhapitamatte dakkhiṇapāde”ti. Buddhānaṁ sabbadakkhiṇatāya  tathā vuttanti ācariyadhammapālatthero,(dī. ni. ṭī.  1.4) ācariyasāriputtatthero (a. ni. aṭṭha. 1.53) ca  vadati, sabbesaṁ uttamatāya evaṁ vuttanti attho. Evaṁ sati  uttamapurisānaṁ tathāpakatitāyāti āpajjati. Ṭhapitamatte nikkhamitvā  dhāvantīti sambandho. Idañca yāvadeva vineyyajanavinayanatthaṁ satthu  pāṭihāriyanti tesaṁ dassanaṭṭhānaṁ sandhāya vuttaṁ.  “Chabbaṇṇarasmiyo”ti vatvāpi “suvaṇṇarasapiñjarāni  viyā”ti vacanaṁ bhagavato sarīre pītābhāya yebhuyyatāyāti daṭṭhabbaṁ.  “Rasa-saddo cettha udakapariyāyo, piñjara-saddo  hemavaṇṇapariyāyo, suvaṇṇajaladhārā viya suvaṇṇavaṇṇānīti attho”ti  (sārattha. ṭī. 1.buddhāciṇṇakathā.22) sāratthadīpaniyaṁ vuttaṁ.  Pāsādakūṭāgārādīni tesu tesu gāmanigamādīsu saṁvijjamānāni  alaṅkarontiyo hutvā.  
 “Tathā”ti-ādinā (pg.1.207) sayameva dhammatāvasena tesaṁ saddakaraṇaṁ  dasseti. Tadā kāyaṁ upagacchantīti kāyūpagāni, na yattha  katthaci ṭhitāni. “Antaravīthin”ti iminā bhagavato  piṇḍāya gamanānurūpavīthiṁ dasseti. Na hi bhagavā  loluppacārapiṇḍacāriko viya yattha katthaci gacchati. Ye paṭhamaṁ  gatā, ye vā tadanucchavikaṁ piṇḍapātaṁ dātuṁ samatthā, te bhagavatopi  pattaṁ gaṇhantīti veditabbaṁ. Paṭimānentīti patissamānasā  pūjenti, bhagavantaṁ vā paṭimānāpenti paṭimānantaṁ karonti.  Vohāramattañcetaṁ, bhagavato pana apaṭimānanā nāma natthi.  Cittasantānānīti atīte, etarahi ca pavattacittasantānāni.  Yathā keci arahatte patiṭṭhahanti, tathā dhammaṁ desetīti sambandho.  Keci pabbajitvāti ca arahattasamāpannānaṁ  pabbajjāsaṅkhepagatadassanatthaṁ  na pana gihīnaṁ  arahattasamāpannatāpaṭikkhepanatthaṁ. Ayañhi arahattappattānaṁ gihīnaṁ  sabhāvo, yā tadaheva pabbajjā vā, kālaṁ kiriyāvāti. Tathā hi  vuttaṁ āyasmatā nāgasenattherena “visamaṁ mahārāja, gihiliṅgaṁ,  visame liṅge liṅgadubbalatāya arahattaṁ patto gihī tasmiṁyeva divase  pabbajati vā parinibbāyati vā neso mahārāja, doso arahattassa,  gihiliṅgasseveso doso yadidaṁ liṅgadubbalatā”ti (mi. pa.  5.2.2) sabbaṁ vattabbaṁ. Ettha ca sappāṭihīrappavesanasambandheneva  mahājanānuggahaṇaṁ dassitaṁ, appāṭihīrappavesanena ca pana “te  sunivatthā supārutā”ti-ādivacanaṁ yathārahaṁ sambandhitvā  mahājanānuggahaṇaṁ atthato vibhāvetabbaṁ hoti. Tampi hi  purebhattakiccamevāti. Upaṭṭhānasālā cettha maṇḍalamāḷo. Tattha  gantvā maṇḍalamāḷeti idha pāṭho likhito.  “Gandhamaṇḍalamāḷe”tipi (a. ni. aṭṭha. 1.53)  manorathapūraṇiyā dissati, taṭṭīkāyañca “catujjātiyagandhena  paribhaṇḍe maṇḍalamāḷe”ti vuttaṁ. Gandhakuṭiṁ pavisatīti ca  pavisanakiriyāsambandhatāya, tassamīpatāya ca vuttaṁ, tasmā pavisituṁ  gacchatīti attho daṭṭhabbo, na pana anto tiṭṭhatīti. Evañhi “atha  kho bhagavā”ti-ādivacanaṁ (dī. ni. 1.4) sūpapannaṁ hoti.  
 Atha khoti evaṁ gandhakuṭiṁ pavisituṁ gamanakāle.  Upaṭṭhāneti samīpapadese. “Pāde pakkhāletvā pādapīṭhe  ṭhatvā bhikkhusaṅghaṁ ovadatī”ti ettha pāde pakkhālentova pādapīṭhe  tiṭṭhanto ovadatīti veditabbaṁ. Etadatthaṁyeva (pg.1.208) hi bhikkhūnaṁ  bhattakiccapariyosānaṁ āgamayamāno nisīdi. Dullabhā  sampattīti satipi manussattapaṭilābhe  patirūpadesavāsa-indriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo sampattisaṅkhātā guṇā  dullabhāti attho. Potthakesu pana “dullabhā saddhāsampattī”ti pāṭho  dissati, so ayuttova. Tatthāti tasmiṁ pādapīṭhe ṭhatvā  ovadanakāle, tesu vā bhikkhūsu, rattiyā vasanaṁ ṭhānaṁ rattiṭṭhānaṁ,  tathā divāṭhānaṁ. “Kecī”ti-ādi tabbivaraṇaṁ.  Cātumahārājikabhavananti cātumahārājikadevaloke suññavimānāni  sandhāya vuttaṁ. Esa nayo tāvatiṁsabhavanādīsupi. Tato bhagavā  gandhakuṭiṁ pavisitvā pacchābhattaṁ tayo bhāge katvā paṭhamabhāge sace  ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti, sace nākaṅkhati,  buddhāciṇṇaṁ phalasamāpattiṁ samāpajjati, atha yathākālaparicchedaṁ tato  vuṭṭhahitvā dutiyabhāge pacchimayāmassa tatiyakoṭṭhāse viya lokaṁ  voloketi veneyyānaṁ ñāṇaparipākaṁ passituṁ, tenāha “sace  ākaṅkhatī”ti-ādi. Sīhaseyyanti-ādīnamattho heṭṭhā vuttova.  Yañhi apubbaṁ padaṁ anuttānaṁ, tadeva vaṇṇayissāma. Sammā  assāsitabboti gāhāpanavasena upatthambhitabboti samassāsito.  Tādiso kāyo yassāti tathā. Dhammassavanatthaṁ sannipatati.  Tassā parisāya cittācāraṁ ñatvā katabhāvaṁ sandhāyāha  “sampattaparisāya-anurūpena pāṭihāriyenā”ti. Yattha dhammaṁ  saha bhāsanti, sā dhammasabhā nāma. Kālayuttanti  “imissā velāya imassa evaṁ vattabban”ti taṁtaṁkālānurūpaṁ.  Samayayuttanti tasseva vevacanaṁ, aṭṭhuppatti-anurūpaṁ vā  samayayuttaṁ. Atha vā samayayuttanti hetudāharaṇehi yuttaṁ.  Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṁ deseti. Kālaṁ viditvā parisaṁ  uyyojeti, na yāva samandhakārā dhammaṁ desetīti adhippāyo.  “Samayaṁ viditvā parisaṁ uyyojesī”tipi katthaci  pariyāyavacanapāṭho dissati, so pacchā pamādalikhito.  
 Gattānīti kāyoyeva anekāvayavattā vutto. “Utuṁ  gaṇhāpetī”ti iminā utugaṇhāpanatthameva osiñcanaṁ, na pana  malavikkhālanatthanti dasseti. Na hi bhagavato kāye rajojallaṁ  upalimpatīti. Catujjātikena gandhena paribhāvitā kuṭī gandhakuṭī.  Tassā pariveṇaṁ tathā. Phalasamāpattīhi muhuttaṁ paṭisallīno.  Tato tatoti attano attano (pg.1.209) rattiṭṭhānadivāṭhānato, upagantvā, samīpe  vā ṭhānaṁ upaṭṭhānaṁ, bhajanaṁ sevananti attho. Tatthāti  tasmiṁ nisīdanaṭṭhāne, purimayāme vā, tesu vā bhikkhūsu.  
 Pañhākathanādivasena adhippāyaṁ sampādento  “dasasahassilokadhātū”ti evaṁ avatvā tassā anekāvayavasaṅgahaṇatthaṁ  “sakaladasasahassilokadhātū”ti vuttaṁ.  Purebhattapacchābhattapurimayāmesu manussaparisābāhullato okāsaṁ alabhitvā  idāni majjhimayāmeyeva okāsaṁ labhamānā, bhagavatā vā  katokāsatāya okāsaṁ labhamānāti adhippāyo. Kīdisaṁ pana  pucchantīti āha “yathābhisaṅkhataṁ antamaso  caturakkharampī”ti. Yathābhisaṅkhatanti abhisaṅkhatānurūpaṁ,  tadanatikkamma vā, etena yathā tathā attano paṭibhānānurūpaṁ  pucchantīti dasseti.  
 Pacchābhattakālassa tīsu bhāgesu paṭhamabhāge sīhaseyyākappanaṁ  ekantaṁ na hotīti āha “purebhattato paṭṭhāya nisajjāya  pīḷitassa sarīrassā”ti. Teneva hi pubbe “sace  ākaṅkhatī”ti tadā sīhaseyyākappanassa anibaddhatā vibhāvitā.  Kilāsubhāvo kilamatho. Sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṁ  caṅkamena vītināmeti sīhaseyyaṁ kappetīti sambandho.  Buddhacakkhunāti āsayānusaya-indriyaparopariyattañāṇasaṅkhātena  pañcamachaṭṭhabalabhūtena buddhacakkhunā. Tena hi lokavolokanabāhullatāya  taṁ “buddhacakkhū”ti vuccati, idañca pacchimayāme bhagavato bahulaṁ  āciṇṇavasena vuttaṁ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi,  sabbaññutaññāṇeneva ca bhagavā tamatthaṁ sādheti.  
 “Pacchimayāmakiccaṁ karonto aññāsī”ti pubbe vuttamatthaṁ  samatthento “tasmiṁ pana divase”ti-ādimāha. Buddhānaṁ  bhagavantānaṁ yattha katthaci vasantānaṁ idaṁ pañcavidhaṁ kiccaṁ  avijahitameva hoti sabbakālaṁ suppatiṭṭhitasatisampajaññattā, tasmā  tadahepi tadavijahanabhāvadassanatthaṁ idha pañcavidhakiccapayojananti  daṭṭhabbaṁ. Caṅkamanti tattha caṅkamanānurūpaṭṭhānaṁ. Caṅkamamāno  aññāsīti yojetabbaṁ. Pubbe vutte atthadvaye pacchimatthaññeva gahetvā  “sabbaññutaññāṇaṁ ārabbhā”ti vuttaṁ. Purimattho hi  pakaraṇādhigatattā suviññeyyoti.  
 “Atha (pg.1.210) kho bhagavā tesaṁ bhikkhūnaṁ imaṁ saṅkhiyadhammaṁ viditvā  yena maṇḍalamāḷo, tenupasaṅkamī”ti ayaṁ sāvasesapāṭho, tasmā etaṁ  viditvā, evaṁ cintetvā ca upasaṅkamīti attho veditabboti dassetuṁ  “ñatvā ca panassā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha assa  etadahosīti assa bhagavato etaṁ parivitakkanaṁ, eso vā cetaso  parivitakko ahosi, liṅgavipallāsoyaṁ “etadaggan”ti-ādīsu (a.  ni. 1.188ādayo) viya. Sabbaññutaññāṇakiccaṁ na  sabbathā pākaṭaṁ. Nirantaranti anupubbārocanavasena nibbivaraṁ,  yathābhāsitassa vā ārocanavasena nibbisesaṁ. Bhāvanapuṁsakañcetaṁ.  Taṁ aṭṭhuppattiṁ katvāti taṁ yathārocitaṁ vacanaṁ imassa suttassa  uppattikāraṇaṁ katvā, imassa vā suttassa desanāya uppannaṁ kāraṇaṁ  katvātipi attho. Attha-saddo cettha kāraṇe, tena imassa  suttassa aṭṭhuppattikaṁ nikkhepaṁ dasseti. Dvāsaṭṭhiyā ṭhānesūti  dvāsaṭṭhidiṭṭhigataṭṭhānesu. Appaṭivattiyanti samaṇena vā brāhmaṇena  vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ anivattiyaṁ.  Sīhanādaṁ nadantoti seṭṭhanādasaṅkhātaṁ abhītanādaṁ nadanto.  Yaṁ pana lokiyā vadanti–  
 	“Uttarasmiṁ pade byagghapuṅgavosabhakuñjarā;  
 	Sīhasaddūlanāgādyā, pume seṭṭhatthagocarā”ti.  
  Taṁ yebhuyyavasenāti daṭṭhabbaṁ. Sīhanādasadisaṁ vā nādaṁ  nadanto. Ayamattho sīhanādasuttena (a. ni.  6.64   10.21) dīpetabbo. Yathā vā kesaro migarājā sahanato,  hananato, ca “sīho”ti vuccati, evaṁ tathāgatopi lokadhammānaṁ  sahanato, parappavādānaṁ hananato ca “sīho”ti vuccati. Tasmā  sīhassa tathāgatassa nādaṁ nadantotipi attho daṭṭhabbo. Yathā hi  sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṁso  sīhanādaṁ nadati, evaṁ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato  aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṁso “ime  diṭṭhiṭṭhānā”ti-ādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṁ sīhanādaṁ  nadati  Yaṁ sandhāya vuttaṁ “sīhoti kho bhikkhave, tathāgatassetaṁ  adhivacanaṁ arahato sammāsambuddhassa. Yaṁ kho bhikkhave, tathāgato  parisāya dhammaṁ deseti, idamassa hoti sīhanādasmin”ti (a. ni.   10.21). “Ime (pg.1.211) diṭṭhiṭṭhānā”ti-ādikā hi idha  vakkhamānadesanāyeva sīhanādo. Tesaṁ “vedanāpaccayā  taṇhā”ti-ādinā vakkhamānanayena paccayākārassa samodhānampi  veditabbaṁ. Sineruṁ …pe… viya cāti upamādvayena  brahmajāladesanāya anaññasādhāraṇattā sudukkarataṁ dasseti.  Suvaṇṇakūṭenāti suvaṇṇamayapaharaṇopakaraṇavisesena.  Ratananikūṭena viya agāraṁ arahattanikūṭena brahmajālasuttantaṁ  niṭṭhapento, nikūṭenāti ca niṭṭhānagatena accuggatakūṭenāti attho.  Idañca arahattaphalapariyosānattā sabbaguṇānaṁ tadeva sabbesaṁ  uttaritaranti vuttaṁ. Purimo pana me-saddo desanāpekkhoti  parinibbutassāpi me sā desanā aparabhāge pañcavassasahassānīti  attho yutto. Savana-uggahaṇadhāraṇavācanādivasena paricayaṁ karonte,  tathā ca paṭipanne nibbānaṁ sampāpikā bhavissatīti adhippāyo.  
 Yadaggena yenāti karaṇaniddeso, tadaggena tenā  tipi daṭṭhabbaṁ. Etanti “yena tenā”ti etaṁ padadvayaṁ.  Tatthāti hi tasmiṁ maṇḍalamāḷeti attho. Yenāti vā  bhummatthe karaṇavacanaṁ. Tenāti pana upayogatthe. Tasmā  tatthāti taṁ maṇḍalamāḷantipi vadanti. Upasaṅkamīti ca  upasaṅkamantoti attho paccuppannakālassa adhippetattā, tadupasaṅkamanassa  pana atītabhāvassa sūcanato “upasaṅkamī”ti takkālāpekkhanavasena  atītapayogo vutto. Evañhi “upasaṅkamitvā”ti vacanaṁ sūpapannaṁ  hoti. Itarathā dvinnampi vacanānaṁ atītakālikattā tathāvattabbameva  na siyā. Upasaṅkamanassa ca gamanaṁ, upagamanañcāti dvidhā attho,  idha pana gamanameva. Sampattukāmatāya hi yaṁ kiñci ṭhānaṁ gacchanto  taṁ taṁ padesātikkamanavasena “taṁ ṭhānaṁ upasaṅkami upasaṅkamanto”ti  vattabbataṁ labhati, tenāha “tattha gato”ti, tena upagamanatthaṁ  nivatteti. Yañhi ṭhānaṁ pattumicchanto gacchati, taṁ pattatāyeva  “upagamanan”ti vuccati. Yamettha na saṁvaṇṇitaṁ  “upasaṅkamitvā”ti padaṁ, taṁ upasaṅkamanapariyosānadīpanaṁ.  Atha vā gatoti upagato. Anupasaggopi hi saddo sa-upasaggo  viya atthantaraṁ vadati sa-upasaggopi anupasaggo viyāti. Ato  “upasaṅkamitvā”ti padassa evaṁ upagato tato āsannataraṁ  bhikkhūnaṁ samīpasaṅkhātaṁ pañhaṁ vā kathetuṁ, dhammaṁ vā desetuṁ  sakkuṇeyyaṭṭhānaṁ upagantvāti attho veditabbo. Apica yenāti  hetumhi karaṇavacanaṁ. Yena kāraṇena bhagavatā so (pg.1.212) maṇḍalamāḷo  upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti attho. Kāraṇaṁ pana  “ime bhikkhū”ti-ādinā aṭṭhakathāyaṁ vuttameva.  
 Paññatte āsane nisīdīti ettha kenidaṁ paññattanti  anuyoge sati bhikkhūhīti dassetuṁ “buddhakāle  kirā”ti-ādimāha. Tattha buddhakāleti dharamānassa bhagavato  kāle. Visesanti yathāladdhato uttari jhānamaggaphalaṁ.  Athāti saṁsayatthe nipāto, yadi passatīti attho.  Vitakkayamānaṁ naṁ bhikkhunti sambandho, tathā tato passanahetu  dassetvā, ovaditvāti ca. Anamataggeti anādimati.  Ākāsaṁ uppatitvāti ākāse uggantvā. Īdisesu hi  bhummattho eva yujjatīti udānaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ. Bhāroti  taṅkhaṇeyeva bhagavato anucchavikāsanassa dullabhattā garukammaṁ.  Phalakanti nisīdanatthāya kataṁ phalaṁ. Kaṭṭhakanti  nisīdanayogyaṁ phalakato aññaṁ dārukkhandhaṁ. Saṅkaḍḍhitvāti  saṁharitvā. Tatthāti purāṇapaṇṇesu, kevalaṁ tesu eva  nisīditumananucchavikattā tathā vuttaṁ, tatthāti vā tesu  pīṭhādīsu. Evaṁ sati saṅkaḍḍhitvā paññapentīti atthavasā vibhattiṁ  vipariṇāmetvā sambandho. Papphoṭetvāti yathāṭhitaṁ  rajojallādi-saṁkiṇṇamananurūpanti tabbisodhanatthaṁ sañcāletvā.  “Amhākaṁ īdisā kathā aññatarissā desanāya kāraṇaṁ bhavituṁ yuttā,  avassaṁ bhagavā āgamissatī”ti ñatvā yathānisīdanaṁ sandhāya evaṁ  vuttaṁ. Ettha ca “idhāgato samaṇo vā brāhmaṇo vā tāvakālikaṁ  gaṇhitvā paribhuñjatū”ti raññā ṭhapitaṁ, tena ca āgatakāle paribhuttaṁ  āsanaṁ rañño nisīdanāsananti veditabbaṁ. Na hi tathā  aṭṭhapitaṁ bhikkhūhi paribhuñjituṁ, bhagavato ca paññapetuṁ vaṭṭati. Tasmā  tādisaṁ rañño nisīdanāsanaṁ pāḷiyaṁ kathitanti dassetuṁ “taṁ  sandhāyā”ti-ādi vuttaṁ. Adhimuttiñāṇanti ca sattānaṁ  nānādhimuttikatārammaṇaṁ sabbaññutaññāṇaṁ, balañāṇañca, vuttovāyamattho.  
 “Nisajjā”ti idaṁ nisīdanapariyosānadīpananti  dasseti “evan”ti-ādinā. “Tesaṁ bhikkhūnaṁ ime  saṅkhiyadhammaṁ viditvā”ti vuttattā jānantoyeva pucchīti ayamattho  siddhoti āha “jānantoyevā”ti. Asati kathāvatthumhi  tadanurūpā uparūpari vattabbā visesakathā na samūpabrūhatīti  kathāsamuṭṭhāpanatthaṁ pucchanaṁ veditabbaṁ. Nu-iti pucchanatthe.  Asa-saddo pavattanattheti vuttaṁ “katamāya nu …pe…  bhavathā”ti. Etthāti etasmiṁ ṭhāne (pg.1.213) sandhivasena ukārassa  okārādesova, na paṭhamāya pāḷiyā atthato visesoti dasseti  “tassāpi purimoyeva attho”ti iminā.  Purimoyevatthoti ca “katamāya nu bhavathā”ti evaṁ vutto attho.  
 “Kā ca panā”ti ettha ca-saddo byatireke “yo ca  buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṁ gato”ti-ādīsu viya. Byatireko  ca nāma pubbe vuttatthāpekkhako visesātirekattho, so ca taṁ pubbe  yathāpucchitāya kathāya vakkhamānaṁ vippakatabhāvasaṅkhātaṁ byatirekatthaṁ  joteti. Pana-saddo vacanālaṅkāro  Tādiso pana attho  saddasatthatova suviññeyyoti katvā tadaññesameva atthaṁ dassetuṁ  “antarākathāti kammaṭṭhāna …pe… kathā”ti-ādimāha.  Kammaṭṭhānamanasikāra-uddesaparipucchādayo samaṇakaraṇīyabhūtāti  antarāsaddena apekkhite karaṇīyavisese sambandhāpādānabhāvena vattabbe  tesameva vattabbarūpattā  “kammaṭṭhānamanasikāra-uddesaparipucchādīnan”ti vuttaṁ. Yāya hi  kathāya te bhikkhū sannisinnā, sā eva antarākathā vippakatā  visesena puna pucchīyati, na tadaññe  kammaṭṭhānamanasikāra-uddesaparipucchādayoti. Antarāsaddassa aññatthamāha  “aññā, ekā”ti ca. Pariyāyavacanañhetaṁ padadvayaṁ. Yasmā  aññatthe ayaṁ antarāsaddo “bhūmantaraṁ, samayantaran”ti-ādīsu viya.  Tasmā “kammaṭṭhānamanasikāra-uddesaparipucchādīnan”ti nissakkatthe  sāmivacanaṁ daṭṭhabbaṁ. Vemajjhe vā antarāsaddo, sā pana tesaṁ  vemajjhabhūtattā aññāyeva, tehi ca asammissattā visuṁ ekāyevāti  adhippāyaṁ dassetuṁ “aññā, ekā”ti ca vuttaṁ. Pakārena  karaṇaṁ pakato, tato vigatā, vigataṁ vā pakataṁ yassāti  vippakatā, apariniṭṭhitā. Sikhanti pariyosānaṁ. Ayaṁ  pana tadabhisambandhavasena uttari kathetukamyatāpucchā, taṁ sandhāyāha  “nāhan”ti-ādi. Kathābhaṅgatthanti kathāya bhañjanatthaṁ.  Atthato āpannattā sabbaññupavāraṇaṁ pavāreti. Aniyyānikattā  saggamokkhamaggānaṁ tiracchānabhūtā kathā tiracchānakathā.  Tiracchānabhūtāti ca tirokaraṇabhūtā, vibandhanabhūtāti attho.  Ādi-saddena cettha coramahāmattasenābhayakathādikaṁ anekavihitaṁ  niratthakakathaṁ saṅgaṇhāti. Ayaṁ kathā evāti antogadhāvadhāraṇataṁ  (pg.1.214)  aññatthāpohanaṁ vā sandhāya cetaṁ vuttaṁ. Athāti tassā  avippakatakāleyeva. “Taṁ no”ti-ādinā atthato āpannamāha.  Esa nayo īdisesu. Nanu ca tehi bhikkhūhi sā kathā “iti  ha me”ti-ādinā yathādhippāyaṁ niṭṭhāpitāyevāti? Na niṭṭhāpitā  bhagavato upasaṅkamanena upacchinnattā. Yadi hi bhagavā tasmiṁ khaṇe  na upasaṅkameyya, bhiyyopi tappaṭibaddhāyeva tathā pavatteyyuṁ, bhagavato  upasaṅkamanena pana na pavattesuṁ, tenevāha “ayaṁ no …pe…  anuppatto”ti.  
 Idāni nidānassa, nidānavaṇṇanāya vā pariniṭṭhitabhāvaṁ  dassento tassa bhagavato vacanassānukūlabhāvampi samatthetuṁ  “ettāvatā”ti-ādimāha. Ettāvatāti hi ettakena  “evaṁ me sutan”ti-ādivacanakkamena yaṁ nidānaṁ bhāsitanti vā  ettakena “tattha evanti nipātapadan”ti-ādivacanakkamena atthavaṇṇanā  samattāti vā dvidhā attho daṭṭhabbo. “Kamala …pe…  salilāyā”ti-ādinā pana tassa nidānassa bhagavato  vacanassānukūlabhāvaṁ dīpeti. Tattha  kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāyāti kamalasaṅkhātehi  padumapuṇḍarīkasetuppalarattuppalehi ceva kuvalayasaṅkhātena nīluppalena ca  ujjalavimalasādhurasasalilavatiyā.  Nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānanti nimmalena  silātalena racanāya vilāsena līlāya sobhitaratanasopānavantaṁ,  nimmalasilātalena vā racanavilāsena, susaṅkhatakiriyāsobhena ca  sobhitaratanasopānaṁ, vilāsasobhitasaddehi vā ativiya sobhitabhāvo  vutto. Vippakiṇṇamuttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarabhūmibhāganti  vividhena pakiṇṇāya muttāya talasadisānaṁ vālukānaṁ cuṇṇehi  paṇḍaravaṇṇabhūmibhāgavantaṁ.  Suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassāti suṭṭhu vibhattāhi  bhittīhi vicitrassa, vedikāhi parikkhittassa ca. Uccatarena  nakkhattapathaṁ ākāsaṁ phusitukāmatāya viya, vijambhitasaddena cetassa  sambandho. Vijambhitasamussayassāti vikkīḷanasamūhavantassa.  Dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhanti  dantamaye ativiya siniddhaphalake kañcanamayāhi latāhi vinaddhānaṁ  maṇīnaṁ gaṇappabhāsamudāyena samujjalasobhāsampannaṁ.  Suvaṇṇavalayanupurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasita-  madhurassaragehajanavicaritassāti  suvaṇṇamayaniyurapādakaṭakādīnaṁ (pg.1.215) aññamaññaṁ saṅghaṭṭanena janitasaddehi  sammissitakathitasarahasitasarasaṅkhātena madhurassarena sampannānaṁ  gehanivāsīnaṁ naranārīnaṁ vicaritaṭṭhānabhūtassa.  Uḷārissariyavibhavasobhitassāti  uḷāratāsampannajana-issariyasampannajanavibhavasampannajanehi, tannivāsīnaṁ  vā naranārīnaṁ uttamādhipaccabhogehi sobhitassa.  Suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāla  dvārabāhanti suvaṇṇarajatanānāmaṇimuttāpavāḷādīnaṁ jutīhi  pabhassaravijjotitasuppatiṭṭhitavitthatadvārabāhaṁ.  
 Tividhasīlādidassanavasena buddhassa guṇānubhāvaṁ sammā  sūcetīti buddhaguṇānubhāvasaṁsūcakaṁ, tassa. Kālo ca deso ca  desako ca vatthu ca parisā ca, tāsaṁ apadesena nidassanena  paṭimaṇḍitaṁ tathā.  
 Kimatthaṁ panettha dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṁ  vuttaṁ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate–  desanāya ṭhiti-asammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṁ.  Kāladesadesakavatthuparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā  ciraṭṭhitikā hoti, asammosadhammā, saddheyyā ca  desakālavatthuhetunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo, teneva  cāyasmatā mahākassapena “brahmajālaṁ āvuso ānanda kattha  bhāsitan”ti-ādinā (cūḷava. 439) desādipucchāsu katāsu tāsaṁ  vissajjanaṁ karontena dhammabhaṇḍāgārikena āyasmatā ānandattherena  nidānaṁ bhāsitanti tadevidhāpi vuttaṁ  “kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṁ nidānan”ti.  
 Apica satthusampattipakāsanatthaṁ nidānavacanaṁ. Tathāgatassa hi  bhagavato pubba-racanā-numānāgama-takkābhāvato sammāsambuddhattasiddhi.  Sammāsambuddhabhāvena hissa puretaraṁ racanāya, “evampi nāma  bhaveyyā”ti anumānassa, āgamantaraṁ nissāya parivitakkassa ca  abhāvo sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ñeyyadhammesu.  Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānurodhabhāvato  khīṇāsavattasiddhi. Khīṇāsavatāya hi ācariyamuṭṭhi-ādīnamabhāvo,  visuddhā ca parānuggahappavatti. Iti desakasaṁkilesabhūtānaṁ  diṭṭhisīlasampattidūsakānaṁ avijjātaṇhānaṁ abhāvasaṁsūcakehi (pg.1.216)   ñāṇappahānasampadābhibyañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi  purimavesārajjadvayasiddhi. Tatoyeva ca antarāyikaniyyānikesu  sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato  catuvesārajjasamannāgamo, attahitaparahitapaṭipatti ca nidānavacanena  pakāsitā hoti sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṁ  ṭhānuppattikapaṭibhānena dhammadesanādīpanato, “jānatā  passatā”ti-ādivacanato ca, tena vuttaṁ “satthusampattipakāsanatthaṁ  nidānavacanan”ti.  
 Apica sāsanasampattipakāsanatthaṁ nidānavacanaṁ.  Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā  pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṁyeva hitāya pavattasabbakiriyassa  sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṁ yathāpavattaṁ vuccamānaṁ  diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṁ sattānaṁ anusāsanaṭṭhena  sāsanaṁ, na kabbaracanā. Tayidaṁ satthu caritaṁ  kāladesadesakavatthuparisāpadesehi saddhiṁ tattha tattha nidānavacanehi  yathāsambhavaṁ pakāsīyati. Atha vā satthuno pamāṇabhāvappakāsanena  sāsanassa pamāṇabhāvappakāsanatthaṁ nidānavacanaṁ, tañcassa  pamāṇabhāvadassanaṁ “bhagavā”ti iminā tathāgatassa  guṇavisiṭṭhasabbasattuttamabhāvadīpanena ceva “jānatā passatā”ti-ādinā  āsayānusayañāṇādipayogadīpanena ca vibhāvitaṁ hoti, idamettha  nidānavacanapayojanassa mukhamattanidassanaṁ. Ko hi samattho  buddhānubuddhena dhammabhaṇḍāgārikena bhāsitassa nidānassa payojanāni  niravasesato vibhāvitunti. Honti cettha–  
 	“Desanāciraṭṭhitatthaṁ, asammosāya bhāsitaṁ;  
 	Saddhāya cāpi nidānaṁ, vedehena yasassinā.  
 	Satthusampattiyā ceva, sāsanasampadāya ca;  
 	Tassa pamāṇabhāvassa, dassanatthampi bhāsitan”ti.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya  ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā  sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṁhīravisāradañāṇacārinā  anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā  mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṁsadhammasenāpatināmatherena (pg.1.217)  mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā abbhantaranidānavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  5. Evaṁ abbhantaranidānasaṁvaṇṇanaṁ katvā idāni  yathānikkhittassa suttassa saṁvaṇṇanaṁ karonto anupubbāvirodhinī  saṁvaṇṇanā kamānatikkamanena byākuladosappahāyinī, viññūnañca  cittārādhinī, āgatabhāro ca avassaṁ āvahitabboti saṁvaṇṇakassa  sampattabhārāvahanena paṇḍitācārasamatikkamābhāvavibhāvinī, tasmā  tadāvikaraṇasādhakaṁ saṁvaṇṇanokāsavicāraṇaṁ kātumāha  “idānī”ti-ādi. Nikkhittassāti desitassa,  “desanā nikkhepo”ti hi etaṁ atthato bhinnampi sarūpato ekameva,  desanāpi hi desetabbassa sīlādi-atthassa veneyyasantānesu  nikkhipanato “nikkhepo”ti vuccati. Nanu suttameva  saṁvaṇṇīyatīti āha “sā panesā”ti-ādi. Idaṁ vuttaṁ hoti – suttanikkhepaṁ vicāretvā vuccamānā saṁvaṇṇanā “ayaṁ desanā  evaṁsamuṭṭhānā”ti suttassa sammadeva nidānaparijjhānena tabbaṇṇanāya  suviññeyyattā pākaṭā hoti, tasmā tadeva sādhāraṇato paṭhamaṁ  vicārayissāmāti. Yā hi sā kathā suttatthasaṁvaṇṇanāpākaṭakārinī,  sā sabbāpi saṁvaṇṇakena vattabbā. Tadatthavijānanupāyattā ca sā  pariyāyena saṁvaṇṇanāyevāti. Idha pana tasmiṁ vicārite yassā  aṭṭhuppattiyā idaṁ suttaṁ nikkhittaṁ, tassā vibhāgavasena “mamaṁ vā  bhikkhave”ti-ādinā (dī. ni. 1.5), “appamattakaṁ kho  panetan”ti-ādinā (dī. ni. 1.7), “atthi bhikkhave”ti-ādinā  (dī. ni. 1.28) ca vuttānaṁ suttapadesānaṁ saṁvaṇṇanā vuccamānā  taṁtaṁ-anusandhidassanasukhatāya suviññeyyāti daṭṭhabbaṁ. Tattha yathā  anekasata-anekasahassabhedānipi suttantāni  saṁkilesabhāgiyādisāsanapaṭṭhānanayena soḷasavidhabhāvaṁ nātivattanti,  evaṁ attajjhāsayādi-sutta-nikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha  “cattāro suttanikkhepā”ti. Nanu saṁsaggabhedopi sambhavati,  atha kasmā “cattāro suttanikkhepā”ti vuttanti? Saṁsaggabhedassa  sabbattha alabbhamānattā. Attajjhāsayassa, hi aṭṭhuppattiyā ca  parajjhāsayapucchāvasikehi saddhiṁ saṁsaggabhedo sambhavati.  “Attajjhāsayo (pg.1.218) ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko  ca, attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko  ca parajjhāsayo ca aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca  parajjhāsayo ca pucchāvasiko cā”ti  ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato. Attajjhāsayaṭṭhuppattīnaṁ pana  aññamaññaṁ saṁsaggo natthi, tasmā niravasesaṁ patthāranayena  saṁsaggabhedassa alabbhanato evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ.  
 Atha vā aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi siyā saṁsaggabhedo,  tadantogadhattā pana saṁsaggavasena vuttānaṁ sesanikkhepānaṁ  mūlanikkhepeyeva sandhāya “cattāro suttanikkhepā”ti vuttaṁ. Imasmiṁ  pana atthavikappe yathārahaṁ ekakadukatikacatukavasena sāsanapaṭṭhānanayena  suttanikkhepā vattabbāti nayamattaṁ dassetīti veditabbaṁ. Tatrāyaṁ  vacanattho– nikkhipanaṁ kathanaṁ nikkhepo, suttassa nikkhepo  suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Nikkhipīyatīti vā  nikkhepo, suttameva nikkhepo suttanikkhepo. Attano  ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇavasenāti  attajjhāsayo, attano ajjhāsayo vā etassa yathāvuttanayenāti  attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vaso  pucchāvaso, so etassa atthi yathāvuttanayenāti  pucchāvasiko. Araṇīyato avagantabbato attho vuccati  suttadesanāya vatthu, tassa uppatti atthuppatti, sā eva aṭṭhuppatti  ttha-kārassa ṭṭha-kāraṁ katvā, sā etassa atthi vuttanayenāti  aṭṭhuppattiko. Apica nikkhipīyati suttametenāti  nikkhepo, attajjhāsayādisuttadesanākāraṇameva. Etasmiṁ pana  atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṁ  ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā,  pucchitabbo attho. Tassā pucchāya vasena pavattaṁ dhammapaṭiggāhakānaṁ  vacanaṁ pucchāvasikaṁ. Tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṁ  “pucchāvasiko”ti. Vuttanayena aṭṭhuppattiyeva  aṭṭhuppattikoti evaṁ attho daṭṭhabbo.  
 Ettha ca paresaṁ indriyaparipākādikāraṇaṁ nirapekkhitvā attano  ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṁ pavattitadesanattā attajjhāsayassa  visuṁ nikkhepabhāvo yutto. Teneva vakkhati “attano ajjhāsayeneva  (pg.1.219) kathetī”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.5). Parajjhāsayapucchāvasikānaṁ  pana paresaṁ ajjhāsayapucchānaṁ desanānimittabhūtānaṁ uppattiyaṁ pavattattā  kathaṁ aṭṭhuppattike anavarodho siyā, pucchāvasikaṭṭhuppattikānaṁ vā  parajjhāsayānurodhena pavattitadesanattā kathaṁ parajjhāsaye anavarodho  siyāti na codetabbametaṁ. Paresañhi  abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa  aṭṭhuppattivasena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṁ visuṁ gahaṇaṁ.  Tathā hi dhammadāyādasuttādīnaṁ (ma. ni. 1.29)  āmisuppādādidesanānimittaṁ “aṭṭhuppattī”ti vuccati. Paresaṁ pucchaṁ  vinā ajjhāsayameva nimittaṁ katvā desito parajjhāsayo.  Pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭovāyamattho.  
 Anajjhiṭṭhoti pucchādinā anajjhesito ayācito,  attano ajjhāsayeneva katheti dhammatantiṭhapanatthanti adhippāyo.  Hāroti āvaḷi yathā “muttāhāro”ti, sveva hārako,  sammappadhānasuttantānaṁ hārako tathā. Anupubbena hi saṁyuttake  niddiṭṭhānaṁ sammappadhānapaṭisaṁyuttānaṁ suttantānaṁ āvaḷi  “sammappadhānasuttantahārako”ti vuccati, tathā  iddhipādahārakādi.  Iddhipāda-indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti pubbapadesu  parapadalopo, dvandagabbhasamāso vā eso, peyyālaniddeso vā.  Tesanti yathāvuttasuttānaṁ.  
 Paripakkāti pariṇatā. Vimuttiparipācanīyāti  arahattaphalaṁ paripācentā saddhindriyādayo dhammā. Khayeti  khayanatthaṁ, khayakāraṇabhūtāya vā dhammadesanāya. Ajjhāsayanti  adhimuttiṁ. Khantinti diṭṭhinijjhānakkhantiṁ. Mananti  cittaṁ. Abhinīhāranti paṇidhānaṁ. Bujjhanabhāvanti  bujjhanasabhāvaṁ, bujjhanākāraṁ vā. Avekkhitvāti  paccavekkhitvā, apekkhitvā vā.  
 Cattāro vaṇṇāti cattāri kulāni, cattāro vā  rūpādipamāṇā sattā. Mahārājānoti cattāro mahārājāno  devā. Vuccanti kiṁ, pañcupādānakkhandhā kinti attho.  
 Kasmāti āha “aṭṭhuppattiyaṁ hī”ti-ādi.  Vaṇṇāvaṇṇeti nimitte bhummaṁ, vaṇṇasaddena cettha “acchariyaṁ  āvuso”ti-ādinā (dī. ni. 1.4) bhikkhusaṅghena vuttopi vaṇṇo  saṅgahito. Tampi hi aṭṭhuppattiṁ katvā “atthi bhikkhave aññe  (pg.1.220) dhammā”ti-ādinā (dī. ni. 1.28) upari desanaṁ ārabhissati.  Tadeva vivarati “ācariyo”ti-ādinā. “Mamaṁ vā  bhikkhave, pare vaṇṇaṁ bhāseyyun”ti imissā desanāya brahmadattena vuttaṁ  vaṇṇaṁ aṭṭhuppattiṁ katvā desitattā āha “antevāsī vaṇṇan”ti.  Idāni pāḷiyā sambandhaṁ dassetuṁ “itī”ti-ādi vuttaṁ.  Desanākusaloti “imissā aṭṭhuppattiyā ayaṁ desanā  sambhavatī”ti desanāya kusalo, etena pakaraṇānuguṇaṁ bhagavato  thomanamakāsi. Esā hi saṁvaṇṇanakānaṁ pakati, yadidaṁ tattha tattha  pakaraṇādhigataguṇena bhagavato thomanā. Vā-saddo cettha  upamānasamuccayasaṁsayavacanavossaggapadapūraṇasadisavikappādīsu  bahūsvatthesu dissati. Tathā hesa “paṇḍitovāpi tena  so”ti-ādīsu upamāne dissati, sadisabhāveti attho. “Taṁ vāpi  dhīrā muniṁ pavedayantī”ti-ādīsu (su. ni0213) samuccaye.  “Ke vā ime kassa vā”ti-ādīsu (pārā. 296) saṁsaye. “Ayaṁ  vā (ayañca) (dī. ni. 1.181) imesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ sabbabālo  sabbamūḷho”ti-ādīsu (dī. ni. 1.181) vacanavossagge. “Na  vāyaṁ kumārako mattamaññāsī”ti-ādīsu (saṁ. ni.  2.154)  padapūraṇe. “Madhuṁ vā maññati bālo, yāva pāpaṁ na  paccatī”ti-ādīsu (dha. pa. 69) sadise. “Ye hi keci  bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā”ti-ādīsu (ma. ni. 1.170  saṁ. ni.  5.1092) vikappe. Idhāpi vikappeyeva. Mama vā  dhammassa vā saṅghassa vāti vividhā visuṁ vikappanassa jotakattāti  āha “vā-saddo vikappanattho”ti. Para-saddo pana  attheva aññattho “ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na  ājāneyyun”ti-ādīsu (dī. ni. 2.64 ma. ni. 1.281  2.337 mahāva. 7 8) atthi adhikattho  “indriyaparopariyattan”ti-ādīsu (vibha. 814 a. ni.   10.21 ma. ni. 1.148 paṭi. ma. 1.68 1.111) atthi  pacchābhāgattho “parato āgamissatī”ti-ādīsu. Atthi  paccanīkattho “uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ  niggahetvā”ti-ādīsu (dī. ni. 2.168 saṁ. ni.  5.822  a. ni. 8.70 udā. 51) idhāpi paccanīkatthoti dasseti  “paṭiviruddhā sattā”ti iminā. Sāsanassa paccanīkabhūtā  paccatthikā sattāti attho. Ta-saddo pareti vuttamatthaṁ  avaṇṇabhāsanakiriyāvisiṭṭhaṁ parāmasatīti vuttaṁ “ye avaṇṇaṁ  vadanti, tesū”ti.  
 Nanu (pg.1.221) tesaṁ āghāto natthi guṇamahattattā, atha kasmā evaṁ  vuttanti codanālesaṁ dassetvā tadapaneti “kiñcāpī”ti-ādinā.  Kiñcāpi natthi, atha kho tathāpīti attho. Īdisesupīti  ettha pi-saddo sambhāvanattho, tena ratanattayanimittampi  akusalacittaṁ na uppādetabbaṁ, pageva vaṭṭāmisalokāmisanimittanti  sambhāveti. Pariyattidhammoyeva saddhammanayanaṭṭhena nettīti  dhammanetti. Āhanatīti ābhuso ghaṭṭeti, hiṁsati vā,  vibādhati, upatāpeti cāti attho. Katthaci “etthā”ti pāṭho  dissati, so pacchālikhito porāṇapāṭhānugatāya ṭīkāya virodhattā,  atthayuttiyā ca abhāvato. Yadipi domanassādayo ca āhananti,  kopeyeva panāyaṁ niruḷhoti dasseti “kopassetaṁ  adhivacanan”ti iminā. Avayavatthañhi dassetvā tattha pariyāyena  atthaṁ dassento evamāha. Adhivacananti ca adhikicca pavattaṁ  vacanaṁ, pasiddhaṁ vā vacanaṁ, nāmanti attho. Evamitaresupi. Ettha  ca sabhāvadhammato aññassa kattu-abhāvajotanatthaṁ “āhanatī”ti  kattutthe āghātasaddaṁ dasseti. Āhanati etena, āhananamattaṁ vā  āghātoti karaṇabhāvatthāpi sambhavantiyeva.  “Appatītā”ti etassattho “atuṭṭhā asomanassikā”ti  vutto, idaṁ pana pākaṭapariyāyena apaccayasaddassa nibbacanadassanaṁ,  tammukhena pana na pacceti tenāti appaccayoti kātabbaṁ.  Abhirādhayatīti sādhayati. Etthāti etesu tīsu padesu.  Dvīhīti āghāta-anabhiraddhipadehi. Ekenāti  apaccayapadena. Ettakesu gahitesu taṁsampayuttā aggahitā siyuṁ, na ca  sakkā tepi aggahituṁ ekuppādādisabhāvattāti codanaṁ visodhetuṁ  “tesan”ti-ādi vuttaṁ, tesanti yathāvuttānaṁ  saṅkhārakkhandhavedanākkhandhekadesānaṁ. Sesānanti  saññāviññāṇāvasiṭṭhasaṅkhārakkhandhekadesānaṁ. Karaṇanti  uppādanaṁ. Āghātādīnañhi pavattiyā paccayasamavāyanaṁ idha  “karaṇan”ti vuttaṁ, taṁ pana atthato uppādanameva. Tadanuppādanañhi  sandhāya pāḷiyaṁ “na karaṇīyā”ti vuttaṁ. Paṭikkhittameva  yathārahaṁ ekuppādanirodhārammaṇavatthubhāvato.  
 Tatthāti tasmiṁ manopadose. “Tesu  avaṇṇabhāsakesū”ti iminā ādhāratthe bhummaṁ dasseti. Nimittatthe,  bhāvalakkhaṇe vā etaṁ bhummanti āha “tasmiṁ vā avaṇṇe”ti.  Na hi aguṇo, nindā vā kopadomanassānaṁ ādhāro sambhavati  tabbhāsakāyattattā tesaṁ. Assathāti (pg.1.222) sattamiyā rūpaṁ  ce-saddayogena parikappanavisayattāti dasseti “bhaveyyāthā”ti  iminā. “Bhaveyyātha ce, yadi bhaveyyāthā’ti ca vadanto ‘yathākkamaṁ  pubbāparayogino ete saddā’ti ñāpetī”ti vadanti. “Kupitā  kopena anattamanā domanassenā”ti iminā “evaṁ paṭhamena  nayenā”ti-ādinā vuttavacanaṁ atthantarābhāvadassanena samattheti.  “Tumhākan”ti iminā samānattho “tumhan”ti eko  saddo “amhākan”ti iminā samānattho “amhan”ti saddo viya  yathā “tasmā hi amhaṁ daharā na mīyare”ti (jā. 1.93) āha  “tumhākaṁyevā”ti. Atthavasā liṅgavipariyāyoti katvā  “tāya ca anattamanatāyā”ti vuttaṁ. “Antarāyo”ti vutte  samaṇadhammavisesānanti atthassa pakaraṇato viññāyamānattā,  viññāyamānatthassa ca saddassa payoge kāmacārattā  “paṭhamajjhānādīnaṁ antarāyo”ti vuttaṁ. Ettha ca  “antarāyo”ti idaṁ manopadosassa akaraṇīyatāya kāraṇavacanaṁ.  Yasmā tumhākameva tena kopādinā paṭhamajjhānādīnamantarāyo  bhaveyya, tasmā te kopādipariyāyena vuttā āghātādayo na  karaṇīyāti adhippāyo, tena “nāhaṁ sabbaññū”ti issarabhāvena tumhe  tato nivāremi, atha kho imināva kāraṇenāti dasseti. Taṁ pana  kāraṇavacanaṁ yasmā ādīnavavibhāvanaṁ hoti, tasmā “ādīnavaṁ  dassento”ti heṭṭhā vuttanti daṭṭhabbaṁ.  
 So pana manopadoso na kevalaṁ kālantarabhāvinoyeva  hitasukhassa antarāyakaro, atha kho taṅkhaṇapavattanārahassapi  hitasukhassa antarāyakaroti manopadose ādīnavaṁ daḷhataraṁ katvā  dassetuṁ “api nū”ti-ādimāhātipi sambandho vattabbo.  Paresanti ye attato aññe, tesanti attho, na pana “pare  avaṇṇaṁ bhāseyyun”ti-ādīsu viya paṭiviruddhasattānanti āha  “yesaṁ kesañcī”ti. Tadevatthaṁ samattheti “kupito  hī”ti-ādinā. Pāḷiyaṁ subhāsitadubbhāsitavacanajānanampi  tadatthajānaneneva siddhanti āha “subhāsitadubbhāsitassa  atthan”ti.  
 Andhaṁtamanti andhabhāvakaraṁ tamaṁ, ativiya vā tamaṁ. Yaṁ  naraṁ sahate abhibhavati, tassa andhatamanti sambandho. Yanti  vā bhummatthe paccattavacanaṁ, yasmiṁ kāle sahate, tadā andhatamaṁ hotīti  attho (pg.1.223)  kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena sahate, tena andhatamanti.  Evaṁ sati yaṁtaṁ-saddānaṁ niccasambandhattā “yadā”ti ajjhāharitabbaṁ.  Kiriyāparāmasanaṁ vā etaṁ, “kodho sahate”ti yadetaṁ kodhassa  abhibhavanaṁ vuttaṁ, etaṁ andhatamanti. Tato ca kuddho atthaṁ na  jānāti, kuddho dhammaṁ na passatīti yojetabbaṁ. Atthaṁ dhammanti  pāḷi-atthaṁ, pāḷidhammañca. Cittappakopanoti cittassa  pakatibhāvavijahanena padūsako. Antaratoti abbhantarato,  cittato vā kodhavasena bhayaṁ jātaṁ. Nti tathāsabhāvaṁ kodhaṁ, kodhassa  vā anatthajananādippakāraṁ.  
 Sabbatthāpīti sabbesupi paṭhamadutiyatatiyanayesu.  “Avaṇṇe paṭipajjitabbākāran”ti adhikāro.  Avaṇṇabhāsakānamavisayattā “tatrā”ti padassa tasmiṁ avaṇṇeti  atthova dassito. Abhūtanti kattubhūtaṁ vacanaṁ, yaṁ vacanaṁ abhūtaṁ  hotīti attho. Abhūtatoti pana abhūtatākiriyāva  bhāvappadhānattā, bhāvalopattā cāti dasseti “abhūtabhāvenevā”ti  iminā. “Itipetan”ti-ādi nibbeṭhanākāranidassananti dassetuṁ  “kathan”ti-ādi vuttaṁ. Tatrāti tasmiṁ vacane.  Yojanāti adhippāyapayojanā. Tuṇhīti abhāsanatthe  nipāto, bhāvanapuṁsako cesa. “Itipetaṁ abhūtan”ti vatvā “yaṁ  tumhehī”ti-ādinā tadatthaṁ vivarati. Imināpīti  pi-saddena anekavidhaṁ kāraṇaṁ sampiṇḍeti. Kāraṇasarūpamāha  “sabbaññuyevā”ti-ādinā. Eva-saddo tīsupi padesu  yojetabbo, sabbaññubhāvato na asabbaññū, svākkhātattā na  durakkhāto, suppaṭipannattā na duppaṭipannoti imināpi kāraṇena  nibbeṭhetabbanti vuttaṁ hoti. “Kasmā pana  sabbaññū”ti-ādipaṭicodanāyapi taṁkāraṇadassanena nibbeṭhetabbamevāti  āha “tatra idañcidañca kāraṇan”ti. Tatrāti tesu  sabbaññutādīsu. Idañca idañca kāraṇanti anekavidhena  kāraṇānukāraṇaṁ dassetvā “na sabbaññū”ti-ādivacanaṁ nibbeṭhetabbanti  attho. Tatridaṁ kāraṇaṁ  sabbaññū eva amhākaṁ satthā  aviparītadhammadesanattā. Svākkhāto eva dhammo ekantaniyyānikattā.  Suppaṭipanno eva saṅgho saṁkilesarahitattāti.  Kāraṇānukāraṇadassanampettha asabbaññutādivacana-nibbeṭhanameva  tathādassanassa tesampi kāraṇabhāvatoti daṭṭhabbaṁ. Kāraṇakāraṇampi hi  “kāraṇan”tveva vuccati, patiṭṭhānapatiṭṭhānampi “patiṭṭhānan”tveva yathā  “tiṇehi bhattaṁ (pg.1.224) siniddhaṁ, pāsāde dhammamajjhāyatī”ti. Dutiyaṁ  padanti “atacchan”ti padaṁ. Paṭhamassa padassāti  “abhūtan”ti padassa. Catutthanti “na ca panetaṁ amhesu  saṁvijjatī”ti padaṁ. Tatiyassāti “natthi cetaṁ amhesū”ti  padassa. Vividhamekattheyeva pavattaṁ vacanaṁ vivacanaṁ, tadeva vevacanaṁ,  vacananti vā attho saddena vacanīyattā “bhagavāti vacanaṁ seṭṭhaṁ,  bhagavāti vacanamuttaman”ti-ādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.1ma. ni.  aṭṭha. 1.1 a. ni. 1.rūpādivaggavaṇṇanā; pārā. aṭṭha. 1.1)  viya. Nānāsabhāvato vigataṁ vacanaṁ yassāti vevacanaṁ  vuttanayena, pariyāyavacananti attho.  
 Etthāha– kasmā panettha pariyāyavacanaṁ vuttaṁ, nanu  ekekapadavaseneva adhippeto attho siddho, evaṁ siddhe sati kimete  tena pariyāyavacanena. Tadetañhi ganthagāravādi-anekadosakaraṁ, yadi ca  taṁ vattabbaṁ siyā, tadeva vuttaṁ assa, na tadaññanti? Vuccate–  desanākāle, hi āyatiñca kassaci kathañci tadatthapaṭivedhanatthaṁ  pariyāyavacanaṁ vuttaṁ. Desanāpaṭiggāhakesu hi yo tesaṁ  pariyāyavacanānaṁ yaṁ pubbe saṅketaṁ karoti “idamimassatthassa  vacanan”ti, tassa teneva tadatthapaṭivedho hoti. Apica tasmiṁ khaṇe  vikkhittacittānaṁ aññavihitānaṁ vipariyāyānaṁ aññena pariyāyena  tadatthāvabodhanatthampi pariyāyavacanaṁ vuttaṁ. Yañhi ye na suṇanti,  tapparihāyanavasena tesaṁ sabbathā paripuṇṇassa yathāvuttassa atthassa  anavabodho siyā, pariyāyavacane pana vutte tabbasena  paripuṇṇamatthāvabodho hoti. Atha vā mandabuddhīnaṁ punappunaṁ  tadatthalakkhaṇena asammohanatthaṁ pariyāyavacanaṁ vuttaṁ. Mandabuddhīnañhi  ekeneva padena ekatthassa sallakkhaṇena sammoho hoti, anekena  pariyāyena pana ekatthassa sallakkhaṇena tathāsammoho na hoti  anekappavattinimittena ekattheyeva pavattasaddena yathādhippetassa atthassa  nicchitattā.  
 Aparo nayo– “anekepi atthā samānabyañjanā hontī”ti  yā atthantaraparikappanā siyā, tassā parivajjanatthampi pariyāyavacanaṁ  vuttanti veditabbaṁ. Anekesampi hi atthānaṁ ekapadavacanīyatāvasena  samānabyañjanattā yathāvuttassa padassa “ayamattho nu kho adhippeto,  udāhu ayamatthovā”ti pavattaṁ sotūnamatthantaraparikappanaṁ vevacanaṁ  aññamaññaṁ bhedakavasena parivajjeti. Vuttañca–  
 	“Nekatthavuttiyā (pg.1.225) saddo, na visesatthañāpako;  
 	Pariyāyena yutto tu, pariyāyo ca bhedako”ti.  
 Aparo nayo– anaññassāpi pariyāyavacanassa vacane  anekāhi tāhi tāhi nāmapaññattīhi tesaṁ tesaṁ atthānaṁ  paññāpanatthampi pariyāyavacanaṁ vattabbaṁ hoti. Tathā hi pariyāyavacane  vutte “imassatthassa idamidampi nāman”ti sotūnaṁ anekadhā  nāmapaññattivijānanaṁ. Tato ca taṁtaṁpaññattikosallaṁ hoti seyyathāpi  nighaṇṭusatthe paricayataṁ. Apica dhammakathikānaṁ  tanti-atthupanibandhanaparāvabodhanānaṁ sukhasiddhiyāpi pariyāyavacanaṁ.  Tabbacanena hi dhammadesakānaṁ tanti-atthassa attano citte  upanibandhanena ṭhapanena paresaṁ sotūnamavabodhanaṁ sukhasiddhaṁ hoti. Atha  vā sammāsambuddhassa attano dhammaniruttipaṭisambhidāsampattiyā  vibhāvanatthaṁ, veneyyānañca tattha bījavāpanatthaṁ pariyāyavacanaṁ bhagavā  niddisati. Tadasampattikassa hi tathāvacanaṁ na sambhavati. Tena ca  pariyāyavacanena yathāsutena tassaṁ dhammaniruttipaṭisambhidāsampattiyaṁ  tapparicaraṇena, tadaññasucaritasamupabrūhanena ca puññasaṅkhātassa  bījassa vapanaṁ sambhavati. Ko hi īdisāya sampattiyā  viññāyamānāya tadetaṁ nābhipattheyyāti, kiṁ vā bahunā. Yassā  dhammadhātuyā suppaṭividdhattā sammāsambuddho yathā sabbasmiṁ atthe  appaṭihatañāṇacāro, tathā sabbasmiṁ saddavohāreti ekampi atthaṁ  anekehi pariyāyehi bodheti, natthi tattha dandhāyitattaṁ vitthāritattaṁ,  nāpi dhammadesanāya hāni, āveṇiko cāyaṁ buddhadhammo.  Sabbaññutaññāṇassa hi suppaṭividitabhāvena paṭisambhidāñāṇehi viya  tenapi ñāṇena atthe, dhamme, niruttiyā ca appaṭihatavuttitāya  buddhalīḷāya ekampi atthaṁ anekehi pariyāyehi bodheti, na pana  tasmiṁ saddavohāre, tathābodhane vā mandabhāvo sammābodhanassa  sādhanattā, na ca tena atthassa vitthārabhāvo ekassevatthassa  desetabbassa subbijānanakāraṇattā, nāpi tabbacanena dhammadesanāhāni  tassa desanāsampattibhāvato. Tasmā sātthakaṁ pariyāyavacanaṁ, na cāpi  taṁ ganthagāravādi-anekadosakaranti daṭṭhabbaṁ. Yaṁ panetaṁ vuttaṁ “yadi ca  taṁ vattabbaṁ siyā, tadeva vuttaṁ assa, na tadaññan”ti, tampi na yuttaṁ  payojanantarasambhavato. Tadeva hi avatvā tadaññassa vacanena  desanākkhaṇe samāhitacittānampi sammadeva paṭiggaṇhantānaṁ  taṁtaṁpadantogadhapavattinimittamārabbha (pg.1.226) tadatthādhigamo hoti, itarathā  tasmiṁyeva pade punappunaṁ vutte tesaṁ tadatthānadhigatatā siyāti. Honti  cettha–  
 	“Yena kenaci atthassa, bodhāya aññasaddato;  
 	Vikkhittakamanānampi, pariyāyakathā katā.  
 	Mandānañca amūḷhatthaṁ, atthantaranisedhayā;  
 	Taṁtaṁnāmaniruḷhatthaṁ, pariyāyakathā katā.  
 	Desakānaṁ sukaratthaṁ, tanti-atthāvabodhane;  
 	Dhammaniruttibodhatthaṁ, pariyāyakathā katā.  
 	Veneyyānaṁ tattha bījavāpanatthañca attano;  
 	Dhammadhātuyā līḷāya, pariyāyakathā katā.  
 	Tadeva tu avatvāna, tadaññehi pabodhanaṁ;  
 	Sammāpaṭiggaṇhantānaṁ, atthādhigamāya katan”ti.  
 Idaṁ pana nibbeṭhanaṁ īdiseyeva, na sabbattha kātabbanti  dassento “idañcā”ti-ādimāha. Tattha avaṇṇeyevāti  kāraṇapatirūpaṁ vatvā, avatvā vā dosapatiṭṭhāpanavasena nindāya eva.  Na sabbatthāti na kevalaṁ akkosanakhuṁsanavambhanādīsu sabbattha  nibbeṭhanaṁ kātabbanti attho. Tadevatthaṁ “yadi hī”ti-ādinā  pākaṭaṁ karoti. “Sāsaṅkanīyo hotī”ti vuttaṁ tathānibbeṭhetabbatāya  kāraṇameva “tasmā”ti paṭiniddisati.  “Oṭṭhosī”ti-ādi “na sabbatthā”ti etassa vivaraṇaṁ.  Jātināmagottakammasippa-ābādha liṅga kilesa āpatti  akkosanasaṅkhātehi dasahi akkosavatthūhi. Adhivāsanameva  khanti, na diṭṭhinijjhānakkhamanādayoti adhivāsanakhanti.  
  6. Evaṁ avaṇṇabhūmiyā saṁvaṇṇanaṁ katvā idāni  vaṇṇabhūmiyāpi saṁvaṇṇanaṁ kātumāha “evan”ti-ādi. Tattha  avaṇṇabhūmiyanti avaṇṇappakāsanaṭṭhāne. Tādilakkhaṇanti  ettha “pañcahākārehi tādī iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī,  tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti tādī, taṁniddesā tādī”ti   (mahāni. 38) niddesanayena pañcasu atthesu idha paṭhamenatthena tādī.  Tatrāyaṁ niddeso–  
  Kathaṁ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī, arahā lābhepi tādī,  alābhepi tādī, yasepi, ayasepi, pasaṁsāyapi, nindāyapi, sukhepi  (pg.1.227)   dukkhepi tādī, ekañce bāhaṁ gandhena limpeyyuṁ, ekañce bāhaṁ vāsiyā  taccheyyuṁ, amusmiṁ natthi rāgo, amusmiṁ natthi paṭigho   anunayapaṭighavippahīno ugghāṭinigghāṭivītivatto,  anurodhavirodhasamatikkanto, evaṁ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādīti (mahāni.  38).  
 Vacanattho pana tamiva dissatīti tādī, iṭṭhamiva  aniṭṭhampi passatīti attho. Tassa lakkhaṇaṁ tādilakkhaṇaṁ,  iṭṭhāniṭṭhesu samapekkhanasabhāvo. Atha vā tamiva dissate tādī,  so eva sabhāvo, tadeva lakkhaṇaṁ tādilakkhaṇanti.  Vaṇṇabhūmiyaṁ tādilakkhaṇaṁ dassetunti sambandho. Para-saddo  aññattheti āha “ye kecī”ti-ādi. Ānandanti bhusaṁ  pamodanti taṁsamaṅgino sattā etenāti ānandasaddassa karaṇatthataṁ  dasseti. Sobhanamano sumano, cittaṁ, sobhanaṁ vā mano  yassāti sumano, taṁsamaṅgīpuggalo. Nanu ca cittavācakabhāve  sati cetasikasukhassa bhāvatthatā yuttā, puggalavācakabhāve pana  cittameva bhāvattho siyā, na cetasikasukhaṁ, sumanasaddassa dabbanimittaṁ  pati pavattattā yathā “daṇḍittaṁ sikhittan”ti-ādīti? Saccametaṁ  dabbe apekkhite, idha pana tadanapekkhitvā tena dabbena yuttaṁ  mūlanimittabhūtaṁ cetasikasukhameva apekkhitvā sumanasaddo pavatto,  tasmā etthāpi cetasikasukhameva bhāvattho sambhavati, tenāha  “cetasikasukhassetaṁ adhivacanan”ti. Etena hi vacanena  tadaññacetasikānampi cittapaṭibaddhattā, cittakiriyattā ca yathāsambhavaṁ  somanassabhāvo āpajjatīti codanaṁ nāpajjateva ruḷhisaddattā tassa  yathā “paṅkajan”ti pariharati. Ubbilayatīti ubbilaṁ, bhindati  purimāvatthāya visesaṁ āpajjatīti attho. Tadeva ubbilāvitaṁ  paccayantarāgamādivasena. Uddhaṁ palavatīti vā ubbilāvitaṁ  akārānaṁ ikāraṁ, ākārañca katvā, cittameva “cetaso”ti vuttattā.  Taddhite pana siddhe taṁ abyatirittaṁ tasmiṁ pade vacanīyassa  sāmaññabhāvato, tassa vā saddassa nāmapadattā, tasmā kassāti  sambandhīvisesānuyoge “cetaso”ti vuttanti dassetuṁ  “kassā”ti-ādi vuttaṁ. Esa nayo īdisesu. Yāya  uppannāya kāyacittaṁ vātapūritabhastā viya uddhumāyanākārappattaṁ hoti  tassā gehasitāya odagyapītiyā etaṁ adhivacananti sarūpaṁ dasseti  “uddhaccāvahāyā”ti-ādinā. Uddhaccāvahāyāti  uddhatabhāvāvahāya. Uppilāpeti (pg.1.228) cittaṁ uppilāvitaṁ karotīti  ubbilāpanā, sā eva pīti, tassā. Khandhavasena  dhammavisesattaṁ āha “idhāpī”ti-ādinā.  Avaṇṇabhūmimapekkhāya api-saddo “ayampi pārājiko”ti-ādīsu  (pārā. 1.89 91 167 171 195 197) viya, idha ca  kiñcāpi tesaṁ bhikkhūnaṁ ubbilāvitameva natthi, atha kho āyatiṁ  kulaputtānaṁ edisesupi ṭhānesu akusaluppattiṁ paṭisedhento dhammanettiṁ  ṭhapetīti. Dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho  vuttoti etthāpi “tesaṁ vasena sesānaṁ sampayuttadhammānaṁ karaṇaṁ  paṭikkhittamevā”ti ca aṭṭhakathāyaṁ vuttanayena sakkā viññātunti  na  vuttaṁ. “Pi-saddo sambhāvanattho”ti-ādinā vuttanayena cettha attho  yathāsambhavaṁ veditabbo.  
 Tumhaṁyevassa tena antarāyoti etthāpi  “antarāyo”ti idaṁ “ubbilāvitattassa  akaraṇīyatākāraṇavacana”ti-ādinā heṭṭhā avaṇṇapakkhe amhehi  vuttanayānusārena attho daṭṭhabbo. Ettha ca “ānandino  ubbilāvitā”ti dīpitaṁ pītimeva gahetvā “tena  ubbilāvitattenā”ti vacanaṁ somanassarahitāya pītiyā abhāvato  tabbacaneneva “sumanā”ti dīpitaṁ somanassampi siddhamevāti katvā  vuttaṁ. Atha vā somanassassa antarāyakaratā pākaṭā, na tathā  pītiyāti evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ. Kasmā panetanti yathāvuttaṁ  atthaṁ avibhāgato manasi katvā codeti. Ācariyo  “saccan”ti tamatthaṁ paṭijānitvā “taṁ panā”ti-ādinā  vibhajjabyākaraṇavasena pariharati.  
 Tattha etanti ānandādīnamakaraṇīyatāvacanaṁ, nanu  bhagavatā vaṇṇitanti sambandho. Buddhoti kittayantassāti  “buddho”ti vacanaṁ guṇānussaraṇavasena kathentassa sādhujanassa.  Kasiṇenāti kasiṇatāya sakalabhāvena. Jambudīpassāti  cetassa avayavabhāvena sambandhīvacanaṁ. Apare pana  “jambudīpassāti karaṇavacanatthe sāmivacana”ti vadanti, tesaṁ  matena kasiṇajambudīpasaddānaṁ samānādhikaraṇabhāvo daṭṭhabbo,  karaṇavacanañca nissakkatthe. Pageva ekadesato panāti api-saddo  sambhāvane. Ādi-saddena cettha–  
 “Mā soci udāyi, ānando avītarāgo kālaṁ kareyya, tena  cittappasādena sattakkhattuṁ devarajjaṁ kāreyya, sattakkhattuṁ (pg.1.229) imasmiṁyeva  jambudīpe mahārajjaṁ kāreyya, apica udāyi ānando diṭṭheva dhamme  parinibbāyissatī”ti-ādisuttaṁ (a. ni.  3.81)–  
  Saṅgahitaṁ. Nti suttantare vuttaṁ pītisomanassaṁ.  Nekkhammassitanti kāmato nikkhamane kusaladhamme nissitaṁ.  Idhāti imasmiṁ sutte. Gehassitanti gehavāsīnaṁ  samudāciṇṇato gehasaṅkhāte kāmaguṇe nissitaṁ. Kasmā  tadevidhādhippetanti āha “idañhī”ti-ādi. “Āyasmato  channassa uppannasadisan”ti vuttamatthaṁ pākaṭaṁ kātuṁ, samatthetuṁ vā  “tenevā”ti-ādi vuttaṁ. Visesaṁ nibbattetuṁ nāsakkhi  bhagavati, dhamme ca pavattagehassitapematāya. Parinibbānakāleti  parinibbānāsannakāle bhagavatā paññattena tajjitoti vā sambandho.  Parinibbānakāleti vā bhagavato parinibbutakāle saṅghena  tajjito nibbattetīti vā sambandho. Brahmadaṇḍenāti  “bhikkhūhi itthannāmo neva vattabbo, na ovaditabbo,  nānusāsitabbo”ti (cūḷava. 445) katena brahmadaṇḍena.  Tajjitoti saṁvejito. Tasmāti yasmā  gehassitapītisomanassaṁ jhānādīnaṁ antarāyakaraṁ, tasmā. Vuttañhetaṁ  bhagavatā sakkapañhasutte “somanassaṁpāhaṁ devānaminda, duvidhena  vadāmi sevitabbampi asevitabbampī”ti (dī. ni. 2.359).  
 “Ayañhī”ti-ādinā tadevatthaṁ kāraṇato samattheti.  Rāgasahitattā hi sā antarāyakarāti. Ettha pana “idañhi  rāgasañhitaṁ pītisomanassan”ti vattabbaṁ siyā, tathāpi pītiggahaṇena  somanassampi gahitameva hoti somanassarahitāya pītiyā abhāvatoti  heṭṭhā vuttanayena pītiyeva gahitā. Apica  sevitabbāsevitabbavibhāgassa sutte vacanato somanassassa pākaṭo  antarāyakarabhāvo, na tathā pītiyāti sāyeva rāgasahitatthena  visesetvā vuttā. Avaṇṇabhūmiyā saddhiṁ sambandhitvā pākaṭaṁ kātuṁ  “lobho cā”ti-ādi vuttaṁ. Kodhasadisovāti  avaṇṇabhūmiyaṁ vuttakodhasadiso eva. “Luddho”ti-ādigāthānaṁ  “kuddho”ti-ādigāthāsu vuttanayena attho daṭṭhabbo.  
 “Mamaṁ vā bhikkhave pare vaṇṇaṁ bhāseyyuṁ, dhammassa vā vaṇṇaṁ  bhāseyyuṁ, saṅghassa vā vaṇṇaṁ bhāseyyuṁ, tatra ce tumhe assatha  ānandino sumanā ubbilāvitā (pg.1.230)  api nu tumhe paresaṁ  subhāsitadubbhāsitaṁ ājāneyyāthāti? No hetaṁ bhante”ti ayaṁ  tatiyavāro nāma avaṇṇabhūmiyaṁ vuttanayavasena tatiyavāraṭṭhāne  nīharitabbattā, so desanākāle tena vārena bodhetabbapuggalābhāvato  desanāya anāgatopi tadatthasambhavato atthato āgatoyeva.  Yathā taṁ vitthāravasena kathāvatthuppakaraṇanti dassetuṁ  “tatiyavāro panā”ti-ādi vuttaṁ, etena saṁvaṇṇanākāle  tathābujjhanakasattānaṁ vasena so vāro ānetvā saṁvaṇṇetabboti dasseti.  “Yatheva hī”ti-ādinā tadevatthasambhavaṁ vibhāveti. Kuddho  atthaṁ na jānāti yathevāti sambandho.  
 Paṭipajjitabbākāradassanavāreti yathāvuttaṁ tatiyavāraṁ  upādāya vattabbe catutthavāre. “Tumhākaṁ satthā”ti vacanato pabhuti  yāva “imināpi kāraṇena tacchan”ti vacanaṁ, tāva yojanā.  “So hi bhagavā”ti-ādi tabbivaraṇaṁ. Tattha itipīti  imināpi kāraṇena. Vitthāro Visuddhimagge (visuddhi. 123 ādayo) “anāpatti upasampannassa bhūtaṁ ārocetī”ti (pāci.  77) vuttepi sabhāgānameva ārocanaṁ yuttanti āha “sabhāgānaṁ  bhikkhūnaṁyeva paṭijānitabban”ti. Teyeva hi tassa atthakāmā,  saddheyyavacanattañca maññanti, tato ca “sāsanassa amoghatā dīpitā  hotī”ti vuttatthasamatthanaṁ siyā. “Evañhī”ti-ādi  kāraṇavacanaṁ. Pāpicchatā ceva parivajjitā, kattubhūtā vā sā,  hotīti sambandho. Amoghatāti niyyānikabhāvena atucchatā.  Vuttanayenāti “tatra tumhehīti tasmiṁ vaṇṇe tumhehī”ti-ādinā  ceva “dutiyaṁ padaṁ paṭhamassa padassa, catutthañca tatiyassa  vevacanan”ti-ādinā ca vuttanayena.  
 
 Cūḷasīlavaṇṇanā 

  7. Ko anusandhīti pucchā “nanu ettakeneva  yathāvuttehi avaṇṇavaṇṇehi sambandhā desanāmatthakaṁ pattā”ti  anuyogasambhavato katā. Vaṇṇena ca avaṇṇena cāti  tadubhayapadena. Atthaniddeso viya hi saddaniddesopīti  akkharacintakā. Atha vā tathābhāsanassa kāraṇattā, koṭṭhāsattā ca  “padehī”ti vuttaṁ. Avaṇṇena ca vaṇṇena cāti pana  aguṇaguṇavasena, nindāpasaṁsāvasena ca sarūpadassanaṁ.  “Nivatto amūlakatāya (pg.1.231) vissajjetabbatābhāvato”ti (dī. ni.  ṭī. 1.7) ācariyadhammapālattherena vuttaṁ. Taṁ vitthāretvā  desanāya bodhetabbapuggalābhāvato ettakāva sā yuttarūpāti bhagavato  ajjhāsayeneva adesanābhāvena nivatto, yathā taṁ vaṇṇabhūmiyaṁ  tatiyavārotipi daṭṭhabbaṁ. Tathā bodhetabbapuggalasambhavena  vissajjetabbatāya adhigatabhāvato anuvattatiyeva. Itipetaṁ  bhūtanti ettha iti-saddo ādi-attho taduparipi anuvattakattā,  tena vakkhati “idha panā”ti-ādi. Ettāvatā ayaṁ  vaṇṇānusandhīti dassetvā duvidhesu pana tesu vaṇṇesu brahmadattassa  vaṇṇānusandhīti dassento “so panā”ti-ādimāha.  Upari suññatāpakāsane anusandhiṁ dassessati “atthi  bhikkhave”ti-ādinā (dī. ni. 1.28).  
 Evaṁ pucchāvissajjanāmukhena samudāyatthataṁ vatvā idāni  avayavatthataṁ dasseti “tatthā”ti-ādinā. Appameva parito  samantato khaṇḍitattā parittaṁ nāmāti āha “appamattakanti  parittassa nāman”ti. Mattā vuccati pamāṇaṁ mīyate  parimīyateti katvā. Samāsantakakārena appamattakaṁ yathā  “bahuputtako”ti, evaṁ oramattakepi. Eteneva “appā mattā  appamattā, sā etassāti appamattakan”ti-ādinā  kapaccayassa sātthakatampi dasseti atthato abhinnattā. Mattakasaddassa  anatthakabhāvato sīlameva sīlamattakaṁ. Anatthakabhāvoti ca  sakatthatā purimapadattheyeva pavattanato. Na hi saddā kevalaṁ anatthakā  bhavantīti akkharacintakā. Nanu ca bhagavato pāramitānubhāvena  niratthakamekakkharampi mukhavaraṁ nārohati, sakalañca pariyattisāsanaṁ  pade pade catusaccappakāsananti vuttaṁ, kathaṁ tassa anatthakatā  sambhavatīti? Saccaṁ, tampi padantarābhihitassa atthassa  visesanavasena tadabhihitaṁ atthaṁ vadati eva, so pana attho vināpi  tena padantareneva sakkā viññātunti anatthakamicceva vuttanti. Nanu  avocumha “anatthakabhāvo …pe… pavattanato”ti. Apica  vineyyajjhāsayānurūpavasena bhagavato desanā pavattati, vineyyā ca  anādimatisaṁsāre lokiyesuyeva saddesu paribhāvitacittā, loke ca  asatipi atthantarāvabodhe vācāsiliṭṭhatādivasena saddapayogo dissati  “labbhati palabbhati, khañjati nikhañjati, āgacchati  paccāgacchatī”ti-ādinā. Tathāparicitānañca tathāvidheneva  saddapayogena atthāvagamo (pg.1.232) sukho hotīti anatthakasaddapayogo vuttoti.  Evaṁ sabbattha. Hoti cettha–  
 	“Padantaravacanīya-ssatthassa visesanāya.  
 	Bodhanāya vineyyānaṁ, tathānatthapadaṁ vade”ti.  
 Atha vā sīlamattakanti ettha matta-saddo  visesanivatti-attho “avitakkavicāramattā dhammā (dha. sa.  tikamātikā) manomattā dhātu manodhātū”ti (dha. sa. mūlaṭī.  499) ca ādīsu viya. “Appamattakaṁ oramattakan”ti padadvayena  sāmaññato vuttoyeva hi attho “sīlamattakan”ti padena visesato  vutto, tena ca sīlaṁ eva sīlamattaṁ, tadeva sīlamattakanti nibbacanaṁ  kātabbanti dassetuṁ “sīlameva sīlamattakan”ti vuttaṁ.  
 Ayaṁ pana aṭṭhakathāmuttako nayo– oramattakanti ettha  oranti apārabhāgo “orato bhogaṁ (mahāva. 66) oraṁ  pāran”ti-ādīsu viya. Atha vā heṭṭhā-attho orasaddo oraṁ  āgamanāya ye paccayā, te orambhāgiyāni saṁyojanānīti-ādīsu viya.  Sīlañhi samādhipaññāyo apekkhitvā apārabhāge, heṭṭhābhāge ca  hoti, ubhayatthāpi “ore pavattaṁ mattaṁ yassā”ti-ādinā viggaho.  Sīlamattakanti etthāpi mattasaddo amahatthavācako  “bhesajjamattā”ti-ādīsu viya. Atha vā sīlepi tadekadesasseva  saṅgahaṇatthaṁ amahatthavācako ettha mattasaddo vutto. Tathā hi  indriyasaṁvarapaccayasannissitasīlāni idha desanaṁ anāruḷhāni.  Kasmāti ce? Yasmā tāni pātimokkhasaṁvara-ājīvapārisuddhisīlāni  viya na sabbaputhujjanesu pākaṭānīti. Mattanti cettha  visesanivatti-atthe napuṁsakaliṅgaṁ. Pamāṇappakatthesu pana “mattan”ti  vā “mattā”ti vā napuṁsakitthiliṅgaṁ.  
 “Idaṁ vuttaṁ hotī”ti-ādinā saha yojanāya piṇḍatthaṁ  dasseti. Yena sīlena vadeyya, etaṁ sīlamattakaṁ nāmāti sambandho.  “Vaṇṇaṁ vadāmīti ussāhaṁ katvāpī”ti idaṁ “vaṇṇaṁ  vadamāno”ti etassa vivaraṇaṁ. Etena hi “ekapuggalo bhikkhave,  loke uppajjamāno uppajjatī”ti-ādīsu (a. ni.  1.170)  viya mānasaddassa sāmatthiyatthataṁ dasseti. “Ussāhaṁ kurumāno”ti  (pg.1.233) avatvā “katvā”ti ca vacanaṁ tvādipaccayantapadānamiva  mānantapaccayantapadānampi parakiriyāpekkhamevāti dassanatthaṁ.  “Tattha siyā”ti-ādinā sandhāyabhāsitamatthaṁ ajānitvā  nītatthameva gahetvā suttantaravirodhitaṁ maññamānassa kassaci īdisī  codanā siyāti dasseti. Tatthāti tasmiṁ “appamattakaṁ kho  panetan”ti-ādivacane (dī. ni. 1.7). Kammaṭṭhānabhāvane yuñjati  sīlenāti yogī, tassa.  
 Alaṅkaraṇaṁ vibhūsanaṁ alaṅkāro, pasādhanakiriyā. Alaṁ  karoti etenevāti vā alaṅkāro, kuṇḍalādipasādhanaṁ.  Maṇḍīyate maṇḍanaṁ, ūnaṭṭhānapūraṇaṁ. Maṇḍīyati etenāti vā  maṇḍanaṁ, mukhacuṇṇādi-ūnapūraṇopakaraṇaṁ. Idha pana  sadisavohārena, taddhitavasena vā sīlameva tathā vuttaṁ.  Maṇḍaneti maṇḍanahetu, maṇḍanakiriyānimittaṁ gatoti attho.  Atha vā maṇḍati sīlenāti maṇḍano, maṇḍanajātiko puriso.  Bahumhi cetaṁ jātyāpekkhāya ekavacanaṁ. Ubbāhanatthepi hi  ekavacanamicchanti keci, tadayuttameva saddasatthe anāgatattā,  atthayuttiyā ca abhāvato. Kathañhi ekavacananiddiṭṭhato ubbāhanakaraṇaṁ  yuttaṁ siyā ekasmiṁ yevatthe ubbāhitabbassa aññassatthassa abhāvato.  Tasmā vipallāsavasena bahvatthe idaṁ ekavacanaṁ daṭṭhabbaṁ,  maṇḍanasīlesūti attho. Ācariyadhammapālattherenapi hi  ayamevidha vinicchayo (dī. ni. ṭī. 1.7) vutto.  Aggatanti uttamabhāvaṁ.  
 Assaṁ bhavissāmīti ākaṅkheyyāti sambandho.  Assāti bhaveyya. Paripūrakārīti cettha iti-saddo  ādi-attho, pakārattho vā, tena sakalampi sīlathomanasuttaṁ dasseti.  
 Kikīva aṇḍanti etthāpi tadatthena iti-saddena–  
 	“Kikīva aṇḍaṁ camarīva vāladhiṁ,  
 	Piyaṁva puttaṁ nayanaṁva ekakaṁ.  
 	Tatheva sīlaṁ anurakkhamānā,  
 	Supesalā hotha sadā sagāravā”ti. (visuddhi.  1.19).–  
  Gāthaṁ saṅgaṇhāti. “Pupphagandho”ti vatvā tadekadesena  dassetuṁ “na candanan”ti-ādi vuttaṁ. Candanaṁ tagaraṁ mallikāti  hi taṁsahacaraṇato tesaṁ (pg.1.234) gandhova vutto. Pupphagandhoti ca pupphañca  tadavaseso gandho cāti attho. Tagaramallikāhi vā avasiṭṭho  “pupphagandho”ti vutto. Satañca gandhoti ettha sīlameva  sadisavohārena vā taddhitavasena vā gandho. Sīlanibandhano vā  thutighoso vuttanayena “gandho”ti adhippeto. Sīlañhi kittiyā  nimittaṁ. Yathāha “sīlavato kalyāṇo kittisaddo  abbhuggacchatī”ti (dī. ni. 2.150 3.316 a. ni.   5.213 mahāva. 785 udā. 76). Sappuriso  pavāyati pakārehi gandhati tassa gandhūpagarukkhapaṭibhāgattā.  
 Vassikīti sumanapupphaṁ, “vassikan”tipi pāṭho,  tadatthova. Gandhā eva gandhajātā, gandhappakārā vā.  Yvāyanti yadidaṁ, uttamo gandho vātīti sambandho.  
 Sammadaññā vimuttānanti sammā aññāya jānitvā,  aggamaggena vā vimuttānaṁ. Maggaṁ na vindatīti kāraṇaṁ na  labhati, na jānāti vā.  
 “Sīle patiṭṭhāyā”ti gāthāya paṭisandhipaññāya  sapañño ātāpī vīriyavā pārihārikapaññāya nipako narasaṅkhāto bhikkhu sīle patiṭṭhāya cittaṁ tappadhānena  vuttaṁ samādhiṁ bhāvayaṁ bhāvayanto bhāvanāhetu tathā paññaṁ  vipassanañca imaṁ antojaṭābahijaṭāsaṅkhātaṁ jaṭaṁ vijaṭaye  vijaṭeyya vijaṭituṁ samattheyyāti saṅkhepattho.  
 Pathaviṁ nissāyāti pathaviṁ rasaggahaṇavasena nissāya,  sīlasmiṁ pana paripūraṇavasena nissāya patiṭṭhānaṁ daṭṭhabbaṁ.  
 Appakamahantatāya pārāpārādi viya upanidhāpaññattibhāvato  aññamaññaṁ upanidhāya āhāti vissajjetuṁ “upari guṇe  upanidhāyā”ti vuttaṁ. Sīlañhīti ettha hi-saddo  kāraṇattho, tenidaṁ kāraṇaṁ dasseti “yasmā sīlaṁ kiñcāpi  patiṭṭhābhāvena samādhissa bahūpakāraṁ, pabhāvādiguṇavisese panassa  upanidhāya kalampi bhāgaṁ na upeti, tathā samādhi ca paññāyā”ti.  Tenevāha “tasmā”ti-ādi. Na pāpuṇātīti  guṇasamabhāvena na sampāpuṇāti, na sametīti vuttaṁ hoti.  Uparimanti samādhipaññaṁ. Upanidhāyāti upatthambhaṁ katvā.  Tañhi tādisāya paññattiyā upatthambhanaṁ hoti. Heṭṭhimanti  sīlasamādhidvayaṁ.  
 “Kathan”ti-ādi (pg.1.235) vitthāravacanaṁ.  Kaṇḍambamūlikapāṭihāriyakathanañcettha yathākathañcipi sīlassa  samādhimapāpuṇatāsiddhiyevidhādhippetāti pākaṭatarapāṭihāriyabhāvena,  nidassananayena cāti daṭṭhabbaṁ. “Abhi …pe…  titthiyamaddanan”ti idaṁ pana tassa yamakapāṭihāriyassa  supākaṭabhāvadassanatthaṁ, aññehi bodhimūle ñātisamāgamādīsu ca  katapāṭihāriyehi visesadassanatthañca vuttaṁ. Sambodhito hi aṭṭhamepi  divase devatānaṁ “buddho vā no vā”ti uppannakaṅkhāvidhamanatthaṁ  ākāse ratanacaṅkamaṁ māpetvā caṅkamanto pāṭihāriyaṁ akāsi, tato  dutiyasaṁvacchare kulanagaragato kapilavatthupure nigrodhārāme ñātīnaṁ  samāgamepi tesaṁ mānamadappahānatthaṁ yamakapāṭihāriyaṁ akāsi. Tattha  abhisambodhitoti abhisambujjhanakālato.  Sāvatthinagaradvāreti sāvatthinagarassa dakkhiṇadvāre.  Kaṇḍambarukkhamūleti kaṇḍena nāma pasenadirañño uyyānapālena  ropitattā kaṇḍambanāmakassa rukkhassa mūle.  Yamakapāṭihāriyakaraṇatthāya bhagavato citte uppanne “tadanucchavikaṁ  ṭhānaṁ icchitabban”ti ratanamaṇḍapādi sakkena devaraññā āṇattena  vissakammunā katanti vadanti keci. Bhagavatā nimmitanti apare.  Aṭṭhakathāsu pana anekāsu “sakkena devānamindena āṇāpitena  vissakammadevaputtena maṇḍapo kato, caṅkamo pana bhagavatā nimmito”ti  vuttaṁ. Dibbasetacchatte devatāhi dhāriyamāneti attho  viññāyati aññesamasambhavato. “Dvādasayojanāya  parisāyā”ti idaṁ catūsu disāsu paccekaṁ dvādasayojanaṁ manussaparisaṁ  sandhāya vuttaṁ. Tadā kira dasasahassilokadhātuto cakkavāḷagabbhaṁ  paripūretvā devabrahmānopi sannipatiṁsu. Yo koci evarūpaṁ  pāṭihāriyaṁ kātuṁ samattho ce, so āgacchatūti codanāsadisattā vuttaṁ  “attādānaparidīpanan”ti. Attādānañhi anuyogo  paṭipakkhassa attassa ādānaṁ gahaṇanti katvā.   Titthiyamaddananti “pāṭihāriyaṁ karissāmā”ti kuhāyanavasena pubbe  uṭṭhitānaṁ titthiyānaṁ maddanaṁ, tañca tathā kātuṁ asamatthatāsampādanameva.  Tadetaṁ padadvayaṁ “yamakapāṭihāriyan”ti etena sambandhitabbaṁ.  Rājagahaseṭṭhino candanaghaṭikuppattito paṭṭhāya sabbameva cettha vattabbaṁ.  
 Uparimakāyatoti-ādi (pg.1.236) paṭisambhidāmagge (paṭi. ma.  1.116) āgatanayadassanaṁ, tena vuttaṁ  “iti-ādinayappavattan”ti, “sabbaṁ vitthāretabban”ti ca.  Tatthāyaṁ pāḷiseso–  
 “Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato  udakadhārā pavattati. Puratthimakāyato aggi, pacchimakāyato udakaṁ.  Pacchimakāyato aggi, puratthimakāyato udakaṁ. Dakkhiṇa-akkhito  aggi, vāma-akkhito udakaṁ. Vāma-akkhito aggi,  dakkhiṇa-akkhito udakaṁ. Dakkhiṇakaṇṇasotato aggi,  vāmakaṇṇasotato udakaṁ. Vāmakaṇṇasotato aggi,  dakkhiṇakaṇṇasotato udakaṁ. Dakkhiṇanāsikāsotato aggi,  vāmanāsikāsotato udakaṁ. Vāmanāsikāsotato aggi,  dakkhiṇanāsikāsotato udakaṁ. Dakkhiṇa-aṁsakūṭato aggi,  vāma-aṁsakūṭato udakaṁ. Vāma-aṁsakūṭato aggi, dakkhiṇa-aṁsakūṭato  udakaṁ. Dakkhiṇahatthato aggi, vāmahatthato udakaṁ. Vāmahatthato  aggi, dakkhiṇahatthato udakaṁ. Dakkhiṇapassato aggi, vāmapassato  udakaṁ. Vāmapassato aggi, dakkhiṇapassato udakaṁ.  Dakkhiṇapādato aggi, vāmapādato udakaṁ. Vāmapādato aggi,  dakkhiṇapādato udakaṁ. Aṅgulaṅgulehi aggi, aṅgulantarikāhi udakaṁ.  Aṅgulantarikāhi aggi, aṅgulaṅgulehi udakaṁ. Ekekalomato  aggi, ekekalomato udakaṁ. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho  pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatī”ti.  
 Aṭṭhakathāyaṁ pana “ekekalomakūpato” icceva (paṭi. ma. aṭṭha.  2.1.116) āgataṁ.  
 Channaṁ vaṇṇānanti etthāpi nīlānaṁ pītakānaṁ lohitakānaṁ  odātānaṁ mañjiṭṭhānaṁ pabhassarānanti ayaṁ sabbopi pāḷiseso  peyyālanayena, ādi-saddena ca dassito. Ettha ca channaṁ vaṇṇānaṁ  ubbāhanabhūtānaṁ yamakā yamakā vaṇṇā pavattantīti pāṭhasesena sambandho,  tena vakkhati “dutiyā dutiyā rasmiyo”ti-ādi. Tattha hi tāsaṁ  yamakaṁ (pg.1.237) yamakaṁ pavattanākārena saha āvajjanaparikammādhiṭṭhānānaṁ visuṁ  pavatti dassitā. Keci pana “channaṁ vaṇṇānan”ti etassa  “aggikkhandho udakadhārā”ti purimehi padehi sambandhaṁ vadanti,  tadayuttameva aggikkhandha-udakadhārānaṁ atthāya tejokasiṇavāyokasiṇānaṁ  samāpajjanassa vakkhamānattā. Channaṁ vaṇṇānaṁ chabbaṇṇā  pavattantīti kattuvasena vā sambandho yathā “ekassa cepi bhikkhuno  na paṭibhāseyya taṁ bhikkhuniṁ apasādetun”ti (pāci. 558).  Kattukammesu hi bahulā sāmivacanaṁ ākhyātapayogepi icchanti  neruttikā.  
 Evaṁ pāḷinayena yamakapāṭihāriyaṁ dassetvā idāni taṁ  aṭṭhakathānayena vivaranto paccāsattinayena “channaṁ vaṇṇānan”ti padameva  paṭhamaṁ vivarituṁ “tassā”ti-ādimāha. Tattha tassāti  bhagavato. “Suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo”ti idaṁ tāsaṁ pītābhānaṁ  yebhuyyatāya vuttaṁ, chabbaṇṇāhi rasmīhi alaṅkaraṇakālo viyāti attho.  Tāpi hi cakkavāḷagabbhato uggantvā brahmalokamāhacca paṭinivattitvā  cakkavāḷamukhavaṭṭimeva gaṇhiṁsu. Ekacakkavāḷagabbhaṁ vaṅkagopānasikaṁ  viya bodhigharaṁ ahosi ekālokaṁ. Dutiyā dutiyā rasmiyoti  purimapurimato pacchā pacchā nikkhantā rasmiyo. Kasmā  sadisākāravasena “viyā”ti vacanaṁ vuttanti āha  “dvinnañcā”ti-ādi. Dvinnañca cittānaṁ ekakkhaṇe pavatti  nāma natthi, yehi tā evaṁ siyuṁ, tathāpi iminā kāraṇadvayena  evameva khāyantīti adhippāyo. Bhavaṅgaparivāsassāti  bhavaṅgavasena parivasanassa, bhavaṅgasaṅkhātassa parivasanassa vā,  bhavaṅgapatanassāti vuttaṁ hoti. Āciṇṇavasitāyāti  āvajjanasamāpajjanādīhi pañcahākārehi samāciṇṇaparicayatāya. Nanu  ca ekassāpi cittassa pavattiyā dve kisso rasmiyopi sambhaveyyunti  anuyogamapaneti “tassā tassā pana rasmiyā”ti-ādinā.  Cittavāranānattā āvajjanaparikammacittāni, kasiṇanānattā  adhiṭṭhānacittavārānipi visuṁ visuṁyeva pavattanti.  Āvajjanāvasāne tikkhattuṁ pavattajavanāni parikammanāmeneva idha  vuttāni.  
 Kathanti āha “nīlarasmi-atthāya hī”ti-ādi.  “Mañjiṭṭharasmi-atthāya lohitakasiṇaṁ, pabhassararasmi-atthāya  pītakasiṇan”ti idaṁ lohitapītarasmīnaṁ kāraṇeyeva vutte siddhanti na  vuttaṁ. Tāsameva hi mañjiṭṭhapabhassararasmiyo (pg.1.238) visesapabhedabhūtāti.  “Aggikkhandhatthāyā”ti-ādinā  “uparimakāyato”ti-ādīnaṁ vivaraṇaṁ.  Aggikkhandha-udakakkhandhāpi aññamañña-asammissā yāva brahmalokā  uggantvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ patiṁsu, taṁ divasaṁ pana satthā yo yo  yasmiṁ yasmiṁ dhamme ca pāṭihāriye ca pasanno, tassa tassa  ajjhāsayavasena taṁ taṁ dhammañca kathesi, pāṭihāriyañca dassesi, evaṁ  dhamme bhāsiyamāne, pāṭihāriye ca kariyamāne mahājano  dhammābhisamayo ahosi. Tasmiñca samāgame attano manaṁ gahetvā  pañhaṁ pucchituṁ samatthaṁ adisvā nimmitaṁ buddhaṁ māpesi, tena pucchitaṁ  pañhaṁ satthā vissajjesi. Satthārā pucchitaṁ pañhaṁ so vissajjesi,  satthu caṅkamanakāle nimmito ṭhānādīsu aññataraṁ kappesi, tassa  caṅkamanakāle satthā ṭhānādīsu aññataraṁ kappesīti etamatthaṁ dassetuṁ  “satthā caṅkamatī”ti-ādi vuttaṁ. “Sabbaṁ  vitthāretabban”ti etena “satthā tiṭṭhati, nimmito caṅkamati vā  nisīdati vā seyyaṁ vā kappetī”ti-ādinā (paṭi. ma. 1.116)  catūsu iriyāpathesu ekekamūlakā satthupakkhe cattāro  nimmitapakkhe  cattāroti sabbe aṭṭha vārā vitthāretvā vattabbāti dasseti. Yasmā  sīlaṁ samādhissa patiṭṭhāmattameva hutvā nivattati, samādhiyeva tattha  patiṭṭhāya yathāvuttaṁ sabbaṁ pāṭihāriyakiccaṁ pavatteti, tasmā tadetaṁ  samādhikiccamevāti vuttaṁ “ettha ekampī”ti-ādi.  
 “Yaṁ panā”ti-ādinā samādhissa paññamapāpuṇatā  vibhāvitā, yaṁ pana paṭivijjhi, idaṁ paṭivijjhanaṁ  paññākiccanti attho. Taṁ anukkamato dasseti  “bhagavā”ti-ādinā. “Kappasatasahassādhikāni cattāri  asaṅkhyeyyānī”ti idaṁ dīpaṅkarapādamūle katapaṭhamābhinīhārato  paṭṭhāya vuttaṁ, tato pubbepi yattakena tasmiṁ bhave icchanto sāvakabodhiṁ  pattuṁ sakkuṇeyya, tattakaṁ puññasambhāraṁ samupacinīti veditabbaṁ.  Tatoyeva hi “manussattaṁ liṅgasampatti, hetu  satthāradassanan”ti-ādinā (bu. vaṁ. 59) vuttesu aṭṭhadhammesu  hetusampannatā ahosi. Keci pana manopaṇidhānavacīpaṇidhānavasena  anekadhā asaṅkhyeyyaparicchedaṁ katvā pubbasambhāraṁ vadanti, tadayuttameva  saṅgahāruḷhāsu aṭṭhakathāsu tathā avuttattā. Tāsu hi yathāvuttanayena  paṭhamābhinīhārato pubbe hetusampannatāyeva dassitā.  Ekūnatiṁsavassakāle nikkhamma pabbajitvāti sambandho.  Cakkaratanārahapuññavantatāya (pg.1.239) bodhisatto cakkavattisirisampannoti tassa  nivāsabhavanaṁ “cakkavattisirinivāsabhūtan”ti vuttaṁ.  Bhavanāti rammasurammasubhasaṅkhātā niketanā.  Padhānayoganti dukkaracariyāya uttamavīriyānuyogaṁ.  
 Uruvelāyaṁ kira senānigame kuṭumbikassa dhītā sujātā nāma  dārikā vayappattā nerañjarāya tīre nigrodhamūle patthanamakāsi  “sacāhaṁ samajātikaṁ kulagharaṁ gantvā paṭhamagabbhe puttaṁ labhissāmi,  khīrapāyāsena balikammaṁ karissāmī”ti, (ma. ni. aṭṭha. 2.284  jā. aṭṭha. 1.avidūre nidānakathā) tassā sā patthanā samijjhi.  Sā satta dhenuyo laṭṭhivane khādāpetvā tāsampi dhītaro gāviyo laddhā  tatheva khādāpetvā puna tāsampi dhītaro tathevāti  sattaputtinattipanattiparamparāgatāhi dhenūhi khīraṁ gahetvā khīrapāyāsaṁ  pacitumārabhi. Tasmiṁ khaṇe mahābrahmā tiyojanikaṁ setacchattaṁ upari  dhāresi, sakko devarājā aggiṁ ujjālesi, sakalaloke vijjamānarasaṁ  devatā pakkhipiṁsu, pāyāsaṁ dakkhiṇāvaṭṭaṁ hutvā pacati, taṁ sā  suvaṇṇapātiyā satasahassagghanikāya saheva bodhisattassa datvā pakkāmi.  Atha bodhisatto taṁ gahetvā nerañjarāya tīre suppatiṭṭhite nāma titthe  ekatālaṭṭhippamāṇe ekūnapaññāsapiṇḍe karonto paribhuñji, taṁ sandhāya  vuttaṁ “visākhāpuṇṇamāyaṁ uruvelagāme sujātāya dvinnaṁ  pakkhittadibbojaṁ madhupāyāsaṁ paribhuñjitvā”ti. Tattha  sujātāyāti āyasmato yasattherassa mātubhūtāya pacchā  saraṇagamanaṭṭhāne etadaggappattāya sujātāya nāma seṭṭhibhariyāya.  Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upatthambhabalakaro bhūtanissito eko  viseso ojā nāma, sā divi bhavā pakkhittā etthāti  pakkhittadibbojo, taṁ. Pātabbo ca so asitabbo cāti  pāyāso, rasaṁ katvā pivituṁ, ālopaṁ katvā ca bhuñjituṁ yutto  bhojanaviseso, madhunā sitto pāyāso madhupāyāso, taṁ.  
 Tato nerañjarāya tīre mahāsālavane nānāsamāpattīhi  divāvihārassa katattā “sāyanhasamaye”ti-ādi vuttaṁ.  Vitthāro tattha tattha gahetabbo. Dakkhiṇuttarenāti  divāvihārato bodhiyā pavisanamaggaṁ sandhāyāha, ujukaṁ  dakkhiṇuttaragatena devatāhi alaṅkatena maggenāti attho (pg.1.240)  Evampi  vadanti “dakkhiṇuttarenāti dakkhiṇapacchimuttarena  ādi-avasānagahaṇena majjhimassāpi gahitattā, tathā luttapayogassa ca  dassanato. Evañhi sati ‘dakkhiṇapacchimuttaradisābhāgena bodhimaṇḍaṁ  pavisitvā tiṭṭhatī’ti (jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā)  jātakanidāne vuttavacanena sametī”ti. Dakkhiṇadisato  gantabbo uttaradisābhāgo dakkhiṇuttaro, tena pavisitvāti apare.  Keci pana “uttarasaddo cettha maggavācako. Yadi hi  disāvācako bhaveyya, ‘dakkhiṇuttarāyā’ti vadeyyā”ti, taṁ na  “uttarena nadī sīdā, gambhīrā duratikkamā”ti-ādinā  disāvācakassāpi enayogassa dassanato, uttarasaddassa ca  maggavācakassa anāgatattā. Apica disābhāgaṁ sandhāya evaṁ vuttaṁ.  Disābhāgopi hi disā evāti. Atha antarāmagge sotthiyena nāma  tiṇahārakabrāhmaṇena dinnā aṭṭha kusatiṇamuṭṭhiyo gahetvā  asitañcanagirisaṅkāsaṁ sabbabodhisattānamassāsajananaṭṭhāne samāviruḷhaṁ  bodhiyā maṇḍanabhūtaṁ bodhimaṇḍamupagantvā tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā  dakkhiṇadisābhāge aṭṭhāsi, so pana padeso paduminipatte udakabindu  viya pakampittha, tato pacchimadisābhāgaṁ, uttaradisābhāgañca gantvā  tiṭṭhantepi mahāpurise tatheva te akampiṁsu, tato “nāyaṁ sabbopi  padeso mama guṇaṁ sandhāretuṁ samattho”ti puratthimadisābhāgamagamāsi,  tattha pallaṅkappamāṇaṁ niccalamahosi, tasseva ca nippariyāyena  bodhimaṇḍasamaññā, mahāpuriso “idaṁ kilesaviddhaṁsanaṭṭhānan”ti  sanniṭṭhānaṁ katvā pubbuttaradisābhāge ṭhito tattha akampanappadese tāni  tiṇāni agge gahetvā sañcālesi, tāvadeva cuddasahattho pallaṅko  ahosi, tānipi tiṇāni vicittākārena tūlikāya lekhā gahitāni  viya ahesuṁ. So tattha tisandhipallaṅkaṁ ābhujitvā caturaṅgasamannāgataṁ  mettākammaṭṭhānaṁ pubbaṅgamaṁ katvā caturaṅgikaṁ vīriyaṁ adhiṭṭhahitvā  nisīdi, tamatthaṁ saṅkhipitvā dassento “bodhimaṇḍaṁ  pavisitvā”ti-ādimāha.  
 Tattha bodhi vuccati arahattamaggañāṇaṁ, sabbaññutaññāṇañca,  sā maṇḍati thāmagatatāya pasīdati etthāti bodhimaṇḍo,  nippariyāyena yathāvuttappadeso, pariyāyena pana idha dumarājā. Tathā  hi ācariyānandattherena vuttaṁ  “bodhimaṇḍasaddopaṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo, na yattha katthaci  bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne”ti, taṁ.  
 Māravijayasabbaññutaññāṇapaṭilābhādīhi (pg.1.241) bhagavantaṁ assāsetīti  assattho. Āpubbañhi sāsasaddaṁ anusiṭṭhitosanesu icchanti,  yaṁ tu loke “caladalo, kuñjarāsano” tipi vadanti.  Accuggatabhāvena, ajeyyabhūmisīsagatabhāvena,  sakalasabbaññuguṇapaṭilābhaṭṭhānaviruḷhabhāvena ca dumānaṁ rājāti  dumarājā, assattho ca so dumarājā cāti  assatthadumarājā taṁ. Dvinnaṁ ūrujāṇusandhīnaṁ,  ūrumūlakaṭisandhissa ca vasena tayo sandhayo, saṇṭhānavasena vā tayo  koṇā yassāti tisandhi, sveva pallaṅko ūrubaddhāsanaṁ  parisamantato aṅkanaṁ āsananti atthena ra-kārassa la-kāraṁ,  dvibhāvañca katvā, tīhi vā sandhīhi lakkhito pallaṅko   tisandhipallaṅko, taṁ. Ābhujitvāti ābandhitvā, ubho pāde  samañchite katvāti vuttaṁ hoti. Vitthāro  sāmaññaphalasuttavaṇṇanāyaṁ (dī. ni. aṭṭha. 1.216)  āgamissati. Attā, mitto, majjhatto, verīti catūsupi  samappavattanavasena caturaṅgasamannāgataṁ mettākammaṭṭhānaṁ.  “Caturaṅgasamannāgatan”ti idaṁ pana “vīriyādhiṭṭhānan”ti etenāpi  yojetabbaṁ. Tampi hi–  
 Kāmaṁ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, upasussatu  sarīre maṁsalohitaṁ, yaṁ taṁ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena  pattabbaṁ, na taṁ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṁ bhavissatī”ti (ma.  ni. 2.184 saṁ. ni. 1.266 a. ni.  3.51 a. ni.   8.13 mahāni. 17 196)–  
  Vuttanayena caturaṅgasamannāgatameva.  
 Cuddasa hatthā vitthatappamāṇabhāvena yassāti cuddasahattho.  Parisamantato aṅkīyate lakkhīyate paricchedavasenāti pallaṅko  ra-kārassa la-kāraṁ, tassa ca dvittaṁ katvā. Apica “idaṁ  kilesaviddhaṁsanaṭṭhānan”ti aṭṭhakathāsu vacanato pallaṁ kilesaviddhaṁsanaṁ  karoti etthāti pallaṅko niggahitāgamavasena, aluttasamāsavasena  vā, cuddasahattho ca so pallaṅko ca, sveva uttamaṭṭhena patthanīyaṭṭhena ca  varoti cuddasahatthapallaṅkavaro, tattha gato pavatto nisinno tathā.  Cuddasahatthatā cettha vitthāravasena gahetabbā. Tāniyeva (pg.1.242) hi tiṇāni  aparimitapuññānubhāvato cuddasahatthavitthatapallaṅkabhāvena pavattāni, na ca  tāni aṭṭhamuṭṭhippamāṇāni cuddasahattha-accuggatāni sambhavanti  Tatoyeva  ca idha “tiṇasantharaṁ santharitvā”ti vuttaṁ, dhammapadaṭṭhakathādīsu  ca “tiṇāni santharitvā …pe… puratthimābhimukho nisīditvā”ti  (dha. sa. aṭṭha. 1.sāriputtheravaṇṇanā; dha. sa. aṭṭha. 1.nidānakathā).  Aññattha ca “tiṇāsane cuddasahatthasammate”ti. Keci pana  “accuggatabhāveneva cuddasahattho”ti yathā tathā parikappanāvasena  vadanti, taṁ na gahetabbaṁ yathāvuttena kāraṇena, sādhakena ca viruddhattā.  Kāmañca manorathapūraṇiyā caturaṅguttaravaṇṇanāya “tikkhattuṁ  bodhiṁ padakkhiṇaṁ katvā bodhimaṇḍaṁ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne  tiṇasantharaṁ santharitvā caturaṅgavīriyaṁ adhiṭṭhāya nisinnakālato”ti  (a. ni. aṭṭha. 2.4.33) pāṭho dissati, tathāpi tattha  ubbedhasaddo vitthāravācakoti veditabbo, yathā “tiriyaṁ  soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā”ti (jā. 1.3.40)  mahāpanādajātake. Tathā hi tadaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ “tiriyaṁ  soḷasubbedhoti vitthārato soḷasakaṇḍapātavitthāro ahosī”ti  (jātaka aṭṭha. 2-302piṭṭhe). Aññathā hi ākāseyeva  ukkhipitvā tiṇasantharaṇaṁ kataṁ, na acalapadeseti attho āpajjeyya  santharaṇakiriyādhārabhāvato tassa, so cattho anadhippeto aññattha  anāgatattāti.  
 Rajatakkhandhaṁ piṭṭhito katvā viyāti sambandho.  Atthanti pacchimapabbataṁ. Mārabalanti māraṁ, mārabalañca,  mārassa vā sāmatthiyaṁ. Pubbenivāsanti pubbe nivutthakkhandhaṁ.  Dibbacakkhunti dibbacakkhuñāṇaṁ. “Kicchaṁ vatāyaṁ loko  āpanno”ti-ādinā (dī. ni. 2.57 saṁ. ni.  2.4)  jarāmaraṇamukhena paccayākāre ñāṇaṁ otāretvā.  Ānāpānacatutthajjhānanti etthāpi “sabbabuddhānaṁ āciṇṇan”ti  vibhattivipariṇāmaṁ katvā yojetabbaṁ. Tampi hi  buddhānamāciṇṇamevāti vadanti. Pādakaṁ katvāti kāraṇaṁ,  patiṭṭhānaṁ vā katvā. “Vipassanaṁ vaḍḍhetvāti  chattiṁsakoṭisatasahassamukhena  āsavakkhayañāṇasaṅkhātamahāvajirañāṇagabbhaṁ gaṇhāpanavasena vipassanaṁ  bhāvetvā. Sabbaññutaññāṇādhigamāya anupadadhammavipassanāvasena  anekākāravokāre saṅkhāre sammasato chattiṁsakoṭisatasahassamukhena  pavattaṁ vipassanāñāṇampi hi “mahāvajirañāṇan”ti (pg.1.243) vuccati,  catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyāya devasikaṁ vaḷañjanakasamāpattīnaṁ  purecarānucarañāṇampi. Idha pana maggañāṇameva, visesato ca  aggamaggañāṇaṁ, tasmā tasseva vipassanāgabbhabhāvo veditabboti.  Sabbabuddhaguṇeti sabbaññutādiniravasesabuddhaguṇe. Tassā pādakaṁ  katvā samādhi nivattoti vuttaṁ “idamassa paññākiccan”ti.  Assāti bhagavato.  
 “Tattha yathā hatthe”ti-ādinā upamāya pākaṭīkaraṇaṁ.  Hattheti hatthapasate, karapuṭe vā. Pātiyanti sarāvake.  Ghaṭeti udakaharaṇaghaṭe. Dvattiṁsadoṇagaṇhanappamāṇaṁ kuṇḍaṁ  kolambo. Tato mahatarā cāṭi. Tatopi mahatī  mahākumbhī. Soṇḍī kusobbho. Nadībhāgo kandaro.  Cakkavāḷapādesu samuddo cakkavāḷamahāsamuddo.  Sinerupādake mahāsamuddeti sīdantarasamuddaṁ sandhāyāha.  “Pātiyan”ti-ādināpi tadevatthaṁ pakārantarena vibhāveti.  Parittaṁ hoti yathāti sambandho. Yassā pāḷiyā atthavibhāvanatthāya  yā saṁvaṇṇanā vuttā, tadeva tassā guṇabhāvena dassetuṁ  “tenāhā”ti-ādi vuttaṁ. Evaṁ sabbattha.  
 “Duve puthujjanā”ti-ādi puthujjanesu  labbhamānavibhāgadassanatthameva vuttaṁ, na pana  mūlapariyāyasaṁvaṇṇanādīsu (ma. ni. aṭṭha. 1.2) viya  puthujjanavisesaniddhāraṇatthaṁ niravasesaputhujjanasseva idha adhippetattā.  Sabbopi hi puthujjano bhagavato upariguṇe vibhāvetuṁ na sakkoti, tiṭṭhatu  tāva puthujjano, ariyasāvakapaccekabuddhānampi avisayā eva buddhaguṇā.  Tathā hi vakkhati “sotāpanno”ti-ādi (dī. ni. aṭṭha.  1.7). Gottasambandhatāya ādiccassa sūriyadevaputtassa bandhūti  ādiccabandhu, tena vuttaṁ niddese–  
 “Ādicco vuccati sūriyo. Sūriyo gotamo gottena,  bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu,  tasmā buddho ādiccabandhū”ti (mahāni. 150 cūḷani. 99).  
 Saddavidū pana “buddhassādiccabandhunā”ti pāṭhamicchanti.  Ādiccassa bandhunā gottena samāno gottasaṅkhāto bandhu yassa, buddho  ca so ādiccabandhu cāti katvā. Yasmā pana  khandhakathādikosallenāpi upakkilesānupakkilesānaṁ jānanahetubhūtaṁ  bāhusaccaṁ hoti, yathāha–  
 “Kittāvatā (pg.1.244) nu kho bhante bahussuto hotīti? Yato kho  bhikkhu khandhakusalo hoti. Dhātu …pe… āyatana …pe…  paṭiccasamuppādakusalo hoti, ettāvatā kho bhikkhu bahussuto  hotī”ti.  
  Tasmā “yassa khandhadhātu-āyatanādīsū”ti-ādi  vuttaṁ. Ādi-saddena cettha yāva paṭiccasamuppādā saṅgaṇhāti.  Tattha vācuggatakaraṇaṁ uggaho. Atthassa paripucchanaṁ  paripucchā. Aṭṭhakathāvasena atthassa sotadvārapaṭibaddhatākaraṇaṁ  savanaṁ. Byañjanatthānaṁ sunikkhepasunayanena dhammassa pariharaṇaṁ  dhāraṇaṁ. Evaṁ sutadhātaparicitānaṁ vitakkanaṁ manasānupekkhanaṁ  paccavekkhaṇaṁ.  
 Evaṁ pabhedaṁ dassetvā vacanatthampi dasseti  “duvidho”ti-ādinā. Puthūnanti anekavidhānaṁ  kilesādīnaṁ. Puthujjanantogadhattāti bahūnaṁ janānaṁ abbhantare  samavarodhabhāvato puthujjanoti sambandho. Puthucāyaṁ janoti puthu  eva visuṁyeva ayaṁ saṅkhyaṁ gato. Itīti tasmā puthujjanoti  sambandho. Evaṁ gāthābandhena saṅkhepato dassitamatthaṁ “so  hī”ti-ādinā vivarati. “Nānappakārānan”ti iminā  puthu-saddo idha bahvatthoti dasseti.  
 Ādi-saddena saṅgahitamatthaṁ, tadatthassa ca sādhakaṁ  ambasecanagarusinānanayena niddesapāḷiyā dassento  “yathāhā”ti-ādimāha. Avihatā sakkāyadiṭṭhiyo, puthu  bahukā tā etesanti puthu-avihatasakkāyadiṭṭhikā, etena avihatattā  puthu sakkāyadiṭṭhiyo janenti, puthūhi vā sakkāyadiṭṭhīhi janitāti  atthaṁ dasseti. Avihatatthameva vā janasaddo vadati, tasmā puthu  sakkāyadiṭṭhiyo janenti na vihananti, janā vā avihatā puthu  sakkāyadiṭṭhiyo etesanti atthaṁ dassetītipi vaṭṭati,  visesanaparanipātanañcettha daṭṭhabbaṁ yathā “agyāhito”ti.  “Puthu satthārānaṁ mukhullokikā”ti etena puthu bahavo janā  satthāro etesanti nibbacanaṁ dassitaṁ. Puthu sabbagatīhi  avuṭṭhitāti ettha pana kammakilesehi janetabbā, jāyanti vā sattā  etthāti janā, gatiyo, puthu sabbā eva janā gatiyo etesanti  vacanattho. “Puthu nānābhisaṅkhāre (pg.1.245)  abhisaṅkharontī”ti etena ca jāyanti etehi sattāti janā,  puññābhisaṅkhārādayo, puthu nānāvidhā janā saṅkhārā etesaṁ  vijjanti, puthu vā nānābhisaṅkhāre janenti abhisaṅkharontīti  atthamāha. Tato paraṁ pana “puthu nānā-oghehi  vuyhantī”ti-ādi-atthattayaṁ janenti etehi sattāti janā,  kāmoghādayo, rāgasantāpādayo, rāgapariḷāhādayo ca, sabbepi vā  kilesapariḷāhā. Puthu nānappakārā te etesaṁ vijjanti, tehi vā  janenti vuyhanti, santāpenti, pariḍahanti cāti nibbacanaṁ dassetuṁ  vuttaṁ. “Rattā giddhā”ti-ādi pariyāyavacanaṁ.  
 Api ca rattāti vatthaṁ viya raṅgajātena cittassa  vipariṇāmakarena chandarāgena rattā. Giddhāti  abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddhā. Gathitāti  ganthitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. Mucchitāti  kilesāvisanavasena visaññībhūtā viya anaññakiccamohaṁ samāpannā.  Ajjhosannāti anaññāsādhāraṇe viya katvā gilitvā  pariniṭṭhapetvā ṭhitā. Laggāti gāvo kaṇṭake viya āsattā,  mahāpalipe vā patanena nāsikaggapalipannapuriso viya  uddharitumasakkuṇeyyabhāvena nimuggā. Laggitāti makkaṭālepena  viya makkaṭo pañcannaṁ indriyānaṁ vasena āsaṅgitā, palibuddhāti  sambaddhā, upaddutā vāti ayamattho aṅguttaraṭīkāyaṁ (a. ni.  aṭṭha. 1.51) vutto. Etena jāyatīti jano, “rāgo  gedho”ti evamādiko, puthu nānāvidho jano rāgādiko etesaṁ, puthūsu  vā pañcasu kāmaguṇesu janā rattā giddhā …pe… palibuddhāti atthaṁ  dasseti.  
 “Āvutā”ti-ādipi pariyāyavacanameva. Apica  “āvutāti āvaritā. Nivutāti nivāritā.  Ophutāti paliguṇṭhitā, pariyonaddhā vā. Pihitāti  pidahitā. Paṭicchannāti chāditā. Paṭikujjitāti  heṭṭhāmukhajātā”ti tattheva (a. ni. aṭṭha. 1.51) vuttaṁ. Ettha ca  janenti etehīti janā, nīvaraṇā, puthu nānāvidhā janā  nīvaraṇā etesaṁ, puthūhi vā nīvaraṇehi janā āvutā …pe…  paṭikujjitāti nibbacanaṁ dasseti. Puthūsu nīcadhammasamācāresu  jāyati, puthūnaṁ vā abbhantare jano antogadho, puthu vā bahuko  janoti atthaṁ dasseti “puthūnan”ti-ādinā, etena ca  tatiyapādaṁ vivarati, samattheti vā. “Puthuvā”ti-ādinā pana  catutthapādaṁ. Puthu visaṁsaṭṭho eva jano puthujjanoti ayañhettha  vacanattho.  
 Yehi (pg.1.246) guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati “tathāgato”ti ayaṁ  samaññā pavattā, taṁ dassanatthaṁ “aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā  tathāgato”ti-ādi vuttaṁ. Ekopi hi saddo  anekapavattinimittamadhikicca anekadhā atthappakāsako, bhagavato ca  sabbepi nāmasaddā anekaguṇanemittikāyeva. Yathāha–  
 	“Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;  
 	Guṇena nāmamuddheyyaṁ, api nāmasahassato”ti. (dha.  sa. 1313 udā. aṭṭha. 57 paṭi. ma. aṭṭha. 1.76 dī.  ni. ṭī. 1.413).  
 Kāni pana tānīti anuyoge sati paṭhamaṁ tassarūpaṁ saṅkhepato  uddisitvā “kathan”ti-ādinā niddisati. Tathā  āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho  tathā-saddo. Sāmaññajotanāya visesāvaṭṭhānato, visesatthinā  ca sāmaññasaddassāpi visesattheyeva anupayujjitabbato paṭipadāgamanattho  āgata saddo daṭṭhabbo, na ñāṇagamanattho tathalakkhaṇaṁ  āgato”ti-ādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7 ma. ni. aṭṭha. 1.12  saṁ. ni. aṭṭha. 2.3.78 a. ni. aṭṭha. 1.170 theragā.  aṭṭha. 1.43 itivu. aṭṭha. 38 paṭi. ma. aṭṭha. 1.37 bu.  vaṁ. aṭṭha. 2 mahāni. aṭṭha. 14) viya  nāpi kāyagamanādi  attho “āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṁ giribbajan”ti-ādīsu  (mahāva. 53) viya. Tattha yassa ākārassa niyamanavasena  opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, tadākāraṁ karuṇāpadhānattā tassa  mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṁ āgamanapaṭipadāya udāharaṇavasena  sāmaññato dassento “yathā sabbaloke”ti-ādimāha.  Yaṁtaṁ-saddānaṁ ekantasambandhabhāvato cettha tathā-saddassatthadassane  yathā-saddena attho vibhāvito. Tadeva vitthāreti “yathā  vipassī bhagavā”ti-ādinā, vipassī-ādīnañcettha channaṁ  sammāsambuddhānaṁ mahāpadānasuttādīsu (dī. ni. 2.4)  sampahulaniddesena (dī. ni. aṭṭha. 2.sambahulaparicchedavaṇṇanā)  supākaṭattā, āsannattā ca tesaṁ vasena taṁ paṭipadaṁ dassetīti daṭṭhabbaṁ.  Āgato yathā, tathā āgatoti sabbatra sambandho. “Kiṁ vuttaṁ  hotī”ti-ādināpi tadeva paṭiniddisati. Tattha yena  abhinīhārenāti  manussattaliṅgasampattihetusatthāradassanapabbajjāguṇasampatti-adhikārachandānaṁ  vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena mahāpaṇidhānena (pg.1.247)  Sabbesañhi buddhānaṁ  paṭhamapaṇidhānaṁ imināva nīhārena samijjhati. Abhinīhāroti cettha  mūlapaṇidhānassetaṁ adhivacananti daṭṭhabbaṁ.  
 Evaṁ mahābhinīhāravasena “tathāgato”ti padassa atthaṁ dassetvā  idāni pāramīpūraṇavasenapi dassetuṁ “atha vā”ti-ādimāha.  “Ettha ca suttantikānaṁ mahābodhiyānapaṭipadāya kosallajananatthaṁ  pāramīsu ayaṁ vitthārakathā”ti-ādinā ācariyadhammapālattherena  (dī. ni. ṭī. 1.7) yā pāramīsu vinicchayakathā vuttā,  kiñcāpi sā amhehi idha vuccamānā ganthavitthārakarā viya  bhavissati, yasmā panāyaṁ saṁvaṇṇanā etissaṁ pacchā  pamādalekhavisodhanavasena, tadavasesatthapariyādānavasena ca pavattā,  tasmā sāpi pāramīkathā idha vattabbāyevāti tato ceva  cariyāpiṭakaṭṭhakathāto ca āharitvā yathārahaṁ gāthābandhehi  samalaṅkaritvā atthamadhippāyañca visodhayamānā bhavissati. Kathaṁ?  
 	Kā panetā pāramiyo, kenaṭṭhena katīvidhā;  
 	Ko ca tāsaṁ kamo kāni, lakkhaṇādīni sabbathā.  
 	Ko paccayo, saṁkileso, vodānaṁ paṭipakkhako;  
 	Paṭipattivibhāgo ca, saṅgaho sampadā tathā.  
 	Kittakena sampādanaṁ, ānisaṁso ca kiṁ phalaṁ;  
 	Pañhametaṁ vissajjitvā, bhavissati vinicchayo.  
  Tatridaṁ vissajjanaṁ–  
 Kā panetā pāramiyoti–  
 	Taṇhāmānādimaññatra, upāyakusalena yā;  
 	Ñāṇena pariggahitā, pāramī sā vibhāvitā.  
  Taṇhāmānādinā hi anupahatā  karuṇūpāyakosallapariggahitā dānādayo guṇasaṅkhātā etā kiriyā  “pāramī”ti vibhāvitā.  
 Kenaṭṭhena pāramiyoti–  
 	Paramo uttamaṭṭhena, tassāyaṁ pāramī tathā;  
 	Kammaṁ bhāvoti dānādi, taddhitato tidhā matā.  
 	Pūreti (pg.1.248) mavati pare, paraṁ majjati mayati;  
 	Munāti minoti tathā, minātīti vā paramo.  
 	Pāre majjati sodheti, mavati mayatīti vā;  
 	Māyeti taṁ vā munāti, minoti mināti tathā.  
 	Pāramīti mahāsatto, vuttānusārato pana;  
 	Taddhitatthattayeneva, pāramīti ayaṁ matā.  
 Dānasīlādiguṇavisesayogena hi sattuttamatāya mahābodhisatto  paramo, tassa ayaṁ, bhāvo, kammanti vā pāramī,  dānādikiriyā. Atha vā parati pūretīti paramo  niruttinayena, dānādiguṇānaṁ pūrako, pālako ca bodhisatto, paramassa  ayaṁ, bhāvo, kammaṁ vā pāramī. Apica pare satte mavati  attani bandhati guṇavisesayogena, paraṁ vā atirekaṁ majjati  saṁkilesamalato, paraṁ vā seṭṭhaṁ nibbānaṁ visesena mayati gacchati, paraṁ  vā lokaṁ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokamiva munāti  paricchindati, paraṁ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṁ attano santāne  minoti pakkhipati, paraṁ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṁ, paṭipakkhaṁ  vā tadanatthakaraṁ kilesacoragaṇaṁ mināti hiṁsatīti paramo,  mahāsatto, “paramassa ayan”ti-ādinā vuttanayena pāramī.  Pāre vā nibbāne majjati sujjhati, satte ca sodheti, tattha vā satte  mavati bandhati yojeti, taṁ vā mayati gacchati, satte ca māyeti  gameti, taṁ vā yāthāvato munāti paricchindati, tattha vā satte  minoti pakkhipati, tattha vā sattānaṁ kilesāriṁ mināti hiṁsatīti  pāramī, mahāsatto, “tassa ayan”ti-ādinā dānādikiriyāva  pāramīti. Iminā nayena pāramīnaṁ vacanattho veditabbo.  
 Katividhāti saṅkhepato dasavidhā, tā pana  buddhavaṁsapāḷiyaṁ (bu. vaṁ. 1.76) sarūpato āgatāyeva.  Yathāha “vicinanto tadādakkhiṁ, paṭhamaṁ dānapāramin”ti-ādi (bu.  vaṁ. 2.116). Yathā cāha–  
 “Kati nu kho bhante buddhakārakā dhammāti? Dasa kho  sāriputta buddhakārakā dhammā, katame dasa? Dānaṁ kho sāriputta  buddhakārako dhammo, sīlaṁ nekkhammaṁ paññā vīriyaṁ khanti saccaṁ  adhiṭṭhānaṁ (pg.1.249) mettā upekkhā buddhakārako dhammo, ime kho sāriputta dasa  buddhakārakā dhammāti. Idamavoca bhagavā, idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ  etadavoca satthā–  
 	‘Dānaṁ sīlañca nekkhammaṁ, paññāvīriyena pañcamaṁ;  
 	Khantisaccamadhiṭṭhānaṁ, mettupekkhāti te dasā’ti”.  (bu. vaṁ. 1.76).  
 Keci pana “chabbidhā”ti vadanti, taṁ etāsaṁ saṅgahavasena  vuttaṁ. So pana saṅgaho parato āvi bhavissati.  
 Ko ca tāsaṁ kamoti ettha kamo nāma desanākkamo,  so ca paṭhamasamādānahetuko, samādānaṁ pavicayahetukaṁ, iti yathā  ādimhi paṭhamābhinīhārakāle pavicitā, samādinnā ca, tathā  desitā.  Yathāha “vicinanto tadādakkhiṁ, paṭhamaṁ dānapāramin”ti-ādi  (bu. vaṁ. 2.116) tenetaṁ vuccati–  
 	“Paṭhamaṁ samādānatā-vasenāyaṁ kamo ruto.  
 	Atha vā aññamaññassa, bahūpakāratopi cā”ti.  
 Tattha hi dānaṁ sīlassa bahūpakāraṁ, sukarañcāti taṁ ādimhi  vuttaṁ. Dānaṁ pana sīlapariggahitaṁ mahapphalaṁ hoti mahānisaṁsanti  dānānantaraṁ sīlaṁ vuttaṁ. Sīlaṁ nekkhammapariggahitaṁ …pe…  nekkhammaṁ paññāpariggahitaṁ …pe… paññā vīriyapariggahitā …pe…  vīriyaṁ khantipariggahitaṁ …pe… khanti saccapariggahitā …pe…  saccaṁ adhiṭṭhānapariggahitaṁ …pe… adhiṭṭhānaṁ mettāpariggahitaṁ …pe…  mettā upekkhāpariggahitā mahapphalā hoti mahānisaṁsāti mettānantaraṁ  upekkhā vuttā. Upekkhā pana karuṇāpariggahitā, karuṇā ca  upekkhāpariggahitāti veditabbā. Kathaṁ pana mahākāruṇikā  bodhisattā sattesu upekkhakā hontīti? Upekkhitabbayuttakesu kañci  kālaṁ upekkhakā honti, na pana sabbattha, sabbadā cāti keci.  Apare pana na ca sattesu upekkhakā, sattakatesu pana vippakāresu  upekkhakā hontīti, idamevettha yuttaṁ.  
 Aparo nayo–  
 	Sabbasādhāraṇatādi-kāraṇehipi īritaṁ.  
 	Dānaṁ ādimhi sesā tu, purimepi apekkhakā.  
 Pacurajanesupi (pg.1.250) hi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā, appaphalattā,  sukarattā ca dānaṁ ādimhi vuttaṁ. Sīlena  dāyakapaṭiggāhakasuddhito parānuggahaṁ vatvā parapīḷānivattivacanato,  kiriyadhammaṁ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṁ vatvā  bhavasampattihetuvacanato ca dānassānantaraṁ sīlaṁ vuttaṁ.  Nekkhammena sīlasampattisiddhito, kāyavacīsucaritaṁ vatvā  manosucaritavacanato, visuddhasīlassa sukheneva jhānasamijjhanato,  kammāparādhappahānena payogasuddhiṁ vatvā kilesāparādhappahānena  āsayasuddhivacanato, vītikkamappahāne ṭhitassa pariyuṭṭhānappahānavacanato  ca sīlassānantaraṁ nekkhammaṁ vuttaṁ. Paññāya nekkhammassa  siddhiparisuddhito, jhānābhāve paññābhāvavacanato. Samādhipadaṭṭhānā hi  paññā, paññāpaccupaṭṭhāno ca samādhi. Samathanimittaṁ vatvā  upekkhānimittavacanato, parahitajjhānena  parahitakaraṇūpāyakosallavacanato ca nekkhammassānantaraṁ paññā  vuttā. Vīriyārambhena paññākiccasiddhito,  sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṁ vatvā sattahitāya ārambhassa  acchariyatāvacanato, upekkhānimittaṁ vatvā paggahanimittavacanato,  nisammakāritaṁ vatvā uṭṭhānavacanato ca. Nisammakārino hi uṭṭhānaṁ  phalavisesamāvahatīti paññāyānantaraṁ vīriyaṁ vuttaṁ.  
 Vīriyena titikkhāsiddhito. Vīriyavā hi āraddhavīriyattā  sattasaṅkhārehi upanītaṁ dukkhaṁ abhibhuyya viharati. Vīriyassa  titikkhālaṅkārabhāvato. Vīriyavato hi titikkhā sobhati.  Paggahanimittaṁ vatvā samathanimittavacanato, accārambhena  uddhaccadosappahānavacanato. Dhammanijjhānakkhantiyā hi uddhaccadoso  pahīyati. Vīriyavato sātaccakaraṇavacanato. Khantibahulo hi  anuddhato sātaccakārī hoti. Appamādavato parahitakiriyārambhe  paccupakārataṇhābhāvavacanato. Yāthāvato dhammanijjhāne hi sati taṇhā  na hoti. Parahitārambhe paramepi parakatadukkhasahanatāvacanato ca  vīriyassānantaraṁ khanti vuttā. Saccena khantiyā  cirādhiṭṭhānato, apakārino apakārakhantiṁ vatvā tadupakārakaraṇe  avisaṁvādavacanato, khantiyā apavādavācāvikampanena bhūtavāditāya  avijahanavacanato, sattasuññatādhamma-nijjhānakkhantiṁ vatvā  tadupabrūhitañāṇasaccassa vacanato ca khantiyānantaraṁ saccaṁ vuttaṁ.  Adhiṭṭhānena saccasiddhito. Acalādhiṭṭhānassa hi virati sijjhati.  Avisaṁvāditaṁ vatvā (pg.1.251) tattha acalabhāvavacanato. Saccasandho hi  dānādīsu paṭiññānurūpaṁ niccalo pavattati. Ñāṇasaccaṁ vatvā  sambhāresu pavattiniṭṭhāpanavacanato. Yathābhūtañāṇavā hi bodhisambhāresu  adhiṭṭhāti, te ca niṭṭhāpeti. Paṭipakkhehi akampiyabhāvato ca  saccassānantaraṁ adhiṭṭhānaṁ vuttaṁ. Mettāya  parahitakaraṇasamādānādhiṭṭhānasiddhito, adhiṭṭhānaṁ vatvā  hitūpasaṁhāravacanato. Bodhisambhāre hi adhitiṭṭhamāno mettāvihārī  hoti. Acalādhiṭṭhānassa samādānāvikopanena samādānasambhavato ca  adhiṭṭhānassānantaraṁ mettā vuttā. Upekkhāya mettāvisuddhito,  sattesu hitūpasaṁhāraṁ vatvā tadaparādhesu udāsīnatāvacanato, mettābhāvanaṁ  vatvā tannissandabhāvanāvacanato, “hitakāmasattepi upekkhako”ti  acchariyaguṇatāvacanato ca mettāyānantaraṁ upekkhā vuttāti  evametāsaṁ kamo veditabbo.  
 Kāni lakkhaṇādīni sabbathāti ettha pana avisesena–  
 	Paresamanuggahaṇaṁ  lakkhaṇanti pavuccati;  
 	Upakāro akampo ca, raso hitesitāpi ca.  
 	Buddhattaṁ paccupaṭṭhānaṁ, dayā ñāṇaṁ pavuccati;  
 	Padaṭṭhānanti tāsantu, paccekaṁ tāni bhedato.  
 Sabbāpi hi pāramiyo parānuggahalakkhaṇā, paresaṁ  upakārakaraṇarasā, avikampanarasā vā, hitesitāpaccupaṭṭhānā,  buddhattapaccupaṭṭhānā vā, mahākaruṇāpadaṭṭhānā, karuṇūpāyakosallapadaṭṭhānā vā.  
 Visesena pana yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā  attupakaraṇapariccāgacetanā dānapāramī.  Karuṇūpāyakosallapariggahitaṁ kāyavacīsucaritaṁ atthato akattabbavirati,  kattabbakaraṇacetanādayo ca sīlapāramī.  Karuṇūpāyakosallapariggahito ādīnavadassanapubbaṅgamo kāmabhavehi  nikkhamanacittuppādo nekkhammapāramī.  Karuṇūpāyakosallapariggahito dhammānaṁ sāmaññavisesalakkhaṇāvabodho  paññāpāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahito kāyacittehi  parahitārambho vīriyapāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahito  sattasaṅkhārāparādhasahanasaṅkhāto adosappadhāno tadākārappavatto  cittuppādo khantipāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṁ  viraticetanādibhedaṁ avisaṁvādanaṁ saccapāramī (pg.1.252)   Karuṇūpāyakosallapariggahito acalasamādānādhiṭṭhānasaṅkhāto  tadākārappavatto cittuppādo adhiṭṭhānapāramī.  Karuṇūpāyakosallapariggahito lokassa hitasukhūpasaṁhāro atthato  abyāpādo mettāpāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahitā  anunayapaṭighaviddhaṁsanasaṅkhātā iṭṭhāniṭṭhesu sattasaṅkhāresu samappavatti  upekkhāpāramī.  
 Tasmā pariccāgalakkhaṇaṁ dānaṁ, deyyadhamme  lobhaviddhaṁsanarasaṁ, anāsattipaccupaṭṭhānaṁ, bhavavibhavasampattipaccupaṭṭhānaṁ vā,  pariccajitabbavatthupadaṭṭhānaṁ. Sīlanalakkhaṇaṁ sīlaṁ,  samādhānalakkhaṇaṁ, patiṭṭhānalakkhaṇaṁ vāti vuttaṁ hoti.  Dussīlyaviddhaṁsanarasaṁ, anavajjarasaṁ vā, soceyyapaccupaṭṭhānaṁ,  hirottappapadaṭṭhānaṁ. Kāmato, bhavato ca nikkhamanalakkhaṇaṁ  nekkhammaṁ, tadādīnavavibhāvanarasaṁ, tatoyeva vimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṁ,  saṁvegapadaṭṭhānaṁ. Yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā,  akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhitta-usupaṭivedho viya,  visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā  araññagatasudesako viya, samādhipadaṭṭhānā  catusaccapadaṭṭhānā vā.  Ussāhalakkhaṇaṁ vīriyaṁ, upatthambhanarasaṁ, asaṁsīdanapaccupaṭṭhānaṁ,  vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṁ, saṁvegapadaṭṭhānaṁ vā.  
 Khamanalakkhaṇā khanti, iṭṭhāniṭṭhasahanarasā,  adhivāsanapaccupaṭṭhānā, avirodhapaccupaṭṭhānā vā, yathābhūtadassanapadaṭṭhānā.  Avisaṁvādanalakkhaṇaṁ saccaṁ, yāthāvavibhāvanarasaṁ,  sādhutāpaccupaṭṭhānaṁ, soraccapadaṭṭhānaṁ. Bodhisambhāresu adhiṭṭhānalakkhaṇaṁ  adhiṭṭhānaṁ, tesaṁ paṭipakkhābhibhavanarasaṁ, tattha acalatāpaccupaṭṭhānaṁ,  bodhisambhārapadaṭṭhānaṁ. Hitākārappavattilakkhaṇā mettā,  hitūpasaṁhārarasā, āghātavinayanarasā vā, sommabhāvapaccupaṭṭhānā, sattānaṁ  manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Majjhattākārappavattilakkhaṇā  upekkhā, samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā,  kammassakatāpaccavekkhaṇapadaṭṭhānā. Ettha ca  karuṇūpāyakosallapariggahitatā dānādīnaṁ pariccāgādilakkhaṇassa  visesanabhāvena vattabbā, yato tāni pāramīsaṅkhyaṁ labhanti. Na hi  sammāsambodhiyādipatthanamaññatra akaruṇūpāyakosallapariggahitāni  vaṭṭagāmīni dānādīni pāramīsaṅkhyaṁ labhantīti.  
 Ko (pg.1.253) paccayoti–  
 	Abhinīhāro ca tāsaṁ, dayā ñāṇañca paccayo;  
 	Ussāhummaṅgavatthānaṁ, hitācārādayo tathā.  
 Abhinīhāro tāva pāramīnaṁ sabbāsampi paccayo. Yo hi ayaṁ  “manussattaṁ liṅgasampattī”ti-ādi (bu. vaṁ. 2.59)  aṭṭhadhammasamodhānasampādito “tiṇṇo tāreyyaṁ mutto moceyyaṁ, buddho  bodheyyaṁ suddho sodheyyaṁ, danto dameyyaṁ, santo sameyyaṁ, assattho  assāseyyaṁ, parinibbuto parinibbāpeyyan”ti-ādinā pavatto  abhinīhāro, so avisesena sabbapāramīnaṁ paccayo.  Tappavattiyā hi uddhaṁ pāramīnaṁ pavicayupaṭṭhānasamādānādhiṭṭhānanipphattiyo  mahāpurisānaṁ sambhavanti, abhinīhāro ca nāmesa atthato bhesamaṭṭhaṅgānaṁ  samodhānena tathāpavatto cittuppādo, “aho vatāhaṁ anuttaraṁ  sammāsambodhiṁ abhisambujjheyyaṁ, sabbasattānaṁ hitasukhaṁ  nipphādeyyan”ti-ādipatthanāsaṅkhāto acinteyyaṁ buddhabhūmiṁ, aparimāṇaṁ  lokahitañca ārabbha pavattiyā sabbabuddhakārakadhammamūlabhūto paramabhaddako  paramakalyāṇo aparimeyyappabhāvo puññavisesoti daṭṭhabbo.  
 Tassa ca uppattiyā saheva mahāpuriso mahābodhiyānapaṭipattiṁ  otiṇṇo nāma hoti, niyatabhāvasamadhigamanato, tato ca  anivattanasabhāvato “bodhisatto”ti samaññaṁ labhati, sabbabhāgena  sammāsambodhiyaṁ sammāsattamānasatā, bodhisambhāre sikkhāsamatthatā  cassa santiṭṭhati. Yathāvuttābhinīhārasamijjhanena hi mahāpurisā  sabbaññutaññāṇādhigamanapubbaliṅgena sayambhuñāṇena sammadeva  sabbapāramiyo vicinitvā samādāya anukkamena paripūrenti, yathā taṁ  katamahābhinīhāro sumedhapaṇḍito. Yathāha–  
 	“Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;  
 	Uddhaṁ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.  
 	Vicinanto tadā dakkhiṁ, paṭhamaṁ dānapāramin”ti.  (bu. vaṁ. 2.115 116).–  
  Vitthāro. Lakkhaṇādito panesa sammadeva  sammāsambodhipaṇidhānalakkhaṇo, “aho vatāhaṁ anuttaraṁ  sammāsambodhiṁ abhisambujjheyyaṁ, sabbasattānaṁ (pg.1.254) hitasukhaṁ  nipphādeyyan”ti-ādipatthanāraso, bodhisambhārahetubhāvapaccupaṭṭhāno,  mahākaruṇāpadaṭṭhāno, upanissayasampattipadaṭṭhāno vā.  
 Tassa pana abhinīhārassa cattāro paccayā, cattāro hetū,  cattāri ca balāni veditabbāni. Tattha katame cattāro paccayā  mahābhinīhārāya? Idha mahāpuriso passati tathāgataṁ mahatā  buddhānubhāvena acchariyabbhutaṁ pāṭihāriyaṁ karontaṁ, tassa taṁ nissāya  taṁ ārammaṇaṁ katvā mahābodhiyaṁ cittaṁ santiṭṭhati “mahānubhāvā vatāyaṁ  dhammadhātu, yassā suppaṭividdhattā bhagavā evaṁ acchariyabbhutadhammo,  acinteyyānubhāvo cā”ti, so tameva mahānubhāvadassanaṁ nissāya taṁ  paccayaṁ katvā sambodhiyaṁ adhimuccanto tattha cittaṁ ṭhapeti, ayaṁ  paṭhamo paccayo mahābhinīhārāya.  
 Na heva kho passati tathāgatassa yathāvuttaṁ mahānubhāvataṁ, apica  kho suṇāti “ediso ca ediso ca bhagavā”ti, so taṁ nissāya  taṁ paccayaṁ katvā sambodhiyaṁ adhimuccanto tattha cittaṁ ṭhapeti, ayaṁ  dutiyo paccayo mahābhinīhārāya.  
 Na heva kho passati tathāgatassa yathāvuttaṁ mahānubhāvataṁ, nāpi  taṁ parato suṇāti, apica kho tathāgatassa dhammaṁ desentassa  “dasabalasamannāgato bhikkhave, tathāgato”ti-ādinā (saṁ. ni.   2.21) buddhānubhāvapaṭisaṁyuttaṁ dhammaṁ suṇāti, so taṁ  nissāya …pe… ayaṁ tatiyo paccayo mahābhinīhārāya.  
 Na heva kho passati tathāgatassa yathāvuttaṁ mahānubhāvataṁ, nāpi  taṁ parato suṇāti, nāpi tathāgatassa dhammaṁ suṇāti, apica kho  uḷārajjhāsayo kalyāṇādhimuttiko “ahametaṁ buddhavaṁsaṁ buddhatantiṁ  buddhapaveṇiṁ buddadhammataṁ paripālessāmī”ti yāvadeva dhammaññeva  sakkaronto garuṁ karonto mānento pūjento dhammaṁ apacayamāno taṁ  nissāya …pe… ṭhapeti, ayaṁ catuttho paccayo  mahābhinīhārāyāti.  
 Katame (pg.1.255) cattāro hetū mahābhinīhārāya? Idha mahāpuriso  pakatiyā upanissayasampanno hoti purimakesu buddhesu katādhikāro,  ayaṁ paṭhamo hetu mahābhinīhārāya. Puna caparaṁ mahāpuriso  pakatiyāpi karuṇājjhāsayo hoti karuṇādhimutto sattānaṁ dukkhaṁ  apanetukāmo, apica attano kāyañca jīvitañca pariccaji, ayaṁ  dutiyo hetu mahābhinīhārāya. Puna caparaṁ mahāpuriso  sakalatopi vaṭṭadukkhato sattahitāya dukkaracariyato sucirampi kālaṁ  ghaṭento vāyamanto anibbinno hoti anutrāsī, yāva  icchitatthanipphatti, ayaṁ tatiyo hetu mahābhinīhārāya. Puna  caparaṁ mahāpuriso kalyāṇamittasannissito hoti, yo ahitato naṁ  nivāreti, hite patiṭṭhāpeti, ayaṁ catuttho hetu mahābhinīhārāya.  
 Tatrāyaṁ mahāpurisassa upanissayasampadā– ekantenevassa yathā  ajjhāsayo sambodhininno hoti sambodhipoṇo sambodhipabbhāro, tathā  sattānaṁ hitacariyāya, yato anena purimabuddhānaṁ santike sambodhiyā  paṇidhānaṁ kataṁ hoti manasā, vācāya ca “ahampi ediso  sammāsambuddho hutvā sammadeva sattānaṁ hitasukhaṁ nipphādeyyan”ti.  Evaṁ sampannūpanissayassa panassa imāni upanissayasampattiyā  liṅgāni sambhavanti, yehi samannāgatassa sāvakabodhisattehi,  paccekabodhisattehi ca mahāviseso mahantaṁ nānākaraṇaṁ paññāyati  indriyato, paṭipattito, kosallato ca. Idha hi upanissayasampanno  mahāpuriso yathā visadindriyo hoti visadañāṇo, na tathā itare.  Parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya. Tathā hi so yathā  bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya  devamanussānaṁ paṭipajji, na tathā itare, tattha ca kosallaṁ āvahati  ṭhānuppattikapaṭibhānena, ṭhānāṭhānakusalatāya ca.  
 Tathā mahāpuriso pakatiyā dānajjhāsayo hoti dānābhirato,  sati deyyadhamme detiyeva, na dānato saṅkocaṁ āpajjati, satataṁ samitaṁ  saṁvibhāgasīlo hoti, pamuditova deti ādarajāto, na  udāsīnacitto, mahantampi dānaṁ datvā neva (pg.1.256) dānena santuṭṭho hoti,  pageva appaṁ. Paresañca ussāhaṁ janento dāne vaṇṇaṁ bhāsati,  dānapaṭisaṁyuttaṁ dhammakathaṁ karoti, aññe ca paresaṁ dente disvā  attamano hoti, bhayaṭṭhānesu ca paresaṁ abhayaṁ detīti evamādīni  dānajjhāsayassa mahāpurisassa dānapāramiyā liṅgāni.  
 Tathā pāṇātipātādīhi pāpadhammehi hirīyati ottappati,  sattānaṁ aviheṭhanajātiko hoti, sorato sukhasīlo asaṭho amāyāvī  ujujātiko subbaco sovacassakaraṇīyehi dhammehi samannāgato  mudujātiko athaddho anatimānī, parasantakaṁ nādiyati antamaso  tiṇasalākamupādāya, attano hatthe nikkhittaṁ iṇaṁ vā gahetvā paraṁ na  visaṁvādeti, parasmiṁ vā attano santake byāmūḷhe, vissarite vā taṁ  saññāpetvā paṭipādeti yathā taṁ na parahatthagataṁ hoti, aloluppo  hoti, parapariggahitesu pāpakaṁ cittampi na uppādeti,  itthibyasanādīni dūrato parivajjeti, saccavādī saccasandho bhinnānaṁ  sandhātā sahitānaṁ anuppadātā piyavādī mihitapubbaṅgamo pubbabhāsī  atthavādī dhammavādī anabhijjhālu abyāpannacitto aviparītadassano  kammassakatāñāṇena, saccānulomikañāṇena ca, kataññū katavedī  vuḍḍhāpacāyī suvisuddhājīvo dhammakāmo, paresampi dhamme samādapetā  sabbena sabbaṁ akiccato satte nivāretā kiccesu patiṭṭhapetā attanā ca  tattha kicce yogaṁ āpajjitā, katvā vā pana sayaṁ akattabbaṁ sīghaññeva  tato paṭivirato hotīti evamādīni sīlajjhāsayassa mahāpurisassa  sīlapāramiyā liṅgāni.  
 Tathā mandakileso hoti mandanīvaraṇo pavivekajjhāsayo  avikkhepabahulo, na tassa pāpakā vitakkā cittamanvāssavanti,  vivekagatassa cassa appakasireneva cittaṁ samādhiyati, amittapakkhepi  tuvaṭaṁ mettacittatā santiṭṭhati, pageva itarasmiṁ, satimā ca hoti  cirakatampi cirabhāsitampi susaritā anussaritā, medhāvī ca hoti  dhammojapaññāya samannāgato, nipako ca hoti tāsu tāsu  itikattabbatāsu, āraddhavīriyo ca hoti sattānaṁ hitakiriyāsu,  khantibalasamannāgato ca hoti sabbasaho, acalādhiṭṭhāno ca hoti  daḷhasamādāno, ajjhupekkhako ca hoti upekkhāṭhānīyesu dhammesūti  evamādīni mahāpurisassa nekkhammajjhāsayādīnaṁ vasena  nekkhammapāramiyādīnaṁ liṅgāni veditabbāni.  
 Evametehi (pg.1.257) bodhisambhāraliṅgehi samannāgatassa mahāpurisassa yaṁ  vuttaṁ “mahābhinīhārāya kalyāṇamittasannissayo hetū”ti, tatridaṁ  saṅkhepato kalyāṇamittalakkhaṇaṁ– idha kalyāṇamitto saddhāsampanno  hoti sīlasampanno sutasampanno cāgavīriyasatisamādhipaññāsampanno.  Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṁ kammaṁ, kammaphalañca,  tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṁ sattesu hitesitaṁ na pariccajati.  Sīlasampattiyā sattānaṁ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo codako  pāpagarahiko vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā sattānaṁ hitasukhāvahaṁ  gambhīraṁ dhammakathaṁ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti  samāhito santuṭṭho pavivitto asaṁsaṭṭho. Vīriyasampattiyā  āraddhavīriyo hoti sattānaṁ hitapaṭipattiyā. Satisampattiyā  upaṭṭhitassatī hoti anavajjesu dhammesu. Samādhisampattiyā  avikkhitto hoti samāhitacitto. Paññāsampattiyā aviparītaṁ  pajānāti. So satiyā kusalānaṁ dhammānaṁ gatiyo samanvesamāno  paññāya sattānaṁ hitāhitaṁ yathābhūtaṁ jānitvā samādhinā tattha  ekaggacitto hutvā vīriyena ahitā satte nisedhetvā hite niyojeti.  Tenāha–  
 	“Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;  
 	Gambhīrañca kathaṁ kattā, no caṭṭhāne niyojako”ti.  (a. ni. 7.37 netti. 113).  
 Evaṁ guṇasamannāgataṁva kalyāṇamittaṁ upanissāya mahāpuriso  attano upanissayasampattiṁ sammadeva pariyodapeti.  Suvisuddhāsayapayogova hutvā catūhi balehi samannāgato nacireneva  aṭṭhaṅge samodhānetvā mahābhinīhāraṁ karonto bodhisattabhāve patiṭṭhahati  anivattidhammo niyato sambodhiparāyaṇo.  
 Tassimāni cattāri balāni ajjhattikabalaṁ yā  sammāsambodhiyaṁ attasannissayā dhammagāravena abhiruci  ekantaninnajjhāsayatā, yāya mahāpuriso attādhipatilajjāsannissayo,  abhinīhārasampanno ca hutvā pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṁ  pāpuṇāti. Bāhirabalaṁ yā sammāsambodhiyaṁ parasannissayā  abhiruci ekantaninnajjhāsayatā, yāya mahāpuriso  lokādhipati-ottappanasannissayo, abhinīhārasampanno ca hutvā  pāramiyo (pg.1.258) pūretvā sammāsambodhiṁ pāpuṇāti. Upanissayabalaṁ yā  sammāsambodhiyaṁ upanissayasampattiyā abhiruci  ekantaninnajjhāsayatā, yāya mahāpuriso tikkhindriyo,  visadadhātuko, satisannissayo, abhinīhārasampanno ca hutvā pāramiyo  pūretvā sammāsambodhiṁ pāpuṇāti. Payogabalaṁ yā  sammāsambodhiyā tajjā payogasampadā sakkaccakāritā sātaccakāritā,  yāya mahāpuriso visuddhapayogo, nirantarakārī, abhinīhārasampanno ca  hutvā pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṁ pāpuṇāti. Evamayaṁ catūhi  paccayehi, catūhi hetūhi, catūhi ca balehi sampannasamudāgamo  aṭṭhaṅgasamodhānasampādito abhinīhāro pāramīnaṁ paccayo hoti  mūlakāraṇabhāvato.  
 Yassa ca pavattiyā mahāpurise cattāro acchariyā abbhutā  dhammā patiṭṭhahanti, sabbaṁ sattanikāyaṁ attano orasaputtaṁ viya  piyacittena pariggaṇhāti, na cassa cittaṁ puna saṁkilesavasena  saṁkilissati, sattānaṁ hitasukhāvaho cassa ajjhāsayo, payogo ca  hoti, attano ca buddhakārakadhammā uparūpari vaḍḍhanti, paripaccanti  ca, yato mahāpuriso uḷāratarena puññābhisandena kusalābhisandena  pavaḍḍhiyā [pavattiyā (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā)] paccayena  sukhassāhārena samannāgato sattānaṁ dakkhiṇeyyo uttamaṁ gāravaṭṭhānaṁ,  asadisaṁ puññakkhettañca hoti. Evamanekaguṇo anekānisaṁso  mahābhinīhāro pāramīnaṁ paccayoti veditabbo.  
 Yathā ca mahābhinīhāro, evaṁ mahākaruṇā, upāyakosallañca.  Tattha upāyakosallaṁ nāma dānādīnaṁ bodhisambhārabhāvassa  nimittabhūtā paññā, yāhi mahākaruṇūpāyakosallatāhi mahāpurisānaṁ  attasukhanirapekkhatā, nirantaraṁ parasukhakaraṇapasutatā, sudukkarehi  mahābodhisattacaritehi visādābhāvo,  pasādasaṁvuddhidassanasavanānussaraṇāvatthāsupi sattānaṁ  hitasukhapaṭilābhahetubhāvo ca sampajjati. Tathā hi tassa paññāya  buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakammasiddhi. Paññāya sayaṁ tarati,  karuṇāya pare tāreti. Paññāya paradukkhaṁ parijānāti, karuṇāya  paradukkhapaṭikāraṁ ārabhati. Paññāya dukkhaṁ nibbindati, karuṇāya  dukkhaṁ sampaṭicchati. Paññāya nibbānābhimukho hoti, karuṇāya  (pg.1.259) taṁ   na pāpuṇāti. Tathā karuṇāya saṁsārābhimukho hoti, paññāya tatra  nābhiramati. Paññāya sabbattha virajjati, karuṇānugatattā na ca na  sabbesamanuggahāya pavatto, karuṇāya sabbepi anukampati, paññānugatattā  na ca na sabbattha virattacitto. Paññāya ahaṁkāramamaṁkārābhāvo,  karuṇāya ālasiyadīnatābhāvo.  
 Tathā paññākaruṇāhi yathākkamaṁ attanāthaparanāthatā,  dhīravīrabhāvo, anattantapāparantapatā, attahitaparahitanipphatti,  nibbhayābhīsanakabhāvo, dhammādhipatilokādhipatitā,  kataññupubbakāribhāvo, mohataṇhāvigamo, vijjācaraṇasiddhi,  balavesārajjanipphattīti sabbassāpi pāramitāphalassa visesena  upāyabhāvato paññā karuṇā pāramīnaṁ paccayo. Idaṁ pana dvayaṁ pāramīnaṁ  viya paṇidhānassāpi paccayo.  
 Tathā ussāha-ummaṅga-avatthānahitacariyā ca pāramīnaṁ paccayoti  veditabbo. Yā ca buddhabhāvassa uppattiṭṭhānatāya  “buddhabhūmiyo”ti vuccanti. Tattha ussāho nāma  bodhisambhārānaṁ abbhussāhanavīriyaṁ. Ummaṅgo nāma bodhisambhāresu  upāyakosallabhūtā paññā. Avatthānaṁ nāma adhiṭṭhānaṁ,  acalādhiṭṭhānatā. Hitacariyā nāma mettābhāvanā, karuṇābhāvanā  ca. Yathāha–  
 “Kati pana bhante, buddhabhūmiyoti? Catasso kho sāriputta,  buddhabhūmiyo. Katamā catasso? Ussāho ca hoti vīriyaṁ, ummaṅgo  ca hoti paññābhāvanā, avatthānañca hoti adhiṭṭhānaṁ, hitacariyā ca  hoti mettābhāvanā. Imā kho sāriputta, catasso buddhabhūmiyo”ti  (su. ni. aṭṭha. 1.34).  
 Tathā nekkhammapaviveka-alobhādosāmohanissaraṇappabhedā ca  cha ajjhāsayā. Vuttañhetaṁ–  
 “Nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāmesu, gharāvāse ca  dosadassāvino, pavivekajjhāsayā ca bodhisattā saṅgaṇikāya  dosadassāvino. Alobha …pe… lobhe …pe… adosa …pe…  dose …pe… amoha …pe… mohe …pe… nissaraṇa …pe…  sabbabhavesu dosadassāvino”ti (su. ni. aṭṭha. 1.34 visuddhi.  1.49).  
 Tasmā (pg.1.260) ete ca cha ajjhāsayāpi pāramīnaṁ paccayāti veditabbā.  Na hi lobhādīsu ādīnavadassanena, alobhādīnaṁ adhikabhāvena ca  vinā dānādipāramiyo sambhavanti. Alobhādīnañhi adhikabhāvena  pariccāgādininnacittatā, alobhajjhāsayāditā cāti, yathā cete, evaṁ  dānajjhāsayatādayopi. Yathāha–  
 “Kati pana bhante bodhāya carantānaṁ bodhisattānaṁ  ajjhāsayāti? Dasa kho sāriputta, bodhāya carantānaṁ bodhisattānaṁ  ajjhāsayā. Katame dasa? Dānajjhāsayā sāriputta, bodhisattā  macchere dosadassāvino. Sīla …pe… asaṁvare …pe…  nekkhamma …pe… kāmesu …pe… yathābhūtañāṇa …pe…  vicikicchāya. …Pe… vīriya  …pe… kosajje …pe…  khanti …pe… akkhantiyaṁ …pe… sacca …pe…  visaṁvādane …pe… adhiṭṭhāna …pe… anadhiṭṭhāne …pe…  mettā …pe… byāpāde …pe… upekkhā …pe… sukhadukkhesu  ādīnavadassāvino”ti.  
 Etesu hi  macchera-asaṁvarakāmavicikicchākosajja-akkhantivisaṁvādana-anadhiṭṭhāna-  byāpādasukhadukkhasaṅkhātesu  ādīnavadassanapubbaṅgamā dānādininnacittatāsaṅkhātā  dānajjhāsayatādayo dānādipāramīnaṁ nibbattiyā paccayo. Tathā  apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṁ ādīnavānisaṁsapaccavekkhaṇampi  dānādipāramīnaṁ paccayo hoti.  
 Tatrāyaṁ paccavekkhaṇāvidhi– khettavatthuhiraññasuvaṇṇagomahiṁ  sadāsīdāsaputtadārādipariggahabyāsattacittānaṁ sattānaṁ khettādīnaṁ  vatthukāmabhāvena bahupatthanīyabhāvato, rājacorādisādhāraṇabhāvato,  vivādādhiṭṭhānato, sapattakaraṇato, nissārato, paṭilābhaparipālanesu  paraviheṭhanahetubhāvato,  vināsanimittañcasokādi-anekavihitabyasanāvahato tadāsattinidānañca  maccheramalapariyuṭṭhitacittānaṁ apāyūpapattihetubhāvatoti evaṁ  vividhavipulānatthāvahāni pariggahitavatthūni nāma, tesaṁ  pariccāgoyeveko sotthibhāvoti pariccāge appamādo karaṇīyo.  
 Apica “yācako yācamāno attano guyhassa ācikkhanato  mayhaṁ vissāsiko”ti ca “pahāya gamanīyaṁ attano santakaṁ gahetvā  paralokaṁ yāhīti-upadisanato mayhaṁ upadesako”ti ca “āditte viya  (pg.1.261) agāre maraṇagginā āditte loke tato mayhaṁ santakassa apaharaṇato  apavāhakasahāyo”ti ca “apavāhitassa cassa  ajjhāpananikkhepaṭṭhānabhūto”ti ca “dānasaṅkhāte kalyāṇakammasmiṁ  sahāyabhāvato, sabbasampattīnaṁ aggabhūtāya paramadullabhāya buddhabhūmiyā  sampattihetubhāvato ca paramo kalyāṇamitto”ti ca paccavekkhitabbaṁ.  
 Tathā “uḷāre kammani anenāhaṁ sambhāvito, tasmā sā  sambhāvanā avitathā kātabbā”ti ca “ekantabheditāya jīvitassa  āyācitenāpi mayā dātabbaṁ, pageva yācitenā”ti ca  “uḷārajjhāsayehi gavesitvāpi dātabbo, [dātabbato (cariyā.   aṭṭha. pakiṇṇakakathāvaṇṇanā)] sayamevāgato mama puññenā”ti ca  “yācakassa dānāpadesena mayhamevāyamanuggaho”ti ca “ahaṁ viya  ayaṁ sabbopi loko mayā anuggahetabbo”ti ca “asati yācake  kathaṁ mayhaṁ dānapāramī pūreyyā”ti ca “yācakānamevatthāya mayā  sabbopi pariggahetabbo”ti ca “ayācitvāpi maṁ mama santakaṁ  yācakā kadā sayameva gaṇheyyun”ti ca “kathamahaṁ yācakānaṁ piyo  cassaṁ manāpo”ti ca “kathaṁ vā te mayhaṁ piyā cassu manāpā”ti ca  “kathaṁ vāhaṁ dadamāno datvāpi ca attamano assaṁ pamudito  pītisomanassajāto”ti ca “kathaṁ vā me yācakā bhaveyyuṁ, uḷāro  ca dānajjhāsayo”ti ca “kathaṁ vāhamayācito eva yācakānaṁ  hadayamaññāya dadeyyan”ti “sati dhane, yācake ca apariccāgo  mahatī mayhaṁ vañcanā”ti ca “kathamahaṁ attano aṅgāni,  jīvitañcāpi pariccajeyyan”ti ca cāganinnatā upaṭṭhapetabbā.  
 Apica “attho nāmāyaṁ nirapekkhaṁ dāyakamanugacchati yathā taṁ  nirapekkhaṁ khepakaṁ kiṭako”ti atthe nirapekkhatāya cittaṁ uppādetabbaṁ.  Yācamāno pana yadi piyapuggalo hoti “piyo maṁ yācatī”ti  somanassaṁ uppādetabbaṁ. Atha udāsīnapuggalo hoti “ayaṁ maṁ  yācamāno addhā iminā pariccāgena mitto hotī”ti somanassaṁ  uppādetabbaṁ. Dadanto hi yācakānaṁ piyo hotīti. Atha pana  verīpuggalo yācati, “paccatthiko maṁ yācati, ayaṁ maṁ yācamāno  addhā iminā pariccāgena verīpi piyo mitto hotī”ti visesato  somanassaṁ uppādetabbaṁ. Evaṁ (pg.1.262) piyapuggale viya majjhattaverīpuggalesupi  mettāpubbaṅgamaṁ karuṇaṁ upaṭṭhapetvāva dātabbaṁ.  
 Sace panassa cirakālaṁ paribhāvitattā lobhassa deyyadhammavisayā  lobhadhammā uppajjeyyuṁ, tena bodhisattapaṭiññena iti  paṭisañcikkhitabbaṁ “nanu tayā sappurisa sambodhāya abhinīhāraṁ  karontena sabbasattānamupakārāya ayaṁ kāyo nissaṭṭho,  tappariccāgamayañca puññaṁ, tattha nāma te bāhirepi vatthusmiṁ  abhisaṅgappavatti hatthisinānasadisī hoti, tasmā tayā na katthaci  abhisaṅgo uppādetabbo. Seyyathāpi nāma mahato bhesajjarukkhassa  tiṭṭhato mūlaṁ mūlatthikā haranti, papaṭikaṁ, tacaṁ, khandhaṁ, viṭapaṁ, sākhaṁ,  palāsaṁ, pupphaṁ, phalaṁ phalatthikā haranti, na tassa rukkhassa ‘mayhaṁ  santakaṁ ete harantī’ti vitakkasamudācāro hoti, evameva  sabbalokahitāya ussukkamāpajjantena mayā mahādukkhe akataññuke  niccāsucimhi kāye paresaṁ upakārāya viniyujjamāne aṇumattopi  micchāvitakko na uppādetabbo. Ko vā ettha viseso  ajjhattikabāhiresu mahābhūtesu ekantabhedanavikiraṇaviddhaṁsanadhammesu.  Kevalaṁ pana sammohavijambhitametaṁ, yadidaṁ ‘etaṁ mama, esohamasmi,  eso me attā’ti abhiniveso, tasmā bāhiresu mahābhūtesu viya  ajjhattikesupi karacaraṇanayanādīsu, maṁsādīsu ca anapekkhena hutvā  ‘taṁ tadatthikā harantū’ti nissaṭṭhacittena bhavitabban”ti. Evaṁ  paṭisañcikkhato cassa sambodhāya pahitattassa kāyajīvitesu  nirapekkhassa appakasireneva kāyavacīmanokammāni suvisuddhāni  honti, so visuddhakāyavacīmanokammanto visuddhājīvo ñāyapaṭipattiyaṁ  ṭhito āyāpāyupāyakosallasamannāgamena bhiyyoso mattāya  deyyadhammapariccāgena, abhayadānasaddhammadānehi ca sabbasatte anuggaṇhituṁ  samattho hoti, ayaṁ tāva dānapāramiyaṁ paccavekkhaṇānayo.  
 Sīlapāramiyaṁ pana evaṁ paccavekkhitabbaṁ– “idañhi  sīlaṁ nāma gaṅgodakādīhi visodhetuṁ asakkuṇeyyassa dosamalassa  vikkhālanajalaṁ, haricandanādīhi vinetuṁ asakkuṇeyyassa  rāgādipariḷāhassa vinayanaṁ, muttāhāramakuṭakuṇḍalādīhi  pacurajanālaṅkārehi asādhāraṇo sādhūnamalaṅkāraviseso,  sabbadisāvāyanako atikittimo [sabbadisāvāyanato akittimo  (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāvaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 1.7)]  sabbakālānurūpo (pg.1.263) ca surabhigandho, khattiyamahāsālādīhi, devatāhi ca  vandanīyādibhāvāvahanato paramo vasīkaraṇamanto,  cātumahārājikādidevalokārohaṇasopānapanti, jhānābhiññānaṁ  adhigamūpāyo, nibbānamahānagarassa sampāpakamaggo,  sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīnaṁ patiṭṭhānabhūmi, yaṁ yaṁ vā  panicchitaṁ patthitaṁ, tassa tassa samijjhanūpāyabhāvato  cintāmaṇikapparukkhādike ca atiseti. Vuttañhetaṁ bhagavatā  “ijjhati bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā”ti (dī.  ni. 3.337 saṁ. ni.  4.352 a. ni.  8.35).  Aparampi vuttaṁ “ākaṅkheyya ce bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṁ  piyo ca assaṁ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti, sīlesvevassa  paripūrakārī”ti-ādi (ma. ni. 1.65). Tathā  “avippaṭisāratthāni kho ānanda kusalāni sīlānī”ti, (a.  ni.  10.1 11.1) “pañcime gahapatayo, ānisaṁsā sīlavato  sīlasampadāyā”ti-ādisuttānañca (dī. ni. 2.150 a. ni.   5.213 udā. 76 mahāva. 385) vasena sīlaguṇā  paccavekkhitabbā. Tathā aggikkhandhopamasuttādīnaṁ (a. ni.   7.72) vasena sīlavirahe ādīnavā.  
 Apica pītisomanassanimittato,  attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayābhāvato, viññūhi pāsaṁsabhāvato,  avippaṭisārahetuto, paramasotthiṭṭhānato,  kulasāpateyyādhipateyyajīvitarūpaṭṭhānabandhumittasampattīnaṁ atisayanato ca  sīlaṁ paccavekkhitabbaṁ. Sīlavato hi attano sīlasampadāhetu mahantaṁ  pītisomanassaṁ uppajjati “kataṁ vata mayā kusalaṁ, kataṁ kalyāṇaṁ,  kataṁ bhīruttāṇan”ti.  
 Tathā sīlavato attā na upavadati, na ca pare viññū,  daṇḍaduggatibhayānañca sambhavoyeva natthi, “sīlavā purisapuggalo  kalyāṇadhammo”ti viññūnaṁ pāsaṁso ca hoti. Tathā sīlavato yvāyaṁ  “kataṁ vata mayā pāpaṁ, kataṁ luddaṁ, kataṁ kibbisan”ti dussīlassa  vippaṭisāro uppajjati, so na hoti. Sīlañca nāmetaṁ  appamādādhiṭṭhānato, bhogabyasanādiparihāramukhena mahato atthassa  sādhanato, maṅgalabhāvato, paramaṁ sotthiṭṭhānaṁ. Nihīnajaccopi sīlavā  khattiyamahāsālādīnaṁ pūjanīyo hotīti kulasampattiṁ atiseti  sīlasampadā, “taṁ kiṁ maññasi (pg.1.264) mahārāja, idha te assa dāso  kammakaro”ti-ādi (dī. ni. 1.183)  vakkhamānasāmaññasuttavacanañcettha sādhakaṁ, corādīhi asādhāraṇato,  paralokānugamanato, mahapphalabhāvato, samathādiguṇādhiṭṭhānato ca  bāhiradhanaṁ sāpateyyaṁ atiseti sīlaṁ. Paramassa cittissariyassa  adhiṭṭhānabhāvato khattiyādīnamissariyaṁ atiseti sīlaṁ.  Sīlanimittañhi taṁtaṁsattanikāyesu sattānamissariyaṁ,  vassasatādidīghappamāṇato ca jīvitato ekāhampi sīlavato  jīvitassa visiṭṭhatāvacanato, satipi jīvite sikkhānikkhipanassa  maraṇatāvacanato ca sīlaṁ jīvitato visiṭṭhataraṁ. Verīnampi  manuññabhāvāvahanato, jarārogavipattīhi anabhibhavanīyato ca  rūpasampattiṁ atiseti sīlaṁ. Pāsādahammiyādiṭṭhānappabhede  rājayuvarājasenāpati-ādiṭhānavisese ca sukhavisesādhiṭṭhānabhāvato  atiseti sīlaṁ. Sabhāvasiniddhe santikāvacarepi bandhujane, mittajane  ca ekantahitasampādanato, paralokānugamanato ca atiseti sīlaṁ.  “Na taṁ mātā pitā kayirā”ti-ādi (dha. pa. 43) vacanañcettha  sādhakaṁ. Tathā hatthi-assarathapattibalakāyehi,  mantāgadasotthānapayogehi ca durārakkhānamanāthānaṁ attādhīnato,  anaparādhīnato, mahāvisayato ca ārakkhabhāvena sīlameva visiṭṭhataraṁ.  Tenevāha “dhammo have rakkhati dhammacārin”ti-ādi (theragā.  303 jā. 1.10.102). Evamanekaguṇasamannāgataṁ sīlanti  paccavekkhantassa aparipuṇṇā ceva sīlasampadā pāripūriṁ gacchati,  aparisuddhā ca pārisuddhiṁ.  
 Sace panassa dīgharattaṁ paricayena sīlapaṭipakkhadhammā dosādayo  antarantarā uppajjeyyuṁ, tena bodhisattapaṭiññena evaṁ  paṭisañcikkhitabbaṁ “nanu tayā bodhāya paṇidhānaṁ kataṁ, sīlavekallena  ca na sakkā na ca sukarā lokiyāpi sampattiyo pāpuṇituṁ, pageva  lokuttarā”ti. Sabbasampattīnamaggabhūtāya sammāsambodhiyā  adhiṭṭhānabhūtena sīlena paramukkaṁsagatena bhavitabbaṁ, tasmā “kikīva  aṇḍan”ti-ādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.7 visuddhi. 1.19)  vuttanayena sammadeva sīlaṁ rakkhantena suṭṭhu tayā pesalena bhavitabbaṁ.  
 Apica (pg.1.265) tayā dhammadesanāya yānattaye  sattānamavatāraṇaparipācanāni kātabbāni, sīlavekallassa ca vacanaṁ na  paccetabbaṁ hoti, asappāyāhāravicārassa viya vejjassa tikicchanaṁ,  tasmā “kathāhaṁ saddheyyo hutvā sattānamavatāraṇaparipācanāni  kareyyan”ti sabhāvaparisuddhasīlena bhavitabbaṁ. Kiñca  jhānādiguṇavisesayogena me sattānamupakārakaraṇasamatthatā,  paññāpāramī-ādiparipūraṇañca jhānādayo guṇā ca sīlapārisuddhiṁ vinā  na sambhavantīti sammadeva sīlaṁ sodhetabbaṁ.  
 Tathā “sambādho gharāvāso rajopatho”ti-ādinā (dī. ni.  1.111 ma. ni. 1.291 371 2.10 3.13 218 saṁ.  ni.  2.154  5.1002 a. ni.  10.99 netti. 94)  gharāvāse, “aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā”ti-ādinā (ma. ni. 1.234  2.42 pāci. 417 cūḷani. 147) “mātāpi puttena  vivadatī”ti-ādinā (ma. ni. 1.168) ca kāmesu, “seyyathāpi  puriso iṇaṁ ādāya kammante payojeyyā”ti-ādinā (ma. ni.  1.426) kāmacchandādīsu ādīnavadassanapubbaṅgamā, vuttavipariyāyena  “abbhokāso pabbajjā”ti-ādinā (dī. ni. 1.191 398 ma.  ni. 1.291 371 2.10 3.13 218 saṁ. ni. 1.291  saṁ. ni.  5.1002 a. ni.  10.99 netti. 98)  pabbajjādīsu ānisaṁsāpaṭisaṅkhāvasena nekkhammapāramiyaṁ  paccavekkhaṇā kātabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana  dukkhakkhandha-āsivisopamasuttādi (ma. ni. 1.163 175 saṁ.  ni.  4.238) vasena veditabbo.  
 Tathā “paññāya vinā dānādayo dhammā na visujjhanti,  yathāsakaṁ byāpārasamatthā ca na hontī”ti paññāya guṇā manasi  kātabbā. Yatheva hi jīvitena vinā sarīrayantaṁ na sobhati, na ca  attano kiriyāsu paṭipattisamatthaṁ hoti. Yathā ca cakkhādīni  indriyāni viññāṇena vinā yathāsakaṁ visayesu kiccaṁ kātuṁ  nappahonti, evaṁ saddhādīni indriyāni paññāya vinā  sakakiccapaṭipattiyamasamatthānīti pariccāgādipaṭipattiyaṁ paññā  padhānakāraṇaṁ. Ummīlitapaññācakkhukā hi mahāsattā bodhisattā  attano aṅgapaccaṅgānipi datvā anattukkaṁsakā, aparavambhakā ca honti,  bhesajjarukkhā viya vikapparahitā kālattayepi somanassajātā.  Paññāvasena hi upāyakosallayogato pariccāgo parahitapavattiyā  dānapāramibhāvaṁ upeti. Attatthañhi dānaṁ muddhasadisaṁ [vuddhisadisaṁ  (dī. ni. ṭī. 1.7)] hoti.  
 Tathā (pg.1.266) paññāya abhāvena taṇhādisaṁkilesāviyogato sīlassa  visuddhiyeva na sambhavati, kuto sabbaññuguṇādhiṭṭhānabhāvo. Paññavā  eva ca gharāvāse kāmaguṇesu saṁsāre ca ādīnavaṁ, pabbajjāya  jhānasamāpattiyaṁ nibbāne ca ānisaṁsaṁ suṭṭhu sallakkhento pabbajitvā  jhānasamāpattiyo nibbattetvā nibbānaninno, pare ca tattha patiṭṭhapeti.  
 Vīriyañca paññārahitaṁ yathicchitamatthaṁ na sādheti  durārambhabhāvato. Anārambhoyeva hi durārambhato seyyo, paññāsahitena  pana vīriyena na kiñci duradhigamaṁ upāyapaṭipattito. Tathā paññavā  eva parāpakārādīnamadhivāsakajātiyo hoti, na duppañño.  Paññāvirahitassa ca parehi upanītā apakārā khantiyā paṭipakkhameva  anubrūhenti. Paññavato pana te khantisampattiyā anubrūhanavasena  assā thirabhāvāya saṁvattanti. Paññavā eva tīṇipi saccāni tesaṁ  kāraṇāni paṭipakkhe ca yathābhūtaṁ jānitvā paresaṁ avisaṁvādako hoti.  Tathā paññābalena attānamupatthambhetvā dhitisampadāya sabbapāramīsu  acalasamādānādhiṭṭhāno hoti. Paññavā eva ca  piyamajjhattaverivibhāgamakatvā sabbattha hitūpasaṁhārakusalo hoti.  Tathā paññāvasena lābhālābhādilokadhammasannipāte nibbikāratāya  majjhatto hoti. Evaṁ sabbāsaṁ pāramīnaṁ paññāva pārisuddhihetūti  paññāguṇā paccavekkhitabbā.  
 Apica paññāya vinā na dassanasampatti, antarena ca  diṭṭhisampadaṁ na sīlasampadā, sīladiṭṭhisampadārahitassa ca na  samādhisampadā, asamāhitena ca na sakkā attahitamattampi sādhetuṁ,  pageva ukkaṁsagataṁ parahitanti. “Nanu tayā parahitāya paṭipannena  sakkaccaṁ paññāpārisuddhiyā āyogo karaṇīyo”ti bodhisattena attā  ovaditabbo. Paññānubhāvena hi mahāsatto caturadhiṭṭhānādhiṭṭhito  catūhi saṅgahavatthūhi lokaṁ anuggaṇhanto satte niyyānamagge  avatāreti, indriyāni ca nesaṁ paripāceti. Tathā paññābalena  khandhāyatanādīsu pavicayabahulo pavattinivattiyo yāthāvato  parijānanto dānādayo guṇavisese nibbedhabhāgiyabhāvaṁ nayanto  bodhisattasikkhāya paripūrakārī hotīti evamādinā anekākāravokāre  paññāguṇe vavatthapetvā paññāpāramī anubrūhetabbā.  
 Tathā (pg.1.267) dissamānapārānipi lokiyāni kammāni nihīnavīriyena  pāpuṇitumasakkuṇeyyāni, agaṇitakhedena pana āraddhavīriyena duradhigamaṁ  nāma natthi. Nihīnavīriyo hi “saṁsāramahoghato sabbasatte  santāressāmī”ti ārabhitumeva na sakkuṇoti. Majjhimo pana  ārabhitvāna antarāvosānamāpajjati. Ukkaṭṭhavīriyo pana  attasukhanirapekkho ārabhitvā pāramadhigacchatīti vīriyasampatti  paccavekkhitabbā.  
 Apica “yassa attano eva saṁsārapaṅkato  samuddharaṇatthamārambho, tassāpi vīriyassa sithilabhāvena manorathānaṁ  matthakappatti na sakkā sambhāvetuṁ, pageva sadevakassa lokassa  samuddharaṇatthaṁ katābhinīhārenā”ti ca “rāgādīnaṁ dosagaṇānaṁ  mattamahānāgānamiva dunnivāraṇabhāvato, tannidānānañca kammasamādānānaṁ  ukkhittāsikavadhakasadisabhāvato, tannimittānañca duggatīnaṁ sabbadā  vivaṭamukhabhāvato, tattha niyojakānañca pāpamittānaṁ sadā  sannihitabhāvato, tadovādakāritāya ca vasalassa puthujjanabhāvassa sati  sambhave yuttaṁ sayameva saṁsāradukkhato nissaritun”ti ca  “micchāvitakkā vīriyānubhāvena dūrī bhavantī”ti ca “yadi pana  sambodhiṁ attādhīnena vīriyena sakkā samadhigantuṁ, kimettha dukkaran”ti  ca evamādinā nayena vīriyaguṇā paccavekkhitabbā.  
 Tathā “khanti nāmāyaṁ niravasesaguṇapaṭipakkhassa kodhassa  vidhamanato guṇasampādane sādhūnaṁ appaṭihatamāyudhaṁ, parābhibhavane  samatthānamalaṅkāro, samaṇabrāhmaṇānaṁ balasampadā, kodhaggivinayanā  udakadhārā, kalyāṇakittisaddassa sañjātideso, pāpapuggalānaṁ  vacīvisavūpasamakaro mantāgado, saṁvare ṭhitānaṁ paramā dhīrapakati,  gambhīrāsayatāya sāgaro, dosamahāsāgarassa velā, apāyadvārassa  pidhānakavāṭaṁ devabrahmalokānaṁ ārohaṇasopānaṁ,  sabbaguṇānamadhivāsabhūmi, uttamā kāyavacīmanovisuddhī”ti manasi  kātabbaṁ. Apica “ete sattā khantisampattiyā abhāvato idhaloke  tapanti, paraloke ca tapanīyadhammānuyogato”ti ca “yadipi  parāpakāranimittaṁ dukkhaṁ uppajjati, tassa pana dukkhassa khettabhūto  attabhāvo, bījabhūtañca kammaṁ mayāva abhisaṅkhatan”ti ca “tassa  ca dukkhassa āṇaṇyakaraṇametan”ti ca “apakārake asati kathaṁ  mayhaṁ khantisampadā sambhavatī”ti ca “yadipāyaṁ etarahi apakārako  (pg.1.268)   ayaṁ nāma pubbe anena mayhaṁ upakāro kato”ti ca “apakāro eva  vā khantinimittatāya upakāro”ti ca “sabbepime sattā mayhaṁ  puttasadisā, puttakatāparādhesu ca ko kujjhissatī”ti ca “yena  kodhabhūtāvesena ayaṁ mayhaṁ aparajjhati, svāyaṁ kodhabhūtāveso mayā  vinetabbo”ti ca “yena apakārena idaṁ mayhaṁ dukkhaṁ uppannaṁ, tassa  ahampi nimittan”ti ca “yehi dhammehi apakāro kato, yattha ca  kato, sabbepi te tasmiṁyeva khaṇe niruddhā, kassidāni kena kopo  kātabbo”ti ca “anattatāya sabbadhammānaṁ ko kassa aparajjhatī”ti  ca paccavekkhantena khantisampadā brūhetabbā.  
 Yadi panassa dīgharattaṁ paricayena parāpakāranimittako kodho  cittaṁ pariyādāya tiṭṭheyya, tena iti paṭisañcikkhitabbaṁ “khanti  nāmesā parāpakārassa paṭipakkhapaṭipattīnaṁ paccupakārakāraṇan”ti ca  “apakāro ca mayhaṁ dukkhuppādanena dukkhupanisāya saddhāya,  sabbaloke anabhiratisaññāya ca paccayo”ti ca “indriyapakatiresā,  yadidaṁ iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyogo, tattha aniṭṭhavisayasamāyogo mayhaṁ na  siyāti taṁ kutettha labbhā”ti ca “kodhavasiko satto kodhena  ummatto vikkhittacitto, tattha kiṁ paccapakārenā”ti ca “sabbepime  sattā sammāsambuddhena orasaputtā viya paripālitā, tasmā na tattha  mayā cittakopo kātabbo”ti ca “aparādhake ca sati guṇe guṇavati  mayā kopo na kātabbo”ti ca “asati guṇe kassacipi  guṇassābhāvato visesena karuṇāyitabbo”ti ca “kopena mayhaṁ  guṇayasā nihīyantī”ti ca “kujjhanena mayhaṁ  dubbaṇṇadukkhaseyyādayo sapattakantā āgacchantī”ti ca “kodho ca  nāmāyaṁ sabbadukkhāhitakārako sabbasukhahitavināsako balavā  paccatthiko”ti ca “sati ca khantiyā na koci paccatthiko”ti ca  “aparādhakena aparādhanimittaṁ yaṁ dukkhaṁ āyatiṁ laddhabbaṁ, sati ca  khantiyā mayhaṁ tadabhāvo”ti ca “cintentena, kujjhantena ca mayā  paccatthikoyeva anuvattito”ti ca “kodhe ca mayā khantiyā  abhibhūte tassa dāsabhūto paccatthiko sammadeva abhibhūto”ti ca  “kodhanimittaṁ khantiguṇapariccāgo mayhaṁ na yutto”ti ca “sati  ca kodhe guṇavirodhapaccanīkadhamme kathaṁ me sīlādidhammā pāripūriṁ  gaccheyyuṁ, asati ca tesu kathāhaṁ sattānaṁ upakārabahulo (pg.1.269) paṭiññānurūpaṁ  uttamaṁ sampattiṁ pāpuṇissāmī”ti ca “khantiyā ca sati bahiddhā  vikkhepābhāvato samāhitassa sabbe saṅkhārā aniccato dukkhato  sabbe dhammā anattato nibbānaṁ asaṅkhatāmatasantapaṇītatādibhāvato  nijjhānaṁ khamanti, ‘buddhadhammā ca acinteyyāparimeyyappabhavā’ti”,  tato ca “anulomikakhantiyaṁ ṭhito ‘kevalā ime  attattaniyabhāvarahitā dhammamattā yathāsakaṁ paccayehi uppajjanti  vinassanti, na kutoci āgacchanti, na kuhiñci gacchanti, na ca  katthaci patiṭṭhitā, na cettha koci kassaci byāpāro’ti  ahaṁkāramamaṁkārānadhiṭṭhānatā nijjhānaṁ khamati, yena bodhisatto  bodhiyā niyato anāvattidhammo hotī”ti evamādinā  khantipāramiyā paccavekkhaṇā veditabbā.  
 Tathā “saccena vinā sīlādīnamasambhavato,  paṭiññānurūpapaṭipattiyā abhāvato, saccadhammātikkame ca  sabbapāpadhammānaṁ samosaraṇabhāvato, asaccasandhassa appaccayikabhāvato,  āyatiñca anādeyyavacanatāvahanato, sampannasaccassa  sabbaguṇādhiṭṭhānabhāvato, saccādhiṭṭhānena sabbasambodhisambhārānaṁ  pārisuddhipāripūrisamanvāyato, sabhāvadhammāvisaṁvādanena  sabbabodhisambhārakiccakaraṇato  bodhisattapaṭipattiyā ca  parinipphattito”ti-ādinā saccapāramiyā sampattiyo  paccavekkhitabbā.  
 Tathā “dānādīsu daḷhasamādānaṁ, tappaṭipakkhasannipāte ca  nesaṁ acalādhiṭṭhānaṁ, tattha ca dhīravīrabhāvaṁ vinā na dānādisambhārā  sambodhinimittā sambhavantī”ti-ādinā adhiṭṭhānaguṇā  paccavekkhitabbā.  
 Tathā “attahitamatte avatiṭṭhantenāpi sattesu hitacittataṁ vinā  na sakkā idhalokaparalokasampattiyo pāpuṇituṁ, pageva sabbasatte  nibbānasampattiyaṁ patiṭṭhāpetukāmenā”ti ca “pacchā sabbasattānaṁ  lokuttarasampattimākaṅkhantena idāni lokiyasampattimākaṅkhā  yuttarūpā”ti ca “idāni āsayamattena paresaṁ hitasukhūpasaṁhāraṁ  kātumasakkonto kadā payogena taṁ sādhayissāmī”ti ca “idāni  mayā hitasukhūpasaṁhārena saṁvaddhitā pacchā dhammasaṁvibhāgasahāyā mayhaṁ  bhavissantī”ti ca “etehi vinā na mayhaṁ bodhisambhārā  sambhavanti, tasmā sabbabuddhaguṇavibhūtinipphattikāraṇattā mayhaṁ ete  paramaṁ puññakkhettaṁ anuttaraṁ kusalāyatanaṁ uttamaṁ (pg.1.270) gāravaṭṭhānan”ti ca  “savisesaṁ sabbesupi sattesu hitajjhāsayatā paccupaṭṭhapetabbā, kiñca  karuṇādhiṭṭhānatopi sabbasattesu mettā anubrūhetabbā. Vimariyādīkatena  hi cetasā sattesu hitasukhūpasaṁhāraniratassa tesaṁ  ahitadukkhāpanayanakāmatā balavatī uppajjati daḷhamūlā, karuṇā ca  sabbesaṁ buddhakārakadhammānaṁ ādi caraṇaṁ patiṭṭhā mūlaṁ mukhaṁ pamukhan”ti  evamādinā mettāguṇā paccavekkhitabbā.  
 Tathā “upekkhāya abhāve sattehi katā vippakārā cittassa  vikāraṁ uppādeyyuṁ, sati ca cittavikāre dānādisambhārānaṁ sambhavo  eva natthī”ti ca “mettāsinehena sinehite citte upekkhāya vinā  sambhārānaṁ pārisuddhi na hotī”ti ca “anupekkhako saṅkhāresu  puññasambhāraṁ, tabbipākañca sattahitatthaṁ pariṇāmetuṁ na sakkotī”ti ca  upekkhāya abhāve deyyadhammapaṭiggāhakānaṁ vibhāgamakatvā pariccajituṁ na  sakkotī”ti ca “upekkhārahitena jīvitaparikkhārānaṁ, jīvitassa  vā antarāyaṁ amanasikaritvā sīlavisodhanaṁ kātuṁ na sakkā”ti ca  tathā “upekkhāvasena aratiratisahasseva nekkhammabalasiddhito,  upapattito ikkhanavaseneva sabbasambhārakiccanipphattito,  accāraddhavīriyassa anupekkhane padhānakiccākaraṇato, upekkhato eva  titikkhānijjhānasambhavato, upekkhāvasena sattasaṅkhārānaṁ  avisaṁvādanato, lokadhammānaṁ ajjhupekkhanena samādinnadhammesu  acalādhiṭṭhānasiddhito, parāpakārādīsu anābhogavaseneva  mettāvihāranipphattitoti sabbasambodhisambhārānaṁ  samādānādhiṭṭhānapāripūrinipphattiyo upekkhānubhāvena sampajjantī”ti  evamādinā nayena upekkhāpāramī paccavekkhitabbā. Evaṁ  apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṁ ādīnavānisaṁsapaccavekkhaṇā  dānādipāramīnaṁ paccayoti daṭṭhabbaṁ.  
 Tathā saparikkhārā pañcadasa caraṇadhammā pañca ca abhiññāyo.  Tattha caraṇadhammā nāma sīlasaṁvaro, indriyesu guttadvāratā,  bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo, satta saddhammā, cattāri jhānāni  ca. Tesu sīlādīnaṁ catunnaṁ terasapi dhutaṅgadhammā,  appicchatādayo ca parikkhārā. Saddhammesu saddhāya  buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatupasamānussati lūkhapuggalaparivajjanā,  siniddhapuggalasevanā, sampasādanīyadhammapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatā ca  parikkhārā. Hirottappānaṁ akusalādīnavapaccavekkhaṇā,  apāyādīnavapaccavekkhaṇā (pg.1.271)  kusaladhammūpatthambhabhāvapaccavekkhaṇā,  hirottapparahitapuggalaparivajjanā, hirottappasampannapuggalasevanā,  tadadhimuttatā ca. Bāhusaccassa pubbayogo, paripucchakabhāvo,  saddhammābhiyogo, anavajjavijjāṭṭhānādiparicayo, paripakkindriyatā,  kilesadūrībhāvo, appassutapuggalaparivajjanā bahussutapuggalasevanā,  tadadhimuttatā ca. Vīriyassa apāyabhayapaccavekkhaṇā,  gamanavīthipaccavekkhaṇā, dhammamahattapaccavekkhaṇā, thinamiddhavinodanā,  kusītapuggalaparivajjanā, āraddhavīriyapuggalasevanā,  sammappadhānapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatā ca. Satiyā  satisampajaññaṁ, muṭṭhassatipuggalaparivajjanā upaṭṭhitassatipuggalasevanā,  tadadhimuttatā ca. Paññāya paripucchakabhāvo, vatthuvisadakiriyā,  indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā,  paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyasuttantapaccavekkhaṇā,  dhammamahattapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatā ca. Catunnaṁ jhānānaṁ  sīlādicatukkaṁ, aṭṭhatiṁsāya ārammaṇesu pubbabhāgabhāvanā,  āvajjanādivasībhāvakaraṇañca parikkhārā.  
 Tattha sīlādīhi payogasuddhiyā sattānaṁ abhayadāne,  āsayasuddhiyā āmisadāne, ubhayasuddhiyā dhammadāne  samatthohotīti-ādinā caraṇādīnaṁ dānādisambhārapaccayatā yathārahaṁ  niddhāretabbā. Ativitthārabhayena pana mayaṁ na vitthārayimha. Tathā  sampatticakkādayopi dānādīnaṁ paccayoti veditabbā.  
 Ko saṁkilesoti ettha–  
 	Taṇhādīhi parāmaṭṭha-bhāvo tāsaṁ kilissanaṁ.  
 	Sāmaññato visesena, yathārahaṁ vikappatā.  
 Avisesena hi taṇhādīhi parāmaṭṭhabhāvo pāramīnaṁ saṁkileso.  Visesena pana deyyadhammapaṭiggāhakavikappā dānapāramiyā saṁkileso.  Sattakālavikappā sīlapāramiyā. Kāmabhavatadupasamesu  abhirati-anabhirativikappā nekkhammapāramiyā. “Ahaṁ mamā”ti  vikappā paññāpāramiyā. Līnuddhaccavikappā vīriyapāramiyā.  Attaparavikappā khantipāramiyā. Adiṭṭhādīsu diṭṭhādivikappā  saccapāramiyā. Bodhisambhāratabbipakkhesu dosaguṇavikappā  adhiṭṭhānapāramiyā. Hitāhitavikappā mettāpāramiyā.  Iṭṭhāniṭṭhavikappā upekkhāpāramiyā saṁkilesoti veditabbo.  
 Kiṁ (pg.1.272) vodānanti–  
 	Taṇhādīhi aghātatā, rahitatā vikappānaṁ;  
 	Vodānanti vijāniyā, sabbāsameva tāsampi.  
 Anupaghātā hi taṇhā māna diṭṭhi kodhu panāha makkha palāsa  issāmacchariya māyā sāṭheyya thambha sārambha mada pamādādīhi  kilesehi deyyapaṭiggāhakavikappādirahitā ca dānādipāramiyo  parisuddhā pabhassarā bhavantīti.  
 Ko paṭipakkhoti–  
 	Akusalā kilesā ca, paṭipakkhā abhedato;  
 	Bhedato pana pubbepi, vuttā macchariyādayo.  
 Avisesena hi sabbepi akusalā dhammā, sabbepi kilesā ca  etāsaṁ paṭipakkhā. Visesena pana pubbe vuttā macchariyādayoti  veditabbā. Apica deyyapaṭiggāhakadānaphalesu  alobhādosāmohaguṇayogato lobhadosamohapaṭipakkhaṁ dānaṁ,  kāyādidosattayavaṅkāpagamato lobhādipaṭipakkhaṁ sīlaṁ,  kāmasukhaparūpaghāta-attakilamathaparivajjanato dosattayapaṭipakkhaṁ  nekkhammaṁ, lobhādīnaṁ andhīkaraṇato, ñāṇassa ca anandhīkaraṇato  lobhādipaṭipakkhā paññā, alīnānuddhatañāyārambhavasena  lobhādipaṭipakkhaṁ vīriyaṁ, iṭṭhāniṭṭhasuññatānaṁ khamanato  lobhādipaṭipakkhā khanti, satipi paresaṁ upakāre, apakāre ca  yathābhūtappavattiyā lobhādipaṭipakkhaṁ saccaṁ, lokadhamme abhibhuyya  yathāsamādinnesu sambhāresu acalanato lobhādipaṭipakkhaṁ adhiṭṭhānaṁ,  nīvaraṇavivekato lobhādipaṭipakkhā mettā, iṭṭhāniṭṭhesu  anunayapaṭighaviddhaṁsanato, samappavattito ca lobhādipaṭipakkhā  upekkhāti daṭṭhabbaṁ.  
 Kā paṭipattīti–  
 	Dānākārādayo eva, uppāditā anekadhā;  
 	Paṭipattīti viññeyyā, pāramīpūraṇakkame.  
 Dānapāramiyā hi tāva sukhūpakaraṇasarīrajīvitapariccāgena,  bhayāpanayanena, dhammopadesena ca bahudhā sattānaṁ anuggahakaraṇaṁ paṭipatti.  Tattha (pg.1.273) āmisadānaṁ abhayadānaṁ dhammadānanti dātabbavatthuvasena tividhaṁ  dānaṁ. Tesu bodhisattassa dātabbavatthu ajjhattikaṁ, bāhiranti duvidhaṁ.  Tattha bāhiraṁ annaṁ pānaṁ vatthaṁ yānaṁ mālā gandhaṁ vilepanaṁ  seyyā āvasathaṁ padīpeyyanti dasavidhaṁ. Annādīnaṁ  khādanīyabhojanīyādivibhāgena anekavidhañca. Tathā rūpārammaṇaṁ yāva  dhammārammaṇanti ārammaṇato chabbidhaṁ. Rūpārammaṇādīnañca  nīlādivibhāgena anekavidhaṁ. Tathā  maṇikanakarajatamuttāpavāḷādikhettavatthu-ārāmādi  dāsīdāsagomahiṁsādinānāvidhavatthūpakaraṇavasena anekavidhaṁ.  
 Tattha mahāpuriso bāhiraṁ vatthuṁ dento “yo yena atthiko, taṁ  tasseva deti. Dento ca tassa atthiko”ti sayameva jānanto  ayācitopi deti, pageva yācito. Muttacāgo deti, no amuttacāgo.  Pariyattaṁ deti, no apariyattaṁ. Sati deyyadhamme  paccupakārasannissito na deti, asati deyyadhamme, pariyatte ca  saṁvibhāgārahaṁ vibhajati. Na ca deti parūpaghātāvahaṁ  satthavisamajjādikaṁ, nāpi kīḷanakaṁ, yaṁ anatthupasaṁhitaṁ, pamādāvahañca,  na ca gilānassa yācakassa pānabhojanādi-asappāyaṁ, pamāṇarahitaṁ vā  deti, pamāṇayuttaṁ pana sappāyameva deti.  
 Tathā yācito gahaṭṭhānaṁ gahaṭṭhānucchavikaṁ deti, pabbajitānaṁ  pabbajitānucchavikaṁ deti. Mātāpitaro ñātisālohitā mittāmaccā  puttadāradāsakammakarāti etesu kassaci pīḷaṁ ajanento deti, na ca  uḷāraṁ deyyadhammaṁ paṭijānitvā lūkhaṁ deti, na ca  lābhasakkārasilokasannissito deti, na ca paccupakārasannissito  deti, na ca phalapāṭikaṅkhī deti aññatra sammāsambodhiyā, na ca  yācito, deyyadhammaṁ vā jigucchanto deti, na ca asaññatānaṁ  yācakānaṁ akkosakaparibhāsakānampi apaviddhā dānaṁ deti, aññadatthu  pasannacitto anukampanto sakkaccameva deti, na ca kotūhalamaṅgaliko  hutvā deti, kammaphalameva pana saddahanto deti, nāpi yācake  payirupāsanādīhi saṁkilametvā deti, aparikilamento eva pana deti,  na ca paresaṁ vañcanādhippāyo, bhedādhippāyo vā dānaṁ deti,  asaṁkiliṭṭhacittova deti, nāpi pharusavāco bhākuṭikamukho dānaṁ deti,  piyavādī ca pana pubbabhāsī mihitasitavacano hutvā deti, yasmiṁ ce  deyyadhamme uḷāramanuññatāya vā ciraparicayena (pg.1.274) vā gedhasabhāvatāya vā  lobhadhammo adhimatto hoti, jānanto bodhisatto taṁ khippameva  paṭivinodayitvā yācake pariyesetvāpi deti, yañca deyyavatthu parittaṁ,  yācakopi paccupaṭṭhito, taṁ acintetvā api attānaṁ dhāvitvā dento  yācakaṁ sammāneti yathā taṁ akittipaṇḍito, na ca mahāpuriso attano  puttadāradāsakammakaraporise yācito te asaññāpite domanassappatte  yācakānaṁ deti, sammadeva pana saññāpite somanassappatte deti, dento  ca yakkharakkhasapisācādīnaṁ vā manussānaṁ vā kurūrakammantānaṁ  jānanto na deti, tathā rajjampi tādisānaṁ na deti, ye lokassa  ahitāya dukkhāya anatthāya paṭipajjanti, ye pana dhammikā dhammena  lokaṁ pālenti, tesaṁ rajjadānaṁ deti. Evaṁ tāva bāhiradāne paṭipatti  veditabbā.  
 Ajjhattikadānampi dvīhākārehi veditabbaṁ. Kathaṁ? Yathā  nāma koci puriso ghāsacchādanahetu attānaṁ parassa nissajjati,  vidheyyabhāvaṁ upagacchati dāsabyaṁ, evameva mahāpuriso sambodhihetu  nirāmisacitto sattānaṁ anuttaraṁ hitasukhaṁ icchanto attano dānapāramiṁ  paripūretukāmo attānaṁ parassa nissajjati, vidheyyabhāvaṁ upagacchati  yathākāmakaraṇīyataṁ, karacaraṇanayanādi-aṅgapaccaṅgaṁ tena tena atthikānaṁ  akampito alīno anuppadeti, na tattha sajjati, na saṅkocaṁ  āpajjati yathā taṁ bāhiravatthusmiṁ. Tathā hi mahāpuriso dvīhākārehi  bāhiravatthuṁ pariccajati yathāsukhaṁ paribhogāya vā yācakānaṁ, tesaṁ  manorathaṁ pūrento attano vasībhāvāya vā. Tattha sabbena sabbaṁ  muttacāgo evamāha “nissaṅgabhāvenāhaṁ sambodhiṁ pāpuṇissāmī”ti,  evaṁ ajjhattikavatthusmimpi veditabbaṁ.  
 Tattha yaṁ ajjhattikavatthu diyyamānaṁ yācakassa ekanteneva  hitāya saṁvattati, taṁ deti, na itaraṁ. Na ca mahāpuriso mārassa,  mārakāyikānaṁ vā devatānaṁ vihiṁsādhippāyānaṁ attano attabhāvaṁ    aṅgapaccaṅgāni vā jānamāno deti “mā tesaṁ anattho ahosī”ti.  Yathā ca mārakāyikānaṁ, evaṁ tehi anvāviṭṭhānampi na deti, nāpi  ummattakānaṁ, itaresaṁ pana yāciyamāno samanantarameva deti tādisāya  yācanāya dullabhabhāvato, tādisassa ca dānassa dukkarabhāvato.  
 Abhayadānaṁ (pg.1.275) pana rājato corato aggito udakato  verīpuggalato sīhabyagghādivāḷamigato nāgayakkharakkhasapisācādito  sattānaṁ bhaye paccupaṭṭhite tato parittāṇabhāvena dātabbaṁ.  
 Dhammadānaṁ pana asaṁkiliṭṭhacittassa aviparītadhammadesanā.  Opāyiko hi tassa upadeso diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena,  yena sāsane anotiṇṇānaṁ avatāraṇaṁ otiṇṇānaṁ paripācanaṁ.  Tatthāyaṁ nayo– saṅkhepato tāva dānakathā sīlakathā saggakathā  kāmānaṁ ādīnavo saṁkileso okāro ca nekkhamme ānisaṁso.  Vitthārato pana sāvakabodhiyaṁ adhimuttacittānaṁ saraṇagamanaṁ,  sīlasaṁvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā,  jāgariyānuyogo, satta saddhammā, aṭṭhatiṁsāya ārammaṇesu  kammakaraṇavasena samathānuyogo, rūpamukhādīsu vipassanābhinivesesu  yathārahaṁ abhinivesanamukhena vipassanānuyogo, tathā visuddhipaṭipadāya  sammattagahaṇaṁ, tisso vijjā, cha abhiññā, catasso paṭisambhidā,  sāvakabodhīti etesaṁ guṇasaṁkittanavasena yathārahaṁ tattha tattha  patiṭṭhāpanā, pariyodapanā ca. Tathā paccekabodhiyaṁ,  sammāsambodhiyañca adhimuttacittānaṁ yathārahaṁ dānādipāramīnaṁ  sabhāvasarasalakkhaṇādisaṁkittanamukhena tīsupi avatthābhedesu tesaṁ  buddhānaṁ mahānubhāvatāvibhāvanena yānadvaye patiṭṭhāpanā, pariyodapanā ca.  Evaṁ mahāpuriso sattānaṁ dhammadānaṁ deti.  
 Tathā mahāpuriso āmisadānaṁ dento “imināhaṁ dānena sattānaṁ  āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādisampattiñca ramaṇīyaṁ aggaphalasampattiñca  nipphādeyyan”ti annaṁ deti, tathā sattānaṁ  kāmakilesapipāsavūpasamāya pānaṁ deti, tathā suvaṇṇavaṇṇatāya,  hirottappālaṅkārassa ca nipphattiyā vatthāni deti, tathā  iddhividhassa ceva nibbānasukhassa ca nipphattiyā yānaṁ deti,  tathā sīlagandhanipphattiyā gandhaṁ deti, tathā  buddhaguṇasobhānipphattiyā mālāvilepanaṁ deti, tathā  bodhimaṇḍāsananipphattiyā āsanaṁ deti, tathāgataseyyanipphattiyā  seyyaṁ deti, saraṇabhāvanipphattiyā āvasathaṁ deti,  pañcacakkhupaṭilābhāya padīpeyyaṁ deti.  
 Byāmappabhānipphattiyā rūpadānaṁ deti, brahmassaranipphattiyā  saddadānaṁ deti, sabbalokassa piyabhāvāya rasadānaṁ deti,  buddhasukhumālabhāvāya phoṭṭhabbadānaṁ (pg.1.276) deti, ajarāmaraṇabhāvāya  bhesajjadānaṁ deti, kilesadāsabyavimocanatthaṁ dāsānaṁ bhujissatādānaṁ  deti, saddhammābhiratiyā anavajjakhiḍḍāratihetudānaṁ deti, sabbepi satte  ariyāya jātiyā attano puttabhāvūpanayanāya puttadānaṁ deti,  sakalassāpi lokassa patibhāvūpagamanāya dāradānaṁ deti,  subhalakkhaṇasampattiyā suvaṇṇamaṇimuttāpavāḷādidānaṁ,  anubyañjanasampattiyā nānāvidhavibhūsanadānaṁ, saddhammakosādhigamāya  vittakosadānaṁ, dhammarājabhāvāya rajjadānaṁ, dānādisampattiyā  ārāmuyyānādivanadānaṁ, cakkaṅkitehi pādehi bodhimaṇḍūpasaṅkamanāya  caraṇadānaṁ, caturoghanittharaṇe sattānaṁ saddhammahatthadānatthaṁ hatthadānaṁ,  saddhindriyādipaṭilābhāya kaṇṇanāsādidānaṁ, samantacakkhupaṭilābhāya  cakkhudānaṁ, “dassanasavanānussaraṇapāricariyādīsu sabbakālaṁ  sabbasattānaṁ hitasukhāvaho sabbalokena ca upajīvitabbo me kāyo  bhaveyyā”ti maṁsalohitādidānaṁ. “Sabbalokuttamo bhaveyyan”ti  uttamaṅgadānaṁ deti.  
 Evaṁ dadanto ca na anesanāya deti, na paropaghātena, na  bhayena, na lajjāya, na dakkhiṇeyyarosanena, na paṇīte sati lūkhaṁ, na  attukkaṁsanena, na paravambhanena, na phalābhikaṅkhāya, na  yācakajigucchāya, na acittīkārena, atha kho sakkaccaṁ deti, sahatthena  deti, kālena deti, cittiṁ katvā deti, avibhāgena deti, tīsu  kālesu somanassiko deti, tato eva ca datvā na pacchānutāpī  hoti, na paṭiggāhakavasena mānāvamānaṁ karoti, paṭiggāhakānaṁ  piyasamudācāro hoti vadaññū yācayogo saparivāradāyako.  Annadānañhi dento “taṁ saparivāraṁ katvā dassāmī”ti vatthādīhi  saddhiṁ deti, tathā vatthadānaṁ dento “taṁ saparivāraṁ katvā  dassāmī”ti annādīhi saddhiṁ deti. Pānadānādīsupi eseva nayo,  tathā rūpadānaṁ dento itarārammaṇānipi tassa parivāraṁ katvā deti,  evaṁ sesesupi.  
 Tattha rūpadānaṁ nāma nīlapītalohitodātādivaṇṇādīsu  pupphavatthadhātūsu aññataraṁ labhitvā rūpavasena ābhujitvā “rūpadānaṁ  dassāmi, rūpadānaṁ mayhan”ti cintetvā tādise dakkhiṇeyye dānaṁ  patiṭṭhāpeti, etaṁ rūpadānaṁ nāma.  
 Saddadānaṁ (pg.1.277) pana bherīsaddādivasena veditabbaṁ. Tattha saddaṁ  kandamūlāni viya uppāṭetvā, nīluppalahatthakaṁ viya ca hatthe ṭhapetvā  dātuṁ na sakkoti, savatthukaṁ pana katvā dadanto saddadānaṁ deti nāma,  tasmā yadā “saddadānaṁ dassāmī”ti bherīmudiṅgādīsu aññatarena  tūriyena tiṇṇaṁ ratanānaṁ upahāraṁ karoti, kāreti ca, “saddadānaṁ  dassāmi, saddadānaṁ me”ti bherī-ādīni ṭhapāpeti, dhammakathikānaṁ pana  saddabhesajjaṁ, telaphāṇitādīni ca deti, dhammassavanaṁ ghoseti, sarabhaññaṁ  bhaṇati, dhammakathaṁ katheti, upanisinnakathaṁ, anumodanakathañca karoti,  kāreti ca, tadā saddadānaṁ nāma hoti.  
 Tathā mūlagandhādīsu aññataraṁ rajanīyaṁ gandhavatthuṁ, pisitameva  vā gandhaṁ yaṁ kiñci labhitvā gandhavasena ābhujitvā “gandhadānaṁ  dassāmi, gandhadānaṁ mayhan”ti buddharatanādīnaṁ pūjaṁ karoti, kāreti  ca, gandhapūjanatthāya agarucandanādike gandhavatthuke pariccajati, idaṁ  gandhadānaṁ.  
 Tathā mūlarasādīsu yaṁ kiñci rajanīyaṁ rasavatthuṁ labhitvā  rasavasena ābhujitvā “rasadānaṁ dassāmi, rasadānaṁ mayhan”ti  dakkhiṇeyyānaṁ deti, rasavatthumeva vā aññaṁ gavādikaṁ pariccajati, idaṁ  rasadānaṁ.  
 Tathā phoṭṭhabbadānaṁ mañcapīṭhādivasena, attharaṇapāvuraṇādivasena  ca veditabbaṁ. Yadā hi mañcapīṭhabhisibibbohanādikaṁ,  nivāsanapārupanādikaṁ vā sukhasamphassaṁ rajanīyaṁ anavajjaṁ phoṭṭhabbavatthuṁ  labhitvā phoṭṭhabbavasena ābhujitvā “phoṭṭhabbadānaṁ dassāmi,  phoṭṭhabbadānaṁ mayhan”ti dakkhiṇeyyānaṁ deti. Yathāvuttaṁ phoṭṭhabbavatthuṁ  labhitvā pariccajati, etaṁ phoṭṭhabbadānaṁ.  
 Dhammadānaṁ pana dhammārammaṇassa adhippetattā  ojāpānajīvitavasena veditabbaṁ. Ojādīsu hi aññataraṁ rajanīyaṁ  dhammavatthuṁ labhitvā dhammārammaṇavasena ābhujitvā “dhammadānaṁ  dassāmi, dhammadānaṁ mayhan”ti sappinavanītādi ojadānaṁ deti,  ambapānādi-aṭṭhavidhaṁ pānadānaṁ deti, jīvitadānanti  ābhujitvā salākabhattapakkhikabhattādīni deti. Aphāsukabhāvena  abhibhūtānaṁ byādhikānaṁ vejjaṁ paṭṭhapeti, jālaṁ phālāpeti, kumīnaṁ  viddhaṁsāpeti, sakuṇapañjaraṁ viddhaṁsāpeti, bandhanena baddhānaṁ sattānaṁ  bandhanamokkhaṁ kāreti, māghātabheriṁ carāpeti, aññānipi sattānaṁ  jīvitaparittāṇatthaṁ evarūpāni kammāni karoti, kārāpeti ca, idaṁ  dhammadānaṁ nāma.  
 Sabbampetaṁ (pg.1.278) yathāvuttadānasampadaṁ sakalalokahitasukhāya pariṇāmeti  attano ca akuppāya vimuttiyā aparikkhayassa chandassa  aparikkhayassa vīriyassa aparikkhayassa samādhissa aparikkhayassa  paṭibhānassa aparikkhayassa jhānassa aparikkhayāya sammāsambodhiyā  pariṇāmeti  imañca dānapāramiṁ paṭipajjantena mahāsattena jīvite  aniccasaññā paccupaṭṭhapetabbā. Tathā bhogesu, bahusādhāraṇatā ca nesaṁ  manasi kātabbā, sattesu ca mahākaruṇā satataṁ samitaṁ paccupaṭṭhapetabbā.  Evañhi bhogehi gahetabbasāraṁ gaṇhanto ādittato viya agārato  sabbaṁ sāpateyyaṁ, attānañca bahi nīharanto na kiñci seseti, na  katthaci vibhāgaṁ karoti, aññadatthu nirapekkho nissajjati eva.  Ayaṁ tāva dānapāramiyā paṭipattikkamo.  
 Sīlapāramiyā pana ayaṁ paṭipattikkamo– yasmā  sabbaññusīlālaṅkārehi satte alaṅkaritukāmena mahāpurisena ādito  attano eva tāva sīlaṁ visodhetabbaṁ. Tattha catūhākārehi sīlaṁ  visujjhati ajjhāsayavisuddhito, samādānato, avītikkamanato, sati  vītikkame puna pākaṭīkaraṇato ca. Visuddhāsayatāya hi ekacco  attādhipati hutvā pāpajigucchanasabhāvo ajjhattaṁ hiridhammaṁ  paccupaṭṭhapetvā suparisuddhasamācāro hoti, tathā parato samādāne sati  ekacco lokādhipati hutvā pāpato uttasanto ottappadhammaṁ paccupaṭṭhapetvā  suparisuddhasamācāro hoti, iti ubhayathāpi ete avītikkamanato sīle  patiṭṭhahanti. Atha ca pana kadāci satisammosena sīlassa  khaṇḍādibhāvo siyā, tāyayeva yathāvuttāya hirottappasampattiyā  khippameva naṁ vuṭṭhānādinā paṭipākatikaṁ karontīti.  
 Tayidaṁ sīlaṁ vārittaṁ cārittanti duvidhaṁ. Tatthāyaṁ  bodhisattassa vārittasīle paṭipattikkamo– tena sabbasattesu tathā  dayāpannacittena bhavitabbaṁ, yathā supinantenapi na āghāto uppajjeyya,  parūpakaraṇaviratatāya parasantako alagaddo viya na parāmasitabbo.  Sace pabbajito hoti, abrahmacariyatopi ārācārī hoti  sattavidhamethunasaṁyogavirato, pageva paradāragamanato. Gahaṭṭho samāno  paresaṁ dāresu sadā pāpakaṁ cittampi na uppādeti. Kathento saccaṁ  hitaṁ piyaṁ parimitameva ca kālena dhammiṁ kathaṁ bhāsitā hoti.  Sabbattha anabhijjhālu (pg.1.279)  abyāpannacitto, aviparītadassano  kammassakatāñāṇena ca samannāgato. Samaggatesu sammāpaṭipannesu  niviṭṭhasaddho hoti niviṭṭhapemoti.  
 Iti caturāpāyavaṭṭadukkhānaṁ pathabhūtehi akusalakammapathehi,  akusaladhammehi ca oramitvā saggamokkhānaṁ pathabhūtesu  kusalakammapathesu, kusaladhammesu ca patiṭṭhitassa mahāpurisassa  parisuddhāsayapayogato yathābhipatthitā sattānaṁ hitasukhūpasañhitā  manorathā sīghaṁ sīghaṁ abhinipphajjanti, pāramiyo paripūrenti.  Evaṁbhūto hi ayaṁ. Tattha hiṁsānivattiyā sabbasattānaṁ abhayadānaṁ  deti, appakasireneva mettābhāvanaṁ sampādeti, ekādasa mettānisaṁse  adhigacchati, appābādho hoti appātaṅko, dīghāyuko sukhabahulo,  lakkhaṇavisese pāpuṇāti, dosavāsanañca samucchindati. Tathā  adinnādānanivattiyā corādīhi asādhāraṇe bhoge adhigacchati, parehi  anāsaṅkanīyo, piyo, manāpo, vissāsanīyo, bhavasampattīsu  alaggacitto pariccāgasīlo, lobhavāsanañca samucchindati.  Abrahmacariyanivattiyā alobho hoti santakāyacitto, sattānaṁ piyo  hoti manāpo aparisaṅkanīyo, kalyāṇo cassa kittisaddo  abbhuggacchati, alaggacitto hoti mātugāmesu aluddhāsayo,  nekkhammabahulo, lakkhaṇavisese adhigacchati, lobhavāsanañca  samucchindati.  
 Musāvādanivattiyā sattānaṁ pamāṇabhūto hoti paccayiko theto  ādeyyavacano devatānaṁ piyo manāpo surabhigandhamukho  asaddhammārakkhitakāyavacīsamācāro, lakkhaṇavisese adhigacchati,  kilesavāsanañca samucchindati. Pesuññanivattiyā parūpakkamehi  abhejjakāyo hoti abhejjaparivāro, saddhamme ca abhejjanakasaddho,  daḷhamitto bhavantaraparicitānampi sattānaṁ ekantapiyo,  asaṁkilesabahulo. Pharusavācānivattiyā sattānaṁ piyo hoti manāpo  sukhasīlo madhuravacano sambhāvanīyo, aṭṭhaṅgasamannāgato cassa saro  nibbattati. Samphappalāpanivattiyā sattānaṁ piyo hoti manāpo,  garubhāvanīyo ca, ādeyyavacano parimitālāpo, mahesakkho ca hoti  (pg.1.280) mahānubhāvo, ṭhānuppattikena paṭibhānena pañhābyākaraṇakusalo,  buddhabhūmiyañca ekāya eva vācāya anekabhāsānaṁ sattānaṁ anekesaṁ  pañhānaṁ byākaraṇasamattho hoti.  
 Anabhijjhālutāya akicchalābhī hoti, uḷāresu ca bhogesu  ruciṁ paṭilabhati, khattiyamahāsālādīnaṁ sammato hoti, paccatthikehi  anabhibhavanīyo, indriyavekallaṁ na pāpuṇāti, appaṭipuggalo ca hoti.  Abyāpādena piyadassano hoti sattānaṁ sambhāvanīyo,  parahitābhinanditāya ca satte appakasireneva pasādeti, alūkhasabhāvo  ca hoti mettāvihārī, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo.  Micchādassanābhāvena kalyāṇe sahāye paṭilabhati, sīsacchedaṁ  pāpuṇantopi pāpakammaṁ na karoti, kammassakatādassanato  akotūhalamaṅgaliko ca hoti, saddhamme cassa saddhā patiṭṭhitā hoti  mūlajātā, saddahati ca tathāgatānaṁ bodhiṁ, samayantaresu nābhiramati  ukkāraṭṭhāne rājahaṁso viya, lakkhaṇattayavijānane kusalo hoti, ante  ca anāvaraṇañāṇalābhī, yāva ca bodhiṁ na pāpuṇāti, tāva tasmiṁ  tasmiṁ sattanikāye ukkaṭṭhukkaṭṭho hoti, uḷāruḷārasampattiyo pāpuṇāti.  
 “Iti hidaṁ sīlaṁ nāma sabbasampattīnaṁ adhiṭṭhānaṁ,  sabbabuddhaguṇānaṁ pabhavabhūmi, sabbabuddhakārakadhammānaṁ ādi caraṇaṁ kāraṇaṁ  mukhaṁ pamukhan”ti bahumānaṁ uppādetvā kāyavacīsaṁyame, indriyadamane,  ājīvapārisuddhiyaṁ, paccayaparibhoge ca satisampajaññabalena appamatto  hoti, lābhasakkārasilokaṁ ukkhittāsikapaccatthikaṁ viya sallakkhetvā  “kikīva aṇḍan”ti-ādinā (visuddhi. 1.7 dī. ni. aṭṭha.  1.7) vuttanayena sakkaccaṁ sīlaṁ sampādetabbaṁ. Ayaṁ tāva  vārittasīle paṭipattikkamo.  
 Cārittasīle pana paṭipatti evaṁ veditabbā– idha  bodhisatto kalyāṇamittānaṁ garuṭṭhāniyānaṁ abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ  añjalikammaṁ sāmīcikammaṁ kālena kālaṁ kattā hoti, tathā tesaṁ  kālena kālaṁ upaṭṭhānaṁ kattā hoti, gilānānaṁ kāyaveyyāvaṭikaṁ,  vācāya pucchanañca kattā hoti, subhāsitapadāni sutvā sādhukāraṁ kattā  (pg.1.281) hoti, guṇavantānaṁ guṇe vaṇṇetā, paresaṁ apakāre khantā, upakāre  anussaritā, puññāni anumoditā, attano puññāni sammāsambodhiyā  pariṇāmetā, sabbakālaṁ appamādavihārī kusalesu dhammesu, sati accaye  accayato disvā tādisānaṁ sahadhammikānaṁ yathābhūtaṁ āvi kattā,  uttariñca sammāpaṭipattiṁ sammadeva paripūretā.  
 Tathā attano anurūpāsu atthūpasaṁhitāsu sattānaṁ  itikattabbatāpurekkhāro analaso sahāyabhāvaṁ upagacchati. Uppannesu  ca sattānaṁ byādhi-ādidukkhesu yathārahaṁ patikāravidhāyako,  ñātibhogādibyasanapatitesu sokapanodano, ullumpanasabhāvāvaṭṭhito hutvā  niggahārahānaṁ dhammeneva niggaṇhanako yāvadeva akusalā vuṭṭhāpetvā  kusale patiṭṭhāpanāya, paggahārahānaṁ dhammeneva paggaṇhanako. Yāni  purimakānaṁ mahābodhisattānaṁ uḷāratamāni paramadukkarāni  acinteyyānubhāvāni sattānaṁ ekantahitasukhāvahāni caritāni, yehi  nesaṁ bodhisambhārā sammadeva paripākaṁ agamiṁsu, tāni sutvā  anubbiggo anutrāso “tepi mahāpurisā manussā eva, anukkamena  pana sikkhāpāripūriyā bhāvitattā tādisāya uḷāratamāya  ānubhāvasampattiyā bodhisambhāresu ukkaṁsapāramippattā ahesuṁ, tasmā  mayāpi sīlādisikkhāsu sammadeva tathā paṭipajjitabbaṁ, yāya  paṭipattiyā ahampi anukkamena sikkhaṁ paripūretvā ekantato padaṁ  anupāpuṇissāmī”ti saddhāpurecārikaṁ vīriyaṁ avissajjanto sammadeva  sīlesu paripūrakārī hoti.  
 Tathā paṭicchannakalyāṇo hoti vivaṭāparādho, appiccho santuṭṭho  pavivitto asaṁsaṭṭho dukkhasaho aviparītadassanajātiko anuddhato  anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco saṁvutindriyo  santamānaso kuhanādimicchājīvavirahito ācāragocarasampanno,  aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu,  āraddhavīriyo pahitatto kāye ca jīvite ca nirapekkho,  appamattakampi kāye, jīvite vā apekkhaṁ nādhivāseti pajahati  vinodeti, pageva adhimattaṁ. Sabbepi dussīlyahetubhūte  kodhupanāhādike kilesupakkilese pajahati vinodeti, appamattakena  visesādhigamena aparituṭṭho hoti, na saṅkocaṁ āpajjati,  uparūparivisesādhigamāya vāyamati.  
 Yena (pg.1.282) yathāladdhā sampatti hānabhāgiyā vā ṭhitibhāgiyā vā na  hoti, tathā mahāpuriso andhānaṁ pariṇāyako hoti, maggaṁ  ācikkhati, badhirānaṁ hatthamuddāya saññaṁ deti, atthamanuggāheti, tathā  mūgānaṁ. Pīṭhasappikānaṁ pīṭhaṁ deti, vāheti vā. Assaddhānaṁ  saddhāpaṭilābhāya vāyamati, kusītānaṁ ussāhajananāya, muṭṭhassatīnaṁ  satisamāyogāya. Vibbhantattānaṁ samādhisampadāya, duppaññānaṁ  paññādhigamāya vāyamati. Kāmacchandapariyuṭṭhitānaṁ  kāmacchandapaṭivinodanāya vāyamati.  Byāpādathinamiddha-uddhaccakukkuccavicikicchāpariyuṭṭhitānaṁ  vicikicchāvinodanāya vāyamati. Kāmavitakkādipakatānaṁ  kāmavitakkādimicchāvitakkavinodanāya vāyamati. Pubbakārīnaṁ sattānaṁ  kataññutaṁ nissāya pubbabhāsī piyavādī saṅgāhako sadisena, adhikena  vā paccupakāre sammānetā hoti.  
 Āpadāsu sahāyakiccaṁ anutiṭṭhati, tesaṁ tesañca sattānaṁ pakatiṁ,  sabhāvañca parijānitvā yehi yathā saṁvasitabbaṁ hoti, tehi tathā  saṁvasati. Yesu ca yathā paṭipajjitabbaṁ hoti, tesu tathā paṭipajjati.  Tañca kho akusalato vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpanavasena, na aññathā.  Paracittānurakkhaṇā hi bodhisattānaṁ yāvadeva kusalābhivaḍḍhiyā.  Tathā hitajjhāsayenāpi paro na sāhasitabbo, na bhaṇḍitabbo, na  maṅkubhāvamāpādetabbo, na parassa kukkuccaṁ uppādetabbaṁ, na niggahaṭṭhāne  codetabbo, na nīcataraṁ paṭipannassa attā uccatare ṭhapetabbo, na ca  paresu sabbena sabbaṁ asevinā bhavitabbaṁ, na atisevinā, na  akālasevinā bhavitabbaṁ.  
 Yutte pana satte desakālānurūpaṁ sevati, na ca paresaṁ purato  piyepi garahati, appiye vā pasaṁsati, na adhiṭṭhāya vissāsī hoti,  na dhammikaṁ upanimantanaṁ paṭikkhipati, na paññattiṁ upagacchati,  nādhikaṁ paṭiggaṇhāti, saddhāsampanne saddhānisaṁsakathāya sampahaṁseti,  sīlasutacāgapaññāsampanne paññānisaṁsakathāya sampahaṁseti. Sace pana  bodhisatto abhiññābalappatto hoti, pamādāpanne satte abhiññābalena  yathārahaṁ nirayādike dassento saṁvejetvā assaddhādike saddhādīsu  patiṭṭhāpeti, sāsane otāreti, saddhādiguṇasampanne paripāceti.  Evamassa mahāpurisassa cārittabhūto aparimāṇo puññābhisando  kusalābhisando uparūpari abhivaḍḍhatīti veditabbaṁ.  
 Apica (pg.1.283) yā sā “kiṁ sīlaṁ, kenaṭṭhena sīlan”ti-ādinā pucchaṁ  katvā “pāṇātipātādīhi viramantassa, vattapaṭipattiṁ vā pūrentassa  cetanādayo dhammā sīlan”ti-ādinā nayena nānappakārato sīlassa  vitthārakathā Visuddhimagge (visuddhi. 1.6) vuttā, sā sabbāpi  idha āharitvā vattabbā. Kevalañhi tattha sāvakabodhisattavasena  sīlakathā āgatā, idha mahābodhisattavasena karuṇūpāyakosallapubbaṅgamaṁ  katvā vattabbāti ayameva viseso. Yato idaṁ sīlaṁ mahāpuriso  yathā na attano duggatiyaṁ parikilesavimuttiyā, sugatiyampi na  rajjasampattiyā, na cakkavattī, na deva, na sakka, na māra, na  brahmasampattiyā pariṇāmeti, tathā na attano tevijjatāya, na  chaḷabhiññatāya, na catupaṭisambhidādhigamāya, na sāvakabodhiyā, na  paccekabodhiyā pariṇāmeti, atha kho sabbaññubhāvena sabbasattānaṁ  anuttarasīlālaṅkārasampādanatthameva pariṇāmetīti ayaṁ  sīlapāramiyā paṭipattikkamo.  
 Tathā yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā  ādīnavadassanapubbaṅgamā kāmehi ca bhavehi ca nikkhamanavasena pavattā  kusalacittuppatti nekkhammapāramī, tasmā  sakalasaṁkilesanivāsanaṭṭhānatāya, puttadārādīhi mahāsambādhatāya,  kasivāṇijjādinānāvikammantādhiṭṭhānabyākulatāya ca gharāvāsassa  nekkhammasukhādīnaṁ anokāsataṁ, kāmānañca “satthadhārālaggamadhubindu  viya ca kadalī viya ca  avaleyhamānaparittassādavipulānatthānubandhā”ti ca vijjulatobhāsena  gahetabbaṁ naccaṁ viya parittakālūpalabbhā, ummattakālaṅkāro viya  viparītasaññāya anubhavitabbā, karīsāvacchādanamukhaṁ viya  paṭikārabhūtā, udake temitaṅguliyā nisārudakapānaṁ viya atittikarā,  chātajjhattabhojanaṁ viya sābādhā, balisāmisaṁ viya  byāsanupanipātakāraṇā (byasanasannipātakāraṇā– dī. ni. ṭī.  1.7), aggisantāpo viya kālattayepi dukkhuppattihetubhūtā, makkaṭālepo  viya bandhananimittā, ghātakāvacchādanakimālayo viya anatthacchādanā,  sapattagāmavāso viya bhayaṭṭhānabhūtā, paccatthikaposako viya  kilesamārādīnaṁ āmisabhūtā, chaṇasampattiyo viya vipariṇāmadukkhā,  koṭaraggi viya antodāhakā, purāṇakūpāvalambabīraṇamadhupiṇḍaṁ viya  anekādīnavā, loṇūdakapānaṁ viya pipāsāhetubhūtā, surāmerayaṁ viya  nīcajanasevitā (pg.1.284)  appassādatāya aṭṭhikaṅkalūpamā”ti-ādinā ca nayena  ādīnavaṁ sallakkhetvā tabbipariyāyena nekkhamme ānisaṁsaṁ passantena  nekkhammapaviveka-upasamasukhādīsu ninnapoṇapabbhāracittena  nekkhammapāramiyaṁ paṭipajjitabbaṁ.  
 Yasmā pana nekkhammaṁ pabbajjāmūlakaṁ, tasmā pabbajjā tāva  anuṭṭhātabbā. Pabbajjamanutiṭṭhantena mahāsattena asati buddhuppāde  kammavādīnaṁ kiriyavādīnaṁ tāpasaparibbājakānaṁ pabbajjā anuṭṭhātabbā.  Uppannesu pana sammāsambuddhesu tesaṁ sāsane eva pabbajitabbaṁ.  Pabbajitvā ca yathāvutte sīle patiṭṭhitena tassā eva sīlapāramiyā  vodāpanatthaṁ dhutaguṇā samādātabbā. Samādinnadhutadhammā hi  mahāpurisā sammadeva te pariharantā  appicchāsantuṭṭhasallekhapaviveka-asaṁsaggavīriyārambhasubharatādiguṇasalilavikkhālitakilesamalatāya  anavajjasīlavataguṇaparisuddhasamācārā porāṇe ariyavaṁsattaye patiṭṭhitā  catutthaṁ bhāvanārāmatāsaṅkhātaṁ ariyavaṁsaṁ gantuṁ cattārīsāya ārammaṇesu  yathārahaṁ upacārappanābhedaṁ jhānaṁ upasampajja viharanti. Evañhissa  sammadeva nekkhammapāramī pāripūritā hoti. Imasmiṁ pana ṭhāne  terasahi dhutadhammehi saddhiṁ dasa kasiṇāni dasāsubhāni  dasānussatiyo cattāro brahmavihārā cattāro āruppā ekā saññā ekaṁ  vavatthānanti cattārīsa samādhibhāvanākammaṭṭhānāni, bhāvanāvidhānañca  vitthārato vattabbāni, taṁ panetaṁ sabbaṁ yasmā Visuddhimagge  (visuddhi. 1.22 47) sabbākārato vitthāretvā vuttaṁ, tasmā tattha  vuttanayeneva veditabbaṁ. Kevalañhi tattha sāvakabodhisattassa vasena  vuttaṁ, idha mahābodhisattassa vasena karuṇūpāyakosallapubbaṅgamaṁ katvā  vattabbanti ayameva viseso. Evamettha nekkhammapāramiyā  paṭipattikkamo veditabbo.  
 Tathā paññāpāramiṁ sampādetukāmena yasmā paññā āloko viya  andhakārena mohena saha na vattati, tasmā mohakāraṇāni tāva  bodhisattena parivajjetabbāni. Tatthimāni mohakāraṇāni-arati  tandī vijambhitā ālasiyaṁ gaṇasaṅgaṇikārāmatā niddāsīlatā  anicchayasīlatā ñāṇasmiṁ akutūhalatā micchādhimāno aparipucchakatā  kāyassa nasammāparihāro asamāhitacittatā duppaññānaṁ (pg.1.285) puggalānaṁ  sevanā paññavantānaṁ apayirupāsanā attaparibhavo micchāvikappo  viparītābhiniveso kāyadaḷhībahulatā asaṁvegasīlatā pañca  nīvaraṇāni, saṅkhepato yevāpanadhamme āsevato anuppannā paññā  nuppajjati, uppannā parihāyati  iti imāni mohakāraṇāni, tāni  parivajjantena bāhusacce, jhānādīsu ca yogo karaṇīyo.  
 Tatthāyaṁ bāhusaccassa visayavibhāgo– pañcakkhandhā  dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo cattāri saccāni bāvīsatindriyāni  dvādasapadiko paṭiccasamuppādo, tathā satipaṭṭhānādayo  kusalādidhammappabhedā ca, yāni ca loke anavajjāni vijjāṭṭhānāni,  yo ca sattānaṁ hitasukhavidhānanayo byākaraṇaviseso. Iti evaṁ  pakāraṁ sakalameva sutavisayaṁ upāyakosallapubbaṅgamāya paññāya, satiyā,  vīriyena ca sādhukaṁ uggahaṇasavanadhāraṇaparicayaparipucchāhi ogāhetvā  tattha ca paresaṁ patiṭṭhāpanena sutamayā paññā nibbattetabbā, tathā  sattānaṁ itikattabbatāsu ṭhānuppattikā paṭibhānabhūtā,  āyāpāya-upāyakosallabhūtā ca paññā hitesitaṁ nissāya tattha tattha  yathārahaṁ pavattetabbā, tathā khandhādīnaṁ sabhāvadhammānaṁ  ākāraparitakkanamukhena ceva nijjhānaṁ khamāpentena ca cintāmayā  paññā nibbattetabbā.  
 Khandhādīnaṁyeva pana salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapariggahaṇavasena  lokiyapariññaṁ nibbattentena pubbabhāgabhāvanāpaññā sampādetabbā.  Evañhi “nāmarūpamattamidaṁ, yathārahaṁ paccayehi uppajjati ceva  nirujjhati ca, na ettha koci kattā vā kāretā vā, hutvā abhāvaṭṭhena  aniccaṁ, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṁ, avasavattanaṭṭhena anattā”ti  ajjhattikadhamme, bāhirakadhamme ca nibbisesaṁ parijānanto tattha  āsaṅgaṁ pajahanto, pare ca tattha taṁ pajahāpento kevalaṁ karuṇāvaseneva  yāva na buddhaguṇā hatthatalaṁ āgacchanti, tāva yānattaye satte  avatāraṇaparipācanehi patiṭṭhāpento, jhānavimokkhasamādhisamāpattiyo,  abhiññāyo ca lokiyavasībhāvaṁ pāpento paññāya matthakaṁ pāpuṇāti.  
 Tattha yācimā iddhividhañāṇaṁ dibbasotadhātuñāṇaṁ cetopariyañāṇaṁ  pubbenivāsānussatiñāṇaṁ dibbacakkhuñāṇaṁ yathākammūpagañāṇaṁ  anāgataṁsañāṇanti saparibhaṇḍā pañcalokiyābhiññāsaṅkhātā  bhāvanāpaññā, yā ca (pg.1.286) khandhāyatanadhātu-indriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedesu  catubhūmakesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṁ katvā  sīlavisuddhi cittavisuddhīti mūlabhūtāsu imāsu dvīsu visuddhīsu  patiṭṭhāya diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi  maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi  ñāṇadassanavisuddhīti sarīrabhūtā imā pañca visuddhiyo sampādentena  bhāvetabbā lokiyalokuttarabhedā bhāvanāpaññā, tāsaṁ sampādanavidhānaṁ  yasmā “tattha ‘ekopi hutvā bahudhā hotī’ti-ādikaṁ iddhivikubbanaṁ  kātukāmena ādikammikena yoginā”ti-ādinā, (visuddhi.  2.365) “khandhāti pañcha khandhā rūpakkhandho vedanākkhandho  saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho”ti-ādinā (visuddhi.  2.431) ca visayavisayivibhāgena (visayavibhāgena– cariyā.   aṭṭha. pakiṇṇakakathā) saddhiṁ Visuddhimagge sabbākārato vitthāretvā  vuttaṁ, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṁ. Kevalañhi tattha  sāvakabodhisattassa vasena paññā āgatā, idha mahābodhisattassa vasena  karuṇūpāyakosallapubbaṅgamaṁ katvā vattabbā. Ñāṇadassanavisuddhiṁ  apāpetvā paṭipadāñāṇadassanavisuddhiyaṁyeva vipassanā ṭhapetabbāti  ayameva visesoti. Evamettha paññāpāramiyā paṭipattikkamo  veditabbo.  
 Tathā yasmā sammāsambodhiyā katābhinīhārena mahāsattena  pāramīparipūraṇatthaṁ sabbakālaṁ yuttappayuttena bhavitabbaṁ ābaddhaparikaraṇena,  tasmā kālena kālaṁ “ko nu kho ajja mayā puññasambhāro,  ñāṇasambhāro vā upacito, kiṁ vā mayā parahitaṁ katan”ti divase  divase paccavekkhantena sattahitatthaṁ ussāho karaṇīyo, sabbesampi  sattānaṁ upakārāya attano pariggahabhūtaṁ vatthuṁ, kāyaṁ, jīvitañca  nirapekkhanacittena ossajjitabbaṁ, yaṁ kiñci kammaṁ karoti kāyena,  vācāya vā, taṁ sabbaṁ sambodhiyaṁ ninnacitteneva kātabbaṁ, bodhiyā  pariṇāmetabbaṁ, uḷārehi, ittarehi ca kāmehi vinivattacitteneva  bhavitabbaṁ, sabbāsu ca itikattabbatāsu upāyakosallaṁ paccupaṭṭhapetvā  paṭipajjitabbaṁ.  
 Tasmiṁ tasmiñca sattahite āraddhavīriyena bhavitabbaṁ  iṭṭhāniṭṭhādisabbasahena avisaṁvādinā. Sabbepi sattā anodhiso  mettāya, karuṇāya ca pharitabbā. Yā kāci sattānaṁ dukkhuppatti,  sabbā sā attani pāṭikaṅkhitabbā. Sabbesañca sattānaṁ puññaṁ  abbhanumoditabbaṁ, buddhānaṁ mahantatā mahānubhāvatā (pg.1.287) abhiṇhaṁ  paccavekkhitabbā, yañca kiñci kammaṁ karoti kāyena, vācāya vā, taṁ  sabbaṁ bodhicittapubbaṅgamaṁ kātabbaṁ. Iminā hi upāyena dānādīsu  yuttappayuttassa thāmavato daḷhaparakkamassa mahāsattassa bodhisattassa  aparimeyyo puññasambhāro, ñāṇasambhāro ca divase divase upacīyati.  
 Apica sattānaṁ paribhogatthaṁ, paripālanatthañca attano sarīraṁ,  jīvitañca pariccajitvā khuppipāsasītuṇhavātātapādidukkhapatikāro  pariyesitabbo ca uppādetabbo ca, yañca yathāvuttadukkhapatikārajaṁ  sukhaṁ attanā paṭilabhati, tathā ramaṇīyesu  ārāmuyyānapāsādataḷākādīsu  araññāyatanesu ca  kāyacittasantāpābhāvena abhinibbutattā attanā sukhaṁ paṭilabhati, yañca  suṇāti “buddhānubuddhapaccekabuddhā, mahābodhisattā ca  nekkhammapaṭipattiyaṁ ṭhitā”ti ca “diṭṭhadhammikasukhavihārabhūtaṁ īdisaṁ  nāma jhānasamāpattisukhamanubhavantī”ti ca, taṁ sabbaṁ sattesu anodhiso  upasaṁharati. Ayaṁ tāva nayo asamāhitabhūmiyaṁ patiṭṭhitassa.  
 Samāhitabhūmiyaṁ pana patiṭṭhito attanā yathānubhūtaṁ  visesādhigamanibbattaṁ pītiṁ, passaddhiṁ, sukhaṁ, samādhiṁ, yathābhūtañāṇañca  sattesu adhimuccanto upasaṁharati pariṇāmeti, tathā mahati  saṁsāradukkhe, tassa ca nimittabhūte kilesābhisaṅkhāradukkhe nimuggaṁ  sattanikāyaṁ disvā tatrāpi  khādanachedanabhedanasedanapisanahiṁsana-aggisantāpādijanitā dukkhā  tibbā kharā kaṭukā vedanā nirantaraṁ cirakālaṁ vedayante narake,  aññamaññaṁ kujjhanasantāsanavisodhanahiṁsanaparādhīnatādīhi mahādukkhaṁ  anubhavante tiracchānagate, jotimālākulasarīre khuppipāsavātātapādīhi  ḍayhamāne, visussamāne ca vantakheḷādi-āhāre, uddhabāhu viravante  nijjhāmataṇhikādike mahādukkhaṁ vedayamāne pete ca pariyeṭṭhimūlakaṁ  mahantaṁ anayabyasanaṁ pāpuṇante hatthacchedādikaraṇayogena  dubbaṇṇaduddasikadaliddādibhāvena khuppipāsādi-ābādhayogena balavantehi  abhibhavanīyato, paresaṁ vahanato, parādhīnato ca narake, pete,  tiracchānagate ca atisayante apāyadukkhanibbisesaṁ dukkhamanubhavante  manusse ca tathā visayaparibhogavikkhittacittatāya rāgādipariḷāhena  ḍayhamāne vātavegasamuṭṭhitajālāsamiddhasukkhakaṭṭhasannipāte aggikkhandhe  viya anupasantapariḷāhavuttike anupasantanihataparādhīne (pg.1.288)  (anihataparādhīne dī. ni. ṭī. 1.7) kāmāvacaradeve ca mahatā  vāyāmena vidūramākāsaṁ vigāhitasakuntā viya, balavatā dūre pāṇinā  khittasarā viya ca “satipi cirappavattiyaṁ anaccantikatāya  pātapariyosānā anatikkantajātijarāmaraṇā evā”ti  rūpāvacarārūpāvacaradeve ca passantena mahantaṁ saṁvegaṁ paccupaṭṭhāpetvā  mettāya, karuṇāya ca anodhiso sattā pharitabbā. Evaṁ kāyena,  vācāya, manasā ca bodhisambhāre nirantaraṁ upacinantena yathā  pāramiyo paripūrenti, evaṁ sakkaccakārinā sātaccakārinā  anolīnavuttinā ussāho pavattetabbo, vīriyapāramī paripūretabbā.  
 Apica  “acinteyyāparimeyyavipuloḷāravimalanirupamanirupakkilesaguṇagaṇanicayanidānabhūtassa  buddhabhāvassa ussakkitvā sampahaṁsanayoggaṁ vīriyaṁ nāma  acinteyyānubhāvameva, yaṁ na pacurajanā sotumpi sakkuṇanti, pageva  paṭipajjituṁ. Tathā hi tividhā abhinīhāracittuppatti, catasso  buddhabhūmiyo, (su. ni. aṭṭha. 1.34) cattāri   saṅgahavatthūni  (dī. ni. 3.210   a. ni.  4.32) karuṇekarasatā, buddhadhammesu  sacchikaraṇena visesappaccayo, nijjhānakkhanti, sabbadhammesu  nirupalepo, sabbasattesu piyaputtasaññā, saṁsāradukkhehi aparikhedo,  sabbadeyyadhammapariccāgo, tena ca niratimānatā, adhisīlādi-adhiṭṭhānaṁ,  tattha ca acañcalatā, kusalakiriyāsu pītipāmojjatā,  vivekaninnacittatā, jhānānuyogo, anavajjadhammesu atittiyatā,  yathāsutassa dhammassa paresaṁ hitajjhāsayena desanāya ārambhadaḷhatā,  dhīravīrabhāvo, parāpavādaparāpakāresu vikārābhāvo, saccādhiṭṭhānaṁ,  samāpattīsu vasībhāvo, abhiññāsu balappatti, lakkhaṇattayāvabodho,  satipaṭṭhānādīsu abhiyogena lokuttaramaggasambhārasambharaṇaṁ,  navalokuttarāvakkantī”ti evamādikā sabbāpi bodhisambhārapaṭipatti  vīriyānubhāveneva samijjhatīti abhinīhārato yāva mahābodhi  anossajjantena sakkaccaṁ nirantaraṁ vīriyaṁ yathā uparūpari visesāvahaṁ  hoti, evaṁ sampādetabbaṁ. Sampajjamāne ca yathāvutte vīriye,  khantisaccādhiṭṭhānādayo ca dānasīlādayo ca sabbepi bodhisambhārā  tadadhīnavuttitāya sampannā eva hontītikhanti-ādīsupi imināva  nayena paṭipatti veditabbā.  
 Iti (pg.1.289) sattānaṁ sukhūpakaraṇapariccāgena bahudhānuggahakaraṇaṁ dānena  paṭipatti, sīlena tesaṁ  jīvitasāpateyyadārarakkhābhedapiyahitavacanāvihiṁsādikaraṇāni,  nekkhammena tesaṁ āmisapaṭiggahaṇadhammadānādinā anekavidhā  hitacariyā, paññāya tesaṁ hitakaraṇūpāyakosallaṁ, vīriyena tattha  ussāhārambha-asaṁhīrakaraṇāni, khantiyā tadaparādhasahanaṁ, saccena nesaṁ  avañcanatadupakārakiriyāsamādānāvisaṁvādanādi, adhiṭṭhānena  tadupakaraṇe anatthasampātepi acalanaṁ, mettāya nesaṁ hitasukhānucintanaṁ,  upekkhāya nesaṁ upakārāpakāresu vikārānāpattīti evaṁ aparimāṇe  satte ārabbha anukampitasabbasattassa bodhisattassa puthujjanehi  asādhāraṇo aparimāṇo puññañāṇasambhārupacayo ettha paṭipattīti  veditabbaṁ. Yo cetāsaṁ paccayo vutto, tattha ca sakkaccaṁ sampādanaṁ.  
 Ko vibhāgoti–  
 	Sāmaññabhedato etā, dasavidhā vibhāgato;  
 	Tidhā hutvāna paccekaṁ, samatiṁsavidhā samaṁ.  
 Dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti hi  samatiṁsa pāramiyo. Tattha “katābhinīhārassa bodhisattassa  parahitakaraṇābhininnāsayapayogassa kaṇhadhammavokiṇṇā sukkā dhammā  pāramiyo, tehi avokiṇṇā sukkā dhammā upapāramiyo, akaṇhā  asukkā dhammā paramatthapāramiyo”ti keci.  “Samudāgamanakālesu pūriyamānā pāramiyo, bodhisattabhūmiyaṁ puṇṇā  upapāramiyo, buddhabhūmiyaṁ sabbākāraparipuṇṇā paramatthapāramiyo.  Bodhisattabhūmiyaṁ vā parahitakaraṇato pāramiyo, attahitakaraṇato  upapāramiyo, buddhabhūmiyaṁ balavesārajjasamadhigamena ubhayahitaparipūraṇato  paramatthapāramiyoti evaṁ ādimajjhapariyosānesu  paṇidhānārambhapariniṭṭhānesu tesaṁ vibhāgo”ti apare.  “Dosupasamakaruṇāpakatikānaṁ bhavasukhavimuttisukhaparamasukhappattānaṁ  puññūpacayabhedato tabbibhāgo”ti aññe.  
 “Lajjāsatimānāpassayānaṁ lokuttaradhammādhipatīnaṁ  sīlasamādhipaññāgarukānaṁ tāritataritatārayitūnaṁ  anubuddhapaccekabuddhasammāsambuddhānaṁ pāramī-upapāramīparamatthapāramīhi  bodhittayappattito yathāvuttavibhāgo”ti keci.  “Cittapaṇidhito yāva vacīpaṇidhi, tāva pavattā sambhārā pāramiyo  (pg.1.290)  vacīpaṇidhito yāva kāyapaṇidhi, tāva pavattā upapāramiyo,  kāyapaṇidhito pabhuti paramatthapāramiyo”ti apare. Aññe pana  “parapuññānumodanavasena pavattā sambhārā pāramiyo, paresaṁ  kārāpanavasena pavattā upapāramiyo, sayaṁ karaṇavasena pavattā  paramatthapāramiyo”ti vadanti. Tathā “bhavasukhāvaho  puññañāṇasambhāro pāramī, attano nibbānasukhāvaho upapāramī, paresaṁ  tadubhayasukhāvaho paramatthapāramī”ti eke.  
 Puttadāradhanādi-upakaraṇapariccāgo pana dānapāramī, attano  aṅgapariccāgo dāna-upapāramī, attano jīvitapariccāgo  dānaparamatthapāramī. Tathā puttadārādikassa tividhassāpi hetu  avītikkamanavasena tisso sīlapāramiyo, tesu eva tividhesu vatthūsu  ālayaṁ upacchinditvā nikkhamanavasena tisso nekkhammapāramiyo,  upakaraṇa-aṅgajīvitataṇhaṁ samūhanitvā sattānaṁ  hitāhitavinicchayakaraṇavasena tisso paññāpāramiyo, yathāvuttabhedānaṁ  pariccāgādīnaṁ vāyamanavasena tisso vīriyapāramiyo,  upakaraṇa-aṅgajīvitantarāyakarānaṁ khamanavasena tisso khantipāramiyo,  upakaraṇa-aṅgajīvitahetu saccāpariccāgavasena tisso saccapāramiyo,  dānādipāramiyo akuppādhiṭṭhānavaseneva samijjhantīti  upakaraṇādivināsepi acalādhiṭṭhānavasena tisso adhiṭṭhānapāramiyo,  upakaraṇādivighātakesupi sattesu mettāya avijahanavasena tisso  mettāpāramiyo, yathāvuttavatthuttayassa upakārāpakāresu sattasaṅkhāresu  majjhattatāpaṭilābhavasena tisso upekkhāpāramiyoti evamādinā  etāsaṁ vibhāgo veditabbo.  
 Ko saṅgahoti ettha pana–  
 	Yathā vibhāgato tiṁsa-vidhā saṅgahato dasa.  
 	Chappakārāva etāsu, yugaḷādīhi sādhaye.  
 Yathā hi esā vibhāgato tiṁsavidhāpi dānapārami-ādibhāvato  dasavidhā, evaṁ dānasīlakhantivīriyajhānapaññāsabhāvena chabbidhā.  Etāsu hi nekkhammapāramī sīlapāramiyā saṅgahitā tassā  pabbajjābhāve. Nīvaraṇavivekabhāve pana jhānapāramiyā, kusaladhammabhāve  chahipi saṅgahitā, saccapāramī sīlapāramiyā ekadesā eva  vacīsaccaviratisaccapakkhe. Ñāṇasaccapakkhe (pg.1.291) pana paññāpāramiyā  saṅgahitā, mettāpāramī jhānapāramiyā eva, upekkhāpāramī  jhānapaññāpāramīhi, adhiṭṭhānapāramī sabbāhipi saṅgahitāti.  
 Etesañca dānādīnaṁ channaṁ guṇānaṁ aññamaññasambandhānaṁ pañcadasa  yugaḷādīni pañcadasa yugaḷādisādhakāni honti. Seyyathidaṁ?  Dānasīlayugaḷena parahitāhitānaṁ karaṇākaraṇayugaḷasiddhi,  dānakhantiyugaḷena alobhādosayugaḷasiddhi, dānavīriyayugaḷena  cāgasutayugaḷasiddhi, dānajhānayugaḷena kāmadosappahānayugaḷasiddhi,  dānapaññāyugaḷena ariyayānadhurayugaḷasiddhi, sīlakhantidvayena  payogāsayasuddhadvayasiddhi, sīlavīriyadvayena bhāvanādvayasiddhi,  sīlajhānadvayena dussīlyapariyuṭṭhānappahānadvayasiddhi, sīlapaññādvayena  dānadvayasiddhi, khantivīriyadvayena khamātejadvayasiddhi,  khantijhānadukena virodhānurodhappahānadukasiddhi, khantipaññādukena  suññatākhantipaṭivedhadukasiddhi, vīriyajhānadukena  paggahāvikkhepadukasiddhi, vīriyapaññādukena saraṇadukasiddhi,  jhānapaññādukena yānadukasiddhi. Dānasīlakhantitikena  lobhadosamohappahānatikasiddhi, dānasīlavīriyatikena  bhogajīvitakāyasārādānatikasiddhi, dānasīlajhānatikena  puññakiriyavatthutikasiddhi, dānasīlapaññātikena  āmisābhayadhammadānatikasiddhīti evaṁ itarehipi tikehi, catukkādīhi  ca yathāsambhavaṁ tikāni, catukkādīni ca yojetabbāni.  
 Evaṁ chabbidhānampi pana imāsaṁ pāramīnaṁ catūhi adhiṭṭhānehi  saṅgaho veditabbo. Sabbapāramīnaṁ samūhasaṅgahato hi cattāri  adhiṭṭhānāni. Seyyathidaṁ? Saccādhiṭṭhānaṁ, cāgādhiṭṭhānaṁ,  upasamādhiṭṭhānaṁ, paññādhiṭṭhānanti. Tattha adhitiṭṭhati etena, ettha vā  adhitiṭṭhati, adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṁ, saccañca taṁ  adhiṭṭhānañca, saccassa vā adhiṭṭhānaṁ, saccaṁ vā adhiṭṭhānametassāti  saccādhiṭṭhānaṁ. Evaṁ sesesupi. Tattha avisesato tāva  katābhinīhārassa anukampitasabbasattassa mahāsattassa paṭiññānurūpaṁ  sabbapāramīpariggahato saccādhiṭṭhānaṁ, tesaṁ paṭipakkhapariccāgato  cāgādhiṭṭhānaṁ, sabbapāramitāguṇehi upasamanato upasamādhiṭṭhānaṁ.  Tehi eva parahitesu upāyakosallato paññādhiṭṭhānaṁ.  
 Visesato pana “yācakānaṁ janānaṁ avisaṁvādetvā dassāmī”ti  paṭijānanato, paṭiññaṁ avisaṁvādetvā dānato, dānaṁ avisaṁvādetvā  anumodanato (pg.1.292)  macchariyādipaṭipakkhapariccāgato,  deyyapaṭiggāhakadānadeyyadhammakkhayesu lobhadosamohabhayavūpasamanato,  yathārahaṁ yathākālaṁ yathāvidhānañca dānato, paññuttarato ca  kusaladhammānaṁ caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṁ dānaṁ. Tathā saṁvarasamādānassa  avītikkamanato, dussīlyapariccāgato, duccaritavūpasamanato, paññuttarato  ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṁ sīlaṁ. Yathāpaṭiññaṁ khamanato,  katāparādhavikappapariccāgato, kodhapariyuṭṭhānavūpasamanato, paññuttarato ca  caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānākhanti. Paṭiññānurūpaṁ parahitakaraṇato,  visayapariccāgato, akusalavūpasamanato, paññuttarato ca  caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṁ vīriyaṁ. Paṭiññānurūpaṁ lokahitānucintanato,  nīvaraṇapariccāgato, cittavūpasamanato, paññuttarato ca  caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṁ jhānaṁ. Yathāpaṭiññaṁ parahitūpāyakosallato,  anupāyakiriyapariccāgato, mohajapariḷāhavūpasamanato,  sabbaññutāpaṭilābhato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā paññā.  
 Tattha ñeyyapaṭiññānuvidhānehi saccādhiṭṭhānaṁ,  vatthukāmakilesakāmapariccāgehi cāgādhiṭṭhānaṁ, dosadukkhavūpasamehi  upasamādhiṭṭhānaṁ, anubodhapaṭivedhehi paññādhiṭṭhānaṁ.  Tividhasaccapariggahitaṁ dosattayavirodhi saccādhiṭṭhānaṁ,  tividhacāgapariggahitaṁ dosattayavirodhi cāgādhiṭṭhānaṁ,  tividhavūpasamapariggahitaṁ dosattayavirodhi upasamādhiṭṭhānaṁ,  tividhañāṇapariggahitaṁ dosattayavirodhi paññādhiṭṭhānaṁ.  Saccādhiṭṭhānapariggahitāni cāgūpasamapaññādhiṭṭhānāni avisaṁvādanato,  paṭiññānuvidhānato ca. Cāgādhiṭṭhānapariggahitāni  saccūpasamapaññādhiṭṭhānāni paṭipakkhapariccāgato, sabbapariccāgaphalattā  ca. Upasamādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgapaññādhiṭṭhānāni  kilesapariḷāhūpasamanato, kammapariḷāhūpasamanato ca.  Paññādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgūpasamādhiṭṭhānāni ñāṇapubbaṅgamato,  ñāṇānuparivattanato cāti evaṁ sabbāpi pāramiyo saccappabhāvitā  cāgaparibyañjitā upasamopabrūhitā paññāparisuddhā. Saccañhi etāsaṁ  janakahetu, cāgo paṭiggāhakahetu, upasamo paribuddhihetu paññā  pārisuddhihetu. Tathā ādimhi saccādhiṭṭhānaṁ saccapaṭiññattā, majjhe  cāgādhiṭṭhānaṁ katapaṇidhānassa parahitāya attapariccāgato, ante  upasamādhiṭṭhānaṁ sabbūpasamapariyosānattā. Ādimajjhapariyosānesu  paññādhiṭṭhānaṁ tasmiṁ sati sambhavato, asati asambhavato,  yathāpaṭiññañca sambhavato.  
 Tattha (pg.1.293) mahāpurisā satataṁ attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi  saccacāgādhiṭṭhānehi gihibhūtā āmisadānena pare anuggaṇhanti. Tathā  attahitaparahitakarehi, garupiyabhāvakarehi, upasamapaññādhiṭṭhānehi ca  pabbajitabhūtā dhammadānena pare anuggaṇhanti.  
 Tattha antimabhave bodhisattassa caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṁ.  Paripuṇṇacaturadhiṭṭhānassa hi carimakabhavūpapattīti eke. Tatrāpi hi  gabbhāvakkanti-abhinikkhamanesu paññādhiṭṭhānasamudāgamena sato sampajāno  saccādhiṭṭhānapāripūriyā sampatijāto uttarābhimukho sattapadavītihārena  gantvā sabbā disā oloketvā saccānuparivattinā vacasā  “aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi  lokassā”ti (dī. ni. 2.31 ma. ni. 3.207) tikkhattuṁ  sīhanādaṁ nadi, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena  jiṇṇāturamatapabbajitadassāvino catudhammappadesakovidassa  yobbanārogyajīvitasampattimadānaṁ upasamo, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena  mahato ñātiparivaṭṭassa, hatthagatassa ca cakkavattirajjassa  anapekkhapariccāgoti.  
 Dutiye ṭhāne abhisambodhiyaṁ caturadhiṭṭhānaparipūraṇanti keci.  Tattha hi yathāpaṭiññaṁ saccādhiṭṭhānasamudāgamena catunnaṁ ariyasaccānaṁ  abhisamayo. Tato hi saccādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇaṁ.  Cāgādhiṭṭhānasamudāgamena sabbakilesupakkilesapariccāgo. Tato hi  cāgādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇaṁ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgamena paramūpasamasampatti.  Tato hi upasamādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇaṁ. Paññādhiṭṭhānasamudāgamena  anāvaraṇañāṇapaṭilābho. Tato hi paññādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇanti, taṁ  asiddhaṁ abhisambodhiyāpi paramatthabhāvato.  
 Tatiye ṭhāne dhammacakkappavattane caturadhiṭṭhānaṁ paripuṇṇanti aññe.  Tattha hi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa dvādasahi ākārehi  ariyasaccadesanāya saccādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇaṁ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa  saddhammamahāyāgakaraṇena cāgādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇaṁ,  upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa sayaṁ upasantassa paresaṁ upasamanena  upasamādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇaṁ, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa vineyyānaṁ  āsayādiparijānanena paññādhiṭṭhānaṁ paripuṇṇanti, tadapi asiddhaṁ  apariyositattā buddhakiccassa.  
 Catutthe (pg.1.294) ṭhāne parinibbāne caturadhiṭṭhānaṁ paripuṇṇanti apare.  Tatra hi parinibbutattā paramatthasaccasampattiyā saccādhiṭṭhānaparipūraṇaṁ,  sabbūpadhipaṭinissaggena cāgādhiṭṭhānaparipūraṇaṁ, sabbasaṅkhārūpasamena  upasamādhiṭṭhānaparipūraṇaṁ, paññāpayojanaparinibbānena  paññādhiṭṭhānaparipūraṇanti.  
 Tatra mahāpurisassa visesena mettākhette abhijātiyaṁ  saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saccādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṁ, visesena  karuṇākhette abhisambodhiyaṁ paññādhiṭṭhānasamudāgatassa  paññādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṁ, visesena muditākhette dhammacakkappavattane  cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa cāgādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṁ, visesena  upekkhākhette parinibbāne upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa  upasamādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattanti daṭṭhabbaṁ.  
 Tatrāpi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saṁvāsena sīlaṁ veditabbaṁ,  cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saṁvohārena soceyyaṁ veditabbaṁ,  upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa āpadāsu thāmo veditabbo,  paññādhiṭṭhānasamudāgatassa sākacchāya paññā veditabbā. Evaṁ  sīlājīvacittadiṭṭhivisuddhiyo veditabbā. Tathā  saccādhiṭṭhānasamudāgamena dosāgatiṁ na gacchati avisaṁvādanato,  cāgādhiṭṭhānasamudāgamena chandāgatiṁ na gacchati anabhisaṅgato,  upasamādhiṭṭhānasamudāgamena bhayāgatiṁ na gacchati anuparodhato,  paññādhiṭṭhānasamudāgamena mohāgatiṁ na gacchati yathābhūtāvabodhato.  
 Tathā paṭhamena aduṭṭho adhivāseti, dutiyena aluddho paṭisevati,  tatiyena abhīto parivajjeti, catutthena asaṁmūḷho vinodeti.  Paṭhamena nekkhammasukhuppatti, itarehi  paviveka-upasamasambodhisukhuppattiyo honti. Tathā  vivekajapītisukhasamādhijapītisukha-apītijakāyasukha  satipārisuddhija-upekkhāsukhuppattiyo etehi catūhi yathākkamaṁ hontīti.  Evamanekaguṇānubandhehi catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisamūhasaṅgaho  veditabbo. Yathā ca catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisaṅgaho, evaṁ  karuṇāpaññāhipīti daṭṭhabbaṁ. Sabbopi hi bodhisambhāro  karuṇāpaññāhi saṅgahito. Karuṇāpaññāpariggahitā hi dānādiguṇā  mahābodhisambhārā bhavanti buddhattasiddhipariyosānāti. Evametāsaṁ  saṅgaho veditabbo.  
 Ko (pg.1.295) sampādanūpāyoti–  
 	Sabbāsaṁ pana tāsampi, upāyoti sampādane;  
 	Avekallādayo atta-niyyātanādayo matā.  
 Sakalassāpi hi puññādisambhārassa sammāsambodhiṁ uddissa  anavasesasambharaṇaṁ avekallakāritāyogena, tattha ca  sakkaccakāritā ādarabahumānayogena, sātaccakāritā  nirantarapayogena, cirakālādiyogo ca antarā  avosānāpajjanenāti. Taṁ panassa kālaparimāṇaṁ parato āvi  bhavissati. Iti caturaṅgayogo etāsaṁ pāramīnaṁ sampādanūpāyo.  
 Tathā mahāsattena bodhāya paṭipajjantena sammāsambodhāya buddhānaṁ  puretarameva attā niyyātetabbo “imāhaṁ attabhāvaṁ buddhānaṁ  niyyātemī”ti. Taṁ taṁ pariggahavatthuñca paṭilābhato puretarameva  dānamukhe nissajjitabbaṁ “yaṁ kiñci mayhaṁ uppajjanakaṁ  jīvitaparikkhārajātaṁ, taṁ sabbaṁ sati yācake dassāmi, tesaṁ pana  dinnāvasesaṁ eva mayā paribhuñjitabban”ti.  
 Evañhissa sammadeva pariccāgāya kate cittābhisaṅkhāre yaṁ  uppajjati pariggahavatthu aviññāṇakaṁ, saviññāṇakaṁ vā, tattha ye ime  pubbe dāne akataparicayo, pariggahavatthussa parittabhāvo,  uḷāramanuññatā, parikkhayacintāti cattāro dānavinibandhā.  Tesu yadā mahābodhisattassa saṁvijjamānesu deyyadhammesu, paccupaṭṭhite ca  yācakajane dāne cittaṁ na pakkhandati na kamati, tena niṭṭhamettha  gantabbaṁ “addhāhaṁ dāne pubbe akataparicayo, tena me etarahi  dātukamyatā citte na saṇṭhātī”ti. So “evaṁ me ito paraṁ  dānābhirataṁ cittaṁ bhavissati, handāhaṁ ito paṭṭhāya dānaṁ dassāmi, nanu  mayā paṭikacceva pariggahavatthuṁ yācakānaṁ pariccattan”ti dānaṁ deti  muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṁvibhāgarato. Evaṁ  mahāsattassa paṭhamo dānavinibandho hato hoti vihato  samucchinno.  
 Tathā mahāsatto deyyadhammassa parittabhāve sati paccayavekalle iti  paṭisañcikkhati “ahaṁ kho pubbe adānasīlatāya etarahi evaṁ  paccayavekallo jāto, tasmā idāni mayā parittena vā hīnena vā  yathāladdhena (pg.1.296) deyyadhammena attānaṁ pīḷetvāpi dānameva dātabbaṁ, yenāhaṁ  āyatimpi dānapāramiṁ matthakaṁ pāpessāmī”ti so itarītarena dānaṁ  deti muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṁvibhāgarato.  Evaṁ mahāsattassa dutiyo dānavinibandho hato hoti vihato  samucchinno.  
 Tathā mahāsatto deyyadhammassa uḷāramanuññatāya  adātukamyatācitte uppajjamāne iti paṭisañcikkhati “nanu tayā  sappurisa uḷāratamā sabbaseṭṭhā sammāsambodhi abhipatthitā, tasmā  tadatthaṁ tayā uḷāramanuññe eva deyyadhamme dātuṁ yuttarūpan”ti. So  uḷāraṁ, manuññañca dānaṁ deti muttacāgo payatapāṇi vossaggarato  yācayogo dānasaṁvibhāgarato. Evaṁ mahāpurisassa tatiyo  dānavinibandho hato hoti vihato samucchinno.  
 Tathā mahāsatto dānaṁ dento yadā deyyadhammassa parikkhayaṁ  passati, so iti paṭisañcikkhati “ayaṁ kho bhogānaṁ sabhāvo,  yadidaṁ khayadhammatā vayadhammatā, apica me pubbe tādisassa dānassa  akatattā evaṁ bhogānaṁ parikkhayo dissati, handāhaṁ yathāladdhena  deyyadhammena parittena vā, vipulena vā dānameva dadeyyaṁ, yenāhaṁ āyatiṁ  dānapāramiyā matthakaṁ pāpuṇissāmī’ti. So yathāladdhena dānaṁ deti  muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṁvibhāgarato. Evaṁ  mahāsattassa catuttho dānavinibandho hato hoti vihato  samucchinno. Evaṁ ye ye dānapāramiyā vinibandhabhūtā anatthā, tesaṁ  tesaṁ yathārahaṁ paccavekkhitvā paṭivinodanaṁ upāyo. Yathā ca  dānapāramiyā, evaṁ sīlapārami-ādīsupi daṭṭhabbaṁ.  
 Apica yaṁ mahāsattassa buddhānaṁ attasanniyyātanaṁ, taṁ sammadeva  sabbapāramīnaṁ sampādanūpāyo, buddhānañca attānaṁ niyyātetvā ṭhito  mahāpuriso tattha tattha bodhisambhārapāripūriyā ghaṭento vāyamanto  sarīrassa, sukhūpakaraṇānañca upacchedakesu dussahesupi kiccesu  (kicchesu cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) durabhisambhavesupi  sattasaṅkhārasamupanītesu anatthesu tibbesu pāṇaharesu “ayaṁ mayā  attabhāvo buddhānaṁ pariccatto, yaṁ vā taṁ vā ettha hotū”ti (pg.1.297) tannimittaṁ  na kampati na vedhati īsakampi aññathattaṁ na gacchati, kusalārambhe  aññadatthu acalādhiṭṭhāno ca hoti, evaṁ attasanniyyātanampi  etāsaṁ sampādanūpāyo.  
 Apica samāsato katābhinīhārassa attani sinehassa  pariyādānaṁ, (parisosanaṁ cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) paresu ca  sinehassa parivaḍḍhanaṁ etāsaṁ sampādanūpāyo.  Sammāsambodhisamadhigamāya hi katamahāpaṇidhānassa mahāsattassa  yāthāvato parijānanena sabbesu dhammesu anupalittassa attani sineho  parikkhayaṁ pariyādānaṁ gacchati, mahākaruṇāsamāyogavasena  (samāsevanena cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) pana piyaputte viya  sabbasatte sampassamānassa tesu mettākaruṇāsineho parivaḍḍhati, tato  ca taṁ tadāvatthānurūpaṁ attaparasantānesu lobhadosamohavigamena  vidūrīkatamacchariyādibodhisambhārapaṭipakkho mahāpuriso  dānapiyavacana-atthacariyā samānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahavatthūhi  (dī. ni. 3.313 a. ni.  4.32) caturadhiṭṭhānānugatehi  accantaṁ janassa saṅgahakaraṇena upari yānattaye avatāraṇaṁ,  paripācanañca karoti.  
 Mahāsattānañhi mahākaruṇā, mahāpaññā ca dānena alaṅkatā,  dānaṁ piyavacanena, piyavacanaṁ atthacariyāya, atthacariyā samānattatāya  alaṅkatā, saṅgahitā ca. Tesañhi sabbepi satte attanā nibbisese  katvā bodhisambhāresu paṭipajjantānaṁ sabbattha samānasukhadukkhatāya  samānattatāsiddhi. Buddhabhūtānampi ca teheva catūhi saṅgahavatthūhi  caturadhiṭṭhānena paripūritābhibuddhehi janassa accantikasaṅgahakaraṇena  abhivinayanaṁ sijjhati. Dānañhi sammāsambuddhānaṁ cāgādhiṭṭhānena  paripūritābhibuddhaṁ. Piyavacanaṁ saccādhiṭṭhānena, atthacariyā  paññādhiṭṭhānena, samānattatā upasamādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhā.  Tathāgatānañhi sabbasāvakapaccekabuddhehi samānattatā parinibbāne. Tatra  hi nesaṁ avisesato ekībhāvo. Tenevāha “natthi vimuttiyā  nānatta”ti. Honti cettha–  
 	“Sacco cāgī upasanto, paññavā anukampako;  
 	Sambhatasabbasambhāro, kaṁ nāmatthaṁ na sādhaye.  
 	Mahākāruṇiko (pg.1.298) satthā, hitesī ca upekkhako;  
 	Nirapekkho ca sabbattha, aho acchariyo jino.  
 	Viratto sabbadhammesu, sattesu ca upekkhako;  
 	Sadā sattahite yutto, aho acchariyo jino.  
 	Sabbadā sabbasattānaṁ, hitāya ca sukhāya ca;  
 	Uyyutto akilāsū ca, aho acchariyo jino”ti.  (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā).  
 Kittakena kālena sampādananti–  
 	Paññādhikādibhedena, ugghāṭitaññu-ādinā;  
 	Tiṇṇampi bodhisattānaṁ, vasā kālo tidhā mato.  
 Heṭṭhimena hi tāva paricchedena cattāri asaṅkhyeyyāni,  mahākappānaṁ satasahassañca, majjhimena aṭṭha asaṅkhyeyyāni,  mahākappānaṁ satasahassañca, uparimena pana soḷasa asaṅkhyeyyāni,  mahākappānaṁ satasahassañca. Ete ca bhedā yathākkamaṁ  paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena veditabbā. Paññādhikānañhi  saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṁ paññā majjhimā  hoti. Vīriyādhikānaṁ paññā mandā. Paññānubhāvena ca  sammāsambodhi abhigantabbāti (su. ni. aṭṭha. 1.34atthato  samānaṁ) aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ.  
 Apare pana “vīriyassa tikkhamajjhimamudubhāvena bodhisattānaṁ  ayaṁ kālavibhāgo”ti vadanti, avisesena pana vimuttiparipācanīyānaṁ  dhammānaṁ tikkhamajjhimamudubhāvena yathāvuttakālabhedena bodhisambhārā tesaṁ  pāripūriṁ gacchantīti tayopete kālabhedā yuttātipi vadanti. Evaṁ  tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti eko ugghaṭitaññū,  eko vipañcitaññū, eko neyyoti. Tesu yo ugghaṭitaññū, so  sammāsambuddhassa sammukhā catuppadagāthaṁ suṇanto gāthāya tatiyapade  apariyosite eva chahi abhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṁ  adhigantuṁ samatthupanissayo hoti, sace sāvakabodhiyaṁ adhimutto  siyā.  
 Dutiyo bhagavato sammukhā catuppadagāthaṁ suṇanto apariyosite  eva gāthāya catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṁ adhigantuṁ  samatthupanissayo hoti, yadi sāvakabodhiyaṁ adhimutto siyā.  
 Itaro (pg.1.299) pana bhagavato sammukhā catuppadagāthaṁ sutvā pariyositāya  gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṁ adhigantuṁ samatthupanissayo hoti.  
 Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhārā, buddhānaṁ santike  laddhabyākaraṇā ca anukkamena pāramiyo pūrentā yathākkamaṁ yathāvuttabhedena  kālena sammāsambodhiṁ pāpuṇanti. Tesu tesu pana kālabhedesu  aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṁ  mahādānaṁ dentāpi tadanurūpe sīlādisabbapāramidhamme ācinantāpi  pañca mahāpariccāge pariccajantāpi ñātatthacariyaṁ lokatthacariyaṁ  buddhatthacariyaṁ paramakoṭiṁ pāpentāpi antarāva sammāsambuddhā  bhavissantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Kasmā? Ñāṇassa  aparipaccanato, buddhakārakadhammānañca apariniṭṭhānato.  Paricchinnakālanipphāditaṁ viya hi sassaṁ yathāvuttakālaparicchedena  parinipphāditā sammāsambodhi tadantarā pana sabbussāhena  vāyamantenāpi na sakkā adhigantunti pāramipāripūri  yathāvuttakālavisesena sampajjatīti veditabbaṁ.  
 Ko ānisaṁsoti–  
 Ye te katābhinīhārānaṁ bodhisattānaṁ–  
 	“Evaṁ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;  
 	Saṁsaraṁ dīghamaddhānaṁ, kappakoṭisatehipi.  
 	Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu ca;  
 	Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kālakañcikā.  (kālakañcikā cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā).  
 	Na honti khuddakā pāṇā, upapajjantāpi duggatiṁ;  
 	Jāyamānā manussesu, jaccandhā na bhavanti te.  
 	Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā;  
 	Itthibhāvaṁ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā.  
 	Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā;  
 	Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā.  
 	Micchādiṭṭhiṁ (pg.1.300) na sevanti, kammakiriyadassanā;  
 	Vasamānāpi saggesu, asaññaṁ nupapajjare.  
 	Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati;  
 	Nekkhammaninnā sappurisā, visaṁyuttā bhavābhave;  
 	Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī”ti.  (aṭṭhasā. nidānakathā; cariyā. pakiṇṇakakathā; apa. aṭṭha.  1.dūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; bu. vaṁ. aṭṭha.  27.dūrenidānakathā).–  
 Evaṁ saṁvaṇṇitā ānisaṁsā, ye ca “sato sampajāno ānanda  bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṁ okkamatī”ti-ādinā  (ma. ni. 3.204) soḷasa acchariyabbhutadhammappakārā, ye ca  “sītaṁ byapagataṁ hoti, uṇhañca vūpasamatī”ti-ādinā, (khu. ni.  4-313piṭṭhe) “jāyamāne kho sāriputta, bodhisatte ayaṁ  dasasahassilokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī”ti-ādinā ca  dvattiṁsa pubbanimittappakārā, ye vā panaññepi bodhisattānaṁ  adhippāyasamijjhanaṁ, kammādīsu ca vasibhāvoti evamādayo tattha  tattha jātakabuddhavaṁsādīsu dassitappakārā ānisaṁsā, te sabbepi  etāsaṁ ānisaṁsā, tathā yathānidassitabhedā  alobhādosādiguṇayugaḷādayo cāti veditabbā.  
 Apica yasmā bodhisatto abhinīhārato paṭṭhāya sabbasattānaṁ  pitusamo hoti hitesitāya, dakkhiṇeyyako garu bhāvanīyo paramañca  puññakkhettaṁ hoti guṇavisesayogena, yebhuyyena ca manussānaṁ piyo  hoti, amanussānaṁ piyo hoti, devatāhi anupālīyati,  mettākaruṇāparibhāvitasantānatāya vāḷamigādīhi ca anabhibhavanīyo  hoti, yasmiṁ yasmiñca sattanikāye paccājāyati, tasmiṁ tasmiṁ  uḷārena vaṇṇena uḷārena yasena uḷārena sukhena uḷārena balena  uḷārena ādhipateyyena aññe satte abhibhavati puññavisesayogato.  
 Appābādho hoti appātaṅko, suvisuddhā cassa saddhā hoti  suvisadā, suvisuddhaṁ vīriyaṁ, sati samādhi paññā suvisadā,  mandakileso hoti mandadaratho mandapariḷāho, kilesānaṁ mandabhāveneva  subbaco hoti padakkhiṇaggāhī, khamo hoti sorato, sakhilo hoti  paṭisandhārakusalo (pg.1.301)  akodhano hoti anupanāhī, amakkhī hoti  apaḷāsī, anissukī hoti amaccharī, asaṭho hoti amāyāvī,  athaddho hoti anatimānī, asāraddho hoti appamatto  parato  upatāpasaho hoti paresaṁ anupatāpī, yasmiñca gāmakhette paṭivasati,  tattha sattānaṁ bhayādayo upaddavā yebhuyyena anuppannā nuppajjanti,  uppannā ca vūpasamanti, yesu ca apāyesu uppajjati, na tattha  pacurajano viya dukkhena adhimattaṁ pīḷīyati, bhiyyoso mattāya  saṁvegabhayamāpajjati. Tasmā mahāpurisassa yathārahaṁ tasmiṁ tasmiṁ bhave  labbhamānā ete sattānaṁ pitusamatādakkhiṇeyyatādayo guṇavisesā  ānisaṁsāti veditabbā.  
 Tathā āyusampadā rūpasampadā kulasampadā issariyasampadā  ādeyyavacanatā mahānubhāvatāti etepi mahāpurisassa pāramīnaṁ  ānisaṁsāti veditabbā. Tattha āyusampadā nāma tassaṁ tassaṁ  upapattiyaṁ dīghāyukatā ciraṭṭhitikatā, tāya yathāraddhāni  kusalasamādānāni pariyosāpeti, bahuñca kusalaṁ upacinoti.  Rūpasampadā nāma abhirūpatā dassanīyatā pāsādikatā, tāya  rūpappamāṇānaṁ sattānaṁ pasādāvaho hoti sambhāvanīyo.  Kulasampadā nāma uḷāresu kulesu abhinibbatti, tāya  [jātimadādimadasattānampi (madamattānampi cariyā. aṭṭha.  pakiṇṇakakathā)] upasaṅkamanīyo hoti payirupāsanīyo, tena te  nibbisevane karonti. Issariyasampadā nāma mahāvibhavatā,  mahesakkhatā, mahāparivāratā ca, tāhi saṅgahitabbe catūhi  saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.313 a. ni. 1.256) saṅgahituṁ,  niggahetabbe dhammena niggahetuñca samattho hoti.  Ādeyyavacanatā nāma saddheyyatā paccayikatā, tāya sattānaṁ  pamāṇabhūto hoti, alaṅghanīyā cassa āṇā hoti.  Mahānubhāvatā nāma pabhāvamahantatā, tāya parehi na abhibhuyyati,  sayameva pana pare aññadatthu abhibhavati dhammena, samena, yathābhūtaguṇehi  ca, evametesaṁ āyusampadādayo mahāpurisassa pāramīnaṁ ānisaṁsā,  sayañca aparimāṇassa puññasambhārassa parivuddhihetubhūtā yānattaye  sattānaṁ avatāraṇassa paripācanassa kāraṇabhūtāti veditabbā.  
 Kiṁ (pg.1.302) phalanti–  
 	Sammāsambuddhatā tāsaṁ, jaññā phalaṁ samāsato;  
 	Vitthārato anantāpa-meyyā guṇagaṇā matā.  
 Samāsato hi tāva sammāsambuddhabhāvo etāsaṁ phalaṁ.  Vitthārato pana bāttiṁsamahāpurisalakkhaṇa (dī. ni. 2.33ādayo;  3.198 ma. ni. 2.386) asītānubyañjana,  byāmappabhādi-anekaguṇagaṇasamujjalarūpakāyasampatti-adhiṭṭhānā dasabala-  (ma. ni.  4.8 a. ni.  10.21) catuvesārajja-  (a.  ni.  4.8) cha-asādhāraṇañāṇa-aṭṭhārasāveṇikabuddhadhamma- (dī. ni.  aṭṭha. 3.305) pabhuti-anantāparimāṇaguṇasamudayopasobhinī  dhammakāyasirī, yāvatā pana buddhaguṇā ye anekehipi kappehi  sammāsambuddhenāpi vācāya pariyosāpetuṁ na sakkā, idameva tāsaṁ phalaṁ.  Vuttañcetaṁ bhagavatā–  
 	“Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṁ,  
 	Kappampi ce aññamabhāsamāno.  
 	Khīyetha kappo ciradīghamantare,  
 	Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā”ti. (dī. ni.  aṭṭha. 1.304 3.141 udā. aṭṭha. 53 cariyā. aṭṭha.  nidānakathā, pakiṇṇakakathā)–  
  Evamettha pāramīsu pakiṇṇakakathā veditabbā.  
 Evaṁ yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṁ pāramīnaṁ  pūritabhāvaṁ sandhāyāha “samatiṁsa pāramiyo pūretvā”ti.  Satipi mahāpariccāgānaṁ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthaṁ,  visesasambhāratādassanatthaṁ, sudukkarabhāvadassanatthañca tesaṁ visuṁ gahaṇaṁ,  tatoyeva ca aṅgapariccāgato nayanapariccāgassa,  pariggahapariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgassa  visuṁ gahaṇaṁ kataṁ, tathāyeva ācariyadhammapālattherena (dī. ni.  ṭī. 1.7) vuttaṁ. Ācariyasāriputtattherenapi aṅguttaraṭīkāyaṁ,  (a. ni. ṭī. 1.ekapuggalavaggassa paṭhame) katthaci pana  puttadārapariccāge visuṁ katvā nayanapariccāgamaññatra jīvitapariccāgaṁ vā  pakkhipitvā rajjapariccāgamaññatra pañca mahāpariccāge vadanti.  
 Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya (pg.1.303) (dī. ni. aṭṭha. 1.9 ma.  ni. aṭṭha. 1.10.9 saṁ. ni. aṭṭha. 3.5.368 vibha. aṭṭha.  523 su. ni. aṭṭha. 1.1.35) pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṁ  abhiññāsamāpattinipphādanaṁ pubbayogo. Dānādīsuyeva  sātisayapaṭipattinipphādanaṁ pubbacariyā. Yā vā  cariyāpiṭakasaṅgahitā, sā pubbacariyā. Keci pana  “abhinīhāro pubbayogo. Dānādipaṭipatti vā  kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyā”ti vadanti.  Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṁsāranibbānesu  ādīnavānisaṁsānañca vibhāvanavasena, sattānaṁ bodhittaye  patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattā kathā dhammakkhānaṁ.  Ñātīnamatthassa cariyā ñātatthacariyā, sāpi karuṇāyanavaseneva.  Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti.  Kammassakatāñāṇavasena,  anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena,  khandhāyatanādiparicayavasena, lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro  buddhicariyā, sā panatthato paññāpāramīyeva,  ñāṇasambhāradassanatthaṁ pana visuṁ gahaṇaṁ. Koṭinti pariyantaṁ  ukkaṁsaṁ. Tathā amhākampi bhagavā āgatoti etthāpi  “dānapāramiṁ pūretvā”ti-ādinā sambandho.  
 Evaṁ pāramipūraṇavasena “tathā āgato”ti padassatthaṁ  dassetvā idāni bodhipakkhiyadhammavasenapi dassento “cattāro  satipaṭṭhāne”ti-ādimāha. Tattha satipaṭṭhānādiggahaṇena  āgamanapaṭipadaṁ matthakaṁ pāpetvā dasseti maggaphalapakkhikānaññeva  gahetabbattā, vipassanāsaṅgahitā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā  pubbabhāgapaṭipadāya gahaṇato. Bhāvetvāti uppādetvā.  Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Ettha ca “yena abhinīhārenā”ti-ādinā  āgamanapaṭipadāya-ādiṁ dasseti, “dānapāramiṁ pūretvā”ti-ādinā  majjhe, “cattāro satipaṭṭhāne”ti-ādinā pariyosānaṁ. Tasmā  “āgato”ti vuttassa āgamanassa kāraṇabhūtapaṭipadāvisesadassanaṁyeva  tiṇṇaṁ nayānaṁ visesoti daṭṭhabbaṁ. Idāni yathāvuttena  atthayojanattayena siddhaṁ paṭhamakāraṇameva gāthābandhavasena dassetuṁ  “yathevā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha idhalokamhi vipassi-ādayo  munayo sabbaññubhāvaṁ yathāvuttena kāraṇattayena āgatā yatheva, tathā  pañcahi cakkhūhi cakkhumā ayaṁ sakyamunipi yena kāraṇena āgato,  tenesa tathāgato nāma vuccatīti yojanā.  
 Sampatijātoti (pg.1.304) manussānaṁ hatthato muccitvā muhuttajāto,  na pana mātukucchito nikkhantamatto mātukucchito nikkhantamattañhi  mahāsattaṁ paṭhamaṁ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṁsu, tesaṁ hatthato  cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṁ hatthato manussā  dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṁsu, “manussānaṁ hatthato muccitvā pathaviyaṁ  patiṭṭhito”ti (dī. ni. aṭṭha. 2.31) vakkhati.  “Kathañcā”ti-ādi vitthāradassanaṁ. Yathāha bhagavā  mahāpadānadesanāyaṁ. Setamhi chatteti dibbasetacchatte.  Anuhīramāneti dhāriyamāne. “Anudhāriyamāne”tipi  idāni pāṭho. “Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggadīni pañca  kakudhabhaṇḍānipi gahitānevāti daṭṭhabbaṁ.  Khaggatālavaṇṭamorahatthakavālabījanī-uṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā  upaṭṭhitā ahesuṁ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṁsu, na  chattādigāhakā”ti (dī. ni. ṭī. 1.7)  ācariyadhammapālattherena vuttaṁ, ācariyasāriputtattherenāpi  aṅguttaraṭīkāyaṁ (a. ni. ṭī. 1.ekapuggalavaggassa paṭhame)  evaṁ sati tālavaṇṭādīnampi kakudhabhaṇḍasamaññā. Apica khaggādīni  kakudhabhaṇḍāni, tadaññānipi tālavaṇṭādīni tadā upaṭṭhitānīti  adhippāyena tathā vuttaṁ.  
 Sabbā ca disāti dasa disā. Anuviloketīti  puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṁ  dasasahassilokadhātuṁ maṁsacakkhunāva oloketīti attho. Nayidaṁ  sabbadisānuvilokanaṁ sattapadavītihāruttarakālaṁ paṭhamamevānuvilokanato.  Mahāsatto hi manussānaṁ hatthato muccitvā puratthimaṁ disaṁ  olokesi. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā  “mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto tayā  uttaritaro”ti āhaṁsu. Evaṁ catasso disā catasso anudisā heṭṭhā  uparīti sabbā disā-anuviloketvā sabbattha attanā sadisamadisvā  “ayaṁ uttarā disā”ti sattapadavītihārena agamāsīti  ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.7)  ācariyasāriputtattherena (a. ni. ṭī. 1.ekapuggalavaggassa  paṭhame) ca vuttaṁ. Mahāpadānasuttaṭṭhakathāyampi (dī. ni. aṭṭha.  2.31) evameva vaṇṇitaṁ. Tasmā sattapadavītihārato paṭhamaṁ  sabbadisānuvilokanaṁ katvā sattapadavītihārena gantvā tadupari āsabhiṁ  vācaṁ bhāsatīti daṭṭhabbaṁ. Idha, pana aññāsu ca aṭṭhakathāsu samehi  (pg.1.305) pādehi patiṭṭhahanato paṭṭhāya yāva āsabhīvācābhāsanaṁ tāva yathākkamaṁ eva  pubbanimittabhāvaṁ vibhāvento “sattamapadūpari ṭhatvā  sabbadisānuvilokanaṁ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā”ti-ādīni  vadati, evampi yathā na virujjhati, tathā eva attho gahetabbo.  “Sattamapadūpari ṭhatvā”ti ca pāṭho pacchā pamādalekhavasena edisena  vacanakkamena mahāpadānaṭṭhakathāyamadissamānattāti. Āsabhinti  uttamaṁ, akampanikaṁ vā, nibbhayanti attho. Usabhassa idanti hi  āsabhaṁ, sūrabhāvo, tena yuttattā panāyaṁ vācā “āsabhī”ti  vuccati. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭho, seṭṭhoti ca  tasseva vevacanaṁ. Saddatthamattato pana aggoti guṇehi  sabbapadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṁ vuddhatamo, guṇehi  mahallakatamoti vuttaṁ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṁ  pasaṭṭhatamo. Lokassāti vibhattāvadhibhūte nissakkatthe sāmivacanaṁ.  Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṁ  attabhāve pattabbaṁ arahattaṁ byākāsi tabbaseneva punabbhavābhāvato.  
 Idāni tathāgamanaṁ sambhāvento “tañcassā”ti-ādimāha.  Pubbanimittabhāvena tathaṁ avitathanti sambandho.  Visesādhigamānanti guṇavisesādhigamānaṁ. Tadevatthaṁ vitthārato  dasseti “yañhī”ti-ādinā  Tattha yanti  kiriyāparāmasanaṁ, tena “patiṭṭhahī”ti ettha  pakatiyatthaṁpatiṭṭhānakiriyaṁ parāmasati. Idamassāti idaṁ  patiṭṭhahanaṁ assa bhagavato. Paṭilābhasadde sāminiddeso cesa,  kattuniddeso vā. Pubbanimittanti tappaṭilābhasaṅkhātassa  āyatiṁ uppajjamānakassa hitassa paṭhamaṁ pavattaṁ sañjānanakāraṇaṁ.  Bhagavato hi acchariyabbhutaguṇavisesādhigamane pañca mahāsupinādayo  viya etāni sañjānananimittāni pātubhavanti, yathā taṁ loke  puññavantānaṁ puññaphalavisesādhigamaneti.  
 Sabbalokuttarabhāvassāti sabbalokānamuttamabhāvassa,  sabbalokātikkamanabhāvassa vā. Satta padāni sattapadaṁ, tassa  vītihāro visesena atiharaṇaṁ sattapadavītihāro,  sattapadanikkhepoti attho. So pana samagamane dvinnaṁ padānamantare  muṭṭhiratanamattanti vuttaṁ.  
 	“Anekasākhañca (pg.1.306) sahassamaṇḍalaṁ,  
 	Chattaṁ marū dhārayumantalikkhe.  
 	Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,  
 	Na dissare cāmarachattagāhakā”ti. (su. ni.  693).–  
  Suttanipāte nāḷakasutte āyasmatā ānandattherena vuttaṁ  nidānagāthāpadaṁ sandhāya “suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarāti  etthā”ti vuttaṁ. Etthāti hi etasmiṁ gāthāpadeti attho.  Mahāpadānasutte anāgatattā pana cāmarukkhepassa tathā vacanaṁ daṭṭhabbaṁ.  Tattha āgatānusārena hi idha pubbanimittabhāvaṁ vadati, camaro  nāma migaviseso. Yassa vālena rājakakudhabhūtaṁ vālabījaniṁ  karonti, tassa ayanti cāmarī. Tassā ukkhepo tathā, vutto  soti vuttacāmarukkhepo.  Arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassāti  arahattaphalasamāpattisaṅkhātavaravimalasetacchattapaṭilābhassa.  Sattamapadūparīti ettha pada-saddo padavaḷañjanavācako, tasmā  sattamassa padavaḷañjanassa uparīti attho. Sabbaññutaññāṇameva  sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇanti āha  “sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā”ti. Tathā ayaṁ  bhagavā …pe… pubbanimittabhāvanāti ettha “yañhī”ti-ādi  adhikārattā, gamyamānattā ca na vuttaṁ, etena ca abhijātiyaṁ  dhammatāvasena uppajjanakavisesā sabbabodhisattānaṁ sādhāraṇāti dasseti.  Pāramitānissandā hi te.  
 Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Gavampati usabho samehi  pādehi vasūnaṁ ratanānaṁ dhāraṇato vasundarasaṅkhātaṁ bhūmiṁ phusī yathā,  tathā manussānaṁ hatthato muccitvā muhuttajāto so gotamo samehi  pādehi vasundharaṁ phusīti attho. Vikkamīti agamāsi.  Satta padānīti sattapadavaḷañjanaṭṭhānāni. Accantasaṁyoge cetaṁ  upayogavacanaṁ, sattapadavārehīti vā karaṇattho uttarapadalopavasena  daṭṭhabbo. Marūti devā yathāmariyādaṁ maraṇasabhāvato.  Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi  yathā ekaṁ disaṁ vilokesi, evaṁ sesadisāpi, na katthaci vilokane  vinibandho tassa ahosi, samāti vā viloketuṁ yuttāti attho. Na  hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketumayuttāni  disāsu upaṭṭhahanti (pg.1.307)  vissaṭṭhamañjūviññeyyādivasena aṭṭhaṅgupetaṁ giraṁ  abbhudīrayi pabbatamuddhaniṭṭhito sīho yathā abhinadīti attho.  
 Evaṁ kāyagamanatthena gatasaddena tathāgatasaddaṁ niddisitvā idāni  ñāṇagamanatthena niddisituṁ “atha vā”ti-ādimāha. Tattha  “yathā vipassī bhagavā”ti-ādīsupi “nekkhammena kāmacchandaṁ  pahāyā”ti-ādinā yojetabbaṁ. Nekkhammenāti alobhapadhānena  kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṁ tesaṁ sabbesampi  kāmacchandapaṭipakkhattā, na pabbajjādayo eva.  “Paṭhamajjhānenā”tipi vadanti keci, tadayuttameva paṭhamajjhānassa  pubbabhāgapaṭipadāya eva idha icchitattā. Pahāyāti pajahitvā.  Gatoti uttarivisesaṁ ñāṇagamanena paṭipanno. Pahāyāti  vā pahānahetu, pahāne vā sati. Hetulakkhaṇatthesu hi ayaṁ tvā-saddo  “sakko hutvā nibbattī”ti-ādīsu (dī. ni. aṭṭha. 2.355)  viya. Kāmacchandādippahānahetukañca “gato”ti ettha vuttaṁ  avabodhasaṅkhātaṁ, paṭipattisaṅkhātaṁ vā gamanaṁ kāmacchandādippahānena  ca taṁ lakkhīyati, esa nayo “padāletvā”ti-ādīsupi.  Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṁ katvā  manasikārena upaṭṭhitālokasañjānanena. Avikkhepenāti  samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṁ  yāthāvanicchayena, sappaccayanāmarūpavavatthānenātipi vadanti.  
 Evaṁ kāmacchandādinīvaraṇappahānena “abhijjhaṁ loke  pahāyā”ti-ādinā vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya bhagavato  ñāṇagamanavisiṭṭhaṁ tathāgatabhāvaṁ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi  samāpattīhi, aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṁ dassetuṁ  “ñāṇenā”ti-ādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi  vinibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṁ ṭhitassa  aniccasaññādayo sijjhanti, tasmā avijjāpadālanaṁ vipassanāya  upāyo. Tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena, tattha  anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṁ samadhigamoti samāpattiyā  arativinodanaṁ upāyo. Samāpattivipassanānukkamena pana upari  vakkhamānanayena niddisitabbepi nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā  kāmacchandādivasena dassitanīvaraṇesupi saṅgahadassanatthaṁ  uppaṭipāṭiniddeso daṭṭhabbo.  
 Samāpattivihārapavesananibandhanena (pg.1.308) nīvaraṇāni  kavāṭasadisānīti āha “nīvaraṇakavāṭaṁ ugghāṭetvā”ti.  “Rattiṁ anuvitakketvā anuvicāretvā divā kammante payojetī”ti  majjhimāgamavare mūlapaṇṇāsake vammikasutte (ma. ni.  1.249) vuttaṭṭhāne viya vitakkavicārā vūpasamā [dhūmāyanā (dī.  ni. ṭī. 1.7)] adhippetāti sandhāya “vitakkavicāradhūmaṁ  vūpasametvā”ti vuttaṁ, vitakkavicārasaṅkhātaṁ dhūmaṁ vūpasametvāti attho.  “Vitakkavicāra”micceva adhunā pāṭho, so na porāṇo  ācariyadhammapālattherena, ācariyasāriputtattherena ca yathāvuttapāṭhasseva  uddhatattā. Virājetvāti jigucchitvā, samatikkamitvā vā.  Tadubhayattho hesa “pītiyā ca virāgā”ti-ādīsu (dī. ni. 1.7  ma. ni. 3.155 pārā. 11 vibha. 625) viya. Kāmaṁ  paṭhamajjhānūpacāre eva dukkhaṁ, catutthajjhānūpacāre eva ca sukhaṁ  pahīyati, atisayappahānaṁ pana sandhāyāha “catutthajjhānena  sukhadukkhaṁ pahāyā”ti.  
 Rūpasaññāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni ceva  tadārammaṇāni ca vuttāni. Rūpāvacarajjhānampi hi “rūpan”ti  vuccati uttarapadalopena “rūpī rūpāni passatī”ti-ādīsu (dha.  sa. 248) tassa ārammaṇampi kasiṇarūpaṁ purimapadalopena  “bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī”ti-ādīsu (dha. sa.  223ādayo) tasmā idha rūpe rūpajjhāne taṁsahagatā saññā  rūpasaññāti evaṁ saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vuttāni, rūpaṁ  saññā assāti rūpasaññaṁ, rūpasaññāsamannāgatanti vuttaṁ hoti.  Evaṁ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṁ adhivacananti  veditabbaṁ. Paṭighasaññāti cakkhādīnaṁ vatthūnaṁ, rūpādīnaṁ  ārammaṇānañca paṭighātena paṭihananena visayivisayasamodhānena  samuppannā dvipañcaviññāṇasahagatā saññā. Nānattasaññāti aṭṭha  kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa  kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa  kāmāvacarakiriyasaññāti etāsaṁ catucattālīsasaññānametaṁ adhivacanaṁ.  Etā hi yasmā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare  pavattanti, yasmā ca nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṁ asadisā,  tasmā “nānattasaññā”ti vuccanti.  
 Aniccassa  aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā,  tebhūmakadhammānaṁ aniccataṁ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṁ nāmaṁ.  Niccasaññanti saṅkhatadhamme “niccā (pg.1.309) sassatā”ti  pavattamicchāsaññaṁ, saññāsīsena cettha diṭṭhicittānampi gahaṇaṁ daṭṭhabbaṁ.  Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu  nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti  sappītikataṇhaṁ. Virāgānupassanāyāti saṅkhāresu  virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti  saṅkhārānaṁ nirodhassa anupassanāya, “te saṅkhārā  nirujjhantiyeva, āyatiṁ samudayavasena na uppajjantī”ti evaṁ vā  anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha “nirodhānupassanāya  nirodheti, no samudetī”ti. Muñcitukamyatā hi ayaṁ balappattāti.  Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā.  Paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā hi ayaṁ. Ādānanti niccādivasena  gahaṇaṁ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṁ vasena ekattaggahaṇaṁ  ghanasaññā. Āyūhanaṁ abhisaṅkharaṇaṁ.  Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti  thirabhāvaggahaṇasaññaṁ. Nimittanti samūhādighanavasena  sakiccaparicchedatāya saṅkhārānaṁ saviggahataṁ. Paṇidhinti  rāgādipaṇidhiṁ. Sā panatthato taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatā.  
 Abhinivesanti attānudiṭṭhiṁ. Aniccādivasena  sabbadhammatīraṇaṁ adhipaññādhammavipassanā.  Sārādānābhinivisenti asāre sāraggahaṇavipallāsaṁ.  Issarakuttādivasena loko samuppannoti abhiniveso  sammohābhiniveso nāma. Keci pana “ahosiṁ nu kho  ahamatītamaddhānan’ti-ādinā pavattasaṁsayāpatti  sammohābhiniveso”ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṁ  ālayābhiniveso. “Ālayaratā ālayasamuditā”ti (dī.  ni. 2.64 ma. ni. 1.281 2.337 mahāva. 7 8)  vacanato ālayo vuccati taṇhā, sāyeva cakkhādīsu, rūpādīsu  ca abhinivesavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci.  “Evaṁvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’ti pavattañāṇaṁ  paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṁ, nibbānaṁ, tattha  ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā,  gotrabhu. Saṁyogābhinivesanti saṁyujjanavasena saṅkhāresu  abhinivisanaṁ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe, pahānekaṭṭhe ca.  Oḷāriketi uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṁ,  aññathā dassanapahātabbā ca dutiyamaggavajjhehipi oḷārikāti  tesampi tabbacanīyatā siyā. Aṇusahagateti aṇubhūte.  Tabbhāvavuttiko hi ettha sahagatasaddo. Idaṁ pana  heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṁ (pg.1.310)  Sabbakileseti  avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehi pahīnā kilesā puna  pahīyanti. Sabbasaddo cettha sappadesavisayo “sabbe tasanti  daṇḍassā”ti-ādīsu viya (dha. pa. 129).  
 Kakkhaḷattaṁ kaṭhinabhāvo. Paggharaṇaṁ dravabhāvo.  Lokiyavāyunā bhastassa viya yena taṁtaṁkalāpassa uddhumāyanaṁ,  thambhabhāvo vā, taṁ vitthambhanaṁ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṁ  kalāpantarabhūtehi phuṭṭhabhāve taṁtaṁbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti  yesaṁ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṁ  paricchedabhāvo na siyā byāpitabhāvāpattito. Yasmiṁ kalāpe bhūtānaṁ  paricchedo, tehi tattha asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṁ, tenāha  bhagavā ākāsadhātuniddese “asamphuṭṭho catūhi mahābhūtehī”ti  (dha. sa. 637).  
 Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṁ.  Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṁ cetanāvasenetaṁ vuttaṁ  “saṅkhārānaṁ abhisaṅkharaṇalakkhaṇan”ti. Tathā hi  suttantabhājaniye saṅkhārakkhandhavibhaṅge “cakkhusamphassajā  cetanā”ti-ādinā (vibha. 12) cetanāva vibhattā.  Abhisaṅkhāralakkhaṇā ca cetanā. Yathāha “tattha katamo  puññābhisaṅkhāro, kusalā cetanā”ti-ādi (vibha. 226)  sampayuttadhammānaṁ ārammaṇe ṭhapanaṁ abhiniropanaṁ.  Ārammaṇānamanubandhanaṁ anumajjanaṁ. Savipphārikatā pharaṇaṁ.  Adhimuccanaṁ saddahanaṁ adhimokkho. Assaddhiyeti  assaddhiyahetu. Nimittatthe cetaṁ bhummaṁ. Esa nayo  kosajjādīsupi. Kāyacittapariḷāhūpasamo vūpasamalakkhaṇaṁ.  Līnuddhaccarahite adhicitte vattamāne paggahaniggahasampahaṁsanesu  abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṁ paṭisaṅkhānaṁ pakkhapātupacchedato.  
 Musāvādādīnaṁ visaṁvādanādikiccatāya lūkhānaṁ apariggāhakānaṁ  paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā siniddhabhāvato  sampayuttadhamme, sammāvācāpaccayasubhāsitaṁ sotārañca puggalaṁ  pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā. Kāyikakiriyā kiñci  kattabbaṁ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhānaṁ ghaṭanaṁ hotīti  sammākammantasaṅkhātā virati samuṭṭhānalakkhaṇāti daṭṭhabbā,  sampayuttadhammānaṁ vā ukkhipanaṁ samuṭṭhānaṁ (pg.1.311) kāyikakiriyāya  bhārukkhipanaṁ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṁ vā  jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṁ.  
 “Saṅkhārā”ti idha cetanā adhippetā, na pana “saṅkhārā  saṅkhārakkhandho”ti-ādīsu (dha. sa. 583 985 vibha. 1 20  52) viya samapaññāsacetasikāti vuttaṁ “saṅkhārānaṁ  cetanālakkhaṇan”ti. Avijjāpaccayā hi puññābhisaṅkhārādikāva  cetanā. Ārammaṇābhimukhabhāvo namanaṁ. Āyatanaṁ pavattanaṁ.  Saḷāyatanavasena hi cittacetasikānaṁ pavatti. Taṇhāya  hetulakkhaṇati ettha vaṭṭassa janakahetubhāvo taṇhāya hetulakkhaṇaṁ,  maggassa pana vakkhamānassa nibbānasampāpakattanti ayametesaṁ viseso.  Ārammaṇassa gahaṇalakkhaṇaṁ. Puna uppattiyā  āyūhanalakkhaṇaṁ. Sattajīvato suññatālakkhaṇaṁ. Padahanaṁ  ussāhanaṁ. Ijjhanaṁ sampatti. Vaṭṭato nissaraṇaṁ niyyānaṁ.  Aviparītabhāvo tathalakkhaṇaṁ. Aññamaññānativattanaṁ  ekaraso, anūnādhikabhāvova. Yuganaddhā nāma  samathavipassanā aññamaññopakāratāya yugaḷavasena bandhitabbato.  “Saddhāpaññā paggahāvikkhepā”tipi vadanti. Cittavisuddhi  nāma samādhi. Diṭṭhivisuddhi nāma paññā. Khayoti  kilesakkhayo maggo, tasmiṁ pavattassa sammādiṭṭhisaṅkhātassa  ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṁ. Kilesānamanuppādapariyosānatāya  anuppādo, phalaṁ. Kilesavūpasamo passaddhi.  Chandassāti kattukāmatāchandassa. Patiṭṭhābhāvo mūlalakkhaṇaṁ.  Ārammaṇapaṭipādakatāya sampayutta-dhammānamuppattihetutā  samuṭṭhāpanalakkhaṇaṁ. Visayādisannipātena gahetabbākāro  samodhānaṁ. Yā “saṅgatī”ti vuccati “tiṇṇaṁ saṅgati  phasso”ti-ādīsu. Samaṁ, sammā vā odahanti sampiṇḍitā bhavanti  sampayuttadhammā anenātipi samodhānaṁ, phasso, tabbhāvo  samodhānalakkhaṇaṁ. Samosaranti sannipatanti etthāti  samosaraṇaṁ, vedanā. Tāya hi vinā appavattamānā  sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṁ samosaṭā viya hontīti evaṁ  vuttaṁ, tabbhāvo samosaraṇalakkhaṇaṁ. Pāsādādīsu gopānasīnaṁ  kūṭaṁ viya sampayuttadhammānaṁ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṁ.  Satiyā sabbatthakattā sampayuttānaṁ adhipatibhāvo  ādhipateyyalakkhaṇaṁ. Tato sampayuttadhammato, tesaṁ vā  sampayuttadhammānaṁ uttari padhānaṁ tatuttari, tabbhāvo  tatuttariyalakkhaṇaṁ. Paññuttarā hi kusalā dhammā.  Vimuttīti phalaṁ kilesehi vimuccitthāti katvā. Taṁ  (pg.1.312) pana sīlādiguṇasārassa paramukkaṁsabhāvena sāraṁ. Tato uttari  dhammassābhāvato pariyosānaṁ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo  chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṁtaṁsuttapadānusārena  porāṇaṭṭhakathāyamāgatanayena vuttoti daṭṭhabbaṁ. Tathā hi pubbe vuttopi  koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṁ puna dassito. Tato eva ca  “chandamūlakā dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā  vedanāsamosaraṇā”ti “paññuttarā kusalā dhammā”ti,  “vimuttisāramidaṁ brahmacariyan”ti, “nibbānogadhañhi āvuso  brahmacariyaṁ nibbānapariyosānan”ti [saṁ. ni.  3.512(atthato  samānaṁ)] ca suttapadānaṁ vasena chandassa mūlalakkhaṇan”ti-ādi vuttaṁ.  Tesaṁ tesaṁ dhammānaṁ tathaṁ avitathaṁ lakkhaṇaṁ āgatoti atthaṁ dasseti  “evan”ti-ādinā. Taṁ pana gamanaṁ idha ñāṇagamanamevāti vuttaṁ  “ñāṇagatiyā”ti. Satipi gatasaddassa avabodhanatthabhāve  ñāṇagamanattheneveso siddhoti na vutto. Ā-saddassa cettha  gatasaddānuvattimattameva. Tenāha “patto anuppatto”ti.  
 Aviparītasabhāvattā “tathadhammā nāma cattāri  ariyasaccānī”ti vuttaṁ. Aviparītasabhāvato tathāni.  Amusāsabhāvato avitathāni. Aññākārarahitato  anaññathāni. Saccasaṁyuttādīsu āgataṁ paripuṇṇasaccacatukkakathaṁ  sandhāya “iti vitthāro”ti āha. “Tasmā”ti vatvā  tadaparāmasitabbameva dasseti “tathānaṁ abhisambuddhattā”ti  iminā. Esa nayo īdisesu.  
 Evaṁ saccavasena catutthakāraṇaṁ dassetvā idāni  paccayapaccayuppannabhāvena aviparītasabhāvattā tathabhūtānaṁ  paṭiccasamuppādaṅgānaṁ vasenāpi dassento “apicā”ti-ādimāha.  Tattha jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṁ  hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṁ uddhaṁ āgatasabhāvo,  anupavattaṭṭhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca  sambhūtasamudāgataṭṭho pubbapade uttarapadalopavasena. Samāhāradvandepi  hi pulliṅgamicchanti neruttikā. Na cettha jātito jarāmaraṇaṁ na  hoti, na ca jātiṁ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho.  Itthameva jātito samudāgacchatīti jāti paccayasamudāgataṭṭho.  Idaṁ vuttaṁ hoti– yā yā jāti yathā yathā paccayo  (pg.1.313) hoti,  tadanurūpaṁ pātubhūtasabhāvoti. Paccayapakkhe pana avijjāya  saṅkhārānaṁ paccayaṭṭhoti ettha na avijjā saṅkhārānaṁ paccayo na  hoti, na ca avijjaṁ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā  yesaṁ yesaṁ saṅkhārānaṁ yathā yathā paccayo hoti, ayaṁ avijjā  saṅkhārānaṁ paccayaṭṭho paccayasabhāvoti attho. Tathānaṁ  dhammānanti paccayākāradhammānaṁ. “Sugato”ti-ādīsu (pārā. 1)  viya gamusaddassa buddhiyatthataṁ sandhāya “abhisambuddhattā”ti  vuttaṁ, na ñāṇagamanatthaṁ. Gatibuddhiyatthā hi saddā aññamaññapariyāyā.  Tasmā “abhisambuddhattho hettha gatasaddo”ti adhikāro,  gamyamānattā vā na payutto.  
 Yaṁ rūpārammaṇaṁ nāma atthi, taṁ bhagavā jānāti passatīti  sambandho. Sadevake …pe… pajāyāti ādhāro “atthī”ti  padeti puna aparimāṇāsu lokadhātūsaūti taṁnivāsasattāpekkhāya,  āpāthagamanāpekkhāya vā vuttaṁ. Tena bhagavatā vibhajjamānaṁ taṁ  rūpāyatanaṁ tathameva hotīti yojetabbaṁ. Tathāvitathabhāve kāraṇamāha  “evaṁ jānatā passatā”ti. Sabbākārato ñātattā  passitattāti hi hetvantogadhametaṁ padadvayaṁ. Iṭṭhāniṭṭhādivasenāti  ettha ādi-saddena majjhattaṁ saṅgaṇhāti. Tathā  atītānāgatapaccuppannaparitta-ajjhattabahiddhātadubhayādibhedampi.  Labbhamānakapadavasenāti “rūpāyatanaṁ diṭṭhaṁ saddāyatanaṁ sutaṁ  gandhāyatanaṁ rasāyatanaṁ phoṭṭhabbāyatanaṁ mutaṁ sabbaṁ rūpaṁ manasā  viññātan”ti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca  rūpārammaṇe labbhati. Rūpārammaṇaṁ iṭṭhaṁ aniṭṭhaṁ majjhattaṁ parittaṁ atītaṁ  anāgataṁ paccuppannaṁ ajjhattaṁ bahiddhā diṭṭhaṁ viññātaṁ rūpaṁ rūpāyatanaṁ  rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṁ sappaṭighaṁ nīlaṁ pītakanti  evamādīhi anekehi nāmehi. “Iṭṭhāniṭṭhādivasenā”ti-ādinā  hi anekanāmabhāvaṁ sarūpato nidasseti. Terasahi vārehīti  dhammasaṅgaṇiyaṁ rūpakaṇḍe (dha. sa. 615) āgate terasa niddesavāre  sandhāyāha. Ekekasmiṁ vāre cettha catunnaṁ catunnaṁ vavatthāpananayānaṁ  vasena “dvipaññāsāya nayehī”ti vuttaṁ. Tathamevāti  yathāvuttena jānanena appaṭivattiyadesanatāya, yathāvuttena ca passanena  aviparītadassitāya saccameva. Tamatthaṁ caturaṅguttare  kāḷakārāmasuttena (a. ni.  4.24) sādhento  “vuttañcetan”ti-ādimāha. Ca-saddo cettha  daḷhīkaraṇajotako, tena (pg.1.314) yathāvuttassatthassa daḷhīkaraṇaṁ joteti,  sampiṇḍanattho vā aṭṭhānapayutto, na kevalaṁ mayā eva, atha kho  bhagavatāpīti. Anuvicaritanti paricaritaṁ. Jānāmi  abbhaññāsinti paccuppannātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi  ñāṇappavatti dassitāyeva nayato dassitattā. Vidita-saddo pana  anāmaṭṭhakālaviseso kālattayasādhāraṇattā “diṭṭhaṁ suttaṁ  mutan”ti-ādīsu (dī. ni. 3.187 ma. ni. 1.7 saṁ. ni.  2.208 a. ni.  4.23 paṭi. ma. 1.121) viya, pākaṭaṁ  katvā ñātanti attho, iminā cetaṁ dasseti “aññe jānantiyeva,  mayā pana pākaṭaṁ katvā viditan”ti. Bhagavatā hi imehi padehi  sabbaññubhūmi nāma kathitā. Na upaṭṭhāsīti taṁ  chadvārikamārammaṇaṁ taṇhāya vā diṭṭhiyā vā tathāgato attattaniyavasena  na upaṭṭhāsi na upagacchati, iminā pana padena khīṇāsavabhūmi kathitā.  Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṁsabhāvā, yaṁpakārā ca, tathā te  dhamme taṁsabhāve taṁpakāre gamati passati jānātīti tathāgatoti  imamatthaṁ sandhāya “tathadassī-atthe”ti vuttaṁ. Anekatthā hi  dhātusaddā. Keci pana niruttinayena, pisodarādigaṇapakkhepena  (pārā. aṭṭha. 1 visuddhi. 1.142) vā dassī-saddalopaṁ,  āgata-saddassa cāgamaṁ katvā “tathāgato”ti padasiddhimettha vaṇṇenti,  tadayuttameva vijjamānapadaṁ chaḍḍetvā avijjamānapadassa gahaṇato.  Vuttañca buddhavaṁsaṭṭhakathāyaṁ–  
 	“Tathākārena yo dhamme, jānāti anupassati;  
 	Tathadassīti sambuddho, tasmā vutto tathāgato”ti.  (bu. vaṁ. aṭṭha. ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā).  
 Ettha “anupassatī”ti āgatasaddatthaṁ vatvā tadidaṁ  ñāṇapassanamevāti dassetuṁ “jānātī”ti, saddādhigatamatthaṁ pana  vibhāvetuṁ “tathadassī”ti ca vuttaṁ.  
 Yaṁ rattinti yassa rattiyaṁ, accantasaṁyoge vā etaṁ  upayogavacanaṁ rattekadesabhūtassa abhisambujjhanakkhaṇassa  accantasaṁyogattā, sakalāpi vā esā ratti abhisambodhāya  padahanakālattā pariyāyena accantasaṁyogabhūtāti daṭṭhabbaṁ.  Pathavīpukkhalaniruttarabhūmisīsagatattā na parājito aññehi etthāti  aparājito, sveva pallaṅkoti aparājitapallaṅko, tasmiṁ.  Tiṇṇaṁmārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṁ, idañca  nippariyāyato vuttaṁ, pariyāyato pana heṭṭhā vuttanayena pañcannampi  mārānaṁ (pg.1.315) maddanaṁ veditabbaṁ. Matthakanti sāmatthiyasaṅkhātaṁ sīsaṁ.  Etthantareti ubhinnaṁ rattīnamantare.  “Paṭhamabodhiyāpī”ti-ādinā  pañcacattālīsavassaparimāṇakālameva antogadhabhedena niyametvā  viseseti. Tāsu pana vīsativassaparicchinnā paṭhamabodhīti  vinayagaṇṭhipade vuttaṁ, tañca tadaṭṭhakathāyameva “bhagavato hi  paṭhamabodhiyaṁ vīsativassantare nibaddhupaṭṭhāko nāma natthī”ti (pārā.  aṭṭha. 1.16) kathitattā paṭhamabodhi nāma vīsativassānīti gahetvā  vuttaṁ. Ācariyadhammapālattherena pana “pañcacattālīsāya vassesu  ādito pannarasa vassāni paṭhamabodhī”ti vuttaṁ, evañca sati majjhe  pannarasa vassāni majjhimabodhi, ante pannarasa vassāni  pacchimabodhīti tiṇṇaṁ bodhīnaṁ samappamāṇatā siyā, tampi yuttaṁ.  Pannarasatikena hi pañcacattālīsavassāni paripūrenti. Aṭṭhakathāyaṁ pana  pannarasavassappamāṇāya paṭhamabodhiyā vīsativassesuyeva antogadhattā  “paṭhamabodhiyaṁ vīsativassantare”ti vuttanti evampi sakkā viññātuṁ.  “Yaṁ suttan”ti-ādinā sambandho.  
 Niddosatāya anupavajjaṁ anupavadanīyaṁ.  Pakkhipitabbābhāvena anūnaṁ. Apanetabbābhāvena anadhikaṁ.  Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṁ. Nimmadanahetu  nimmadanaṁ. Vālaggamattampīti vāladhilomassa koṭippamāṇampi.  Avakkhalitanti virādhitaṁ musā bhaṇitaṁ.  Ekamuddikāyāti ekarājalañchanena. Ekanāḷiyāti  ekāḷhakena, ekatumbena vā. Ekatulāyāti ekamānena.  “Tathamevā”ti vuttamevatthaṁ no aññathāti byatirekato  dasseti, tena yadatthaṁ bhāsitaṁ, ekantena tadatthanipphādanato yathā  bhāsitaṁ bhagavatā, tathāyevāti aviparītadesanataṁ dasseti.  “Gadattho”ti etena tathaṁ gadati bhāsatīti tathāgato  da-kārassa ta-kāraṁ, niruttinayena ca ākārāgamaṁ katvā,  dhātusaddānugatena vā ākārenāti nibbacanaṁ dasseti.  
 Evaṁ “sugato”ti-ādīsu (pārā. 1) viya  dhātusaddanipphattiparikappena niruttiṁ dassetvā bāhiratthasamāsenapi  dassetuṁ “apicā”ti-ādi vuttaṁ. Āgadananti  sabbahitanipphādanato bhusaṁ kathanaṁ vacanaṁ, tabbhāvamatto vā  ā-saddo.  
 Tathā (pg.1.316) gatamassāti tathāgato. Yathā vācāya gataṁ pavatti,  tathā kāyassa, yathā vā kāyassa gataṁ pavatti, tathā vācāya assa,  tasmā tathāgatoti attho. Tadeva nibbacanaṁ dassetuṁ  “bhagavato”ti-ādimāha. Tattha hi “gato pavatto, gatā  pavattā”ti ca etena kāyavacīkiriyānaṁ  aññamaññānulomanavacanicchāya kāyassa, vācāya ca pavatti idha  gata-saddena kathitāti dasseti, “evaṁbhūtassā”ti-ādinā  bāhiratthasamāsaṁ, “yathā tathā”ti etena yaṁtaṁ-saddānaṁ  abyabhicāritasambandhatāya “tathā”ti vutte “yathā”ti ayamattho  upaṭṭhitoyeva hotīti tathāsaddatthaṁ, “vādī kārī”ti etena  pavattisarūpaṁ, “bhagavato hī”ti etena  yathāvādītathākāritādikāraṇanti. “Evaṁbhūtassā”ti  yathāvādītathākāritādinā pakārena pavattassa, imaṁ pakāraṁ vā pattassa.  Itīti vuttappakāraṁ niddisati. Yasmā panettha gata-saddo  vācāya pavattimpi dasseti, tasmā kāmaṁ tathāvāditāya tathāgatoti  ayampi attho siddho hoti, so pana pubbe pakārantarena dassitoti  pārisesanayena tathākāritā-atthameva dassetuṁ “evaṁ tathākāritāya  tathāgato”ti vuttaṁ. Vuttañca–  
 	“Yathā vācā gatā yassa,  
 	Tathā kāyo gato yato.  
 	Yathā kāyo tathā vācā,  
 	Tato satthā tathāgato”ti.  
 Bhavaggaṁ pariyantaṁ katvāti sambandho. Yaṁ paneke vadanti  “tiriyaṁ viya upari, adho ca santi aparimāṇā lokadhātuyo”ti,  tesaṁ taṁ paṭisedhetuṁ evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ. Vimuttiyāti phalena.  Vimuttiñāṇadassanenāti paccavekkhaṇāñāṇasaṅkhātena dassanena.  Tuloti sadiso. Pamāṇanti minanakāraṇaṁ. Pare  abhibhavati guṇena ajjhottharati adhiko bhavatīti abhibhū.  Parehi na abhibhūto ajjhotthaṭoti anabhibhūto.  Aññadatthūti ekaṁsavacane nipāto. Dassanavasena daso,  sabbaṁ passatīti attho. Pare attano vasaṁ vattetīti vasavattī.   
 “Abhibhavanaṭṭhena tathāgato”ti ayaṁ na saddato labbhati, saddato  pana evanti dassetuṁ “tatrevan”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  agadoti dibbāgado agaṁ rogaṁ dāti avakhaṇḍati, natthi vā  gado rogo etenāti katvā (pg.1.317)  tassadisaṭṭhena idha desanāvilāsassa,  puññussayassa ca agadatā labbhatīti āha “agado viyā”ti.  Yāya dhammadhātuyā desanāvijambhanappattā, sā desanāvilāso.  Dhammadhātaūti ca sabbaññutaññāṇameva. Tena hi dhammānamākārabhedaṁ  ñatvā tadanurūpaṁ desanaṁ niyāmeti. Desanāvilāsoyeva  desanāvilāsamayo yathā “dānamayaṁ sīlamayan”ti (dī. ni.  3.305 itivu. 60 netti. 34) adhunā pana potthakesu bahūsupi  maya-saddo na dissati. Puññussayoti ussanaṁ, atirekaṁ vā  ñāṇādisambhārabhūtaṁ puññaṁ. “Tenā”ti-ādi opammasampādanaṁ.  Tenāti ca tadubhayena desanāvilāsena ceva puññussayena ca so  bhagavā abhibhavatīti sambandho. “Itī”ti-ādinā  bāhiratthasamāsaṁ dasseti. Sabbalokābhibhavanena tatho, na  aññathāti vuttaṁ hoti.  
 Tathāya gatoti purimasaccattayaṁ sandhāyāha, tathaṁ  gatoti pana pacchimasaccaṁ. Catusaccānukkamena cettha gata-saddassa  atthacatukkaṁ vuttaṁ. Vācakasaddasannidhāne upasagganipātānaṁ  tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva anupasaggo avagatatthaṁ,  atītatthañca vadatīti dasseti “avagato atīto”ti iminā.  
 “Tatthā”ti-ādi tabbivaraṇaṁ. Lokanti  dukkhasaccabhūtaṁ lokaṁ. Tathāya tīraṇapariññāyāti yojetabbaṁ.  Lokanirodhagāminiṁ paṭipadanti ariyamaggaṁ, na pana  abhisambujjhanamattaṁ. Tattha kattabbakiccampi katamevāti dassetuṁ  “lokasmā tathāgato visaṁyutto”ti-ādinā saccacatukkepi  dutiyapakkhaṁ vuttaṁ, abhisambujjhanahetuṁ vā etehi dasseti. Tatoyeva  hi tāni abhisambuddhoti. “Yaṁ bhikkhave, sadevakassa lokassa  samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya  diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā, sabbaṁ  taṁ tathāgatena abhisambuddhaṁ, tasmā tathāgatoti vuccatī”ti (a. ni.   4.23) aṅguttarāgame catukkanipāte āgataṁ pāḷimimaṁ  peyyālamukhena dasseti, tañca atthasambandhatāya eva, na imassatthassa  sādhakatāya. Sā hi peyyālaniddiṭṭhā pāḷi tathadassitā atthassa  sādhikāti. “Tassapi evaṁ attho veditabbo”ti iminā  sādhyasādhakasaṁsandanaṁ karoti. “Idampi cā”ti-ādinā  tathāgatapadassa mahāvisayataṁ (pg.1.318)  aṭṭhavidhassāpi yathāvuttakāraṇassa  nidassanamattañca dasseti. Tattha idanti atibyāsarūpena vuttaṁ  aṭṭhavidhaṁ kāraṇaṁ, pi-saddo, api-saddo vā sambhāvane  “itthampi mukhamattameva, pageva aññathā”ti.  Tathāgatabhāvadīpaneti tathāgatanāmadīpane. Guṇena hi bhagavā  tathāgato nāma, nāmena ca bhagavati tathāgata-saddoti.  “Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino”ti-ādi (udā.  aṭṭha. 306 paṭi. ma. aṭṭha. 1.277) hi vuttaṁ. Appamādapadaṁ  viya sakalakusaladhammapaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṁ tathāgatapadaṁ  saṅgāhakanti dassetuṁ “sabbākārenā”ti-ādimāha   Vaṇṇeyyāti parikappavacanametaṁ “vaṇṇeyya vā, na vā  vaṇṇeyyā”ti. Vuttañca–  
 	“Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṁ,  
 	Kappampi ce aññamabhāsamāno.  
 	Khīyetha kappo ciradīghamantare,  
 	Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā”ti. (dī. ni.  aṭṭha. 1.304 3.141 udā. aṭṭha. 52 apa. aṭṭha. 2.7.20  bu. vaṁ. aṭṭha. koṇḍaññabuddhavaṁsavaṇṇanā; cariyā. pakiṇṇakakathā). –  
  Samatthane vā etaṁ “so imaṁ vijaṭaye jaṭan”ti-ādīsu  (saṁ. ni.  2.23) viyātipi vadanti keci.  
 Ayaṁ panettha aṭṭhakathāmuttako nayo– abhinīhārato paṭṭhāya yāva  sammāsambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā  hānaṭṭhānasaṁkilesanivattīnaṁ abhāvato yathāpaṇidhānaṁ tathāgato  abhinīhārānurūpaṁ paṭipannoti tathāgato. Atha vā  mahiddhikatāya, paṭisambhidānaṁ ukkaṁsādhigamena anāvaraṇañāṇatāya ca  katthacipi paṭighātābhāvato yathāruci, tathā kāyavacīcittānaṁ gatāni  gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Apica yasmā loke  vidhayuttagatapakārasaddā samānatthā dissanti, tasmā yathā vidhā  vipassi-ādayo bhagavanto nikhilasabbaññuguṇasamaṅgitāya, ayampi  bhagavā tathā vidhoti tathāgato, yathā yuttā ca te bhagavanto  vuttanayena, ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Aparo  nayo-yasmā saccaṁ tacchaṁ tathanti ñāṇassetaṁ adhivacanaṁ, tasmā tathena  ñāṇena āgatoti tathāgatoti.  
 	“Pahāya (pg.1.319) kāmādimale yathā gatā,  
 	Samādhiñāṇehi vipassi-ādayo.  
 	Mahesino sakyamunī jutindharo,  
 	Tathā gato tena tathāgato mato.  
 	Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṁ,  
 	Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato.  
 	Sayambhuñāṇena jino samāgato,  
 	Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.  
 	Tathāni saccāni samantacakkhunā,  
 	Tathā idappaccayatā ca sabbaso.  
 	Anaññaneyyena yato vibhāvitā,  
 	Yāthāvato tena jino tathāgato.  
 	Anekabhedāsupi lokadhātūsu,  
 	Jinassa rūpāyatanādigocare.  
 	Vicittabhede tathameva dassanaṁ,  
 	Tathāgato tena samantalocano.  
 	Yato ca dhammaṁ tathameva bhāsati,  
 	Karoti vācāyanulomamattano.  
 	Guṇehi lokaṁ abhibhuyyirīyati,  
 	Tathāgato tenapi lokanāyako.  
 	Yathābhinīhāramato yathāruci,  
 	Pavattavācātanucittabhāvato.  
 	Yathāvidhā yena purā mahesino,  
 	Tathāvidho tena jino tathāgato.  
 	Yathā ca yuttā sugatā purātanā,  
 	Tathāva yutto tathañāṇato ca so.  
 	Samāgato tena samantalocano,  
 	Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo”ti. (itivu.  aṭṭha. 38thokaṁ visadisaṁ).–  
  Saṅgahagāthā.  
 “Katamañca (pg.1.320) taṁ bhikkhave”ti ayaṁ kassa pucchāti āha  “yenā”ti-ādi. Evaṁ sāmaññato yathāvuttassa sīlamattakassa  pucchābhāvaṁ dassetvā idāni pucchāvisesabhāvañāpanatthaṁ mahāniddese  (mahāni. 150) āgatā sabbāva pucchā atthuddhāravasena dasseti  “tattha pucchā nāmā”ti-ādinā. Tattha tatthāti “taṁ  katamanti pucchatī”ti ettha yadetaṁ sāmaññato pucchāvacanaṁ vuttaṁ, tasmiṁ.  
 Pakatiyāti attano dhammatāya, sayamevāti vuttaṁ hoti.  Lakkhaṇanti yo koci ñātumicchito sabhāvo.  Aññātanti dassanādivisesayuttena, itarena vā yena kenacipi  ñāṇena aññātaṁ. Avatthāvisesāni hi ñāṇadassanatulanatīraṇāni.  Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhamiva adiṭṭhaṁ.  Atulitanti “ettakametan”ti tulanabhūtena atulitaṁ.  Atīritanti “evamevidan”ti tīraṇabhūtena  akatañāṇakiriyāsamāpanaṁ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhūtaṁ.  Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭakataṁ. Tassāti  yathāvuttalakkhaṇassa. Adiṭṭhaṁ jotīyati pakāsīyati etāyāti  adiṭṭhajotanā. Saṁsandanatthāyāti sākacchāvasena  vinicchayakaraṇatthāya. Saṁsandanañhi sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṁ.  Diṭṭhaṁ saṁsandīyati etāyāti diṭṭhasaṁsandanā.  “Saṁsayapakkhando”ti-ādīsu daḷhataraṁniviṭṭhā vicikicchā  saṁsayo. Nātisaṁsappanamatibhedamattaṁ vimati. Tatopi  appataraṁ “evaṁ nu kho, na nu kho”ti-ādinā dvidhā viya pavattaṁ  dveḷhakaṁ. Dvidhā elati kampati cittametenāti hi  dveḷhakaṁ hapaccayaṁ, sakatthavuttikapaccayañca katvā, tena jāto, taṁ  vā jātaṁ yassāti dveḷhakajāto. Vimati chijjati etāyāti  vimaticchedanā. Anattalakkhaṇasuttādīsu (saṁ. ni.   3.59) āgataṁ khandhapañcakapaṭisaṁyuttaṁ pucchaṁ sandhāyāha “sabbaṁ  vattabban”ti. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. “Taṁ  kiṁ maññatha bhikkhave”ti-ādipucchāya hi “kā tumhākaṁ  anumatī”ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti  kathetukāmatāya. “Aññāṇatā āpajjatī”ti-ādīsu (pārā. 295)  viya hi ettha ya-kāralopo, karaṇatthe vā paccattavacanaṁ,  kathetukamyatāya vā pucchā kathetukamyatāpucchātipi vaṭṭati.  Atthato pana sabbāpi tathā pavattavacanaṁ, taduppādako vā cittuppādoti  veditabbaṁ.  
 Yadatthaṁ (pg.1.321) panāyaṁ niddesanayo āharito, tassa pucchāvisesabhāvassa  ñāpanatthaṁ “imāsū”ti-ādimāha. Cittābhogo samannāhāro.  Bhusaṁ, samantato ca saṁsappanā kaṅkhā āsappanā,  parisappanā ca. Sabbā kaṅkhā chinnā  sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena aggamaggena samucchindanato. Paresaṁ  anumatiyā, kathetukamyatāya ca dhammadesanāsambhavato, tathā eva tattha  tattha diṭṭhattā ca vuttaṁ “avasesā pana dve pucchā buddhānaṁ  atthī”ti. Yā panetā “sattādhiṭṭhānā pucchā dhammādhiṭṭhānā pucchā  ekādhiṭṭhānā pucchā anekādhiṭṭhānā pucchā”ti-ādinā aparāpi anekadhā  pucchāyo niddese āgatā, tā sabbāpi niddhāretvā idha avicayanaṁ  “alaṁ ettāvatāva, atthikehi pana iminā nayena niddhāretvā  vicetabbā”ti nayadānassa sijjhanatoti daṭṭhabbaṁ.  
  8. Pucchā ca nāmesā vissajjanāya satiyeva  yuttarūpāti codanāya “idānī”ti-ādi vuttaṁ. Atipātanaṁ  atipāto. Ati-saddo cettha atirekattho. Sīghabhāvo  eva ca atirekatā, tasmā saraseneva patanasabhāvassa antarā eva  atirekaṁ pātanaṁ, saṇikaṁ patituṁ adatvā sīghaṁ pātananti attho,  abhibhavanattho vā, atikkamma satthādīhi abhibhavitvā pātananti vuttaṁ  hoti, vohāravacanametaṁ “atipāto”ti. Atthato pana  pakaraṇādivasenādhigatattā pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṁ hotīti  adhippāyo. Vohāratoti paññattito. Sattoti  khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Vuttañca–  
 	“Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;  
 	Evaṁ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī”ti.  (saṁ. ni.  1.171).  
 Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṁ.  Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṁsambandhatāya vinassati.  Kasmā panettha “pāṇassa atipāto”ti, “pāṇoti cettha vohārato  satto”ti ca ekavacananiddeso kato, nanu niravasesānaṁ pāṇānaṁ  atipātato virati idha adhippetā. Tathā hi vakkhati  “sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte”ti-ādinā (dī. ni.  aṭṭha. 1.7) bahuvacananiddesanti? Saccametaṁ, pāṇabhāvasāmaññena  panettha ekavacananiddeso kato, tattha pana sabbasaddasannidhānena  (pg.1.322) puthuttaṁ  suviññāyamānamevāti sāmaññaniddesamakatvā bhedavacanicchāvasena  bahuvacananiddeso kato. Kiñca bhiyyo– sāmaññato saṁvarasamādānaṁ,  tabbisesato saṁvarabhedoti imassa visesassa ñāpanatthampi ayaṁ  vacanabhedo katoti veditabbo. “Pāṇassa atipāto”ti-ādi  hi saṁvarabhedadassanaṁ. “Sabbe pāṇabhūte”ti-ādi pana  saṁvarasamādānadassananti. Saddavidū pana “īdisesu ṭhānesu  jātidabbāpekkhavasena vacanabhedamattaṁ, atthato samānan”ti vadanti.  
 Tasmiṁ pana pāṇeti yathāvutte dubbidhepi pāṇe.  Pāṇasaññinoti pāṇasaññāsamaṅgino puggalassa  Yāya pana  cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu  upakkamakaraṇahetu taṁmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti,  sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipātoti āha  “jīvitindriyupacchedaka-upakkamasamuṭṭhāpikā”ti,  jīvitindriyupacchedakassa kāyavacīpayogassa tannissayesu mahābhūtesu  samuṭṭhāpikāti attho. Laddhupakkamāni hi bhūtāni purimabhūtāni viya  na visadāni, tasmā samānajātiyānaṁ bhūtānaṁ kāraṇāni na hontīti  tesuyeva upakkame kate tato parānaṁ asati antarāye uppajjamānānaṁ  bhūtānaṁ, tannissitassa ca jīvitindriyassa upacchedo hoti.  “Kāyavacīdvārānan”ti etena vitaṇḍavādimataṁ manodvāre  pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvaṁ paṭikkhipati.  
 Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi  uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā. Ekassāpi hi  payogassa sahasā nipphādanavasena, kiccasādhikāya bahukkhattuṁ  pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa  mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa  samabhāve mahantaṁ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa  mahantabhāvo. Iti ubhayampetaṁ cetanāya balavabhāveneva hoti.  Satipi ca payogavatthūnaṁ amahantabhāve hantabbassa guṇamahattenapi tattha  pavatta-upakāracetanā viya khettavisesanipphattiyā apakāracetanāpi  balavatī, tibbatarā ca uppajjatīti tassā mahāsāvajjatā daṭṭhabbā  (pg.1.323)   Tenāha “guṇavantesū”ti-ādi. “Kilesānan”ti-ādinā  pana satipi payogavatthuguṇānaṁ amahantabhāve kilesupakkamānaṁ  mudutibbatāya cetanāya dubbalabalavabhāvavasena  appasāvajjamahāsāvajjabhāvo veditabboti dasseti.  
 Sambharīyanti saharīyanti etehīti sambhārā, aṅgāni.  Tesu pāṇasaññitā, vadhakacittañca pubbabhāgiyānipi honti.  Upakkamo pana vadhakacetanāsamuṭṭhāpito sahajātova.  Pañcasambhāravatī pana pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā  daṭṭhabbā. Esa nayo adinnādānādīsupi.  
 Etthāha– khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko  hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, evaṁ so  anupatāpanachedanabhedanādivasena na vikopanasamattho, nāpi  vikopanīyo, atha rūpasantāno, evampi so acetanatāya  kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā  matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa paharaṇappakārādi-atītesu  vā  saṅkhāresu bhaveyya, anāgatesu vā paccuppannesu vā. Tattha na tāva  atītānāgatesu sambhavati tesaṁ abhāvato. Paccuppannesu ca saṅkhārānaṁ  khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu  nippayojano eva payogo siyā. Vināsassa ca kāraṇarahitattā na  paharaṇappakārādipayogahetukaṁ maraṇaṁ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṁ kassa  so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa  kiriyāpariyosānakālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti?  
 Vuccate– vadhakacetanāsahito saṅkhārānaṁ puñjo sattasaṅkhāto  hanti, tena pavattitavadhappayoganimittāpagatusmāviññāṇajīvitindriyo  matavohārappavattinibandhano yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho  rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno,  vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave  rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena  payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena  tannibbattivibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na  pāṇātipātassa asambhavo, nāpi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo  nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katapayogavasena tadanantaraṁ  uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā-anuppattito, khaṇikānaṁ  (pg.1.324) saṅkhārānaṁ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā  santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṁ maraṇaṁ,  na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu  sannihitatāmattena upakārakesu attano attano  anurūpaphaluppādananiyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā  “padīpo pakāseti, nisākaro candimā”ti, na ca kevalassa  vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito  santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena  pavattamānānañca padīpādīnaṁ attakiriyāsiddhi dissatīti attheva  pāṇātipātena kammabaddhoti. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi  yathāsambhavaṁ vibhāvetabbo.  
 Sāhatthikoti sayaṁ mārentassa kāyena vā kāyapaṭibaddhena  vā paharaṇaṁ. Āṇattikoti aññaṁ āṇāpentassa “evaṁ  vijjhitvā vā paharitvā vā mārehī”ti āṇāpanaṁ.  Nissaggiyoti dūre ṭhitaṁ māretukāmassa kāyena vā  kāyapaṭibaddhena vā usuyantapāsāṇādīnaṁ nissajjanaṁ. Thāvaroti  asañcārimena upakaraṇena māretukāmassa opātāpassena-upanikkhipanaṁ,  bhesajjasaṁvidhānañca. Vijjāmayoti māraṇatthaṁ mantaparijappanaṁ  āthabbaṇikādīnaṁ viya. Āthabbaṇikā hi āthabbaṇaṁ payojenti  nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite paṭisenāya paccatthikesu  paccāmittesu ītiṁ uppādenti upaddavaṁ uppādenti rogaṁ uppādenti  pajjarakaṁ uppādenti sūcikaṁ uppādenti visūcikaṁ karonti pakkhandiyaṁ  karonti. Vijjādharā ca vijjaṁ parivattetvā nagare vā ruddhe …pe…  pakkhandiyaṁ karonti. Iddhimayoti kammavipākajiddhimayo  dāṭhākoṭanādīni viya. Piturañño kira sīhaḷanarindassa  dāṭhākoṭanena cūḷasumanakuṭumbiyassa maraṇaṁ hoti. “Imasmiṁ  panatthe”ti-ādinā ganthagāravaṁ pariharitvā tassa anūnabhāvampi  karoti “atthikehī”ti-ādinā. Idha avuttopi hi esa  attho atidisanena vutto viya anūno paripuṇṇoti.  
 Dussīlassa bhāvo dussīlyaṁ, yathāvuttā cetanā.  “Pahāyā”ti ettha tvā-saddo pubbakāleti āha “pahīnakālato  paṭṭhāyā”ti, hetu-atthataṁ vā sandhāya evaṁ vuttaṁ. Etena hi  pahānahetukā idhādhippetā samucchedanikā viratīti dasseti.  Kammakkhayañāṇena hi pāṇātipātadussīlyassa (pg.1.325) pahīnattā bhagavā  accantameva tato paṭiviratoti vuccati samucchedavasena  pahānaviratīnamadhippetattā. Kiñcāpi “pahāya paṭivirato”ti padehi  vuttānaṁ pahānaviramaṇānaṁ purimapacchimakālatā natthi, maggadhammānaṁ pana  sammādiṭṭhi-ādīnaṁ, paccayabhūtānaṁ sammāvācādīnañca paccayuppannabhūtānaṁ  paccayapaccayuppannabhāve apekkhite sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena  gahaṇaṁ purimapacchimabhāvena viya hoti. Paccayo hi purimataraṁ  paccayasattiyā ṭhito, tato paraṁ paccayuppannaṁ paccayasattiṁ paṭicca  pavattati, tasmā gahaṇappavatti-ākāravasena sahajātādipaccayabhūtesu  sammādiṭṭhi-ādīsu pahāyakadhammesu pahānakiriyāya purimakālavohāro,  tappaccayuppannāsu ca viratīsu viramaṇakiriyāya aparakālavohāro  sambhavati. Tasmā “sammādiṭṭhi-ādīhi pāṇātipātaṁ pahāya  sammāvācādīhi pāṇātipātā paṭivirato”ti pāḷiyaṁ attho daṭṭhabbo.  
 Ayaṁ panettha aṭṭhakathāmuttako nayo– pahānaṁ samucchedavasena  viratipaṭippassaddhivasena yojetabbā, tasmā maggena pāṇātipātaṁ pahāya  phalena pāṇātipātā paṭiviratoti attho. Apica pāṇo  atipātīyati etenāti pāṇātipāto, pāṇaghātahetubhūto dhammasamūho.  Ko paneso? Ahirikānottappadosamohavihiṁsādayo kilesā. Te hi  bhagavā ariyamaggena pahāya samugghāṭetvā pāṇātipātadussīlyato  accantameva paṭivirato kilesesu pahīnesu tannimittakammassa  anuppajjanato, tasmā maggena pāṇātipātaṁ yathāvuttakilesaṁ pahāya teneva  pāṇātipātā dussīlyacetanā paṭiviratoti attho. Esa nayo  “adinnādānaṁ pahāyā”ti-ādīsupi.  
 Orato viratoti pariyāyavacanametaṁ, pati-visaddānaṁ vā  paccekaṁ yojetabbato tathā vuttaṁ. Oratoti hi avarato  abhimukhaṁ rato, tena ujukaṁ viramaṇavasena sātisayataṁ dasseti.  Paṭiratassa cetaṁ atthavacanaṁ. Viratoti visesena rato, tena  saha vāsanāya viramaṇabhāvaṁ, ubhayena pana samucchedaviratibhāvaṁ  vibhāveti. Eva-saddo pana tassā viratiyā kālādivasena  apariyantataṁ dassetuṁ vutto. So ubhayattha yojetabbo. Yathā hi  aññe samādinnaviratikāpi anavaṭṭhitacittatāya lābhajīvitādihetu  samādānaṁ bhinnanti, na evaṁ bhagavā, sabbaso (pg.1.326) pahīnapāṇātipātattā  panesa accantavirato evāti. “Natthi tassā”ti-ādinā  eva-saddena dassitaṁ yathāvuttamatthaṁ nivattetabbatthavasena samattheti.  Tattha vītikkamissāmīti uppajjanakā dhammāti saha pāṭhasesena  sambandho. Te pana anavajjadhammehi vokiṇṇā antarantarā uppajjanakā  dubbalā sāvajjā dhammā, yasmā ca “kāyavacīpayogaṁ upalabhitvā  imassa kilesā uppannā”ti viññunā sakkā ñātuṁ, tasmā te imināva  pariyāyena “cakkhusotaviññeyyā”ti vuttā, na pana  cakkhusotaviññāṇārammaṇattā. Ato sasambhārakathāya cakkhusotehi,  tannissitaviññāṇehi vā kāyikavācasikapayogamupalabhitvā  manoviññāṇena viññeyyāti attho daṭṭhabbo. Kāyikāti  kāyena katā pāṇātipātādinipphādakā balavanto akusalā.  “Kāḷakā” tipi ṭīkāyaṁ uddhatapāṭho, kaṇhapakkhikā balavanto  akusalāti attho. “Imināvā”ti-ādinā nayadānaṁ karoti,  tañca kho “adinnādānaṁ pahāya adinnādānā  paṭivirato”ti-ādipadesu.  
 Pāpe sametīti samaṇo, gotamasamaññā, tena  gottenasambandho gotamoti atthaṁ sandhāya “samaṇoti  bhagavā”ti-ādi vuttaṁ. Gottavasena laddhavohāroti sambandho.  Brahmadattena bhāsitavaṇṇānusandhiyā imissā desanāya pavattanato, tena  ca bhikkhusaṅghavaṇṇassāpi bhāsitattā bhikkhusaṅghavaṇṇopi vuttanayena  desitabbo, so na desito. Kiṁ so pāṇātipātā paṭiviratabhāvo  bhikkhusaṅghassa na vijjatīti anuyogamapanento “na  kevalañcā”ti-ādimāha. Evaṁ sati kasmā na desitoti  punānuyogaṁ pariharati “desanā panā”ti-ādinā.  Evanti evameva.  
 Etthāyamadhippāyo–“atthi bhikkhave, aññe ca  dhammā”ti-ādinā anaññasādhāraṇe buddhaguṇe ārabbha upari desanaṁ  vaḍḍhetukāmo bhagavā ādito paṭṭhāya “tathāgatassa vaṇṇaṁ vadamāno  vadeyyā”ti-ādinā buddhaguṇavaseneva desanaṁ ārabhi, na  bhikkhusaṅghaguṇavasenāpi. Esā hi bhagavato desanāya pakati, yadidaṁ  ekaraseneva desanaṁ dassetuṁ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṁ. Tathā  hi rūpakaṇḍe dukādīsu, tanniddesesu ca hadayavatthu na gahitaṁ.  Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedo hotīti. Yathā hi  cakkhuviññāṇādīni (pg.1.327) ekantato cakkhādinissayāni, na evaṁ  manoviññāṇaṁ ekantena hadayavatthunissayaṁ āruppe tadabhāvato,  nissayanissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā “atthi rūpaṁ  cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṁ na cakkhuviññāṇassa  vatthū”ti-ādinā. Yampi manoviññāṇaṁ ekantato hadayavatthunissayaṁ,  tassa vasena “atthi rūpaṁ manoviññāṇassa vatthū”ti-ādinā  dukādīsu vuccamānesupi na tadanurūpā ārammaṇadukādayo sambhavanti.  Na hi “atthi rūpaṁ manoviññāṇassa ārammaṇaṁ, atthi rūpaṁ na  manoviññāṇassa ārammaṇan”ti sakkā vattuṁ  tadanārammaṇarūpassābhāvatoti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyuṁ,  tasmā na ekarasā desanā bhaveyyāti na vuttaṁ, tathā nikkhepakaṇḍe  cittuppādavibhāgena visuṁ avuccamānattā avitakka-avicārapadavissajjane  “vicāro cā”ti vattuṁ na sakkāti āvitakkavicāramattapadavissajane  labbhamānopi vitakko na uddhato. Aññathā hi “vitakko cā”ti  vattabbaṁ siyā, evamevidhāpi bhikkhusaṅghaguṇo na desitoti. Kāmaṁ  saddato evaṁ na desito, atthato pana brahmadattena bhāsitavaṇṇassa  anusandhidassanavasena imissā desanāya āraddhattā dīpetuṁ vaṭṭatīti  āha “atthaṁ panā”ti-ādi.  
 Tatthāyaṁ dīpanā– “pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā  paṭivirato samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho nihitadaṇḍo  nihitasattho”ti vitthāretabbaṁ. Nanu dhammassāpi vaṇṇo brahmadattena  bhāsitoti? Saccaṁ bhāsito, so pana sammāsambuddhapabhavattā,  ariyasaṅghādhārattā ca dhammassa dhammānubhāvasiddhattā ca tesaṁ,  tadubhayavaṇṇadīpaneneva dīpitoti visuṁ na uddhato. Saddhammānubhāveneva  hi bhagavā, bhikkhusaṅgho ca pāṇātipātādippahānasamattho hoti.  Atthāpattivasena paraviheṭhanassa parivajjitabhāvadīpanatthaṁ daṇḍasatthānaṁ  nikkhepavacanti āha “parūpaghātatthāyā”ti-ādi.  Avattanatoti apavattanato, asañcaraṇato vā. Nikkhitto  daṇḍo yenāti nikkhittadaṇḍo. Tathā nikkhittasattho.  Majjhimassa purisassa catuhatthappamāṇo cettha daṇḍo.  Tadavaseso muggarakhaggādayo satthaṁ, tena vuttaṁ “ettha  cā”ti-ādi. Viheṭhanabhāvatoti vihiṁ sanabhāvato, etena  sasati hiṁsati anenāti satthanti atthaṁ dasseti.  “Parūpaghātatthāyā”ti-ādinā āpannamatthaṁ (pg.1.328) vivarituṁ “yaṁ  panā”ti-ādi vuttaṁ. Kataro jiṇṇo, tassa, tenavā  ālambito daṇḍo kattaradaṇḍo. Dantasodhanaṁ kātuṁ yoggaṁ kaṭṭhaṁ  dantakaṭṭhaṁ, na pana dantasodhanakaṭṭhaṁ. “Dantakaṭṭhavāsiṁ vā”tipi  pāṭho, dantakaṭṭhacchedanakavāsinti attho. Khuddakaṁ  nakhacchedanādikiccanipphādakaṁ satthaṁ pipphalikaṁ. Idaṁ pana  bhikkhusaṅghādhīnavacanaṁ. “Bhikkhusaṅghavasenapi dīpetuṁ  vaṭṭatī”ti vuttatā tassāpi ekadesena dīpanatthaṁ vuttaṁ.  
 Lajjā-saddo hiri-atthoti āha  “pāpajigucchanalakkhaṇāyā”ti. Dhammagarutāya hi buddhānaṁ,  dhammassa ca attādhīnattā attādhipatibhūtā lajjāva vuttā, na  lokādhipatibhūtaṁ ottappaṁ. Apica “lajjī”ti ettha vuttalajjāya  ottappampi vuttameva, tasmā lajjāti hiri-ottappānamadhivacanaṁ  daṭṭhabbaṁ. Na hi pāpajigucchanaṁ pāputtāsanarahitaṁ, pāpabhayaṁ vā alajjanaṁ  nāma atthīti. “Dayaṁ mettacittataṁ āpanno”ti kasmā vuttaṁ, nanu  dayā-saddo “dayāpanno”ti-ādīsu karuṇāyapi vattatīti? Saccametaṁ,  ayaṁ pana dayāsaddo anurakkhaṇatthaṁ antonītaṁ katvā pavattamāno  mettāya, karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto  karuṇāya, vakkhamānattā. Midati sinehatīti mettā, sā  etassa atthīti mettaṁ, mettaṁ cittaṁ etassāti mettacitto,  mettāya sampayuttaṁ cittaṁ etassāti vā, tassa bhāvo mettacittatā  mettā eva mūlabhūtena tannimittena puggalasmiṁ buddhiyā, saddassa ca  pavattanato.  
 “Pāṇabhūteti pāṇajāte”ti vuttaṁ. Evaṁ sati pāṇo  bhūto yesanti pāṇabhūtāti nibbacanaṁ kattabbaṁ. Atha vā  jīvitindriyasamaṅgitāya pāṇasaṅkhāte taṁtaṁkammānurūpaṁ pavattanato  bhūtanāmake satteti attho. Anukampakoti karuṇāyanako.  Yasmā pana mettā karuṇāya visesapaccayo hoti, tasmā  purimapadatthabhūtā mettā eva paccayabhāvena “tāya eva  dayāpannatāyā”ti vuttā. Iminā hi padena karuṇāya gahitāya yehi  dhammehi pāṇātipātā paṭivirati sampajjati, tehi lajjāmettākaruṇāhi  samaṅgibhāvo yathākkamaṁ padattayena dassito. Paradukkhāpanayanakāmatāpi  hi hitānukampanamevāti avassaṁ ayamattho sampaṭicchitabboti.  Imāya pāḷiyā, saṁvaṇṇanāya ca tassā viratiyā sattavasena  apariyantataṁ dasseti.  
 Viharatīti (pg.1.329) ettha vi-saddo vicchindanatthe,  hara-saddo nayanatthe, nayanañca nāmetaṁ idha pavattanaṁ, yāpanaṁ,  pālanaṁ vāti āha “iriyati yapeti yāpeti pāletī”ti.  Yapeti yāpetīti cettha pariyāyavacanaṁ. Tasmā yathāvuttappakāro  hutvā ekasmiṁ iriyāpathe uppannaṁ dukkhaṁ aññena iriyāpathena  vicchinditvā harati pavatteti, attabhāvaṁ vā yāpeti pāletīti attho  veditabbo. Iti vā hīti ettha hi-saddo  vacanasiliṭṭhatāmatte kassacipi tena jotitatthassa abhāvato. Tenāha  “evaṁ vā bhikkhave”ti. Visuṁ kappanameva attho  vikappatthoti so anekabhinnesuyeva atthesu labbhati, anekabhedā  ca atthā uparivakkhamānā evāti vuttaṁ “upari   adinnā …pe… apekkhitvā”ti. “Evan”ti-ādi  ganthagāravapariharaṇaṁ, nayadānaṁ vā.  
 Idāni sampiṇḍanatthaṁ dassento “ayaṁ  panetthā”ti-ādimāha. Tattha na hanatīti na hiṁsati.  Na ghātetīti na vadhati. Tatthāti pāṇātipāte.  Samanuññoti santuṭṭho. Aho vata reti bhonto ekaṁsato  acchariyāti attho. Ācārasīlamattakanti sādhujanācāramattakaṁ,  matta-saddo cettha visesanivatti-attho, tena  indriyasaṁvarādiguṇehipi lokiyaputhujjano tathāgatassa vaṇṇaṁ vattuṁ na  sakkotīti dasseti. Tathā hi indriyasaṁvarapaccayaparibhogasīlāni idha  na vibhattāni. Eva-saddo padapūraṇamattaṁ, matta-saddena vā  yathāvuttatthassāvadhāraṇaṁ karoti, eva-saddena ācārasīlameva vattuṁ  sakkotīti sanniṭṭhānaṁ. Evamīdisesu. “Iti vā hi bhikkhave  puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṁ vadamāno vadeyyā”ti vacanasāmatthiyeneva  taduttari guṇaṁ vattuṁ na sakkhissati. “Taṁ vo upari vakkhāmī”ti  ca atthassāpajjanato tathāpannamatthaṁ dassetuṁ “upari  asādhāraṇabhāvan”ti-ādi vuttaṁ. “Na kevalañcā”ti-ādinā  puggalavivecanena pana “puthujjano”ti idaṁ nidassanamattanti dassitaṁ.  “Ito paran”ti-ādinā ganthagāravaṁ pariharati. Pubbe vuttaṁ  padaṁ pubbapadaṁ,na pubbapadaṁ tathā, na pubbaṁ vā apubbaṁ, tameva  padaṁ tathā.  
 Saddantarayogena dhātūnamatthavisesavācakattā “ādānan”ti  etassa gahaṇanti attho daṭṭhabbo, tenāha “haraṇan”ti-ādi.  Parassāti attasantakato parabhūtassa santakassa, yo vā attato  añño, so (pg.1.330) puggalo paro nāma, tassa idaṁ parantipi yujjati,  “parasaṁharaṇan”tipi pāṭho, saṁ-saddo cettha  dhanattho,parasantakaharaṇanti vuttaṁ hoti. Theno vuccati coro,  tassa bhāvo theyyaṁ, corakammaṁ. Corikāti corassa  kiriyā. Tadatthaṁ vivarati “tatthā”ti-ādinā.  Tatthāti “ādinnādānan”ti pade. Parapariggahitameva ettha  adinnaṁ, na pana dantapoṇasikkhāpade viya appaṭiggahitakaṁ  attasantakanti adhippāyo. “Yattha paro”ti-ādi ubhayattha  sambandho āvuttiyādinayena. Tasmā “taṁ parapariggahitaṁ nāma,  tasmiṁ parapariggahite”ti ca yojetabbaṁ. Yathākāmaṁ karotīti  yathākāmakārī, tassa bhāvo yathākāmakaritā, taṁ.  Tathārucikaraṇaṁ āpajjantoti attho. Sasantakattā adaṇḍāraho  dhanadaṇḍarājadaṇḍavasena. Anupavajjo ca codanāsāraṇādivasena.  Taṁ parapariggahitaṁ ādiyati etenāti tadādāyako, sveva  upakkamo, taṁ samuṭṭhāpetīti tadādāyaka-upakkamasamuṭṭhāpikā. Theyyā  eva cetanā theyyacetanā. Khuddakatā-appagghatādivasena hīne.  Mahantatāmahagghatādivasena paṇīte. Kasmā?  Vatthuhīnatāyāti gamyamānattā na vuttaṁ, hīne, hīnaguṇānaṁ santake ca  cetanā dubbalā, paṇīte, paṇītaguṇānaṁ santake ca balavatīti heṭṭhā  vuttanayena tehi kāraṇehi appasāvajjamahāsāvajjatā veditabbā.  Ācariyā pana hīnapaṇītato khuddakamahante visuṁ gahetvā “idhāpi  khuddake parasantake appasāvajjaṁ, mahante mahāsāvajjaṁ. Kasmā?  Payogamahantatāya. Vatthuguṇānaṁ pana samabhāve sati  kilesānamupakkamānañca mudutāya appasāvajjaṁ, tibbatāya mahāsāvajjanti  ayampi nayo yojetabbo”ti vadanti.  
 Sāhatthikādayoti ettha parasantakassa sahatthā gahaṇaṁ  sāhatthiko. Aññe āṇāpetvā gahaṇaṁ āṇattiko.  Antosuṅkaghāte ṭhitena bahisuṅkaghātaṁ pātetvā gahaṇaṁ nissaggiyo.  “Asukaṁ bhaṇḍaṁ yadā sakkosi, tadā avaharā”ti  atthasādhakāvahāranipphādakena, āṇāpanena vā, yadā kadāci  parasantakavināsakena sappitelakumbhi-ādīsu  dukūlasāṭakacammakhaṇḍādipakkhipanādinā vā gahaṇaṁ thāvaro.  Mantaparijappanena gahaṇaṁ vijjāmayo. Vinā mantena,  kāyavacīpayogehi tādisa-iddhiyogena parasantakassa ākaḍḍhanaṁ  iddhimayo. Kāyavacīpayogesu (pg.1.331) hi santesuyeva iddhimayo  avaharaṇapayogo hoti, no asantesu. Tathā hi vuttaṁ “anāpatti  bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye”ti (pārā. 159), te ca kho  payogā yathānurūpaṁ pavattāti sambandho. Tesaṁ pana payogānaṁ sabbesaṁ  sabbattha avahāresu asambhavato “yathānurūpan”ti vuttaṁ.  
 Sandhicchedādīni katvā adissamānena vā,  kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vañcanena vā, avaharaṇaṁ theyyāvahāro.  Pasayha balasā abhibhuyya santajjetvā, bhayaṁ dassetvā vā avaharaṇaṁ  pasayhāvahāro. Parabhaṇḍaṁ paṭicchādetvā avaharaṇaṁ  paṭicchannāvahāro. Bhaṇḍokāsaparikappavasena parikappetvā  avaharaṇaṁ parikappāvahāro. Kusaṁ saṅkāmetvā avaharaṇaṁ  kusāvahāro. Iti-saddena cettha ādi-atthena,  nidassananayena vā avasesā cattāro pañcakāpi gahitāti veditabbaṁ.  Pañcannañhi pañcakānaṁ samodhānabhūtā pañcavīsati avahārā sabbepi  adinnādānameva, aviññattiyā vā ariyāya viññattiyā vā  dinnamevāti attho. “Dinnādāyī”ti idaṁ payogato  parisuddhabhāvadassanaṁ. “Dinnapāṭikaṅkhī”ti idaṁ pana  āsayatoti āha “cittenā”ti-ādi.  
 Athenenāti ettha -saddo na-saddassa kāriyo, a-saddo vā  eko nipāto na-saddatthoti dassetuṁ “na thenenā”ti vuttaṁ.  Pāḷiyaṁ dissamānavākyāvatthikavibhattiyantapaṭirūpakatākaraṇena saddhiṁ  samāsadassanametaṁ. Pakaraṇādhigate pana atthe viveciyamāne idha  athenatoyeva sucibhūtatā adhigamīyati adinnādānādhikārattāti āha  “athenattāyeva sucibhūtenā”ti tena hetālaṅkāravacanametanti  dasseti. Āhito ahaṁmāno etthāti attā, attabhāvo.  Bhagavato pana so ruḷhiyā yathā taṁ nicchandarāgesu sattavohāro.  Adati vā saṁsāradukkhanti attā, tenāha  “attabhāvenā”ti. Padattayepi itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacananti  ñāpetuṁ “athenaṁ …pe… katvā”ti vuttaṁ. Athenena attanā  athenattā hutvā sucibhūtena attanā sucibhūtattā hutvā viharatītipi  attho.  
 Sesanti (pg.1.332) “pahāya paṭivirato”ti evamādikaṁ. Tañhi  pubbe vuttanayaṁ. Kiñcāpi nayidha sikkhāpadavohārena virati vuttā,  ito aññesu pana suttapadesesu, vinayābhidhammesu ca pavattavohārena  viratiyo, cetanā ca adhisīlasikkhānamadhiṭṭhānabhāvato,  tesamaññatarakoṭṭhāsabhāvato ca “sikkhāpadan”tveva vattabbāti āha  “paṭhamasikkhāpade”ti. Kāmañcettha “lajjī dayāpanno”ti na  vuttaṁ, adhikāravasena, pana atthato ca vuttamevāti veditabbaṁ. Yathā  hi lajjādayo pāṇātipātappahānassa visesapaccayo, evaṁ  adinnādānappahānassāpīti. Esa nayo ito paresupi. Atha vā  sucibhūtenāti hirottappādisamannāgamanaṁ, ahirikādīnañca pahānaṁ  vuttamevāti “lajjī dayāpanno”ti na vuttaṁ.  
 Brahma-saddo idha seṭṭhavācako, abrahmānaṁ nihīnānaṁ, abrahmaṁ  vā nihīnaṁ cariyaṁ vutti abrahmacariyaṁ, methunadhammo. Brahmaṁ  seṭṭhaṁ ācāranti methunaviratiṁ. Na ācaratīti anācārī,  [ārācārī (dī. ni. 1.8)] tadācāravirahitoti attho, tenāha  “abrahmacariyato dūracārī”ti. Dūro methunasaṅkhāto  ācāro, so virahena yassatthīti dūracārī, methunadhammato vā  dūro hutvā tabbiratiṁ ācaratīti dūracārītipi vaṭṭati.  Mithunānaṁ rāgapariyuṭṭhānena sadisānaṁ ubhinnaṁ ayaṁ methunoti atthaṁ  dasseti “rāgapariyuṭṭhānavasenā”ti-ādinā. Asataṁ dhammo  ācāroti asaddhammo, tasmā. Abhedavohārena gāmasaddeneva  gāmavāsino gahitāti vuttaṁ “gāmavāsīnan”ti, gāme vasataṁ  dhammotipi yujjati. “Dūracārī”ti cettha vacanato, pāḷiyaṁ  vā “methunā” tveva avatvā “gāmadhammā”tipi vuttattā  
 “Idha brāhmaṇa, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā sammā  brahmacārī paṭijānamāno na heva kho mātugāmena saddhiṁ  dvayaṁdvayasamāpattiṁ samāpajjati, apica kho mātugāmassa  ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṁ sādiyati, so taṁ assādeti, taṁ  nikāmeti, tena ca vittiṁ āpajjati, idampi kho brāhmaṇa  brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampi, ayaṁ vuccati  brāhmaṇa aparisuddhaṁ brahmacariyaṁ carati saṁyutto methunena saṁyogena, na  parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi (pg.1.333) paridevehi dukkhehi  domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmi.  
 Puna caparaṁ …pe… napi mātugāmassa  ucchādanaparimandananhāpanasambāhanaṁ sādiyati, apica kho mātugāmena  saddhiṁ sañjagghati saṁkīḷati saṁkelāyati …pe… napi mātugāmena  saddhiṁ sañjagghati saṁkīḷati saṁkelāyati, apica kho mātugāmassa  cakkhunā cakkhuṁ upanijjhāyati pekkhati …pe… napi mātugāmassa  cakkhunā cakkhuṁ upanijjhāyati pekkhati, apica kho mātugāmassa  saddaṁ suṇāti tirokuṭṭaṁ vā tiropākāraṁ vā hasantiyā vā bhaṇantiyā  vā gāyantiyā vā rodantiyā vā …pe… napi mātugāmassa saddaṁ  suṇāti tirokuṭṭaṁ vā tiropākāraṁ vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā  gāyantiyā vā rodantiyā vā, apica kho yānissa tāni pubbe  mātugāmena saddhiṁ hasitalapitakīḷitāni, tāni anussarati …pe…  napi yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṁ hasitalapitakīḷitāni,  tāni anussarati, apica kho passati gahapatiṁ vā gahapatiputtaṁ vā  pañcahi kāmaguṇehi samappitaṁ samaṅgibhūtaṁ paricārayamānaṁ …pe… napi  passati gahapatiṁ vā gahapatiputtaṁ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṁ  samaṅgibhūtaṁ paricārayamānaṁ, apica kho aññataraṁ devanikāyaṁ paṇidhāya  brahmacariyaṁ carati “imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā  brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā”ti. So taṁ  assādeti, taṁ nikāmeti, tena ca vittiṁ āpajjati. Idampi kho  brāhmaṇa brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampi.  Ayaṁ vuccati brāhmaṇa, aparisuddhaṁ brahmacariyaṁ carati saṁyutto methunena  saṁyogena, na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi  dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti  vadāmī”ti (a. ni.  7.50)–  
 Aṅguttarāgame sattakanipāte jāṇusoṇisutte āgatā  sattavidhamethunasaṁyogāpi paṭivirati dassitāti daṭṭhabbā. Idhāpi  asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā  maggenamaggapaṭipattisamuṭṭhāpikā cetanā abrahmacariyaṁ (pg.1.334)   Pañcasikkhāpadakkame micchācāre pana agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā  yathāvuttā kāmesu micchācāroti yojetabbaṁ.  
 Tattha agamanīyaṭṭhānaṁ nāma purisānaṁ tāva māturakkhitādayo  dasa, dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dasannaṁ  dhanakkītādīnaṁ, sārakkhasaparidaṇḍānañca vasena dvādasannaṁ aññe purisā.  Ye paneke vadanti “cattāro kāmesu micchācārā akālo, adeso,  anaṅgo, adhammo cā”ti, te vippaṭipattimattaṁ pati parikappetvā  vadanti. Na hi sāgamanīyaṭṭhāne pavattā vippaṭipatti micchācāro  nāma sambhavati. Sā panesā duvidhāpi vippaṭipatti guṇavirahite  appasāvajjā, guṇasampanne mahāsāvajjā. Guṇarahitepi ca abhibhavitvā  vippaṭipatti mahāsāvajjā, ubhinnaṁ samānacchandabhāve appasāvajjā,  samānacchandabhāvepi kilesānaṁ, upakkamānañca mudutāya appasāvajjā,  tibbatāya mahāsāvajjāti veditabbaṁ.  
 Tassa pana abrahmacariyassa dve sambhārā sevetukāmatācittaṁ,  maggenamaggapaṭipattīti. Micchācārassa pana cattāro sambhārā  agamanīyavatthu, tasmiṁ sevanacittaṁ, sevanāpayogo,  maggenamaggapaṭipatti-adhivāsananti evaṁ aṭṭhakathāsu “cattāro  sambhārā”ti (dha. sa. akusalakammapathakathā; ma. ni. aṭṭha.  1.1.89 saṁ. ni. aṭṭha. 2.109-111) vuttattā abhibhavitvā  vītikkamane maggenamaggapaṭipatti-adhivāsane satipi  purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato abhibhuyyamānassa micchācāro  na hotīti vadanti keci. Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṁ  itthiyā sevanapayogassa yebhuyyena abhāvato, purisasseva yebhuyyena  sevanapayogo hotīti itthiyā puretaraṁ sevanacittaṁ upaṭṭhapetvā nisinnāya  [nipannāya (dha. sa. anuṭī. kammakathāvaṇṇanā)] micchācāro na  siyāti āpajjati. Tasmā purisassa vasena ukkaṁsato “cattāro  sambhārā”ti vuttaṁ. Aññathā hi itthiyā purisakiccakaraṇakāle  purisassāpi sevanāpayogābhāvato micchācāro na siyāti vadanti  eke.  
 Idaṁ panettha sanniṭṭhānaṁ– attano ruciyā pavattitassa  sevanāpayogeneva sevanacittatāsiddhito agamanīyavatthu, sevanāpayogo,  maggenamaggapaṭipatti-adhivāsananti tayo, balakkārena pavattitassa  purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato agamanīyavatthu, tasmiṁ  sevanacittaṁ (pg.1.335)  maggenamaggapaṭipatti-adhivāsananti tayo, anavasesaggahaṇena  pana vuttanayena cattāroti, tampi keciyeva vadanti, vīmaṁsitvā  gahetabbanti abhidhammānuṭīkāyaṁ (dha. sa. anuṭī.  akusalakammapathakathāvaṇṇanā) vuttaṁ. Eko payogo sāhatthikova.  
  9. Musāti tatiyanto, dutiyanto vā  nipāto micchāpariyāyo, kiriyāpadhānoti āha  “visaṁvādanapurekkhārassā”ti-ādi. Pure karaṇaṁ  purekkhāro, visaṁvādanassa purekkhāro yassāti tathā, tassa  kammapathappattameva dassetuṁ “atthabhañjanako”ti vuttaṁ, parassa  hitavināsakoti attho. Musāvādo pana sasantakassa  adātukāmatāya, hasādhippāyena ca bhavati. Vacasā katā  vāyāmappadhānā kiriyā vacīpayogo. Tathā kāyena katā  kāyapayogo. Visaṁvādanādhippāyo pubbabhāgakkhaṇe, taṅkhaṇe ca.  Vuttañhi “pubbevassa hoti ‘musā bhaṇissan’ti, bhaṇantassa hoti  ‘musā bhaṇāmī’ti” (pārā. 200 pāci. 4) etadeva hi dvayaṁ  aṅgabhūtaṁ. Itaraṁ “bhaṇitassa hoti ‘musā mayā bhaṇitan’ti”  (pārā. 200 pāci. 4) vuttaṁ pana hotu vā, mā vā, akāraṇametaṁ.  Assāti visaṁvādakassa. “Cetanā”ti etena sambandho.  Visaṁ vādeti etenāti visaṁvādanaṁ, tadeva kāyavacīpayogo, taṁ  samuṭṭhāpetīti tathā, iminā musāsaṅkhātena kāyavacīpayogena,  musāsaṅkhātaṁ vā kāyavacīpayogaṁ vadati viññāpeti, samuṭṭhāpeti vā  etenāti musāvādoti atthamāha. “Vādo”ti vutte  visaṁvādanacittaṁ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti  lakkhaṇattayaṁ vibhāvitameva hoti.  
 “Atathaṁ vatthun”ti lakkhaṇaṁ pana avibhāvitameva musā-saddassa  payogasaṅkhātakiriyāvācakattā. Tasmā idha naye lakkhaṇassa  abyāpitatāya, musā-saddassa ca visaṁvāditabbatthavācakatāsambhavato  paripuṇṇaṁ katvā musāvādalakkhaṇaṁ dassetuṁ “aparo  nayo”ti-ādi vuttaṁ. Lakkhaṇatoti sabhāvato.  Tathāti tena tathākārena. Kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpetīti  viññattisamuṭṭhāpikā. Imasmiṁ pana naye musā vatthu vadīyati  vuccati etenāti musāvādoti nibbacanaṁ daṭṭhabbaṁ. “So  yamatthan”ti-ādinā kammapathappattassa vatthuvasena  appasāvajjamahāsāvajjabhāvamāha. Yassa atthaṁ bhañjati, tassa  appaguṇatāya appasāvajjo (pg.1.336)  mahāguṇatāya mahāsāvajjoti adinnādāne  viya guṇavasenāpi yojetabbaṁ. Kilesānaṁ mudutibbatāvasenāpi  appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.  
 “Apicā”ti-ādinā musāvādasāmaññassāpi  appasāvajjamahāsāvajjabhāvaṁ dasseti. Attano santakaṁ  adātukāmatāyāti, hi hasādhippāyenāti ca  musāvādasāmaññato vuttaṁ. Ubhayatthāpi ca visaṁvādanapurekkhāreneva  musāvādo, na pana vacanamattena. Tattha pana cetanā balavatī na  hotīti appasāvajjatā vuttā. Nadī maññeti nadī viya.  Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā,  bahutarabhāvena vuttakathāti vuttaṁ hoti.  
 Tenākārena jāto tajjo, tassa visaṁvādanassa anurūpoti  attho. Vāyāmoti vāyāmasīsena payogamāha. Vīriyappadhānā  hi kāyikavācasikakiriyā idha adhippetā, na vāyāmamattaṁ.  Visaṁvādanādhippāyena payoge katepi aparena tasmiṁ atthe aviññāte  visaṁvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanampi  ekasambhārabhāvena vuttaṁ. Keci pana “abhūtavacanaṁ, visaṁvādanacittaṁ,  parassa tadatthavijānanan”ti tayo sambhāre vadanti. Kāyikova  sāhatthikoti koci maññeyyāti taṁ nivāraṇatthaṁ “so kāyena  vā”ti-ādi vuttaṁ. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṁ jānātīti  taṅkhaṇe vā dandhatāya vicāretvā pacchā vā jānanaṁ sandhāya vuttaṁ.  Ayanti visaṁvādako.  Kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyevāti  kāyikavācasikakiriyasamuṭṭhāpikāya cetanāya pavattakkhaṇe eva.  Musāvādakammunā bajjhatīti visaṁvādanacetanāsaṅkhātena  musāvādakammunā sambandhīyati, allīyatīti vā attho. Sacepi  dandhatāya vicāretvā pacchā cirenāpi paro tadatthaṁ jānāti,  sanniṭṭhāpakacetanāya nibbattattā taṅkhaṇeyeva bajjhatīti vuttaṁ hoti.  
 “Eko payogo sāhatthikovā”ti idaṁ porāṇaṭṭhakathāsu  āgatanayena vuttanti idha saṅgahaṭṭhakathāya saṅgahakārassa attano  matibhedaṁ dassetuṁ “yasmā panā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  “yathā …pe… tathā”ti etena sāhatthiko viya  āṇattikādayopi gahetabbā, aggahaṇe kāraṇaṁ natthi parassa  visaṁvādanabhāvena tassadisattāti dasseti (pg.1.337)  “idamassa …pe…  āṇāpentopī”ti āṇattikassa gahaṇe kāraṇaṁ, “paṇṇaṁ …pe…  nissajjantopī”ti nissaggiyassa, “ayamattho …pe…  ṭhapentopī”ti thāvarassa. Yasmā visaṁvādetīti sabbattha sambandho.  Paṇṇaṁ likhitvāti tālādīnaṁ paṇṇaṁ akkharena likhitvā,  paṇṇanti vā bhummatthe upayogavacanaṁ. Tena vuttaṁ  “tirokuṭṭādīsū”ti [kuḍḍādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.8)] paṇṇe  akkharaṁ lekhaniyā likhitvāti attho. Vīmaṁsitvā  gahetabbāti attanomatiyā sabbadubbalattā anattukkaṁsanena vuttaṁ.  Kiñhettha vicāretabbakāraṇaṁ atthi sayameva vicāritattā.  
 Saccanti vacīsaccaṁ, saccena saccanti purimena  vacīsaccena pacchimaṁ vacīsaccaṁ. Paccayavasena dhātupadantalopaṁ sandhāya  “sandahatī”ti vuttaṁ. Saddavidū pana–  
 	“Vipubbo dhā karotyatthe, abhipubbo tu bhāsane;  
 	Nyāsaṁpubbo yathāyogaṁ, nyāsāropanasandhisū”ti.–  
  Dhā-saddameva ghaṭanatthe paṭhanti. Tasmā  pariyāyavasena “sandahatī”ti vuttantipi daṭṭhabbaṁ. Tadadhippāyaṁ  dasseti “na antarantarā”ti-ādinā. “Yo  hī”ti-ādi tabbivaraṇaṁ. Antaritattāti antarā  paricchinnattā. Na tādisoti na evaṁvadanasabhāvo.  Jīvitahetupi, pageva aññahetūti api-saddo sambhāvanattho.  
 “Saccato thetato”ti-ādīsu (ma. ni. 1.19) viya  theta-saddo thirapariyāyo, thirabhāvo ca saccavāditādhikārattā  kathāvasena veditabboti āha “thirakathoti attho”ti.  Thitassa bhāvoti hi theto, thirabhāvo, tena yuttattā puggalo idha  theto nāma. Haliddīti suvaṇṇavaṇṇakandanipphattako  gacchaviseso. Thuso nāma dhaññattaco, dhaññapalāso ca.  Kumbhaṇḍanti mahāphalo sūpasampādako latāviseso.  Indakhīlo nāma gambhīranemo esikāthambho. Yathā  haliddirāgādayo anavaṭṭhitasabhāvatāya na ṭhitā, evaṁ na ṭhitā kathā  etassāti naṭhitakatho [nathirakatho (dī. ni. aṭṭha. 1.8)]  yathā pāsāṇalekhādayo avaṭṭhitasabhāvatāya ṭhitā, evaṁ ṭhitā kathā  etassāti ṭhitakathoti (pg.1.338) [thirakatho (dī. ni. aṭṭha. 1.8)]  haliddirāgādayo yathā kathāya upamāyo honti, evaṁ yojetabbaṁ.  Kathāya hi etā upamāyoti.  
 Pattisaṅkhātā saddhā ayati pavattati etthāti  paccayikoti āha “pattiyāyitabbako”ti. Pattiyā  ayitabbā pavattetabbāti pattiyāyitabbā ya-kārāgamena, vācā.  Sā etassāti pattiyāyitabbako, tenāha  “saddhāyitabbako”ti. Tadevatthaṁ byatirekena, anvayena ca  dassetuṁ “ekacco hī”ti-ādi vuttaṁ. Vattabbataṁ āpajjati  visaṁvādanato. Itarapakkhe ca avisaṁvādanatoti adhippāyo.  “Lokan”ti etena “lokassā”ti ettha kammatthe  chaṭṭhīti dasseti.  
 Satipi paccekaṁ pāṭhakkame aññāsu abhidhammaṭṭhakathā dīsu  (dha. sa. aṭṭha. akusalakammapathakathā; ma. ni. 1.89)  saṁvaṇṇanākkamena tiṇṇampi padānaṁ ekatthasaṁvaṇṇanaṁ kātuṁ “yāya  vācāyā”ti-ādimāha, yāya vācāya karotīti sambandho.  Parassāti yaṁ bhindituṁ taṁ vācaṁ bhāsati, tassa. Ca-saddo  aṭṭhānapayutto, so dvandagabbhabhāvaṁ jotetuṁ kammadvaye payujjitabbo.  Suññabhāvanti piyavirahitatāya rittabhāvaṁ. Sāti  yathāvuttā saddasabhāvā vācā, etena piyañca suññañca piyasuññaṁ,  taṁ karoti etāyāti pisuṇā niruttinayenāti vacanatthaṁ  dasseti, pisatīti vā pisuṇā, samagge satte avayavabhūte  vaggabhinne karotīti attho.  
 Pharusanti sinehābhāvena lūkhaṁ. Sayampi pharusāti  domanassasamuṭṭhitattā sabhāvena sayampi kakkasā. Pharusasabhāvato  neva kaṇṇasukhā. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā. Ettha  pana paṭhamanaye pharusaṁ karotīti vacanatthena vā phalūpacārena vā vācāya  pharusasaddappavatti veditabbā. Dutiyanaye mammacchedavasena pavattiyā  ekantaniṭṭhuratāya ruḷhisaddavasena sabhāvena, kāraṇūpacārena vā vācāya  pharusasaddappavatti daṭṭhabbā.  
 Yenāti palāpasaṅkhātena niratthakavacanena.  Samphanti “san”ti vuttaṁ sukhaṁ, hitañca phalati paharati  vināsetīti atthena “samphan”ti laddhanāmaṁ attano, paresañca  anupakārakaṁ yaṁ kiñci atthaṁ, tenāha “niratthakan”ti, iminā  samphaṁ palapati etenāti samphappalāpoti vacanatthaṁ dasseti.  
 “Tesan”ti-ādinā (pg.1.339) cetanāya phalavohārena  pisuṇādisaddappavatti vuttā. “Sā evā”ti-ādinā pana  cetanāya pavattiparikappanāya hetuṁ vibhāveti. Tattha  “pahāyā”ti-ādivacanasannidhānato tassāyeva ca pahātabbatā yuttito  adhippetāti attho.  
 Tatthāti tāsu pisuṇavācādīsu.  Saṁkiliṭṭhacittassāti lobhena, dosena vā vibādhitacittassa,  upatāpitacittassa vā, dūsitacittassāti vuttaṁ hoti, “cetanā”ti  etena sambandho. Yena saha paresaṁ bhedāya vadati, tassa attano  piyakamyatāyāti attho. Cetanā pisuṇavācā nāma pisuṇaṁ  vadanti etāyāti katvā. Samāsavisaye hi mukhyavasena attho  gahetabbo, byāsavisaye upacāravasenāti daṭṭhabbaṁ. Yassa yato bhedaṁ  karoti, tesu abhinnesu appasāvajjaṁ, bhinnesu mahāsāvajjaṁ. Tathā  kilesānaṁ mudutibbatāvisesesupi yojetabbaṁ.  
 Yassa pesuññaṁ upasaṁharati, so bhijjatu vā, mā vā, tassa  tadatthaviññāpanameva pamāṇanti āha “tassa  tadatthavijānanan”ti. Bhedapurekkhāratāpiyakamyatānamekekapakkhipanena  cattāro. Kammapathappatti pana bhinne eva. Imesanti  aniyamatāya parammukhāpavattānampi attano buddhiyaṁ parivattamāne  sandhāya vuttanti dassetuṁ “yesan”ti-ādimāha. Itoti  idha padese, vuttānaṁ yesaṁ santike sutanti yojetabbaṁ.  
 “Dvinnan”ti nidassanavacanaṁ bahūnampi sandhānato.  “Mittānan”ti-ādi “sandhānan”ti ettha kammaṁ, tena  pāḷiyaṁ “bhinnānan”ti etassa kammabhāvaṁ dasseti.  Sandhānakaraṇañca nāma tesamanurūpakaraṇamevāti vuttaṁ  “anukattā”ti. Anuppadātāti anubalappadātā,  anuvattanavasena vā padātā. Kassa pana anubalappadānaṁ,  anuvattanañcāti? “Sahitānan”ti vuttattā sandhānassāti  viññāyatīti āha “sandhānānuppadātā”ti. Yasmā pana  anubalavasena, anuvattanavasena ca sandhānassa padānaṁ ādānaṁ, rakkhaṇaṁ  vā daḷhīkaraṇaṁ hoti, tasmā vuttaṁ “daḷhīkammaṁ kattā”ti.  Āramanti etthāti ārāmo. Ramitabbaṭṭhānaṁ samaggoti hi  tadadhiṭṭhānānaṁ vasena tabbisesanatā vuttā. “Samagge”tipi paṭhanti,  tadayuttaṁ “yatthā”ti-ādivacanena viruddhattā. Yasmā pana  ākārena vināpi ayamattho labbhati, tasmā “ayamevettha  attho”ti vuttaṁ samaggesūti samaggabhūtesu janakāyesu, tenāha  “te pahāyā”ti-ādi. Tappakatiyatthopi kattu-atthovāti  dasseti (pg.1.340) “nandatī”ti iminā. Tappakatiyatthena hi  “disvāpi sutvāpī”ti vacanaṁ supapannaṁ hoti. Samagge karoti  etāyāti samaggakaraṇī. Sāyeva vācā, taṁ bhāsitāti  atthamāha “yā vācā”ti-ādinā. Tāya vācāya samaggakaraṇaṁ  nāma. “Sukhā saṅghassa sāmaggī, samaggānaṁ tapo  sukho”ti-ādinā (dha. pa. 194) samaggānisaṁsadassanamevāti vuttaṁ  “sāmaggiguṇaparidīpikamevā”ti. Itaranti tabbiparītaṁ  bhedanikaṁ vācaṁ.  
 Mammānīti duṭṭhārūni, tassadisatāya pana idha  akkosavatthūni “mammānī”ti vuccanti. Yathā hi duṭṭhārūsu yena  kenaci vatthunā ghaṭitesu cittaṁ adhimattaṁ dukkhappattaṁ hoti, tathā tesu  dasasujāti-ādīsu akkosavatthūsu pharusavācāya phusitamattesūti. Tathā  hi vuttaṁ “mammāni viya mammāni, yesu pharusavācāya chupitamattesu  duṭṭhārūsu viya ghaṭṭitesu cittaṁ adhimattaṁ dukkhappattaṁ hoti, kāni pana  tāni? Jāti-ādīni akkosavatthūnī”ti (dī. ni. ṭī. 1.9)  “yassa sarīrappadesassa satthādipaṭihanena bhusaṁ rujjanaṁ, so mammaṁ  nāma. Idha pana yassa cittassa pharusavācāvasena domanassasaṅkhātaṁ  bhusaṁ rujjanaṁ, taṁ mammaṁ viyāti mamman”ti apare. Tāni mammāni  chijjanti bhijjanti yenāti mammacchedako, sveva  kāyavacīpayogo, tāni samuṭṭhāpetīti tathā. Ekantapharusacetanā  pharusā vācā pharusaṁ vadanti etāyāti katvā. “Pharusacetanā”  icceva avatvā “ekantapharusacetanā”ti vacanaṁ duṭṭhacittatāya eva  pharusacetanā adhippetā, na pana savanapharusatāmattenāti ñāpanatthaṁ.  Tassāti ekantapharusacetanāya eva. Āvibhāvatthanti  pharusavācābhāvassa pākaṭakaraṇatthaṁ. Tassāti vā  ekantapharusacetanāya eva, pharusavācābhāvassāti attho.  Tathevāti mātuvuttākāreneva, uṭṭhāsi anubandhitunti attho.  Saccakiriyanti yaṁ “caṇḍā taṁ mahiṁsī anubandhatū”ti vacanaṁ  mukhena kathesi, taṁ mātucitte natthi, tasmā “taṁ mā hotu, yaṁ pana  uppalapattampi mayhaṁ upari na patatū”ti kāraṇaṁ cittena cintesi,  tadeva mātucitte atthi, tasmā “tameva hotū”ti saccakaraṇaṁ,  kattabbasaccaṁ vā. Tatthevāti uṭṭhānaṭṭhāneyeva. Baddhā  viyāti yottādinā paribandhi viya. Evaṁ mammacchedakoti  ettha savanapharusatāmattena mammacchedakatā veditabbā.  
 Payogoti (pg.1.341) vacīpayogo. Cittasaṇhatāyāti  ekantapharusacetanāya abhāvamāha. Tatoyeva hi pharusavācā na hoti  kammapathappattā, kammabhāvaṁ pana na sakkā vāretunti daṭṭhabbaṁ.  “Mātāpitaro hī”ti-ādināpi tadevatthaṁ samattheti. Evaṁ  byatirekavasena cetanāpharusatāya pharusavācābhāvaṁ sādhetvā idāni tameva  anvayavasena sādhetuṁ “yathā”ti-ādi vuttaṁ. Apharusā  vācā na hoti pharusā vācā hotiyevāti attho sāti  pharusavācā. Yanti puggalaṁ.  
 Etthāpi kammapathabhāvaṁ appattā appasāvajjā, itarā mahāsāvajjā.  Tathā kilesānaṁ mudutibbatābhedepi yojetabbaṁ. Keci pana “yaṁ  uddissa pharusavācā payujjati, tassa sammukhāyeva sīsaṁ etī”ti  vadanti, eke pana “parammukhāpi pharusavācā hotiyevā”ti.  Tatthāyamadhippāyo yutto siyā, sammukhā payoge agāravādīnaṁ  balavabhāvato siyā cetanā balavatī, parassa ca tadatthavijānanaṁ, na  tathā parammukhā. Yathā pana akkosite mate āḷahane katā khamanā  upavādantarāyaṁ nivatteti, evaṁ parammukhā payuttāpi pharusavācā  hotiyevāti sakkā ñātunti, tasmā ubhayatthāpi pharusavācā  sambhavatīti daṭṭhabbaṁ. Tathā hi parassa tadatthavijānanamaññatra tayova  tassā sambhārā aṭṭhakathāsu vuttāti. Kupitacittanti  akkosanādhippāyeneva vuttaṁ, na pana maraṇādhippāyena. Maraṇādhippāyena  hi sati cittakope atthasiddhiyā, tadabhāve ca yathārahaṁ  pāṇātipātabyāpādāva honti.  
 Elaṁ vuccati doso ilati cittaṁ, puggalo vā kampati  etenāti katvā. Etthāti–  
 	“Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;  
 	Anīghaṁ passa āyantaṁ, chinnasotaṁ abandhanan”ti.  (saṁ. ni.  4.347 udā. 65 peṭako. 25).–  
  Imissā udānagāthāya. Sīlañhettha niddosatāya  “nelan”ti vuttaṁ. Tenevāha citto gahapati āyasmatā kāmabhūtherena  puṭṭho saṁyuttāgamavare saḷāyatanavagge “nelaṅgan”ti kho bhante  sīlānametaṁ adhivacanan”ti (saṁ. ni.  4.347) vācā nāma  saddasabhāvā taṁtadatthanibandhanāti sādurasasadisattā madhurameva byañjanaṁ,  attho ca tabbhāvatoti atthameva sandhāya  byañjanamadhuratāya (pg.1.342)   atthamadhuratāyā”ti ca vuttaṁ. Visesanaparanipātopi hi loke  dissati “agyāhito”ti-ādīsu. Apica avayavāpekkhane sati  “madhuraṁ byañjanaṁ yassā”ti-ādinā vattabbo. Sukhāti  sukhakaraṇī, sukhahetūti vuttaṁ hoti. Kaṇṇasūlanti kaṇṇasaṅkuṁ.  Kaṇṇasaddena cettha sotaviññāṇapaṭibaddhatadanuvattakā viññāṇavīthiyo  gahitā. Vohārakathā hesā suttantadesanā, tassā vaṇṇanā ca, tathā  ceva vuttaṁ “sakalasarīre kopaṁ, peman”ti ca. Na hi  hadayavatthunissito kopo, pemo ca sakalasarīre vattati. Esa nayo  īdisesu. Sukhena cittaṁ pavisati yathāvuttakāraṇadvayenāti  attho, aluttasamāso cesa yathā “amataṅgato”ti. Pureti  guṇapāripure, tenāha “guṇaparipuṇṇatāyā”ti. Pure saṁvaḍḍhā  porī, tādisā nārī viyāti vācāpi porīti atthamāha  “pure”ti-ādinā. Sukumārāti sutaruṇā.  Upameyyapakkhe pana apharusatāya mudukabhāvo eva sukumāratā.  Purassāti ettha pura-saddo tannivāsīvācako sahacaraṇavasena  “gāmo āgato”ti-ādīsu viya, tenevāha “nagaravāsīnan”ti.  Esāti taṁsambandhīniddesā vācā. Evarūpī kathāti  atthattayena pakāsitā kathā. Kantāti kāmitā tuṭṭhā yathā  “pakkanto”ti, māna-saddassa vā antabyappadeso, kāmiyamānāti  attho. Yathā “anāpatti asamanubhāsantassā”ti (pārā. 416  430 441) manaṁ appeti vaḍḍhetīti manāpā, tena vuttaṁ  “cittavuḍḍhikarā”ti. Tathākārinīti attho. Ato  bahuno janassāti idha sambandhe sāmivacanaṁ, na tu purimasmiṁ  viya kattari.  
 Kāmaṁ tehi vattumicchito attho sambhavati, so pana aphalattā  bhāsitatthapariyāyena atthoyeva nāma na hotīti āha  “anatthaviññāpikā”ti. Apica payojanatthābhāvato  anatthā, vācā, taṁ viññāpikātipi vaṭṭati. Akusalacetanā  samphappalāpo samphaṁ palapanti etāyāti katvā. Āsevanaṁ  bhāvanaṁ bahulīkaraṇaṁ. Yaṁ janaṁ gāhāpayituṁ pavattito, tena aggahite  appasāvajjo, gahite mahāsāvajjo. Kilesānaṁ mudutibbatāvasenāpi  appasāvajjamahāsāvajjatā yojetabbā. Bhāratanāmakānaṁ  dvebhātukarājūnaṁ yuddhakathā, dasagiriyakkhena sītāya nāma  deviyā āharaṇakathā, rāmaraññā paccāharaṇakathā (pg.1.343)  yathā taṁ adhunā  bāhirakehi paricayitā sakkaṭabhāsāya gaṇṭhitā  rāmapurāṇabhāratapurāṇādikathāti, evamādikā niratthakakathā  samphappalāpoti vuttaṁ “bhārata …pe… purekkhāratā”ti.  
 “Kālavādī”ti-ādi samphappalāpā paṭiviratassa  paṭipattisandassanaṁ yathā “pāṇātipātā paṭivirato”ti-ādi (dī.  ni. 1.8 194) pāṇātipātappahānassa paṭipattidassanaṁ.  “Pāṇātipātaṁ pahāya viharatī”ti hi vutte kathaṁ pāṇātipātappahānaṁ  hotīti apekkhāsambhavato “pāṇātipātā paṭivirato hotī”ti vuttaṁ.  Sā pana virati kathanti āha “nihitadaṇḍo nihita sattho”ti.  Tañca daṇḍasatthanidhānaṁ kathanti vuttaṁ “lajjī”ti-ādi. Evaṁ  uttaruttaraṁ purimassa purimassa upāyasandassanaṁ. Tathā  adinnādānādīsupi yathāsambhavaṁ yojetabbaṁ. Tena vuttaṁ  “kālavādīti-ādi samphappalāpā paṭiviratassa  paṭipattisandassanan”ti. Atthasaṁhitāpi hi vācā ayuttakālapayogena  atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanabhāvaṁ anulometi, tasmā  samphappalāpaṁ pajahantena akālavāditā parivajjetabbāti dassetuṁ  “kālavādī”ti vuttaṁ. Kāle vadantenāpi ubhayattha asādhanato  abhūtaṁ parivajjetabbanti āha “bhūtavādī”ti. Bhūtañca  vadantena yaṁ idhalokaparalokahitasampādanakaṁ, tadeva vattabbanti vuttaṁ  “atthavādī”ti. Atthaṁ vadantenāpi na  lokiyadhammanissitameva vattabbaṁ, atha kho  lokuttaradhammanissitampīti āha “dhammavādī”ti. Yathā ca  attho lokuttaradhammanissito hoti, tathā dassanatthaṁ  “vinayavādī”ti vuttaṁ.  
 Pātimokkhasaṁvaro, satiñāṇakhantivīriyasaṁvaroti hi pañcannaṁ  saṁvaravinayānaṁ tadaṅgappahānaṁ,  vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇappahānanti pañcannaṁ  pahānavinayānañca vasena vuccamāno attho nibbānādhigamahetubhāvato  lokuttaradhammasannissito hoti. Evaṁ guṇavisesayutto ca attho  vuccamāno desanākosalle sati sobhati, kiccakaro ca hoti,  nāññathāti dassetuṁ “nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā”ti vuttaṁ.  Idāni tameva desanākosallaṁ vibhāvetuṁ “kālenā”ti-ādimāha.  Ajjhāsayaṭṭhuppattīnaṁ, pucchāya ca vasena otiṇṇe desanāvisaye  ekaṁsādibyākaraṇavibhāgaṁ sallakkhetvā ṭhapanāhetudāharaṇasaṁsandanāni  taṁtaṁkālānurūpaṁ (pg.1.344) vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya  gambhīrudānapahūtatthavitthārasaṅgāhikāya desanāya pare yathājjhāsayaṁ  paramatthasiddhiyaṁ patiṭṭhāpento “desanākusalo”ti vuccatīti  evametthāpi atthayojanā veditabbā.  
 Vattabbayuttakālanti vattabbavacanassa anurūpakālaṁ, tattha  vā payujjitabbakālaṁ. Sabhāvavaseneva bhūtatāti āha  “sabhāvamevā”ti. Atthaṁ vadatīti atthavādī.  Atthavadanañca tannissitavācākathanamevāti adhippāyena vuttaṁ  “diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā”ti.  Dhammavādī”ti-ādīsupi eseva nayo.  
 Nidheti sannidhānaṁ karoti etthāti nidhānaṁ. Ṭhapanokāso.  “Ṭhānavatī”ti vutte tasmiṁ ṭhāne ṭhapetuṁ yuttātipi attho  sambhavatīti āha “hadaye”ti-ādi. Nidhānavatīpi vācā  kālayuttāva atthāvahā, tasmā “kālenā”ti idaṁ “nidhānavatiṁ”  vācaṁ bhāsitā”ti etassāpekkhavacananti dasseti  “evarūpin”ti-ādinā. Icchitatthanibbattanatthaṁ  apadisitabbo, apadisīyati vā icchitattho anenāti  apadeso, upamā, hetudāharaṇādikāraṇaṁ vā, tena saha vattatīti  sāpadesā, vācā, tenāha “sa-upamaṁ sakāraṇanti attho”ti.  Paricchedaṁ dassetvāti yāvatā pariyosānaṁ sambhavati, tāvatā  mariyādaṁ dassetvā, tena vuttaṁ “yathā …pe… bhāsatī”ti.  Sikhamappattā hi kathā atthāvahā nāma na hoti.  Atthasaṁhitanti ettha attha-saddo bhāsitatthapariyāyoti vuttaṁ  “anekehipī”ti-ādi. Bhāsitattho ca nāma saddānusārena  adhigato sabbopi pakatyatthapaccayatthabhāvatthādiko, tatoyeva bhagavato  vacanaṁ ekagāthāpadampi saṅkhepavitthārādi-ekattādinandiyāvattādinayehi  anekehipi niddhāraṇakkhamatāya pariyādātumasakkuṇeyyaṁ atthamāvahatīti.  Evaṁ atthasāmaññato saṁvaṇṇetvā icchitatthavisesatopi saṁvaṇṇetuṁ  “yaṁ vā”ti-ādimāha. Atthavādinā vattumicchitatthoyeva hi  idha gahito. Nanu sabbesampi vacanaṁ attanā icchitatthasahitaṁyeva,  kimettha vattabbaṁ atthīti antolīnacodanaṁ parisodheti “na  aññan”ti-ādinā. Aññamatthaṁ paṭhamaṁ nikkhipitvā  ananusandhivasena pacchā aññamatthaṁ na bhāsati.  Yathānikkhittānusandhivaseneva pariyosāpetvā kathetīti adhippāyo.  
  10. Evaṁ (pg.1.345) paṭipāṭiyā sattamūlasikkhāpadāni  vibhajitvā satipi abhijjhādippahānassa saṁvarasīlasaṅgahe  upariguṇasaṅgahato, lokiyaputhujjanāvisayato ca uttaridesanāya  saṅgahituṁ taṁ pariharitvā pacurajanapākaṭaṁ ācārasīlameva vibhajanto  bhagavā “bījagāmabhūtagāmasamārambhā”ti-ādimāhāti pāḷiyaṁ sambandho  vattabbo. Tattha vijāyanti viruhanti etehīti bījāni.  Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato  viruhanasamatthānaṁ sāraphalādīnametaṁ adhivacanaṁ. Bhavanti, ahuvunti  cāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti jātā, vaḍḍhitā cāti attho.  Vaḍḍhamānakānaṁ vaḍḍhitvā, ṭhitānañca rukkhagacchādīnaṁ  yathākkamamadhivacanaṁ. Viruḷhamūlā hi nīlabhāvaṁ āpajjantā  taruṇarukkhagacchā jāyanti vaḍḍhantīti vuccanti. Vaḍḍhitvā ṭhitā  mahantā rukkhagacchā jātā vaḍḍhitāti. Gāmoti samūho, so  ca suddhaṭṭhakadhammarāsi, bījānaṁ, bhūtānañca tathāladdhasamaññānaṁ  aṭṭhadhammānaṁ gāmo, teyeva vā gāmoti tathā. Avayavavinimuttassa hi  samudāyassa abhāvato duvidhenāpi atthena teyeva tiṇarukkhalatādayo  gayhanti.  
 Apica bhūmiyaṁ patiṭṭhahitvā haritabhāvamāpannā rukkhagacchādayo  devatā pariggayhanti, tasmā bhūtānaṁ nivāsanaṭṭhānatāya gāmoti  bhūtagāmotipi vadanti, te sarūpato dassetuṁ  “mūlabījan”ti-ādimāha. Mūlameva bījaṁ mūlabījaṁ.  Sesesupi ayaṁ nayo. Phaḷubījanti pabbabījaṁ.  Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato  viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā  mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṁ ekena  bīja-saddena visesetvā “bījabījan”ti vuttaṁ yathā “rūpaṁrūpaṁ,  dukkhadukkhan”ti ca. Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa  ceva allarukkhādikassa ca. Ādi-saddena osadhigacchalatādayo  veditabbā. Samārambho idha vikopanaṁ, tañca chedanādiyevāti  vuttaṁ “chedanabhedanapacanādibhāvenā”ti. Nanu ca rukkhādayo  cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca paripphandanābhāvato, chinne  viruhanato, visadisajātikabhāvato, catuyoni-apariyāpannato ca  veditabbā. Vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇādīnampi vijjatīti na tesaṁ  jīvatābhāve kāraṇaṁ. Visayaggahaṇañca nesaṁ parikappanāmattaṁ supanaṁ  viya ciñcādīnaṁ, tathā kaṭukambilāsādinā dohaḷādayo. Tattha  kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā (pg.1.346) paṭivirati icchitāti?  Samaṇasāruppato, tannissitasattānukampanato ca. Tenevāha āḷavakānaṁ  rukkhacchedanādivatthūsu “jīvasaññino hi moghapurisā manussā  rukkhasmin”ti-ādi (pārā. 89).  
 Ekaṁ bhattaṁ ekabhattaṁ, tamassa atthi ekasmiṁ divase  ekavārameva bhuñjanatoti ekabhattiko. Tayidaṁ ekabhattaṁ kadā  bhuñjitabbanti sandhāya vuttaṁ “pātarāsabhattan”ti-ādi, dvīsu  bhattesu pātarāsabhattaṁ sandhāyāhāti adhippāyo. Pāto asitabbanti  pātarāsaṁ. Sāyaṁ asitabbanti sāyamāsaṁ, tadeva bhattaṁ  tathā. Eka-saddo cettha majjhanhikakālaparicchedabhāvena payutto, na  tadantogadhavārabhāvenāti dasseti “tasmā”ti-ādinā.  
 Rattiyā bhojanaṁ uttarapadalopato rattisaddena vuttaṁ,  taddhitavasena vā tathāyevādhippāyasambhavato, tenāha  “rattiyā”ti-ādi. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā  ayaṁ buddhādīnaṁ ariyānaṁ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma,  tadañño vikālo. Tattha dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā  aparanhova idha vikāloti pārisesanayena tatiyapadassa atthaṁ dīpetuṁ  “atikkante majjhanhike”ti-ādi vuttaṁ. Bhāvasādhano cettha  bhojana-saddo ajjhoharaṇatthavācakoti dīpeti “yāva  sūriyatthaṅgamanā bhojanan”ti iminā. Kassa pana tadajjhoharaṇanti?  Yāmakālikādīnamanuññātattā, vikālabhojanasaddassa ca  yāvakālikajjhoharaṇeyeva niruḷhattā “yāvakālikassā”ti  viññāyati. Ayaṁ panettha aṭṭhakathāvaseso ācariyānaṁ nayo–  bhuñjitabbaṭṭhena bhojanaṁ, yāgubhattādi sabbaṁ yāvakālikavatthu    Yathā ca “rattūparato”ti ettha rattibhojanaṁ rattisaddena vuccati,  evamettha bhojanajjhoharaṇaṁ bhojanasaddena. Vikāle bhojanaṁ  vikālabhojanaṁ, tato vikālabhojanā. Vikāle  yāvakālikavatthussa ajjhoharaṇāti atthoti. Īdisā guṇavibhūti na  buddhakāleyevāti āha “anomānadītīre”ti-ādi. Ayaṁ pana  pāḷiyaṁ anusandhikkamo– ekasmiṁ divase ekavārameva bhuñjanato  “ekabhattiko”ti vutte rattibhojanopi siyāti (pg.1.347) tannivāraṇatthaṁ  “rattūparato”ti vuttaṁ. Evaṁ sati sāyanhabhojīpi ekabhattiko  siyāti tadāsaṅkānivattanatthaṁ “virato vikālabhojanā”ti  vuttanti.  
 Saṅkhepato “sabbapāpassa akaraṇan”ti-ādi (dī. ni.  2.90 dha. pa. 183 netti. 30 50 116 124) nayappavattaṁ  bhagavato sāsanaṁ sachandarāgappavattito naccādīnaṁ dassanaṁ nānulometīti  āha “sāsanassa ananulomattā”ti. Visucati sāsanaṁ  vijjhati ananulomikabhāvenāti visūkaṁ, paṭiviruddhanti vuttaṁ  hoti. Tatra upamaṁ dasseti “paṭāṇībhūtan”ti iminā,  paṭāṇīsaṅkhātaṁ kīlaṁ viya bhūtanti attho. “Visūkan”ti etassa  paṭāṇībhūtanti atthamāhātipi vadanti. Attanā payojiyamānaṁ,  parehi payojāpiyamānañca naccaṁ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṁ ekeneva  naccasaddena sāmaññaniddesanayena gahitaṁ, ekasesanayena vā. Tathā  gītavāditasaddehi gāyanagāyāpanavādanavādāpanānīti āha  “naccananaccāpanādivasenā”ti. Suddhahetutājotanavasena hi  dvādhippāyikā ete saddā. Naccañca gītañca vāditañca  visūkadassanañca naccagītavāditavisūkadassanaṁ, samāhāravasenettha  ekattaṁ. Aṭṭhakathāyaṁ pana yathāpāṭhaṁ vākyāvatthikantavacanena saha  samuccayasamāsadassanatthaṁ “naccā cā”ti-ādi vuttaṁ. Evaṁ  sabbattha īdisesu. (dassanavisaye mayūranaccādipaṭikkhipanena  naccāpanavisayepi paṭikkhipanaṁ daṭṭhabbaṁ) “naccādīni  hī”ti-ādinā yathāvuttatthasamatthanaṁ. Dassanena cettha savanampi  saṅgahitaṁ virūpekasesanayena, yathāsakaṁ vā visayassa  ālocanasabhāvatāya pañcannaṁ viññāṇānaṁ savanakiriyāyapi  dassanasaṅkhepasambhavato “dassanā” icceva vuttaṁ. Tenevāha  “pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṁ paṭijānāti aññatra  atinipātamattā”ti.  
 “Visūkabhūtā dassanā cā”ti etena avisūkabhūtassa  pana gītassa savanaṁ kadāci vaṭṭatīti dasseti. Tathā hi vuttaṁ  paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya “dhammūpasaṁhitampi cettha  gītaṁ na vaṭṭati, gītūpasaṁhito pana dhammo vaṭṭatī”ti (khu. pā.  aṭṭha. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) katthaci pana  na-kāravipariyāyena pāṭho dissati. Ubhayatthāpi ca gīto ce  dhammānulomatthapaṭisaṁyuttopi na vaṭṭati, dhammo ce gītasaddapaṭisaṁyuttopi  vaṭṭatīti adhippāyo veditabbo. “Na bhikkhave, gītassarena  (pg.1.348) dhammo  gāyitabbo, yo gāyeyya, āpatti dukkaṭassā”ti (cūḷava. 149)  hi desanāya eva paṭikkhepo, na savanāya. Imassa ca  sikkhāpadassa visuṁ paññāpanato viññāyati “gītassarena desitopi  dhammo na gīto”ti. Yañca sakkapañhasuttavaṇṇanāyaṁ  sevitabbāsevitabbasaddaṁ niddharantena “yaṁ pana atthanissitaṁ  dhammanissitaṁ kumbhadāsigītampi suṇantassa pasādo vā uppajjati,  nibbidā vā saṇṭhāti, evarūpo saddo sevitabbo”ti (dī. ni.  aṭṭha. 2.365) vuttaṁ, taṁ asamādānasikkhāpadassa  sevitabbatāmattapariyāyena vuttaṁ. Samādānasikkhāpadassa hi evarūpaṁ  suṇantassa sikkhāpadasaṁvaraṁ bhijjati gītasaddabhāvatoti veditabbaṁ.  Tathā hi vinayaṭṭhakathāsu vuttaṁ “gītanti naṭādīnaṁ vā gītaṁ  hotu, ariyānaṁ parinibbānakāle ratanattayaguṇūpasaṁhitaṁ sādhukīḷanagītaṁ  vā, asaṁyatabhikkhūnaṁ dhammabhāṇakagītaṁ vā, antamaso dantagītampi, yaṁ  “gāyissāmā”ti pubbabhāge okūjitaṁ karonti, sabbametaṁ gītaṁ  nāmā”ti (pāci. aṭṭha. 835 vi. saṅga. aṭṭha. 34.25).  
 Kiñcāpi mālā-saddo loke baddhapupphavācako, sāsane pana  ruḷhiyā abaddhapupphesupi vaṭṭati, tasmā yaṁ kiñci pupphaṁ baddhamabaddhaṁ  vā, taṁ sabbaṁ “mālā” tveva daṭṭhabbanti āha “yaṁ kiñci  pupphan”ti. “Yaṁ kiñci gandhan”ti cettha vāsacuṇṇadhūpādikaṁ  vilepanato aññaṁ yaṁ kiñci gandhajātaṁ. Vuttatthaṁ viya hi  vuccamānatthamantarenāpi saddo atthavisesavācako.  Chavirāgakaraṇanti vilepanena chaviyā rañjanatthaṁ pisitvā  paṭiyattaṁ yaṁ kiñci gandhacuṇṇaṁ. Piḷandhanaṁ dhāraṇaṁ.  Ūnaṭṭhānapūraṇaṁ maṇḍanaṁ. Gandhavasena, chavirāgavasena ca sādiyanaṁ  vibhūsanaṁ. Tadevatthaṁ puggalādhiṭṭhānena dīpeti “tattha  piḷandhanto”ti-ādinā. Tathā ceva majjhimaṭṭhakathāyampi (ma.  ni. aṭṭha. 3.147) vuttaṁ, paramatthajotikāyaṁ pana  khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṁ “mālādīsu dhāraṇādīni yathāsaṅkhyaṁ  yojetabbānī”ti (khu. pā. aṭṭha. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā)  ettakameva vuttaṁ. Tatthāpi yojentena yathāvuttanayeneva yojetabbāni.  Kiṁ panetaṁ kāraṇanti āha “yāyā”ti-ādi. Yāya  dussīlyacetanāya karoti, sā idha kāraṇaṁ. “Tato  paṭivirato”ti hi ubhayattha sambandhitabbaṁ, eteneva “mālā …pe…  vibhūsanānaṁ ṭhānaṁ, mālā …pe… vibhūsanāneva vā ṭhānan”ti  samāsampi dasseti. Tadākārappavatto (pg.1.349) cetanādidhammoyeva hi  dhāraṇādikiriyā. Tattha ca cetanāsampayuttadhammānaṁ kāraṇaṁ  sahajātādopakārakato, padhānato ca. “Cetayitvā kammaṁ karoti  kāyena vācāya manasā”ti (a. ni.  6.63) hi vuttaṁ.  Dhāraṇādibhūtā eva ca cetanā ṭhānanti. Ṭhāna-saddo paccekaṁ yojetabbo  dvandapadato suyyamānattā.  
 Uccāti uccasaddena akārantena samānatthaṁ ākārantaṁ ekaṁ  saddantaraṁ accuggatavācakanti āha “pamāṇātikkantan”ti.  Seti etthāti sayanaṁ, mañcādi. Samaṇasārupparahitattā, gahaṭṭhehi  ca seṭṭhasammatattā akappiyapaccattharaṇaṁ “mahāsayanan”ti idhādhippetanti  dassetuṁ “akappiyattharaṇan”ti vuttaṁ. Nisīdanaṁ panettha  sayaneneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṁ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte  tadādhārakiriyāpi paṭikkhittāva hoti, tasmā  “uccāsayanamahāsayanā” icceva vuttaṁ. Atthato pana  tadupabhogabhūtanisajjānipajjanehi virati dassitāti veditabbaṁ. Atha  vā “uccāsayanamahāsayanā”ti esa niddeso ekasesanayena yathā  “nāmarūpapaccayā saḷāyatanan”ti (ma. ni. 3.126 saṁ. ni.   2.1 udā. 1) etasmimpi vikappe āsanapubbakattā  sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanampi gahitanti veditabbaṁ.  Kiriyāvācaka-āsanasayanasaddalopato uttarapadalopaniddesotipi  vinayaṭīkāyaṁ (vi. vi. ṭī. 2.106) vuttaṁ.  
 Jātameva rūpamassa na vippakāranti jātarūpaṁ, satthuvaṇṇaṁ.  Rañjīyati setavaṇṇatāya, rañjanti vā ettha sattāti rajataṁ  yathā “nesaṁ padakkantan”ti. “Cattāro vīhayo guñjā, dve guñjā  māsako bhave”ti vuttalakkhaṇena vīsatimāsako nīlakahāpaṇo vā  dudradāmakādiko vā taṁtaṁdesavohārānurūpaṁ kato kahāpaṇo.  Lohādīhi kato lohamāsakādiko. Ye vohāraṁ  gacchantīti pariyādānavacanaṁ. Vohāranti ca kayavikkayavasena  sabbohāraṁ. Aññehi gāhāpane, upanikkhittasādiyane ca  paṭiggahaṇattho labbhatīti āha “na uggaṇhāpeti na upanikkhittaṁ  sādiyatī”ti. Atha vā tividhaṁ paṭiggahaṇaṁ kāyena vācāya  manasā. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṁ uggahaṇaṁ. Vācāya paṭiggahaṇaṁ  uggahāpanaṁ. Manasā paṭiggahaṇaṁ sādiyanaṁ. Tividhampetaṁ paṭiggahaṇaṁ  sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā gahetvā paṭiggahaṇāti vuttanti  āha (pg.1.350) “neva naṁ uggaṇhātī”ti-ādi. Esa nayo  āmakadhaññapaṭiggahaṇāti-ādīsupi.  
 Nīvārādi-upadhaññassa sāliyādimūladhaññantogadhattā  “sattavidhassāpī”ti vuttaṁ. Saṭṭhidinaparipāko  sukadhaññaviseso sāli nāma salīyate sīlāghateti katvā.  Dabbaguṇapakāse pana–  
 	“Atha dhaññaṁ tidhā sāli-saṭṭhikavīhibhedato.  
 	Sālayo hemantā tatra, saṭṭhikā gimhajā api.  
 	Vīhayo tvāsaḷhākhyātā, vassakālasamubbha vā”ti. –  
  Vuttaṁ. Vahati, brūheti vā sattānaṁ jīvitanti  vīhi, sassaṁ. Yuvitabbo missitabboti yavo. So  hi atilūkhatāya aññena missetvā paribhuñjīyati. Gudhati  parivedhati palibuddhatīti godhūmo, yaṁ “milakkhabhojanan”tipi  vadanti. Sobhanattā kamanīyabhāvaṁ gacchatīti kaṅgu,  atisukhumadhaññaviseso. Varīyati atilūkhatāya nivārīyati,  khuddāpaṭivinayanato vā bhajīyatīti varako. Koraṁ rudhiraṁ  dūsatīti kudrūsako, vaṇṇasaṅkamanena yo “govaḍḍhano”tipi  vuccati. Tāni sattapi sappabhedā nidhāne posane sādhuttena  “dhaññānī”ti vuccanti. “Na kevalañcā”ti-ādinā  sampaṭicchanaṁ, parāmasanañca idha paṭiggahaṇasaddena vuttanti dasseti.  Evamīdisesu. “Anujānāmi bhikkhave, vasāni bhesajjāni  acchavasaṁ macchavasaṁ susukāvasaṁ sūkaravasaṁ gadrabhavasan”ti (mahāva.  262) vuttattā idaṁ pañcavidhampi bhesajjaṁ odissa anuññātaṁ nāma.  Tassa pana “kāle paṭiggahitan”ti vuttattā paṭiggahaṇaṁ vaṭṭatīti āha  “aññatra odissa anuññātā”ti. Maṁsa-saddena macchānampi  maṁsaṁ gahitaṁ evāti dassetuṁ “āmakamaṁsamacchānan”ti vuttaṁ,  tikoṭiparisuddhaṁ macchamaṁsaṁ anuññātaṁ adiṭṭhaṁ, asutaṁ, aparisaṅkitanti  vā payogassa dassanato virūpekasesanayo dassito anenāti  veditabbaṁ.  
 Kāmaṁ lokiyā–  
 	“Aṭṭhavassā bhave gorī, dasavassā tu kaññakā;  
 	Sampatte dvādasavasse, kumārītibhidhīyate”ti.–  
  Vadanti (pg.1.351)  Idha pana purisantaragatāgatavasena  itthikumārikābhedoti āha “itthīti purisantaragatā”ti-ādi.  Dāsidāsavasenevāti dāsidāsavohāravaseneva. Evaṁ  vutteti tādisena kappiyavacanena vutte. Vinayaṭṭhakathāsu  āgatavinicchayaṁ sandhāya “vinayavasenā”ti vuttaṁ. So  kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanādīsu (pārā. aṭṭha. 364) gahetabbo.  
 Bījaṁ khipanti ettha, khittaṁ vā bījaṁ tāyatīti khettaṁ,  kedāroti āha “yasmiṁ pubbaṇṇaṁ ruhatī”ti. Aparaṇṇassa  pubbe pavattamannaṁ pubbaṇṇaṁ na-kārassa ṇa-kāraṁ katvā, sāli-ādi   Vasanti patiṭṭhahanti aparaṇṇāni etthāti vatthūti atthaṁ  dasseti “vatthu nāmā”ti-ādinā. Pubbaṇṇassa aparaṁ  pavattamannaṁ aparaṇṇaṁ vuttanayena. Evaṁ aṭṭhakathānayānurūpaṁ atthaṁ  dassetvā idāni “khettaṁ nāma yattha pubbaṇṇaṁ vā aparaṇṇaṁ vā  jāyatī”ti (pārā. 104) vuttavinayapāḷinayānurūpampi atthaṁ  dassento “yattha vā”ti-ādimāha. Tadatthāyāti  khettatthāya. Akatabhūmibhāgoti aparisaṅkhato taduddesiko  bhūmibhāgo. “Khettavatthu sīsenā”ti-ādinā  nidassanamattametanti dasseti. Ādi-saddena pokkharaṇīkūpādayo  saṅgahitā.  
 Dūtassa idaṁ, dūtena vā kātumarahatīti dūteyyaṁ.  Paṇṇanti lekhasāsanaṁ. Sāsananti mukhasāsanaṁ. Gharā  gharanti aññasmā gharā aññaṁ gharaṁ. Khuddakagamananti  dūteyyagamanato appataragamanaṁ, anaddhānagamanaṁ rassagamananti attho.  Tadubhayesaṁ anuyuñjanaṁ anuyogoti āha “tadubhayakaraṇan”ti.  Tasmāti tadubhayakaraṇasseva anuyogabhāvato.  
 Kayanaṁ kayo, paramparā gahetvā attano dhanassa dānaṁ.  Kī-saddañhi dabbavinimaye paṭhanti vikkayanaṁ vikkayo, paṭhamameva  attano dhanassa paresaṁ dānanti vadanti. Sāratthadīpaniyādīsu  pana “kayan”ti parabhaṇḍassa gahaṇaṁ. Vikkayanti attano  bhaṇḍassa dānan”ti (sārattha. ṭī. 2.594) vuttaṁ. Tadeva  “kayitañca hoti parabhaṇḍaṁ attano hatthagataṁ karontena, vikkītañca  attano bhaṇḍaṁ parahatthagataṁ karontenā”ti (pārā. aṭṭha. 515)  vinayaṭṭhakathāvacanena sameti. Vañcanaṁ māyākaraṇaṁ,  paṭibhānakaraṇavasena upāyakusalatāya parasantakaggahaṇanti vuttaṁ hoti.  Tulā nāma yāya tulīyati pamīyati, tāya (pg.1.352) kūṭaṁ  “tulākūṭan”ti vuccati. Taṁ pana karonto tulāya  rūpa-aṅgagahaṇākārapaṭicchannasaṇṭhānavasena karotīti catubbidhatā vuttā.  Attanā gahetabbaṁ bhaṇḍaṁ pacchābhāge, paresaṁ dātabbaṁ pubbabhāge katvā  minentīti āha “gaṇhanto pacchābhāge”ti-ādi.  Akkamati nippīḷati, pubbabhāge akkamatīti sambandho. Mūle  rajjunti tulāya mūle yojitaṁ rajjuṁ. Tathā agge. Tanti  ayacuṇṇaṁ.  
 Kanati dibbatīti kaṁso, suvaṇṇarajatādimayā  bhojanapānapattā. Idha pana sovaṇṇamaye pānapatteti āha  “suvaṇṇapātī”ti. Tāya vañcananti nikativasena  vañcanaṁ. “Patirūpakaṁ dassetvā parasantakagahaṇañhi nikati,  paṭibhānakaraṇavasena pana upāyakusalatāya vañcanan”ti nikativañcanaṁ  bhedato kaṇhajātakaṭṭhakathādīsu (jā. aṭṭha. 4.10.19 dī.  ni. aṭṭha. 1.10 ma. ni. aṭṭha. 2.149 saṁ. ni. aṭṭha.  3.5.1165 a. ni. aṭṭha. 2.4.198atthato samānaṁ) vuttaṁ   idha  pana tadubhayampi “vañcana”micceva. “Kathan”ti-ādinā hi  patirūpakaṁ dassetvā parasantakagahaṇameva vibhāveti.  Samagghataranti tāsaṁ pātīnaṁ aññamaññaṁ samakaṁ agghavisesaṁ.  Pāsāṇeti bhūtābhūtabhāvasañjānanake pāsāṇe. Ghaṁsaneneva  suvaṇṇabhāvasaññāpanaṁ siddhanti “ghaṁsitvā”tveva vuttaṁ.  
 Hadayanti nāḷi-ādiminanabhājanānaṁ abbhantaraṁ, tasmiṁ  bhedo chiddakaraṇaṁ hadayabhedo. Tilādīnaṁ nāḷi-ādīhi  minanakāle ussāpitā sikhāyeva sikhā, tassā bhedo hāpanaṁ  sikhābhedo.  
 Rajjuyā bhedo visamakaraṇaṁ rajjubhedo. Tānīti  sappitelādīni. Antobhājaneti paṭhamaṁ nikkhittabhājane.  Ussāpetvāti uggamāpetvā, uddhaṁ rāsiṁ katvāti vuttaṁ hoti.  Chindantoti apanento.  
 Kattabbakammato uddhaṁ koṭanaṁ paṭihananaṁ ukkoṭanaṁ.  Abhūtakārīnaṁ lañjaggahaṇaṁ, na pana puna kammāya ukkoṭanamattanti  āha “assāmike …pe… ggahaṇan”ti. Upāyehīti  kāraṇapatirūpakehi. Tatrāti tasmiṁ vañcane. “Vatthun”ti  avatvā “ekaṁ vatthun”ti vadanto aññānipi atthi bahūnīti  dasseti. Aññānipi hi sasavatthu-ādīni tattha tattha vuttāni.  Miganti mahantaṁ migaṁ. Tena hīti migaggahaṇe uyyojanaṁ,  yena vā kāraṇena “migaṁ me dehī”ti āha, tena kāraṇenāti attho.  Hi-saddo (pg.1.353) nipātamattaṁ. Yogavasenāti  vijjājappanādipayogavasena. Māyāvasenāti mantajappanaṁ vinā  abhūtassāpi bhūtākārasaññāpanāya cakkhumohanamāyāya vasena. Yāya  hi amaṇi-ādayopi maṇi-ādi-ākārena dissanti. Pāmaṅgo  nāma kulācārayutto ābharaṇaviseso, yaṁ loke “yaññopavittan”ti  vadanti. Vakkalittherāpadānepi vuttaṁ–  
 	“Passathetaṁ māṇavakaṁ, pītamaṭṭhanivāsanaṁ;  
 	Hemayaññopavittaṅgaṁ, jananettamanoharan”ti. (apa.  2.54.40).  
  Tadaṭṭhakathāyampi “pītamaṭṭhanivāsananti  siliṭṭhasuvaṇṇavaṇṇavatthe nivatthanti attho.  Hemayaññopavittaṅganti suvaṇṇapāmaṅgalaggitagattanti attho”ti  (apa. aṭṭha. 2.54.40) savanaṁ saṭhanaṁ sāvi, anujukatā,  tenāha “kuṭilayogo”ti, jimhatāyogoti attho.  “Etesaṁyevā”ti-ādinā tulyādhikaraṇataṁ dasseti.  “Tasmā”ti-ādi laddhaguṇadassanaṁ. Ye pana catunnampi padānaṁ  bhinnādhikaraṇataṁ vadanti, tesaṁ vādamāha “kecī”ti-ādinā.  Tattha “kecī”ti sārasamāsakārakā ācariyā,  uttaravihāravāsino ca, tesaṁ taṁ na yuttaṁ vañcanena saṅgahitasseva puna  gahitattāti dasseti “taṁ panā”ti-ādinā.  
 Māraṇanti muṭṭhipahārakasātāḷanādīhi hiṁsanaṁ viheṭhanaṁ  sandhāya vuttaṁ, na tu pāṇātipātaṁ. Viheṭhanatthepi hi vadha-saddo  dissati “attānaṁ vadhitvā vadhitvā rodeyyā”ti-ādīsu (pāci.  880) māraṇa-saddopi idha viheṭhaneyeva vattatīti daṭṭhabbo.  Keci pana “pubbe pāṇātipātaṁ pahāyā’ti-ādīsu sayaṁkāro, idha  paraṁkāro”ti vadanti, taṁ na sakkā tathā vattuṁ  “kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā, cha payogā”ti ca vuttattā.  Yathā hi appaṭiggāhabhāvasāmaññepi sati pabbajitehi  appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṁ itthikumāridāsidāsādayo  vibhāgena vuttā. Yathā ca parasantakassa haraṇabhāvato  adinnādānabhāvasāmaññepi sati tulākūṭādayo  adinnādānavisesabhāvasandassanatthaṁ vibhāgena vuttā, na evaṁ  pāṇātipātapariyāyassa vadhassa puna gahaṇe payojanaṁ atthi  tathāvibhajitabbassābhāvato, tasmā yathāvuttoyevattho sundarataroti.  
 Viparāmosoti (pg.1.354) visesena samantato bhusaṁ mosāpanaṁ  muyhanakaraṇaṁ, thenanaṁ vā. Theyyaṁ corikā mosoti hi pariyāyo.  So kāraṇavasena duvidhoti āha “himaviparāmoso”ti-ādi.  Musantīti corenti, mosenti vā muyhanaṁ karonti, mosetvā  tesaṁ santakaṁ gaṇhantīti vuttaṁ hoti. Yanti ca tassā  kiriyāya parāmasanaṁ. Maggappaṭipannaṁ jananti parapakkhepi  adhikāro. Ālopanaṁ vilumpanaṁ ālopo. Sahasā karaṇaṁ  sahasākāro. Sahasā pavattitā sāhasikā, sāva kiriyā  tathā.  
 Ettāvatāti “pāṇātipātaṁ pahāyā”ti-ādinā  “sahasākārā paṭivirato”ti pariyosānena etapparimāṇena pāṭhena.  Antarabhedaṁ aggahetvā pāḷiyaṁ yathārutamāgatavaseneva  chabbīsatisikkhāpadasaṅgahametaṁ sīlaṁ yebhuyyena sikkhāpadānamavibhattattā  cūḷasīlaṁ nāmāti attho. Desanāvasena hi idha  cūḷamajjhimādibhāvo veditabbo, na dhammavasena. Tathā hi  idhasaṅkhittena uddiṭṭhānaṁ sikkhāpadānaṁ avibhattānaṁ vibhajanavasena  majjhimasīladesanā pavattā, tenevāha “majjhimasīlaṁ  vitthārento”ti.Cūḷasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 
 Majjhimasīlavaṇṇanā 

  11. “Yathā vā paneke bhonto”ti-ādidesanāya  sambandhamāha “idānī”ti-ādinā. Tatthāyamaṭṭhakathāmuttako  nayo– yathāti opammatthe nipāto. Vāti  vikappanatthe, tena imamatthaṁ vikappeti “ussāhaṁ katvā mama vaṇṇaṁ  vadamānopi puthujjano pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā  paṭivirato”ti-ādinā parānuddesikanayena vā sabbathāpi  ācārasīlamattameva vadeyya, na taduttariṁ. “Yathāpaneke bhonto  samaṇabrāhmaṇabhāvaṁ paṭijānamānā, parehi ca tathā sambhāviyamānā  tadanurūpapaṭipattiṁ ajānanato, asamatthanato ca na abhisambhuṇanti, na  evamayaṁ. Ayaṁ pana samaṇo gotamo sabbathāpi samaṇasāruppapaṭipattiṁ  pūresiyevā”ti evaṁ aññuddesikanayena vā sabbathāpi  ācārasīlamattameva vadeyya, na taduttarinti. Panāti  (pg.1.355) vacanālaṅkāre vikappanattheneva upanyāsādi-atthassa sijjhanato.  Eketi aññe. “Ekacce”tipi vadanti. Bhontoti  sādhūnaṁ piyasamudāhāro. Sādhavo hi pare “bhonto”ti vā  “devānaṁ piyā”ti vā “āyasmanto”ti vā samālapanti.  Samaṇabrāhmaṇāti yaṁ kiñci pabbajjaṁ upagatatāya samaṇā.  Jātimattena ca brāhmaṇāti.  
 Saddhā nāma idha catubbidhesu ṭhānesūti āha  “kammañcā”ti-ādi. Kammakammaphalasambandheneva  idhalokaparalokasaddahanaṁ daṭṭhabbaṁ “ettha kammaṁ vipaccati, kammaphalañca  anubhavitabban”ti. Tadatthaṁ byatirekato ñāpeti “ayaṁ  me”ti-ādinā. Paṭikarissatīti paccupakāraṁ karissati.  Tadeva samatthetuṁ “evaṁdinnāni hī”ti-ādimāha.  Desanāsīsamattaṁ padhānaṁ katvā nidassanato. Tena catubbidhampi paccayaṁ  nidassetīti vuttaṁ “atthato panā”ti-ādi.  
 “Seyyathidan”ti ayaṁ saddo “so katamo”ti atthe  eko nipāto, nipātasamudāyo vā, tena ca  bījagāmabhūtagāmasamārambhapade saddakkamena appadhānabhūtopi  bījagāmabhūtagāmo vibhajjitabbaṭṭhāne padhānabhūto viya paṭiniddisīyati.  Añño hi saddakkamo añño atthakkamoti āha “katamo so  bījagāmabhūtagāmo”ti. Tasmiñhi vibhatte tabbisayasamārambhopi  vibhattova hoti. Imamatthañhi dassetuṁ “yassa samārambhaṁ  anuyuttā viharantī”ti vuttaṁ. Teneva ca pāḷiyaṁ  “mūlabījan”ti-ādinā so niddiṭṭhoti. Mūlameva bījaṁ  mūlabījaṁ, mūlaṁ bījaṁ etassātipi mūlabījanti idha dvidhā  attho. Sesapadesupi eseva nayo. Ato na codetabbametaṁ “kasmā  panettha bījagāmabhūtagāmaṁ pucchitvā bījagāmo eva vibhatto”ti.  Tattha hi paṭhamena atthena bījagāmo niddiṭṭho, dutiyena bhūtagāmo,  duvidhopesa sāmaññaniddesena vā mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti  ekasesanayena vā niddiṭṭhoti veditabbo, teneva vakkhati  “sabbañhetan”ti-ādiṁ. Atīva visati bhesajjapayogesūti  ativisaṁ, ativisā vā, yā “mahosadhan”tipi vuccati  kacchakoti kāḷakacchako, yaṁ “pilakkho”tipi vadanti.  Kapitthanoti ambilaṅkuraphalo setarukkho. So hi kampati  calatīti kapithano thanapaccayena, kapīti vā makkaṭo,  tassa (pg.1.356) thanasadisaṁ phalaṁ yassāti kapitthano. “Kapitthanoti  pippalirukkho”ti (visuddhi. ṭī. 1.108) hi  Visuddhimaggaṭīkāyaṁ vuttaṁ. Phaḷubījaṁ nāma pabbabījaṁ.  Ajjakanti setapaṇṇāsaṁ. Phaṇijjakanti samīraṇaṁ.  Hiriveranti vāraṁ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā  visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bījasaddoti  dasseti “viruhanasamatthamevā”ti iminā. Itarañhi  abījasaṅkhyaṁ gataṁ, tañca kho rukkhato viyojitameva. Aviyojitaṁ  pana tathā vā hotu, aññathā vā “bhūtagāmo”tveva vuccati  yathāvuttena dutiyaṭṭhena. Vinayā (pāci. 91) nurūpato tesaṁ visesaṁ  dasseti “tatthā”ti-ādinā. Yamettha vattabbaṁ, taṁ heṭṭhā vuttameva.  
  12. Sannidhānaṁ sannidhi, tāya karīyateti  sannidhikāro, annapānādi. Evaṁ kāra-saddassa kammatthataṁ  sandhāya “sannidhikāraparibhogan”ti vuttaṁ. Ayamaparo nayo – yathā “ācayaṁ gāmino”ti vattabbe anunāsikalopena  “ācayagāmino”ti (dha. sa. 10) niddeso kato, evamidhāpi  “sannidhikāraṁ paribhogan”ti vattabbe anunāsikalopena  “sannidhikāraparibhogan”ti vuttaṁ, sannidhiṁ katvā paribhoganti attho.  Vinayavasenāti vinayāgatācāravasena. Vinayāgatācāro hi  uttaralopena “vinayo”ti vutto, kāyavācānaṁ vā vinayanaṁ vinayo.  Suttantanayapaṭipattiyā visuṁ gahitattā vinayācāroyeva idha labbhati.  Sammā kilese likhatīti sallekhoti ca vinayācārassa visuṁ  gahitattā suttantanayapaṭipatti eva. Paṭiggahitanti kāyena vā  kāyapaṭibaddhena vā paṭiggahitaṁ. Aparajjūti aparasmiṁ divase.  Datvāti parivattanavasena datvā. Ṭhapāpetvāti ca attano  santakakaraṇena ṭhapāpetvā. Tesampi santakaṁ vissāsaggāhādivasena  paribhuñjituṁ vaṭṭati. Suttantanayavasena sallekho eva na hoti.  
 Yāni ca tesaṁ anulomānīti ettha sānulomadhaññarasaṁ,  madhukapuppharasaṁ, pakkaḍākarasañca ṭhapetvā avasesā sabbepi  phalapupphapattarasā anulomapānānīti daṭṭhabbaṁ, yathāparicchedakālaṁ  anadhiṭṭhitaṁ avikappitanti attho.  
 Sannidhīyateti (pg.1.357) sannidhi, vatthameva. Pariyāyati  kappīyatīti pariyāyo, kappiyavācānusārena paṭipatti, tassa  kathāti pariyāyakathā. Tabbiparīto nippariyāyo,  kappiyampi anupaggamma santuṭṭhivasena paṭipatti, pariyāya-saddo  vā kāraṇe, tasmā kappiyakāraṇavasena vuttā kathā pariyāyakathā.  Tadapi avatvā santuṭṭhivasena vuttā nippariyāyo.  “Sace”ti-ādi aññassa dānākāradassanaṁ. Pāḷiyā uddisanaṁ  uddeso. Atthassa pucchā paripucchanaṁ. “Adātuṁ na  vaṭṭatī”ti iminā adāne sallekhakopanaṁ dasseti.  Appahonteti kātuṁ appahonake sati. Paccāsāyāti  cīvarapaṭilābhāsāya. Anuññātakāleti anatthate kathine eko  pacchimakattikamāso, atthate kathine pacchimakattikamāsena saha  hemantikā cattāro māsā, piṭṭhisamaye yo koci eko māsoti evaṁ  tatiyakathinasikkhāpadādīsu anuññātasamaye. Suttanti  cīvarasibbanasuttaṁ. Vinayakammaṁ katvāti mūlacīvaraṁ  parikkhāracoḷaṁ adhiṭṭhahitvā paccāsācīvarameva mūlacīvaraṁ katvā  ṭhapetabbaṁ, taṁ puna māsaparihāraṁ labhati, etena upāyena yāva icchati,  tāva aññamaññaṁ mūlacīvaraṁ katvā ṭhapetuṁ labbhatīti vuttanayena,  vikappanāvasena vā vinayakammaṁ katvā. Kasmā na vaṭṭatīti āha  “sannidhi ca hoti sallekhañca kopetī”ti.  
 Upari maṇḍapasadisaṁ padaracchannaṁ, sabbapaliguṇṭhimaṁ vā chādetvā  kataṁ vayhaṁ. Ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo  datvā garuḷapakkhakanayena katā sandamānitā. Phalakādinā kataṁ  pīṭhakayānaṁ sivikā. Antolikāsaṅkhātā paṭapoṭalikā  pāṭaṅkī. “Ekabhikkhussa hī”ti-ādi tadatthassa samatthanaṁ.  Araññatthāyāti araññagamanatthāya. Dhotapādakatthāyāti  dhovitapādānamanurakkhaṇatthāya. Saṁhanitabbā bandhitabbāti  saṅghāṭā, upāhanāyeva saṅghāṭā tathā, yugaḷabhūtā upāhanāti  attho. Aññassa dātabbāti ettha vuttanayena dānaṁ veditabbaṁ.  
 Mañcoti nidassanamattaṁ. Sabbepi hi pīṭhabhisādayo  nisīdanasayanayoggā gahetabbā tesupi tathāpaṭipajjitabbato.  
 Ābādhapaccayā eva attanā paribhuñjitabbā gandhā vaṭṭantīti  dasseti “kaṇḍukacchuchavidosādi-ābādhe satī”ti iminā.  “Lakkhaṇe hi sati hetutthopi katthaci sambhavatī”ti heṭṭhā vuttoyeva.  Tattha kaṇḍūti (pg.1.358) khajju. Kacchūti vitacchikā.  Chavidosoti kilāsādi. Āharāpetvāti ñātipavāritato  bhikkhācāravattena vā na yena kenaci vā ākārena harāpetvā.  Bhesajjapaccayehi gilānassa viññattipi vaṭṭati. “Anujānāmi  bhikkhave  gandhaṁ gahetvā kavāṭe pañcaṅgulikaṁ dātuṁ, pupphaṁ gahetvā vihāre  ekamantaṁ nikkhipitun”ti (cūḷava. 264) vacanato  “dvāre”ti-ādi vuttaṁ. Gharadhūpanaṁ vihāravāsanā,  cetiyagharavāsanā vā. Ādi-saddena cetiyapaṭimāpūjādīni  saṅgaṇhāti.  
 Kilesehi āmasitabbato āmisaṁ, yaṁ kiñci upabhogārahaṁ  vatthu, tasmā yathāvuttānampi pasaṅgaṁ nivāretuṁ “vuttāvasesaṁ  daṭṭhabban”ti āha, pārisesanayato gahitattā vuttāvasesaṁ daṭṭhabbanti  adhippāyo. Kiṁ panetanti vuttaṁ “seyyathidan”ti-ādi.  Tathārūpe kāleti gāmaṁ pavisituṁ dukkarādikāle.  Vallūroti sukkhamaṁsaṁ. Bhājana-saddo sappitelaguḷasaddehi  yojetabbo tadavinābhāvittā. Kālassevāti pageva.  Udakakaddameti udake ca kaddame ca. Nimitte cetaṁ bhummaṁ,  bhāvalakkhaṇe vā. Acchathāti nisīdatha.  Bhuñjantassevāti bhuñjato eva bhikkhuno, sampadānavacanaṁ,  anādaratthe vā sāmivacanaṁ. Kiriyantarāvacchedanayogena hettha  anādaratā. Gīvāyāmakanti bhāvanapuṁsakavacanaṁ, gīvaṁ āyametvā  āyataṁ katvāti attho, yathā vā bhutte atibhuttatāya gīvā  āyamitabbā hoti, tathātipi vaṭṭati. Catumāsampīti  vassānassa cattāro māsepi. Kuṭumbaṁ vuccati dhanaṁ,  tadassatthīti kuṭumbiko, muṇḍo ca so kuṭumbiko cāti  muṇḍakuṭumbiko, tassa jīvikaṁ tathā, taṁ katvā jīvatīti attho.  Nayadassanamattañcetaṁ āmisapadena dassitānaṁ sannidhivatthūnanti  daṭṭhabbaṁ.  
 Tabbirahitaṁ samaṇapaṭipattiṁ dassento “bhikkhuno  panā”ti-ādimāha. Tattha “guḷapiṇḍo tālapakkappamāṇan”ti  sāratthadīpaniyaṁ vuttaṁ. Catubhāgamattanti kuṭumbamattanti  vuttaṁ. “Ekā taṇḍulanāḷī”ti vuttattā pana tassā catubhāgo  ekapatthoti vadanti. Vuttañca–  
 	“Kuḍuvo pasato eko, pattho te caturo siyuṁ;  
 	Āḷhako caturo patthā, doṇaṁ vā caturāḷhakan”ti.  
 Kasmāti (pg.1.359) vuttaṁ “te hī”ti-ādi. Āharāpetvāpi  ṭhapetuṁ vaṭṭati, pageva yathāladdhaṁ. “Aphāsukakāle”ti-ādinā  suddhacittena ṭhapitassa paribhogo sallekhaṁ na kopetīti dasseti.  Sammutikuṭikādayo catasso, avāsāgārabhūtena vā uposathāgārādinā  saha pañcakuṭiyo sandhāya “kappiyakuṭiyan”ti-ādi vuttaṁ.  Sannidhi nāma natthi tattha antovuttha-antopakkassa anuññātattā.  “Tathāgatassā”ti-ādinā adhikārānurūpaṁ atthaṁ payojeti.  Pilotikakhaṇḍanti jiṇṇacoḷakhaṇḍaṁ.  
  13. “Gīvaṁ pasāretvā”ti etena sayameva  āpāthagamane doso natthīti dasseti. Ettakampīti  vinicchayavicāraṇā vatthukittanampi. Payojanamattamevāti  padatthayojanamattameva. Yassa pana padassa vitthārakathaṁ vinā na sakkā  attho viññātuṁ, tattha vitthārakathāpi padatthasaṅgahameva gacchati.  
 Kutūhalavasena pekkhitabbato pekkhaṁ, naṭasatthavidhinā  payogo. Naṭasamūhena pana janasamūhe kattabbavasena  “naṭasammajjan”ti vuttaṁ. Janānaṁ sammadde samūhe katanti hi  sammajjaṁ. Sārasamāse pana “pekkhāmahan”tipi vadanti,  “sammajjadassanussavan”ti tesaṁ mate attho. Bhāratanāmakānaṁ  dvebhātukarājūnaṁ, rāmarañño ca yujjhanādikaṁ tappasutehi  ācikkhitabbato akkhānaṁ. Gantumpi na vaṭṭati, pageva taṁ  sotuṁ. Pāṇinā tāḷitabbaṁ saraṁ pāṇissaranti āha  “kaṁsatāḷan”ti, lohamayo tūriyajātiviseso kaṁso,  lohamayapatto vā, tassa tāḷanasaddanti attho. Pāṇīnaṁ tāḷanasaranti  atthaṁ sandhāya pāṇitāḷantipi vadanti. Ghanasaṅkhātānaṁ  tūriyavisesānaṁ tāḷanaṁ ghanatāḷaṁ nāma, daṇḍamayasammatāḷaṁ  silātalākatāḷaṁ vā. Mantenāti bhūtāvisanamantena.  Eketi sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca, yathā cettha,  evamito paresupi “eke”ti āgataṭṭhānesu. Te kira  dīghanikāyassatthavisesavādino. Caturassa-ambaṇakatāḷaṁ nāma  rukkhasāradaṇḍādīsu yena kenaci caturassa-ambaṇaṁ katvā catūsu passesu  dhammena onaddhitvā vāditabhaṇḍassa tāḷanaṁ. Tañhi  ekādasadoṇappamāṇamānavisesasaṇṭhānattā “ambaṇakan”ti  vuccati, bimbisakantipi tasseva nāmaṁ. Tathā kumbhasaṇṭhānatāya  kumbho, ghaṭoyeva vā, tassa dhunananti khuddakabhāṇakā.  Abbhokkiraṇaṁ raṅgabalikaraṇaṁ. Te hi naccaṭṭhāne devatānaṁ  balikaraṇaṁ nāma katvā kīḷanti, yaṁ “nandī”tipi vuccati (pg.1.360)   Itthipurisasaṁyogādikilesajanakaṁ paṭibhānacittaṁ sobhanakaraṇato  sobhanakaraṁ nāma. “Sobhanagharakan”ti sārasamāse vuttaṁ.  Caṇḍāya alanti caṇḍālaṁ, ayoguḷakīḷā. Caṇḍālā nāma  hīnajātikā sunakhamaṁsabhojino, tesaṁ idanti caṇḍālaṁ. Sāṇe  udakena temetvā aññamaññaṁ ākoṭanakīḷā sāṇadhovanakīḷā.  Vaṁsena kataṁ kīḷanaṁ vaṁsanti āha “veḷuṁ ussāpetvā  kīḷanan”ti.  
 Nikhaṇitvāti bhūmiyaṁ nikhātaṁ katvā.  Nakkhattakāleti nakkhattayogachaṇakāle. Tamatthaṁ aṅguttarāgame  dasakanipātapāḷiyā (a. ni. 10.106) sādhento  “vuttampicetan”ti-ādimāha. Tatthāti tasmiṁ aṭṭhidhovane.  Indajālenāti aṭṭhidhovanamantaṁ parijappetvā yathā pare  aṭṭhīniyeva passanti, na maṁsādīni, evaṁ maṁsādīnamantaradhāpanamāyāya.  Indassa jālamiva hi paṭicchādituṁ samatthanato “indajālan”ti  māyā vuccati indacāpādayo viya. Aṭṭhidhovananti  aṭṭhidhovanakīḷā.  
 Hatthi-ādīhi saddhiṁ yujjhitunti hatthi-ādīsu  abhiruhitvā aññehi saddhiṁ yujjhanaṁ, hatthi-ādīhi ca saddhiṁ sayameva  yujjhanaṁ sandhāya vuttaṁ, hatthi-ādīhi saddhiṁ aññehi yujjhituṁ, sayaṁ vā  yujjhitunti hi attho. Teti hatthi-ādayo. Aññamaññaṁ  mathenti vilothentīti mallā, bāhuyuddhakārakā, tesaṁ yuddhaṁ.  Sampahāroti saṅgāmo. Balassa senāya aggaṁ gaṇanakoṭṭhāsaṁ  karonti etthāti balaggaṁ, “ettakā hatthī, ettakā  assā”ti-ādinā balagaṇanaṭṭhānaṁ. Senaṁ viyūhanti ettha  vibhajitvā ṭhapenti, senāya vā ettha byūhanaṁ vinyāsoti  senābyūho, “ito hatthī hontu, ito assā hontū”ti-ādinā  yuddhatthaṁ caturaṅgabalāya senāya desavisesesu vicāraṇaṭṭhānaṁ, taṁ pana  bhedato sakaṭabyūhādivasena. Ādi-saddena cakkapadumabyūhānaṁ  daṇḍabhogamaṇḍalāsaṁhatabyūhānañca gahaṇaṁ, “tayo hatthī pacchimaṁ  hatthānīkaṁ, tayo assā pacchimaṁ assānīkaṁ, tayo rathā pacchimaṁ  rathānīkaṁ, cattāro purisā sarahatthā pattī pacchimaṁ pattānīkan”ti  (pāci. 324uyyodhikasikkhāpade) kaṇḍaviddhasikkhāpadassa  padabhājanaṁ sandhāya “tayo …pe…ādinā nayena vuttassā”ti  āha. Tañca kho “dvādasapuriso hatthī, tipuriso asso,  catupuriso (pg.1.361) ratho, cattāro purisā sarahatthā pattī”ti (pāci. 314 uyyuttasenāsikkhāpade) vuttalakkhaṇato hatthi-ādigaṇanenāti daṭṭhabbaṁ,  etena ca “cha hatthiniyo, eko ca hatthī idamekan”ti (mahāva.  aṭṭha. 245) cammakkhandhakavaṇṇanāyaṁ vuttamanīkaṁ paṭikkhipati.  
  14. Kāraṇaṁ nāma phalassa ṭhānanti vuttaṁ  “pamādo …pe… ṭhānan”ti. Padānīti sārī-ādīnaṁ  patiṭṭhānāni. Aṭṭhāpadanti saññāya dīghatā.  “Aṭṭhapadan”tipi paṭhanti. Dasapadaṁ nāma dvīhi pantīti  vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṁ. Aṭṭhapadadasapadesūti  aṭṭhapadadasapadaphalakesu. Ākāseyeva kīḷananti “ayaṁ sārī  asukapadaṁ mayā nītā, ayaṁ asukapadan”ti kevalaṁ mukheneva vadantānaṁ  ākāseyeva jūtassa kīḷanaṁ. Nānāpathamaṇḍalanti  anekavihitasārīmaggaparivaṭṭaṁ. Pariharitabbanti sāriyo  pariharituṁ yuttakaṁ. Ito cito ca saranti parivattantīti  sāriyo, yena kenaci katāni akkhabījāni. Tatthāti  tāsu sārīsu, tasmiṁ vā apanayanupanayane. Jūtakhaliketi  jūtamaṇḍale. “Jūtaphalake”tipi adhunā pāṭho. Pāsakaṁ  vuccati chasu passesu ekekaṁ yāva chakkaṁ dassetvā katakīḷanakaṁ, taṁ  vaḍḍhetvā yathāladdhaṁ ekakādivasena sāriyo apanento, upanento ca  kīḷanti, pasati aṭṭhapadādīsu bādhati, phusati cāti hi  pāsako, catubbīsatividho akkho. Yaṁ sandhāya vuttaṁ–  
 	“Aṭṭhakaṁ mālikaṁ vuttaṁ, sāvaṭṭañca chakaṁ mataṁ;  
 	Catukkaṁ bahulaṁ ñeyyaṁ, dvi bindusantibhadrakaṁ.  
 	Catuvīsati āyā ca, munindena pakāsitā”ti.  
  Tena kīḷanamidha pāsakakīḷanaṁ. Ghaṭanaṁ paharaṇaṁ,  tena kīḷā ghaṭikāti āha “dīghadaṇḍakenā”ti-ādi.  Ghaṭena kumbhena kīḷā ghaṭikāti eke. Mañjiṭṭhikāya vāti  mañjiṭṭhisaṅkhātassa yojanavallirukkhassa sāraṁ gahetvā pakkakasāvaṁ  sandhāya vadati. Sitthodakena vāti [piṭṭhodakena vā  (aṭṭhakathāyaṁ)] ca pakkamadhusitthodakaṁ. Salākahatthanti  tālahīrādīnaṁ kalāpassetaṁ adhivacanaṁ. Bahūsu salākāsu visesarahitaṁ  ekaṁ salākaṁ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna taññeva uddharantā  salākahatthena kīḷantīti keci. Guḷakīḷāti guḷaphalakīḷā,  yena kenaci vā kataguḷakīḷā. Paṇṇena vaṁsākārena katā nāḷikā  paṇṇanāḷikā, tenevāha “taṁdhamantā”ti. Khuddake  ka-paccayoti (pg.1.362) dasseti “khuddakanaṅgalan”ti iminā.  Hatthapādānaṁ mokkhena mocanena cayati parivattati etāyāti  mokkhacikā, tenāha “ākāse vā”ti-ādi.  Paribbhamanattāyeva taṁ cakkaṁ nāmāti dassetuṁ  “paribbhamanacakkan”ti vuttaṁ.  
 Paṇṇena katā nāḷi paṇṇanāḷi, iminā  pattāḷhakapadadvayassa yathākkamaṁ pariyāyaṁ dasseti. Tena katā pana  kīḷā pattāḷhakāti vuttaṁ “tāyā”ti-ādi. Khuddako  ratho rathako ka-saddassa khuddakatthavacanato. Esa nayo  sesapadesupi. Ākāse vā yaṁ ñāpeti, tassa piṭṭhiyaṁ vā yathā vā  tathā vā akkharaṁ likhitvā “evamidan”ti jānanena kīḷā  akkharikā, pucchantassa mukhāgataṁ akkharaṁ gahetvā  naṭṭhamuttilābhādijānanakīḷātipi vadanti. Vajja-saddo  aparādhatthoti āha “yathāvajjaṁ nāmā”ti-ādi. Vāditānurūpaṁ  naccanaṁ, gāyanaṁ vā yathāvajjantipi vadanti. “Evaṁ kate jayo  bhavissati, evaṁ kate parājayo”ti jayaparājayaṁ purakkhatvā  payogakaraṇavasena parihārapathādīnampi jūtappamādaṭṭhānabhāvo veditabbo,  paṅgacīrādīhi ca vaṁsādīhi kattabbā kiccasiddhi, asiddhi cāti  jayaparājayāvaho payogo vutto, yathāvajjanti ca kāṇādīhi  sadisākāradassanehi jayaparājayavasena jūtakīḷikabhāvena vuttaṁ.  Sabbepi hete jotenti pakāsenti etehi tappayogikā  jayaparājayavasena, javanti ca gacchanti jayaparājayaṁ etehīti vā  atthena jūtasaddavacanīyataṁ nātivattanti.  
  15. Pamāṇātikkantāsananti “aṭṭhaṅgulapādakaṁ  kāretabbaṁ sugataṅgulenā”ti vuttappamāṇato atikkantāsanaṁ. Kammavasena  payojanato “anuyuttā viharantīti padaṁ apekkhitvā”ti vuttaṁ.  Vāḷarūpānīti āharimāni sīhabyagghādivāḷarūpāni.  Vuttañhi bhikkhunivibhaṅge “pallaṅko nāma āharimehi vāḷehi  kato”ti (pāci. 984) “akappiyarūpākulo akappiyamañco  pallaṅko”ti sārasamāse vuttaṁ. Dīghalomako  mahākojavoti caturaṅgulādhikalomo kāḷavaṇṇo mahākojavo.  Kuvuccati pathavī, tassaṁ javati sobhanavitthaṭavasenāti  kojavo. “Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomānī”ti  vacanato caturaṅgulato heṭṭhā (pg.1.363) vaṭṭatīti vadanti. Uddalomī  ekantalomīti visesadassanametaṁ, tasmā yadi tāsu na pavisati,  vaṭṭatīti gahetabbaṁ. Vānavicittanti bhitticchadādi-ākārena  vānena sibbanena vicitraṁ. Uṇṇāmayattharaṇanti  migalomapakatamattharaṇaṁ. Setattharaṇoti dhavalattharaṇo.  Sītatthikehi sevitabbattā setattharaṇo, “bahumudulomako”tipi  vadanti. Ghanapupphakoti sabbathā pupphākārasampanno.  “Uṇṇāmayattharaṇoti uṇṇāmayo lohitattharaṇo”ti (sārattha.  ṭī. 258) sāratthadīpaniyaṁ vuttaṁ. Āmalakapattākārāhi  pupphapantīhi yebhuyyato katattā āmalakapattotipi vuccati.  
 Tiṇṇaṁ tūlānanti rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlasaṅkhātānaṁ  tiṇṇaṁ tūlānaṁ. Uditaṁ dvīsu lomaṁ dasā yassāti uddalomī  i-kārassa akāraṁ, ta-kārassa lopaṁ, dvibhāvañca katvā. Ekasmiṁ  ante lomaṁ dasā yassāti ekantalomī. Ubhayattha  kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Tesaṁ vāde  pana uditamekato uggataṁ lomamayaṁ pupphaṁ yassāti uddalomī  vuttanayena. Ubhato antato ekaṁ sadisaṁ lomamayaṁ pupphaṁ yassāti  ekantalomīti vacanattho. Vinayaṭṭhakathāyaṁ pana  “uddalomīti ekato uggatalomaṁ uṇṇāmayattharaṇaṁ.  ‘Uddhalomī’tipi pāṭho. Ekantalomīti ubhato uggatalomaṁ  uṇṇāmayattharaṇan”ti (mahāva. aṭṭha. 254) vuttaṁ, nāmamattamesa  viseso. Atthato pana aggahitāvaseso aṭṭhakathādvayepi natthīti  daṭṭhabbo.  
 Koseyyañca kaṭṭissañca kaṭṭissāni virūpekasesavasena.  Tehi pakatamattharaṇaṁ kaṭṭissaṁ. Etadevatthaṁ dassetuṁ  “koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇan”ti vuttaṁ,  koseyyasuttānamantarantaraṁ suvaṇṇamayasuttāni pavesetvā vītamattharaṇanti  vuttaṁ hoti. Suvaṇṇasuttaṁ kira “kaṭṭissaṁ, kassaṭan”ti ca vadanti.  Teneva “koseyyakassaṭamayan”ti ācariyadhammapālattherena  (dī. ni. ṭī. 1.15) vuttaṁ. Kaṭṭissaṁ nāma  vākavisesotipi vadanti. Ratanaparisibbitanti ratanehi  saṁsibbitaṁ, suvaṇṇalittanti keci. Suddhakoseyyanti  ratanaparisibbanarahitaṁ. Vinayeti vinayaṭṭhakathaṁ, vinayapariyāyaṁ  vā sandhāya vuttaṁ. Idha hi suttantikapariyāye “ṭhapetvā tūlikaṁ  sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭantī”ti vuttaṁ.  Vinayapariyāyaṁ pana patvā garuke (pg.1.364) ṭhātabbattā suddhakoseyyameva vaṭṭati,  netarānīti vinicchayo veditabbo, suttantikapariyāye pana  ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭati, itarāni vaṭṭanti, sacepi  tāni ratanaparisibbitāni, bhūmattharaṇavasena yathānurūpaṁ mañcapīṭhādīsu  ca upanetuṁ vaṭṭantīti. Suttantadesanāya gahaṭṭhānampi vasena vuttattā tesaṁ  saṅgaṇhanatthaṁ “ṭhapetvā …pe… na vaṭṭantīti vuttan”ti apare.  Dīghanikāyaṭṭhakathāyanti katthaci pāṭho,  porāṇadīghanikāyaṭṭhakathāyanti attho. Naccayogganti naccituṁ  pahonakaṁ. Karonti ettha naccanti kuttakaṁ, taṁ pana  uddalomī-ekantalomīvisesameva. Vuttañca–  
 	“Dvidasekadasānyudda-lomī-ekantalomino.  
 	Tadeva soḷasitthīnaṁ, naccayoggañhi kuttakan”ti.  
 Hatthino piṭṭhiyaṁ attharaṁ hatthattharaṁ. Evaṁ sesapadesupi.  Ajinacammehīti ajinamigacammehi, tāni kira cammāni  sukhumatarāni, tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti. Tena vuttaṁ  “ajinappaveṇī”ti, uparūpari ṭhapetvā sibbanavasena hi santatibhūtā  “paveṇī”ti vuccati. Kadalīmigoti mañjārākāramigo, tassa  dhammena kataṁ pavarapaccattharaṇaṁ tathā. “Taṁ kirā”ti-ādi  tadākāradassanaṁ, tasmā suddhameva kadalīmigacammaṁ vaṭṭatīti vadanti.  Uttaraṁ uparibhāgaṁ chādetīti uttaracchado, vitānaṁ. Tampi  lohitameva idhādhippetanti āha “rattavitānenā”ti. “Yaṁ  vattati, taṁ sa-uttaracchedan”ti ettha seso, saṁsibbitabhāvena saddhiṁ  vattatīti attho. Rattavitānesu ca kāsāvaṁ vaṭṭati, kusumbhādirattameva  na vaṭṭati, tañca kho sabbarattameva. Yaṁ pana nānāvaṇṇaṁ vānacittaṁ vā  lepacittaṁ vā, taṁ vaṭṭati. Paccattharaṇasseva padhānattā tappaṭibaddhaṁ  setavitānampi na vaṭṭatīti vuttaṁ. Ubhatoti ubhayattha mañcassa  sīsabhāge, pādabhāge cāti attho. Etthāpi sa-uttaracchade viya  vinicchayo. Padumavaṇṇaṁ vāti nātirattaṁ sandhāyāha.  Vicitraṁ vāti pana sabbathā kappiyattā vuttaṁ, na pana ubhato  upadhānesu akappiyattā. Na hi lohitaka-saddo citte vaṭṭati.  Paṭalikaggahaṇeneva cittakassāpi attharaṇassa saṅgahetabbappasaṅgato.  Sace pamāṇayuttanti vuttamevatthaṁ byatirekato samatthetuṁ āha  “mahā-upadhānaṁ pana paṭikkhittan”ti. Mahā-upadhānanti ca  pamāṇātikkantaṁ upadhānaṁ. Sīsappamāṇameva hi tassa pamāṇaṁ. Vuttañca  “anujānāmi bhikkhave, sīsappamāṇaṁ (pg.1.365) bibbohanaṁ kātun”ti   (cūḷava. 297) sīsappamāṇañca nāma yassa vitthārato tīsu  kaṇṇesu dvinnaṁ kaṇṇānaṁ antaraṁ miniyamānaṁ vidatthi ceva caturaṅgulañca  hoti. Bibbohanassa majjhaṭṭhānaṁ tiriyato muṭṭhiratanaṁ hoti, dīghato  pana diyaḍḍharatanaṁ vā dviratanaṁ vā. Taṁ pana akappiyattāyeva  paṭikkhittaṁ, na tu uccāsayanamahāsayanapariyāpannattā. Dvepīti  sīsūpadhānaṁ, pādūpadhānañca. Paccattharaṇaṁ datvāti paccattharaṇaṁ  katvā attharitvāti attho, idañca gilānameva sandhāya vuttaṁ. Tenāha  senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṁ “agilānassāpi sīsūpadhānañca  pādūpadhānañcāti dvayameva vaṭṭati. Gilānassa bibbohanāni  santharitvā upari paccattharaṇaṁ katvā nipajjitumpi vaṭṭatī”ti   (cūḷava. aṭṭha. 297) vuttanayenevāti vinaye bhagavatā vuttanayeneva.  Kathaṁ pana vuttanti āha “vuttañhetan”ti-ādi. Yathā  aṭṭhaṅgulapādakaṁ hoti, evaṁ āsandiyā pādacchindanaṁ veditabbaṁ.  Pallaṅkassa pana āharimāni vāḷarūpāni āharitvā puna  appaṭibaddhatākāraṇampi bhedanameva. Vijaṭetvāti jaṭaṁ nibbedhetvā.  Bibbohanaṁ kātunti tāni vijaṭitatūlāni anto  pakkhipitvā bibbohanaṁ kātuṁ.  
  16. “Mātukucchito nikkhantadārakānan”ti  etena aṇḍajajalābujānameva gahaṇaṁ, mātukucchito nikkhantattāti ca  kāraṇaṁ dasseti, tenevāyamattho sijjhati “anekadivasāni  antosayanahetu esa gandho”ti. Ucchādenti ubbaṭṭenti.  Saṇṭhānasampādanatthanti susaṇṭhānatāsampādanatthaṁ.  Parimaddantīti samantato maddanti.  
 Tesaṁyeva dārakānanti puññavantānameva dārakānaṁ. Tesameva  hi pakaraṇānurūpatāya gahaṇaṁ. Mahāmallānanti mahataṁ  bāhuyuddhakārakānaṁ. Ādāso nāma maṇḍanakapakatikānaṁ manussānaṁ  attano mukhachāyāpassanatthaṁ kaṁsalohādīhi kato bhaṇḍaviseso.  Tādisaṁ sandhāya “yaṁ kiñci …pe… na vaṭṭatī”ti vuttaṁ.  Alaṅkārañjanameva na bhesajjañjanaṁ. Maṇḍanānuyogassa hi  adhippetattā tamidhānadhippetaṁ. Loke mālā-saddo baddhamālāyameva  “mālā mālyaṁ pupphadāme”ti vacanato. Sāsane pana suddhapupphesupi  niruḷhoti āha “abaddhamālā vā”ti.  Kāḷapīḷakādīnanti kāḷavaṇṇapīḷakādīnaṁ.  Mattikakakkanti osadhehi abhisaṅkhataṁ yogamattikācuṇṇaṁ.  Dentīti vilepenti. Caliteti vikārāpajjanavasena calanaṁ  patte (pg.1.366)  kupiteti attho. Tenāti sāsapakakkena. Doseti  kāḷapīḷakādīnaṁ hetubhūte lohitadose. Khāditeti  apanayanavasena khādite. Sannisinneti tādise duṭṭhalohite  parikkhīṇe. Mukhacuṇṇakenāti mukhavilepanena   Cuṇṇentīti vilimpenti. Taṁ sabbanti  mattikākakkasāsapatilahaliddikakkadānasaṅkhātaṁ mukhacuṇṇaṁ,  mukhavilepanañca na vaṭṭati. Atthānukkamasambhavato hi ayaṁ padadvayassa  vaṇṇanā. Mukhacuṇṇasaṅkhātaṁ mukhavilepananti vā padadvayassa  tulyādhikaraṇavasena atthavibhāvanā.  
 Hatthabandhanti hatthe bandhitabbamābharaṇaṁ, taṁ pana  saṅkhakapālādayoti āha “hatthe”ti-ādi. Saṅkho eva  kapālaṁ tathā. “Apare”ti-ādinā yathākkamaṁ  “sikhābandhan”ti-ādi padānamatthaṁ saṁvaṇṇeti. Tattha  sikhanti cūḷaṁ. Cīrakaṁ nāma yena cūḷāya thirakaraṇatthaṁ,  sobhanatthañca vijjhati. Muttāya, muttā eva vā latā  muttālatā, muttāvaḷi. Daṇḍo nāma catuhatthoti vuttaṁ  “catuhatthadaṇḍaṁ vā”ti. Alaṅkatadaṇḍakanti pana tato  omakaṁ rathayaṭṭhi-ādikaṁ sandhāyāha. Bhesajjanāḷikanti  bhesajjatumbaṁ. Pattādi-olambanaṁ vāmaṁseyeva aciṇṇanti vuttaṁ  “vāmapasse olaggitan”ti. Kaṇṇikā nāma kūṭaṁ, tāya  ca ratanena ca parikkhitto koso yassa tathā.  Pañcavaṇṇasuttasibbitanti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhavasena  pañcavaṇṇehi suttehi sibbitaṁ tividhampi chattaṁ. Ratanamattāyāmaṁ  caturaṅgulavitthatanti tesaṁ paricayaniyāmena vā nalāṭe bandhituṁ  pahonakappamāṇena vā vuttaṁ. “Kesantaparicchedaṁ dassetvā”ti  etena tadanajjhottharaṇavasena bandhanākāraṁ dasseti. Meghamukheti  abbhantare. “Maṇin”ti idaṁ siromaṇiṁ sandhāya vuttanti  āha “cūḷāmaṇin”ti, cūḷāyaṁ maṇinti attho. Camarassa  ayaṁ cāmaro, sveva vālo, tena katā bījanī cāmaravālabījanī.  Aññāsaṁ pana  makasabījanīvākamayabījanī-usīramayabījanīmorapiñchamayabījanīnaṁ,  vidhūpanatālavaṇṭānañca kappiyattā tassāyeva gahaṇaṁ daṭṭhabbaṁ.  
  17. Duggatito, saṁsārato ca niyyāti etenāti  niyyānaṁ, saggamaggo, mokkhamaggo ca. Taṁ niyyānamarahati,  tasmiṁ vā niyyāne niyuttā, taṁ vā niyyānaṁ phalabhūtaṁ etissāti  niyyānikā, vacīduccaritakilesato niyyātīti vā  niyyānikā ī-kārassa rassattaṁ, ya-kārassa ca ka-kāraṁ  (pg.1.367) katvā.  Anīya-saddo hi bahulā katvatthābhidhāyako. Cetanāya saddhiṁ  samphappalāpavirati idha adhippetā. Tappaṭipakkhato  aniyyānikā, samphappalāpo, tassā bhāvo  aniyyānikattaṁ, tasmā aniyyānikattā.  Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā vibandhanabhūtā. Sopi  nāmāti ettha nāma-saddo garahāyaṁ. Kammaṭṭhānabhāveti  aniccatāpaṭisaṁyuttattā catusaccakammaṭṭhānabhāve.  Kāmassādavasenāti kāmasaṅkhāta-assādavasena. Saha atthenāti  sātthakaṁ, hitapaṭisaṁyuttanti attho. Upāhanāti  yānakathāsambandhaṁ sandhāya vuttaṁ. Suṭṭhu nivesitabboti suniviṭṭho.  Tathā dunniviṭṭho. Gāma-saddena gāmavāsī janopi gahitoti  āha “asukagāmavāsino”ti-ādi.  
 Sūrakathāti ettha sūra-saddo vīravācakoti dasseti  “sūro ahosī”ti iminā. Visikhā nāma  maggasanniveso, idha pana visikhāgahaṇena tannivāsinopi gahitā  “sabbo gāmo āgato”ti-ādīsu viya, tenevāha “saddhā  pasannā”ti-ādi.  
 Kumbhassa ṭhānaṁ nāma udakaṭṭhānanti vuttaṁ  “udakaṭṭhānakathā”ti. Udakatitthakathātipi vuccati  tattheva samavarodhato. Apica kumbhassa karaṇaṭṭhānaṁ kumbhaṭṭhānaṁ.  Tadapadesena pana kumbhadāsiyo vuttāti dasseti “kumbhadāsikathā  vā”ti iminā. Pubbe petā kālaṅkatāti pubbapetā. “Peto  pareto kālaṅkato”ti hi pariyāyavacanaṁ. Heṭṭhā vuttanayamatidisituṁ  “tatthā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Purimapacchimakathāhi vimuttāti idhāgatāhi purimāhi,  pacchimāhi ca kathāhi vimuttā. Nānāsabhāvāti atta-saddassa  sabhāvapariyāyabhāvamāha. Asukena nāmāti pajāpatinā brahmunā,  issarena vā. Uppattiṭhitisambhārādivasena lokaṁ akkhāyati  etāyāti lokakkhāyikā, sā pana lokāyatasamaññe  vitaṇḍasatthe nissitā sallāpakathāti dasseti  “lokāyatavitaṇḍasallāpakathā”ti iminā. Lokā bālajanā  āyatanti ettha ussahanti vādassādenāti lokāyataṁ, loko vā  hitaṁ na yatati na īhati tenāti lokāyataṁ. Tañhi ganthaṁ  nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti (pg.1.368)   Aññamaññaviruddhaṁ, saggamokkhaviruddhaṁ vā kathaṁ tanonti etthāti  vitaṇḍo, viruddhena vā vādadaṇḍena tāḷenti ettha vādinoti  vitaṇḍo, sabbattha niruttinayena padasiddhi.  
 Sāgaradevena khatoti ettha sāgararañño puttehi khatotipi  vadanti. Vijjati pavedanahetubhūtā muddhā yassāti samuddo  dha-kārassa da-kāraṁ katvā, saha-saddo cettha vijjamānatthavācako  “salomakosapakkhako”ti-ādīsu viya. Bhavoti vuddhi bhavati  vaḍḍhatīti katvā. Vibhavoti hāni tabbirahato. Dvandato  pubbe suyyamāno itisaddo paccekaṁ yojetabboti āha “iti bhavo  iti abhavo”ti. Yaṁ vā taṁ vāti yaṁ kiñci, atha taṁ  aniyamanti attho. Abhūtañhi aniyamatthaṁ saha vikappena yaṁtaṁ-saddehi  dīpenti ācariyā. Apica bhavoti sassato. Abhavoti  ucchedo. Bhavoti vā kāmasukhaṁ. Abhavoti  attakilamatho.  
 Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṁ bāttiṁsa  tiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṁ sarūpato anāgatāpi  araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā battiṁsa  tiracchānakathāti vuccanti. Pāḷiyañhi “iti vā”ti  ettha iti-saddo pakārattho, vā-saddo vikappanattho. Idaṁ  vuttaṁ hoti “evaṁpakāraṁ, ito aññaṁ vā tādisaṁ niratthakakathaṁ  anuyuttā viharantī”ti, ādi-attho vā iti-saddo iti vā  iti evarūpā “naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato”ti-ādīsu  (dī. ni. 1.10 164 ma. ni. 1.293 411 2.11  418 3.14 102 a. ni.  10.99) viya, iti evamādiṁ  aññampi tādisaṁ kathamanuyuttā viharantīti attho.  
  18. Viruddhassa gahaṇaṁ viggaho, so yesanti  viggāhikā, tesaṁ tathā, viruddhaṁ vā gaṇhāti etāyāti  viggāhikā, sāyeva kathā tathā. Sārambhakathāti  upārambhakathā. Sahitanti pubbāparāviruddhaṁ. Tatoyeva  siliṭṭhaṁ. Taṁ pana atthakāraṇayuttatāyāti dassetuṁ  “atthayuttaṁ kāraṇayuttanti attho”ti vuttaṁ. Nti vacanaṁ.  Parivattitvā ṭhitaṁ sapattagato asamattho yodho viya na kiñci  jānāsi, kintu sayameva parājesīti adhippāyo. Vādo  dosoti pariyāyavacanaṁ. Tathā cara (pg.1.369) vicarāti. Tattha  tatthāti tasmiṁ tasmiṁ ācariyakule. Nibbedhehīti mayā  ropitaṁ vādaṁ vissajjehi.  
  19. Dūtassa kammaṁ dūteyyaṁ, tassa kathā tathā,  tassaṁ. Idha, amutrāti upayogatthe bhummavacanaṁ, tenāha  “asukaṁ nāma ṭhānan”ti. Vitthārato vinicchayo  vinayaṭṭhakathāyaṁ (pārā. aṭṭha. 436-437) vuttoti saṅkhepato idha  dassetuṁ “saṅkhepato panā”ti-ādi vuttaṁ.  Gihisāsananti yathāvuttaviparītaṁ sāsanaṁ. Aññesanti  gihīnaññeva.  
  20. Tividhenāti  sāmantajappana-iriyāpathasannissitapaccayapaṭisevanabhedato tividhena.  Vimhāpayantīti “ayamacchariyapuriso”ti attani paresaṁ  vimhayaṁ sampahaṁsanaṁ acchariyaṁ uppādenti. Vipubbañhi mhi-saddaṁ  sampahaṁsane vadanti saddavidū. Sampahaṁsanākāro ca acchariyaṁ.  Lapantīti attānaṁ vā dāyakaṁ vā ukkhipitvā yathā so kiñci  dadāti, evaṁ ukkācetvā ukkhipanavasena dīpetvā kathenti.  Nimittaṁ sīlametesanti nemittikāti taddhitavasena tassīlattho  yathā “paṁsukūliko”ti (mahāni. 52) apica nimittena  vadanti, nimittaṁ vā karontīti nemittikā. Nimittanti ca  paresaṁ paccayadānasaññuppādakaṁ kāyavacīkammaṁ vuccati. Nippeso  nippisanaṁ cuṇṇaṁ viya karaṇaṁ. Nippisantīti vā nippesā,  nippesāyeva nippesikā, nippisanaṁ vā nippeso, taṁ  karontītipi nippesikā. Nippeso ca nāma bhaṭapuriso viya  lābhasakkāratthaṁ akkosanakhuṁsanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṁsikatā. Lābhena  lābhanti ito lābhena amutra lābhaṁ. Nijigīsanti magganti  pariyesantīti pariyāyavacanaṁ. Kuhakādayo saddā kuhānādīni  nimittaṁ katvā taṁsamaṅgipuggalesu pavattāti āha  “kuhanā …pe… adhivacanan”ti. Aṭṭhakathañcāti  taṁtaṁpāḷisaṁvaṇṇanābhūtaṁ porāṇaṭṭhakathañca.  
 
  Majjhimasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Mahāsīlavaṇṇanā 

  21. Aṅgāni (pg.1.370) ārabbha pavattattā aṅgasahacaritaṁ satthaṁ  “aṅgan”ti vuttaṁ uttarapadalopena vā. Nimittanti  etthāpi eseva nayo, tenāha “hatthapādādīsū”ti-ādi. Keci  pana “aṅganti aṅgavikāraṁ paresaṁ aṅgavikāradassanenāpi  lābhālābhādivijānanan”ti vadanti. Nimittasatthanti  nimittena sañjānanappakāradīpakaṁ satthaṁ, taṁ vatthunā vibhāvetuṁ  “paṇḍurājā”ti-ādimāha. Paṇḍurājāti ca  “dakkhiṇārāmādhipati” icceva vuttaṁ. Sīhaḷadīpe  dakkhiṇārāmanāmakassa saṅghārāmassa kārakoti vadanti.  “Dakkhiṇamadhurādhipatī”ti ca katthaci likhitaṁ,  dakkhiṇamadhuranagarassa adhipatīti attho. Muttāyoti muttikā.  Muṭṭhiyāti hatthamuddāya. Gharagolikāyāti sarabunā.  So “muttā”ti saññānimittenāha, saṅkhyānimittena pana  “tisso”ti.  
 “Mahantānan”ti etena appakaṁ nimittameva, mahantaṁ pana  uppādoti nimittuppādānaṁ visesaṁ dasseti. Uppatitanti  uppatanaṁ. Subhāsubhaphalaṁ pakāsento uppajjati gacchatīti uppādo,  uppātopi, subhāsubhasūcikā bhūtavikati. So hi dhūmo viya  aggissa kammaphalassa pakāsanamattameva karoti, na tu tamuppādetīti.  Idanti idaṁ nāma phalaṁ. Evanti iminā nāma  ākārena. Ādisantīti niddisanti. Pubbaṇhasamayeti  kālavasena. Idaṁ nāmāti vatthuvasena vadati. Yo vasabhaṁ,  kuñjaraṁ, pāsādaṁ, pabbataṁ vā āruḷhamattānaṁ supine passati, tassa  “idaṁ nāma phalan”ti-ādinā hi vatthukittanaṁ hoti.  Supinakanti supinasatthaṁ. Aṅgasampattivipattidassanamattena pubbe  “aṅgan”ti vuttaṁ, idha pana  mahānubhāvatādinipphādakalakkhaṇavisesadassanena “lakkhaṇan”ti  ayametesaṁ viseso, tenāha “iminā lakkhaṇenā”ti-ādi.  Lakkhaṇanti hi aṅgapaccaṅgesu dissamānākāravisesaṁ  sattisirivacchagadāpāsādādikamadhippetaṁ taṁ taṁ phalaṁ lakkhīyati  anenāti katvā, satthaṁ pana tappakāsanato lakkhaṇaṁ. Āhateti  purāṇe. Anāhateti nave. Ahateti pana pāṭhe  vuttavipariyāyena attho. Ito paṭṭhāyāti  devarakkhasamanussādibhedena yathāphalaṁ parikappitena vividhavatthabhāge  ito vā etto vā sañchinne idaṁ nāma bhogādiphalaṁ hoti.  Evarūpena dārunāti palāsasiriphalādidārunā, tathā dabbiyā.  Yadi dabbihomādīnipi aggihomāneva (pg.1.371)  atha kasmā visuṁ vuttānīti  āha “evarūpāyā”ti-ādi. Dabbihomādīni  homopakaraṇādivisesehi phalavisesadassanavasena vuttāni,  aggihomaṁ pana vuttāvasesasādhanavasena vuttanti adhippāyo.  Tenāha “dabbihomādīnī”ti-ādi.  
 Kuṇḍakoti taṇḍulakhaṇḍaṁ, tilassa idanti telaṁ,  samāsataddhitapadāni pasiddhesu sāmaññabhūtānīti visesakaraṇatthaṁ  “tilatelādikan”ti vuttaṁ. Pakkhipananti pakkhipanatthaṁ.  “Pakkhipanavijjan”tipi pāṭho, pakkhipanahetubhūtaṁ vijjanti attho.  Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhīti  dakkhiṇakkhakalohitadakkhiṇajaṇṇulohitādīhi.  “Pubbe”ti-ādinā aṅga-aṅgavijjānaṁ visesadassanena  punaruttabhāvamapaneti. Aṅgulaṭṭhiṁ disvāti aṅgulibhūtaṁ, aṅguliyā  vā jātaṁ aṭṭhiṁ passitvā, aṅgulicchavimattaṁ apassitvā  tadaṭṭhivipassanavaseneva byākarontīti vuttaṁ hoti. “Aṅgalaṭṭhinti  sarīran”ti (dī. ni. ṭī. 1.21) pana  ācariyadhammapālattherena vuttaṁ, evaṁ sati aṅgapaccaṅgānaṁ  viruhanabhāvena laṭṭhisadisattā sarīrameva aṅgalaṭṭhīti viññāyati.  Kulaputtoti jātikulaputto, ācārakulaputto ca.  Disvāpīti ettha api-saddo adisvāpīti sampiṇḍanattho.  Abbhino satthaṁ abbheyyaṁ. Māsurakkhena kato gantho  māsurakkho. Rājūhi paribhūttaṁ satthaṁ rājasatthaṁ.  Sabbānipetāni khattavijjāpakaraṇāni. Siva-saddo  santi-atthoti āha “santikaraṇavijjā”ti,  upasaggūpasamanavijjāti attho. Sivā-saddameva rassaṁ katvā  evamahāti sandhāya “siṅgālarutavijjā”ti vadanti,  siṅgālānaṁ rute subhāsubhasañjānanavijjāti attho.  “Bhūtavejjamantoti bhūtavasīkaraṇamanto. Bhūrighareti  antopathaviyaṁ kataghare, mattikāmayaghare vā. “Bhūrivijjā  sassabuddhikaraṇavijjā”ti sārasamāse. Sappāvhāyanavijjāti  sappāgamanavijjā. Visavantameva vāti visavamānameva vā.  Bhāvaniddesassa hi māna-saddassa antabyappadeso. Yāya karonti, sā  visavijjāti yojanā. “Visatantrameva vā”tipi pāṭho. Evaṁ  sati sarūpadassanaṁ hoti, visavicāraṇaganthoyevāti attho.  Tantranti hi ganthassa parasamaññā.  Sapakkhaka-apakkhakadvipadacatuppadānanti  piṅgalamakkhikādisapakkhakagharagolikādi-apakkhakadevamanussacaṅgorādidvipada-  kaṇṭasasajambukādicatuppadānaṁ   Rutaṁ vassitaṁ. Gataṁ gamanaṁ, etena  “sakuṇavijjā”ti idha migasaddassa (pg.1.372) lopaṁ, nidassanamattaṁ vā  dasseti. Sakuṇañāṇanti sakuṇavasena subhāsubhaphalassa jānanaṁ.  Nanu sakuṇavijjāya eva vāyasavijjāpaviṭṭhāti āha “taṁ  visuññeva satthan”ti. Taṁtaṁpakāsakasatthānurūpavasena hi idha tassa  tassa vacananti daṭṭhabbaṁ.  
 Paripakkagatabhāvo attabhāvassa, jīvitakālassa ca vasena  gahetabboti dasseti “idānī”ti-ādinā.  Ādiṭṭhañānanti ādisitabbassa ñāṇaṁ. Sararakkhaṇanti  sarato attānaṁ, attato vā sarassa rakkhaṇaṁ.  “Sabbasaṅgāhikan”ti iminā miga-saddassa  sabbasakuṇacatuppadesu pavattiṁ dasseti, ekasesaniddeso vā esa  catuppadesveva miga-saddassa niruḷhattā. Sabbesampi sakuṇacatuppadānaṁ  rutajānanasatthassa migacakkasamaññā, yathā taṁ subhāsubhajānanappakāre  sabbato bhadraṁ cakkādisamaññāti āha “sabba …pe…  vuttan”ti.  
  22. “Sāmino”ti-ādi  pasaṭṭhāpasaṭṭhakāraṇavacanaṁ. Lakkhaṇanti tesaṁ  lakkhaṇappakāsakasatthaṁ. Pārisesanayena avasesaṁ āvudhaṁ.  “Yamhi kule”ti-ādinā imasmiṁ ṭhāne tathājānanahetu eva sesaṁ  lakkhaṇanti dasseti. Ayaṁ visesoti “lakkhaṇan”ti heṭṭhā  vuttā lakkhaṇato viseso. Tadatthāvikaraṇatthaṁ “idañcettha  vatthū”ti vuttaṁ aggiṁ dhamamānanti aggiṁ mukhavātena jālentaṁ.  Makkhesīti vināseti. Piḷandhanakaṇṇikāyāti  kaṇṇālaṅkārassa. Gehakaṇṇikāyāti gehakūṭassa, etena  ekasesanayaṁ, sāmaññaniddesaṁ vā upetaṁ. Kacchapalakkhaṇanti  kummalakkhaṇaṁ. Sabbacatuppadānanti miga-saddassa  catuppadavācakattamāha.  
  23. Asukadivaseti dutiyātatiyāditithivasena  vuttaṁ. Asukanakkhattenāti  assayujabharaṇīkattikārohaṇī-ādinakkhattayogavasena.  Vippavutthānanti vippavasitānaṁ sadesato nikkhantānaṁ.  Upasaṅkamanaṁ upayānaṁ. Apayānaṁ paṭikkamanaṁ.  Dutiyapadepīti “bāhirānaṁ raññaṁ …pe… bhavissatī”ti vutte  dutiyavākyepi. “Abbhantarānaṁ raññaṁ jayo”ti-ādīhi dvīhi  vākyehi vuttā jayaparājayā pākaṭāyeva.  
  24. Rāhūti rāhu nāma asurissaro asurarājā.  Tathā hi mahāsamayasutte asuranikāye vuttaṁ–  
 	“Satañca (pg.1.373) baliputtānaṁ, sabbe verocanāmakā;  
 	Sannayhitvā balisenaṁ, rāhubhaddamupāgamun”ti. (dī.  ni. 2.339).  
 Tassa candimasūriyānaṁ gahaṇaṁ saṁyuttanikāye  candimasuttasūriyasuttehi dīpetabbaṁ. Iti-saddo cettha  ādi-attho “candaggāhādayo”ti vuttattā, tena  sūriyaggāhanakkhattaggāhā saṅgayhanti. Tasmā candimasūriyānamiva  nakkhattānampi rāhunā gahaṇaṁ veditabbaṁ. Tato eva hi “api  cā”ti-ādinā nakkhattagāhe dutiyanayo vutto.  Aṅgārakādigāhasamāyogopīti aggahitaggahaṇena  aṅgārakasasiputtasūragarusukkaravisutaketusaṅkhātānaṁ gāhānaṁ samāyogo  api nakkhattagāhoyeva saha payogena gahaṇato. Sahapayogopi hi  vedasamayena gahaṇanti vuccati. Ukkānaṁ patananti ukkobhāsānaṁ  patanaṁ. Vātasaṅghātesu hi vegena aññamaññaṁ saṅghaṭṭentesu  dīpikobhāso viya obhāso uppajjitvā ākāsato patati, tatrāyaṁ  ukkāpātavohāro. Jotisatthepi vuttaṁ–  
 	“Mahāsikhā ca sukkhaggā-rattānilasikhojjalā.  
 	Porisī ca pamāṇena, ukkā nānāvidhā matā”ti.  
 Disākālusiyanti disāsu khobhanaṁ, taṁ sarūpato  dasseti “aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viyā”ti  iminā, aggisikhadhūmasikhādīnaṁ bahudhā pātubhāvo eva  disādāho nāmāti vuttaṁ hoti. Tadeva “dhūmaketū”ti  lokiyā vadanti. Vuttañca jotisatthe–  
 “Ketu viya sikhāvatī, joti uppātarūpinī”ti.  
 Sukkhavalāhakagajjananti vuṭṭhimantarena vāyuvegacalitassa  valāhakassa nadanaṁ. Yaṁ lokiyā “nighāto”ti vadanti. Vuttañca  jotisatthe–  
 	“Yadāntalikkhe balavā, māruto mārutāhato;  
 	Patatyadho sa nīghāto, jāyate vāyusambhavo”ti.  
  Udayananti lagganamāyūhanaṁ.  
 “Yadodeti tadā laganaṁ, rāsīnamanvayaṁ kamā”ti–  
  Hi (pg.1.374) vuttaṁ. Atthaṅgamanampi tato  sattamarāsippamāṇavasena veditabbaṁ. Abbhā dhūmo rajo rāhūti imehi  catūhi kāraṇehi avisuddhatā. Tabbinimuttatā vodānaṁ.  Vuttañca “cattārome bhikkhave, candimasūriyānaṁ upakkilesā, yehi  upakkilesehi upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na  virocanti. Katame cattāro? Abbhā bhikkhave, candimasūriyānaṁ  upakkilesā, yena …pe… dhūmo …pe… rajo …pe… rāhu  bhikkhave …pe… ime kho …pe… na virocantī”ti (a. ni.   4.50).  
  25. Devassāti meghassa.  Dhārānuppavecchanaṁ vassanaṁ. Avaggāhoti dhārāya avaggahaṇaṁ  duggahaṇaṁ, tenāha “vassavibandho”ti. Hatthamuddāti  hatthena adhippetaviññāpanaṁ, taṁ pana aṅgulisaṅkocanena gaṇanāyevāti  ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.21) vuttaṁ.  Ācariyasāriputtattherena pana “hatthamuddā nāma aṅgulipabbesu saññaṁ  ṭhapetvā gaṇanā”ti dassitā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā  parisesañāyena, sā pana pādasikamilakkhakādayo viya “ekaṁ  dve”ti-ādinā navantavidhinā nirantaragaṇanāti veditabbā. Samūhanaṁ  saṅkalanaṁ visuṁ uppādanaṁ apanayanaṁ paṭuppādanaṁ [saṭuppādanaṁ  (aṭṭhakathāyaṁ)] “saduppādanan”tipi paṭhanti, sammā uppādananti  attho. Ādi-saddena vokalanabhāgahārādike saṅgaṇhāti. Tattha  vokalanaṁ visuṁ samūhakaraṇaṁ, vomissananti attho. Bhāgakaraṇaṁ  bhāgo. Bhuñjanaṁ vibhajanaṁ hāro. Sāti yathāvuttā  piṇḍagaṇanā disvāti ettha diṭṭhamattena gaṇetvāti attho  gahetabbo.  
 Paṭibhānakavīti ettha aṅguttarāgame (a. ni.   4.231) vuttānanti seso, kavīnaṁ kabyakaraṇanti sambandho, etena  kavīhi kataṁ, kavīnaṁ vā idaṁ kāveyyanti atthaṁ dasseti.  “Attano cintāvasenā”ti-ādi tesaṁ sabhāvadassanaṁ. Tathā hi  vatthuṁ, anusandhiñca sayameva cirena cintetvā karaṇavasena  cintākavi veditabbo. Kiñci sutvā sutena asutaṁ  anusandhetvā karaṇavasena sutakavi, kiñci atthaṁ upadhāretvā  tassa saṅkhipanavitthāraṇādivasena atthakavi, yaṁ kiñci parena  kataṁ kabbaṁ vā nāṭakaṁ vā disvā taṁsadisameva aññaṁ attano  ṭhānuppattikapaṭibhānena karaṇavasena paṭibhānakavīti. Nti  tamatthaṁ. Tappaṭibhāganti (pg.1.375) tena diṭṭhena sadisaṁ. “Kattabban”ti  ettha visesanaṁ, “karissāmī”ti ettha vā bhāvanapuṁsakaṁ.  Ṭhānuppattikapaṭibhānavasenāti kāraṇānurūpaṁ pavattanakañāṇavasena.  Jīvikatthāyāti pakaraṇādhigatavaseneva vuttaṁ. Kavīnaṁ idanti  kabyaṁ, yaṁ “gītan”ti vuccati.  
  26. Pariggahabhāvena dārikāya gaṇhanaṁ āvāhanaṁ.  Tathā dānaṁ vivāhanaṁ. Idha pana tathākaraṇassa  uttarapadalopena niddeso, hetugabbhavasena vā, tenāha “imassa  dārakassā”ti-ādi. Itīti evaṁhontesu, evaṁbhāvato vā.  Uṭṭhānanti khettādito uppannamāyaṁ. Iṇanti dhanavaḍḍhanatthaṁ  parassa dinnaṁ pariyudañcanaṁ. Pubbe paricchinnakāle asampattepi  uddharitamiṇaṁ uṭṭhānaṁ, yathāparicchinnakāle pana sampatte  iṇanti keci, tadayuttameva iṇagahaṇeneva sijjhanato. Paresaṁ  dinnaṁ iṇaṁ vā dhananti sambandho. Thāvaranti ciraṭṭhitikaṁ.  Desantare diguṇatiguṇādigahaṇavasena bhaṇḍappayojanaṁ payogo.  Tattha vā aññattha vā yathākālaparicchedaṁ vaḍḍhigahaṇavasena payojanaṁ  uddhāro. “Bhaṇḍamūlarahitānaṁ vāṇijaṁ katvā ettakena udayena  saha mūlaṁ dethā’ti dhanadānaṁ payogo, tāvakālikadānaṁ  uddhāro”tipi vadanti. Ajja payojitaṁ diguṇaṁ catuguṇaṁ  hotīti yadi ajja payojitaṁ bhaṇḍaṁ, evaṁ aparajja diguṇaṁ, ajja  catuguṇaṁ hotīti attho. Subhassa, subhena vā gamanaṁ pavattanaṁ  subhago, tassa karaṇaṁ subhagakaraṇaṁ, taṁ pana piyamanāpassa,  sassirīkassa vā karaṇamevāti āha  “piyamanāpakaraṇan”ti-ādi. Sassirīkakaraṇanti  sarīrasobhaggakaraṇaṁ. Vilīnassāti patiṭṭhahitvāpi  paripakkamapāpuṇitvā vilopassa. Tathā paripakkabhāvena aṭṭhitassa.  Pariyāyavacanametaṁ padacatukkaṁ. Bhesajjadānanti  gabbhasaṇṭhāpanabhesajjassa dānaṁ. Tīhi kāraṇehīti ettha vātena,  pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato,  tappaccayā eva kammaṁ vipaccati, sayameva pana kammunā okāse kate na  ekantena vātā, pāṇakā vā apekkhitabbāti kammassa visuṁ  kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṁ. Vinayaṭṭhakathāyaṁ (vi. aṭṭha.  2.185) pana vātena pāṇakehi vā gabbho vinassanto kammaṁ vinā na  vinassatīti adhippāyena tamaññātra dvīhi kāraṇehīti vuttaṁ.  Nibbāpanīyanti upasamakaraṁ. Paṭikammanti yathā te na  khādanti, tathā paṭikaraṇaṁ.  
 Bandhakaraṇanti (pg.1.376) yathā jiṁ cāletuṁ na sakkoti, evaṁ  anāloḷitakaraṇaṁ. Parivattanatthanti āvudhādinā saha  ukkhittahatthānaṁ aññattha parivattanatthaṁ, attanā gopitaṭṭhāne akhipetvā  parattha khipanatthanti vuttaṁ hoti. Khipatīti ca aññattha  khipatīti attho. Vinicchayaṭṭhāneti aḍḍavinicchayaṭṭhāne.  Icchitatthassa devatāya kaṇṇe kathanavasena jappanaṁ kaṇṇajappananti  ca vadanti. Devataṁ otāretvāti ettha mantajappanena devatāya  otāraṇaṁ. Jīvikatthāyāti yathā pāricariyaṁ katvā  jīvitavutti hoti, tathā jīvitavuttikaraṇatthāya.  Ādiccapāricariyāti karamālāhi pūjaṁ katvā sakaladivasaṁ  ādiccābhimukhāvaṭṭhānena ādiccassa paricaraṇaṁ. “Tathevā”ti  iminā “jīvikatthāyā”ti padamākaḍḍhati. Sirivhāyananti  ī-kārato a-kāralopena sandhiniddeso, tenāha “siriyā  avhāyanan”ti. “Sirenā”ti pana ṭhānavasena avhāyanākāraṁ  dasseti. Ye tu a-kārato a-kārassa lopaṁ katvā  “siravhāyanan”ti paṭhanti, tesaṁ pāṭhe ayamattho “mantaṁ jappetvā  sirasā icchitassa atthassa avhāyanan”ti.  
  27. Devaṭṭhānanti devāyatanaṁ. Upahāranti  pūjaṁ. Samiddhikāleti āyācitassa atthassa siddhakāle.  Santipaṭissavakammanti devatāyācanāya yā santi paṭikattabbā,  tassā paṭissavakaraṇaṁ. Santīti cettha mantajappanena  pūjākaraṇaṁ, tāya santiyā āyācanappayogoti attho.  Tasminti yaṁ “sace me idaṁ nāma samijjhissatī”ti vuttaṁ,  tasmiṁ paṭissavaphalabhūte yathābhipatthitakammasmiṁ. Tassāti yo  “paṇidhī”ti ca vutto, tassa paṭissavassa. Yathāpaṭissavañhi  upahāre kate paṇidhi-āyācanā katā niyyātitā hotīti.  Gahitamantassāti uggahitamantassa. Payogakaraṇanti  upacārakammakaraṇaṁ. Itīti kāraṇatthe nipāto, tena  vassavossa-saddānaṁ purisapaṇḍakesu pavattiṁ kāraṇabhāvena dasseti,  paṇḍakato visesena asati bhavatīti vasso. Purisaliṅgato  virahena ava-asati hīḷito hutvā bhavatīti vosso. Viseso  rāgassavo yassāti vasso. Vigato rāgassavo yassāti  vossoti niruttinayena padasiddhītipi vadanti.  Vassakaraṇaṁ tadanurūpabhesajjena. Vossakaraṇaṁ pana  uddhatabījatādināpi, teneva jātakaṭṭhakathāyaṁ “vossavarāti  uddhatabījā orodhapālakā”ti vuttaṁ (pg.1.377)  Acchandikabhāvamattanti  itthiyā akāmabhāvamattaṁ. Liṅganti purisanimittaṁ.  
 Vatthubalikammakaraṇanti gharavatthusmiṁ balikammassa karaṇaṁ,  taṁ pana upaddavapaṭibāhanatthaṁ, vaḍḍhanatthañca karonti, mantajappanena  attano, aññesañca mukhasuddhikaraṇaṁ. Tesanti aññesaṁ.  Yoganti bhesajjapayogaṁ. Vamananti pacchindanaṁ.  Uddhaṁvirecananti vamanabhedameva “uddhaṁ dosānaṁ nīharaṇan”ti  vuttattā. Virecananti pakativirecanameva.  Adhovirecananti suddhavatthikasāvavatthi-ādivatthikiriyā “adho  dosānaṁ nīharaṇan”ti vuttattā. Atho vamanaṁ uggiraṇameva,  uddhaṁvirecanaṁ dosanīharaṇaṁ. Tathā virecanaṁ virekova, adhovirecanaṁ  dosanīharaṇanti ayametesaṁ viseso pākaṭo hoti. Dosānanti  ca pittādidosānanti attho. Semhanīharaṇādi sirovirecanaṁ.  Kaṇṇabandhanatthanti chinnakaṇṇānaṁ saṅghaṭanatthaṁ.  Vaṇaharaṇatthanti arupanayanatthaṁ. Akkhitappanatelanti  akkhīsu usumassa nīharaṇatelaṁ. Yena akkhimhi añjite uṇhaṁ  usumaṁ nikkhamati. Yaṁ nāsikāya gaṇhīyati, taṁ natthu.  Paṭalānīti akkhipaṭalāni. Nīharaṇasamatthanti  apanayanasamatthaṁ. Khārañjananti khārakamañjanaṁ. Sītameva saccaṁ  niruttinayena, tassa kāraṇaṁ añjanaṁ saccañjananti āha  “sītalabhesajjañjanan”ti. Salākavejjakammanti  akkhirogavejjakammaṁ. Salākasadisattā salākasaṅkhātassa  akkhirogassa vejjakammanti hi sālākiyaṁ. Idaṁ pana  vuttāvasesassa akkhirogapaṭikammassa saṅgahaṇatthaṁ vuttaṁ  “tappanādayopi hi sālākiyānevā”ti. Paṭividdhassa salākassa  nikkhamanatthaṁ vejjakammaṁ salākavejjakammanti keci, taṁ pana  sallakattiyapadeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṁ.  
 Sallassa paṭividdhassa kattanaṁ ubbāhanaṁ sallakattaṁ, tadatthāya  vejjakammaṁ sallakattavejjakammaṁ. Kumāraṁ bharatīti  kumārabhato, tassa bhāvo komārabhaccaṁ, kumāro eva vā  komāro, bhatanaṁ bhaccaṁ, tassa bhaccaṁ tathā, tadabhinipphādakaṁ  vejjakammanti attho. Mūlāni padhānāni rogūpasamane samatthāni  bhesajjāni mūlabhesajjāni, mūlānaṁ vā byādhīnaṁ bhesajjāni tathā.  Mūlānubandhavasena hi duvidho byādhi. Tatra mūlabyādhimhi  tikicchite yebhuyyena itaraṁ vūpasamati, tenāha “kāyatikicchataṁ  dassetī”ti-ādi (pg.1.378)  Tattha kāyatikicchatanti mūlabhāvato  sarīrabhūtehi bhesajjehi, sarīrabhūtānaṁ vā rogānaṁ tikicchakabhāvaṁ.  Khārādīnīti khārodakādīni. Tadanurūpe vaṇeti  vūpasamitassa mūlabyādhino anucchavike arumhi. Tesanti  mūlabhesajjānaṁ. Apanayanaṁ apaharaṇaṁ, tehi atikicchananti vuttaṁ  hoti. Idañca komārabhaccasallakattasālākiyādivisesabhūtānaṁ tantīnaṁ  pubbe vuttattā pārisesavasena vuttaṁ, tasmā tadavasesāya tantiyā idha  saṅgaho daṭṭhabbo, sabbāni cetāni ājīvahetukāniyeva idhādhippetāni  “micchājīvena jīvikaṁ kappentī”ti (dī. ni. 1.21) vuttattā.  Yaṁ pana tattha tattha pāḷiyaṁ “iti vā”ti vuttaṁ. Tattha  itī-ti pakāratthe nipāto, vā-ti vikappanatthe. Idaṁ  vuttaṁ hoti– iminā pakārena, ito aññena vāti. Tena yāni  ito bāhirakapabbajitā sippāyatanavijjāṭṭhānādīni  jīvikopāyabhūtāni ājīvikapakatā upajīvanti, tesaṁ pariggaho  katoti veditabbaṁ.  
 
  Mahāsīlavaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā 

  28. Idāni suññatāpakāsanavārassatthaṁ vaṇṇento  anusandhiṁ pakāsetuṁ “evan”ti-ādimāha. Tattha  vuttavaṇṇassāti sahatthe chaṭṭhivacanaṁ, sāmi-atthe vā  anusandhi-saddassa bhāvakammavasena kiriyādesanāsu pavattanato.  Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassāti “yāvañcidaṁ tena  bhagavatā”ti-ādinā vuttavaṇṇassa. Tatra pāḷiyaṁ ayaṁ sambandho– na  bhikkhave, ettakā eva buddhaguṇā ye tumhākaṁ pākaṭā, apākaṭā pana  “atthi bhikkhave, aññe dhammā”ti vitthāro. “Ime diṭṭhiṭṭhānā  evaṁ gahitā”ti-ādinā sassatādidiṭṭhiṭṭhānānaṁ yathāgahitākārassa  suññabhāvappakāsanato, “tañca pajānanaṁ na parāmasatī”ti  sīlādīnañca aparāmasanīyabhāvadīpanena niccasārādivirahappakāsanato,  yāsu vedanāsu avītarāgatāya bāhirānaṁ etāni diṭṭhivibandhakāni  sambhavanti, tāsaṁ paccayabhūtānañca sammohādīnaṁ  vedakakārakasabhāvābhāvadassanamukhena sabbadhammānaṁ  attattaniyatāvirahadīpanato, anupādāparinibbānadīpanato ca ayaṁ  desanā (pg.1.379) suññatāvibhāvanappadhānāti āha “suññatāpakāsanaṁ  ārabhī”ti.  
 Pariyattīti vinayādibhedabhinnā manasā vavatthāpitā tanti.  Desanāti tassā tantiyā manasā vavatthāpitāya vibhāvanā,  yathādhammaṁ dhammābhilāpabhūtā vā paññāpanā, anulomādivasena vā  kathananti pariyattidesanānaṁ viseso pubbeyeva vavatthāpitoti imamatthaṁ  sandhāya “desanāya, pariyattiyan”ti ca vuttaṁ.  Evamādīsūti ettha ādi-saddena  saccasabhāvasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādayo saṅgayhanti. Tathā  hi ayaṁ dhamma-saddo “catunnaṁ bhikkhave, dhammānaṁ  ananubodhā”ti-ādīsu (a. ni.  4.1) sacce pavattati,  “kusalā dhammā akusalā dhammā”ti-ādīsu (dha. sa. tikamātikā  1) sabhāve, “evaṁdhammā te bhagavanto ahesun”ti-ādīsu (dī. ni.  2.13 94 145 3.142 ma. ni. 3.167 saṁ. ni.   5.378) samādhimhi, “saccaṁ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca  na socati”ti-ādīsu (saṁ. ni.  1.246 su. ni. 190)  paññāyaṁ, “jātidhammānaṁ bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā  uppajjatī”ti-ādīsu (ma. ni. 1.131 3.373 paṭi. ma.  1.33) pakatiyaṁ, “dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī”ti-ādīsu (su.  ni. 184 theragā. 303 jā. 1.10.102 15.385) puññe,  “cattāro pārājikā dhammā”ti-ādīsu (pārā. 233) āpattiyaṁ,  “sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe  āpāthamāgacchantī”ti-ādīsu (mahāni. 156 cūḷani. 85 paṭi.  ma. 3.5) ñeyye pavattati. Dhammā hontīti sattajīvato  suññā dhammamattā hontīti attho. Kimatthiyaṁ guṇe pavattananti āha  “tasmā”ti-ādi.  
 Makasatuṇḍasūciyāti sūcimukhamakkhikāya tuṇḍasaṅkhātāya  sūciyā. Alabbhaneyyapatiṭṭho viyāti sambandho. Aññatra  tathāgatāti ṭhapetvā tathāgataṁ. “Duddasā”ti padeneva tesaṁ  dhammānaṁ dukkhogāhatā pakāsitāti “alabbhaneyyapatiṭṭhā” icceva  vuttaṁ. Labhitabbāti labbhanīyā, sā eva labbhaneyyā,  labhīyate vā labbhanaṁ, tamarahatīti labbhaneyyā, na  labbhaneyyā alabbhaneyyā, patiṭṭhahanti etthāti patiṭṭhā,  patiṭṭhahanaṁ vā patiṭṭhā, alabbhaneyyā patiṭṭhā etthāti  alabbhaneyyapatiṭṭhā. Idaṁ vuttaṁ hoti– sace koci attano  pamāṇaṁ ajānanto ñāṇena (pg.1.380) te dhamme ogāhituṁ ussāhaṁ kareyya, tassa  taṁ ñāṇaṁ appatiṭṭhameva makasatuṇḍasūci viya mahāsamuddeti.  Ogāhitumasakkuṇeyyatāya “ettakā ete īdisā vā”ti te passituṁ na  sakkāti vuttaṁ “gambhīrattā eva duddasā”ti. Ye pana daṭṭhumeva  na sakkā, tesaṁ ogāhitvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha  “duddasattā eva duranubodhāti.  Sabbakilesapariḷāhapaṭippassaddhisaṅkhāta-aggaphalamatthake samuppannatā,  purecarānucaravasena nibbutasabbakilesapariḷāhasamāpattisamokiṇṇattā ca  nibbutasabbapariḷāhā. Tabbhāvato santāti attho.  Santārammaṇāni maggaphalanibbānāni anupasantasabhāvānaṁ  kilesānaṁ, saṅkhārānañca abhāvato.  
 Atha vā kasiṇugghāṭimākāsatabbisayaviññāṇānaṁ anantabhāvo  viya susamūhatavikkhepatāya niccasamāhitassa manasikārassa vasena  tadārammaṇadhammānaṁ santabhāvo veditabbo. Avirajjhitvā  nimittapaṭivedho viya issāsānaṁ avirajjhitvā dhammānaṁ  yathābhūtasabhāvāvabodho sāduraso mahārasova hotīti āha  “atittikaraṇaṭṭhenā”ti, atappanakaraṇasabhāvenāti attho.  Sohiccaṁ titti tappananti hi pariyāyo. Atittikaraṇaṭṭhenāti  patthetvā sādurasakaraṇaṭṭhenātipi atthaṁ vadanti. Paṭivedhappattānaṁ tesu  ca buddhānameva sabbākārena visayabhāvūpagamanato na takkabuddhiyā  gocarāti āha “uttamañāṇavisayattā”ti-ādi.  Nipuṇāti ñeyyesu tikkhappavattiyā chekā. Yasmā pana so  chekabhāvo ārammaṇe appaṭihatavuttitāya, sukhumañeyyaggahaṇasamatthatāya  ca supākaṭo hoti, tasmā vuttaṁ “saṇhasukhumasabhāvattā”ti.  Paṇḍitehiyevāti avadhāraṇaṁ samatthetuṁ “bālānaṁ  avisayattā”ti āha.  
 Ayaṁ aṭṭhakathānayato aparo nayo–  vinayapaṇṇatti-ādigambhīraneyyavibhāvanato gambhīrā. Kadāciyeva  asaṅkhyeyye mahākappe atikkamitvāpi dullabhadassanatāya duddasā.  Dassanañcettha paññācakkhuvaseneva veditabbaṁ.  Dhammanvayasaṅkhātassa anubodhassa kassacideva sambhavato  duranubodhā. Santasabhāvato, veneyyānañca sabbaguṇasampadānaṁ  pariyosānattā santā. Attano paccayehi padhānabhāvaṁ nītatāya  paṇītā. Samadhigatasaccalakkhaṇatāya atakkehi puggalehi,  atakkena (pg.1.381) vā ñāṇena avacaritabbato atakkāvacarā. Nipuṇaṁ,  nipuṇe vā atthe saccapaccayākārādivasena vibhāvanato nipuṇā.  Loke aggapaṇḍitena sammāsambuddhena veditabbato pakāsitabbato  paṇḍitavedanīyā.  
 Anāvaraṇañāṇapaṭilābhato hi bhagavā “sabbavidūhamasmi, (ma.  ni. 1.178 2.342 dha. pa. 353 mahāva. 11)  dasabalasamannāgato bhikkhave, tathāgato”ti-ādinā (saṁ. ni.   2.21 2.22) attano sabbaññutādiguṇe pakāsesi, tenevāha  “sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedetī”ti. Sayaṁ-saddena,  niddhāritāvadhāraṇena vā nivattetabbamatthaṁ dassetuṁ “anaññaneyyo  hutvā”ti vuttaṁ, aññehi abodhito hutvāti attho.  Abhiññāti ya-kāralopo “aññāṇatā āpajjatī”ti-ādīsu  (pari. 296) viyāti dasseti “abhivisiṭṭhena ñāṇenā”ti  iminā. Apica “sayaṁ abhiññā”ti padassa anaññaneyyo  hutvāti atthavacanaṁ, “sacchikatvā”ti padassa pana  sayameva …pe… katvāti. Sayaṁ-saddā hi sacchikatvāti  etthāpi sambajjhitabbo. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti ca tassa  hetuvacanaṁ, karaṇavacanaṁ vā.  
 Tattha kiñcāpi sabbaññutaññāṇaṁ phalanibbānāni viya  sacchikātabbasabhāvaṁ na hoti, āsavakkhayañāṇe pana adhigate  adhigatameva hoti, tasmā tassa paccakkhakaraṇaṁ sacchikiriyāti āha  “abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṁ katvā”ti. Hetu-atthe cetaṁ  karaṇavacanaṁ, aggamaggañāṇasaṅkhātassa abhivisiṭṭhañāṇassādhigamahetūti  attho. Abhivisiṭṭhañāṇanti vā paccavekkhaṇāñāṇe adhippete karaṇatthe  karaṇavacanampi yujjateva. Pavedanañcettha aññāvisayānaṁ saccādīnaṁ  desanākiccasādhanato, “ekomhi sammāsambuddho”ti-ādinā (mahāva.  11 kathā. 405) paṭijānanato ca veditabbaṁ.  Guṇadhammehīti guṇasaṅkhātehi dhammehi. Yathābhūtameva  yathābhuccaṁ sakatthe ṇyapaccayavasena.  
 Vadamānāti ettha satti-attho mānasaddo yathā  “ekapuggalo bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjatī”ti, (a.  ni.  1.170 kathā. 405) tasmā vattuṁ ussāhaṁ karontoti  attho. Evaṁbhūtā hi vattukāmā nāma honti, tenāha  “tathāgatassā”ti-ādi (pg.1.382)  Sāvasesaṁ vadantāpi viparītavadantā  viya sammā vadantīti na vattabbāti yathā sammā vadanti, tathā  dassetuṁ “ahāpetvā”ti-ādi vuttaṁ. Tena hi anavasesavadanameva  sammā vadananti dasseti. “Vattuṁ sakkuṇeyyun”ti iminā ca  “vadeyyun”ti etassa samatthanatthabhāvamāha yathā “so imaṁ vijaṭaye  jaṭan”ti (saṁ. ni.  1.23 peṭako. 22 mi. pa. 1.1.9)  ye evaṁ bhagavatā thomitā, te dhammā katameti yojanā. “Atthi  bhikkhave, aññeva dhammā”ti-ādipāḷiyā “sabbaññutaññāṇan”ti  vuttavacanassa virodhibhāvaṁ codento “yadi evan”ti-ādimāha.  Tattha yadi evanti evaṁ “sabbaññutaññāṇan”ti vuttavacanaṁ  yadi siyāti attho. Bahuvacananiddesoti “atthi  bhikkhave”ti-ādīni sandhāya vuttaṁ. Atthi-saddopi hi idha  bahuvacanoyeva “atthi khīrā, atthi gāvo”ti-ādīsu viya  nipātabhāvasseva icchitattā. Yadipi tadidaṁ ñāṇaṁ ekameva sabhāvato,  tathāpi sampayogato, ārammaṇato ca puthuvacanappayogamarahatīti  vissajjeti “puthucitta …pe… rammaṇato”ti iminā.  Puthucittasamāyogatoti puthūhi cittehi sampayogato. Puthūni  ārammaṇāni etassāti puthu-ārammaṇaṁ, tabbhāvato  sabbārammaṇattāti vuttaṁ hoti.  
 Apica puthu ārammaṇaṁ ārammaṇametassāti  puthu-ārammaṇārammaṇanti etasmiṁ atthe “oṭṭhamukho,  kāmāvacaran”ti-ādīsu viya ekassa ārammaṇasaddassa lopaṁ katvā  “puthu-ārammaṇato”ti vuttaṁ, tenassa puthuñāṇakiccasādhakattaṁ  dasseti. Tathā hetaṁ ñāṇaṁ tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṁ,  catuyoniparicchedakañāṇaṁ, pañcagatiparicchedakañāṇaṁ, chasu  asādhāraṇañāṇesu sesāsādhāraṇañāṇāni,  sattāriyapuggalavibhāvanakañāṇaṁ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṁ,  navasattāvāsaparijānanañāṇaṁ, dasabalañāṇanti evamādīnaṁ  anekasatasahassabhedānaṁ ñāṇānaṁ yathāsambhavaṁ kiccaṁ sādheti, tesaṁ  ārammaṇabhūtānaṁ anekesampi dhammānaṁ tadārammaṇabhāvatoti daṭṭhabbaṁ.  “Tañhī”ti-ādi yathākkamaṁ tabbivaraṇaṁ.  “Yathāhā”ti-ādinā paṭisambhidāmaggapāḷiṁ sādhakabhāvena  dasseti. Tatthāti atītadhamme. Ekavāravasena  puthu-ārammaṇabhāvaṁ nivattetvā anekavāravasena kamappavattiyā taṁ dassetuṁ  “punappunaṁ uppattivasenā”ti vuttaṁ. Kamenāpi hi  sabbaññutaññāṇaṁ visayesu pavattati, na tathā sakiṁyeva (pg.1.383)  Yathā  bāhirakā vadanti “sakiṁyeva sabbaññū sabbaṁ jānāti, na kamenā”ti.  
 Yadi evaṁ acinteyyāparimeyyappabhedassa ñeyyassa paricchedavatā  ekena ñāṇena niravasesato kathaṁ paṭivedhoti, ko vā evamāha  “paricchedavantaṁ sabbaññutaññāṇan”ti. Aparicchedañhi taṁ ñāṇaṁ  ñeyyamiva. Vuttañhetaṁ “yāvatakaṁ ñāṇaṁ, tāvatakaṁ ñeyyaṁ. Yāvatakaṁ  ñeyyaṁ, tāvatakaṁ ñāṇan”ti (mahāni. 69 156 cūḷani. 85  paṭi. ma. 3.5adhippāyatthameva gahitaṁ viya dissati) evampi  jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne  ñeyye kamena gayhamāne anavasesapaṭivedho na sambhavatiyevāti?  Nayidamevaṁ. Yañhi kiñci bhagavatā ñātumicchitaṁ sakalamekadeso vā,  tattha appaṭihatacāritāya paccakkhato ñāṇaṁ pavattati. Vikkhepābhāvato  ca bhagavā sabbakālaṁ samāhitoti ñātumicchitassa paccakkhabhāvo na  sakkā nivāretuṁ. Vuttañhi “ākaṅkhāpaṭibaddhaṁ buddhassa bhagavato  ñāṇan”ti-ādi, (mahāni. 69 156 cūḷani. 85 paṭi. ma.  3.5) nanu cettha dūrato cittapaṭaṁ passantānaṁ viya, “sabbe dhammā  anattā”ti vipassantānaṁ viya ca anekadhammāvabodhakāle  anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṁ pavattatīti gahetabbanti? Gahetabbaṁ  acinteyyānubhāvatāya buddhañāṇassa. Tenevāha “buddhavisayo  acinteyyo”ti, (a. ni.  4.77) idaṁ panettha sanniṭṭhānaṁ–  sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino  anāvaraṇañāṇassa paṭilābhena bhagavā santānena  sabbadhammapaṭivedhasamattho ahosi sabbaneyyāvaraṇassa pahānato, tasmā  sabbaññū, na sakiṁyeva sabbadhammāvabodhato yathāsantānena sabbassa  indhanassa dahanasamatthatāya pāvako “sabbabhū”ti vuccatīti.  
 Kāmañcāyamattho pubbe vitthāritoyeva, pakārantarena pana  sotujanānuggahakāmatāya, imissā ca porāṇasaṁvaṇṇanāvisodhanavasena  pavattattā puna vibhāvitoti na cettha punaruttidoso pariyesitabbo,  evamīdisesu. Ettha ca kiñcāpi bhagavato dasabalādiñāṇānipi  anaññasādhāraṇāni, sabbadesavisayattā pana tesaṁ ñāṇānaṁ na tehi  buddhaguṇā ahāpetvā gahitā nāma honti. Sabbaññutaññāṇassa pana  nippadesavisayattā (pg.1.384) tasmiṁ gahite sabbepi buddhaguṇā gahitā eva nāma  honti, tasmā pāḷi-atthānusārena tadeva ñāṇaṁ gahitanti veditabbaṁ.  Pāḷiyampi hi “yehi tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā vadamānā  vadeyyun”ti tameva pakāsitaṁ tamantarena aññassa nippadesavisayassa  abhāvato, nippadesavisayeneva ca yathābhuccaṁ sammā vadanasambhavatoti.  
 Aññevāti ettha eva-saddo sanniṭṭhāpanatthoti dassetuṁ  “aññevāti idaṁ panettha vavatthāpanavacanan”ti vuttaṁ,  vavatthāpanavacananti ca sanniṭṭhāpanavacananti attho,  sanniṭṭhāpanañca avadhāraṇameva. Kathanti āha  “aññevā”ti-ādi. “Na pāṇātipātā  veramaṇi-ādayo”ti iminā avadhāraṇena nivattitaṁ dasseti.  Ayañca eva-saddo aniyatadesatāya ca-saddo viya yattha vutto,  tato aññatthāpi vacanicchāvasena upatiṭṭhatīti āha  “gambhīrāvā”ti-ādi. Iti-saddena ca ādi-atthena  duddasāva na sudasā, duranubodhāva na suranubodhā, santāva na darathā,  paṇītāva na hīnā, atakkāvacarāva na takkāvacarā, nipuṇāva na lūkhā,  paṇḍitavedanīyāva na bālavedanīyāti nivattitaṁ dasseti.  Sabbapadehīti yāva “paṇḍitavedanīyā”ti idaṁ padaṁ, tāva  sabbapadehi.  
 Evaṁ nivattetabbataṁ yuttiyā daḷhīkaronto  “sāvakapāramiñāṇan”ti-ādimāha. Tattha  sāvakapāramiñāṇanti sāvakānaṁ dānādipāramipāripūriyā  nipphannaṁ vijjattayachaḷabhiññācatupaṭisambhidābhedaṁ ñāṇaṁ, tathā  paccekabuddhānaṁ paccekabodhiñāṇaṁ. Tatoti sāvakapāramiñāṇato.  Tatthāti sāvakapāramiñāṇe. Tatopīti anantaraniddiṭṭhato  paccekabodhiñāṇatopi. Api-saddena, pi-saddena vā ko  pana vādo sāvakapāramiñāṇatoti sambhāveti. Tatthāpīti  paccekabodhiñāṇepi. Ito panāti sabbaññutaññāṇato pana,  tasmā ettha sabbaññutaññāṇe vavatthānaṁ labbhatīti adhippāyo.  Gambhīresu visesā, gambhīrānaṁ vā visesena gambhīrā. Ayañca  gambhīro ayañca gambhīro ime imesaṁ visesena gambhīrāti vā  gambhīratarā. Tarasaddenevettha byavacchedanaṁ siddhaṁ.  
 Etthāyaṁ yojanā– kiñcāpi sāvakapāramiñāṇaṁ heṭṭhimaṁ heṭṭhimaṁ  sekkhañāṇaṁ puthujjanañāṇañca upādāya gambhīraṁ, paccekabodhiñāṇaṁ pana  upādāya na tathā gambhīranti “gambhīramevā”ti na sakkā  byavacchijjituṁ, tathā paccekabodhiñāṇampi (pg.1.385) yathāvuttaṁ ñāṇamupādāya  gambhīraṁ, sabbaññutaññāṇaṁ pana upādāya na evaṁ gambhīranti  “gambhīramevā”ti na sakkā byavacchijjituṁ, tasmā tattha vavatthānaṁ na  labbhati. Sabbaññutaññāṇadhammā pana sāvakapāramiñāṇādīnamiva  kiñci upādāya gambhīrābhāvābhāvato “gambhīrā evā”ti vavatthānaṁ  labbhatīti. Yathā cettha vavatthānaṁ dassitaṁ, evaṁ sāvakapāramiñāṇaṁ  duddasaṁ. “Paccekabodhiñāṇaṁ pana tato duddasataranti tattha vavatthānaṁ  natthī”ti-ādinā vavatthānasambhavo netabbo, tenevāha “tathā  duddasāva …pe… veditabban”ti.  
 Pucchāvissajjanantipi pāṭho, tassā pucchāya  vissajjananti attho. Etanti yathāvuttaṁ vissajjanavacanaṁ.  Evanti iminā diṭṭhīnaṁ vibhajanākārena. Etthāyamadhippāyo–  bhavatu tāva niravasesabuddhaguṇavibhāvanupāyabhāvato sabbaññutaññāṇameva  ekampi puthunissayārammaṇañāṇakiccasiddhiyā “atthi bhikkhave, aññeva  dhammā”ti-ādinā (dī. ni. 1.18) bahuvacanena uddiṭṭhaṁ, tassa pana  vissajjanaṁ saccapaccayākārādivisayavisesavasena anaññasādhāraṇena  vibhajananayena anārabhitvā sanissayānaṁ diṭṭhigatānaṁ vibhajananayena  kasmā āraddhanti? Tattha yathā saccapaccayākārādīnaṁ vibhajanaṁ  anaññasādhāraṇaṁ sabbaññutaññāṇasseva visayo, evaṁ  niravasesadiṭṭhigatavibhajanampīti dassetuṁ “buddhānañhī”ti-ādi  āraddhaṁ, tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṁ mahantaṁ  hotīti desetabbassa atthassa anekavidhatāya, dubbiññeyyatāya ca  nānānayehi pavattamānaṁ desanāgajjitaṁ mahantaṁ vipulaṁ, bahuppabhedañca  hoti  Ñāṇaṁ anupavisatīti tato eva ca desanāñāṇaṁ  desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṁ anupavisati, te anupavisitvā  ṭhitaṁ viya hotīti attho.  
 Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṁvidhassa nāma  dhammassa desakaṁ, paṭivedhakañcāti buddhānaṁ desanāñāṇassa,  paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Desanā gambhīrā  hotīti sabhāvena gambhīrānaṁ tesaṁ catubbidhānampi desanā  desetabbavasena gambhīrāva hoti, sā pana buddhānaṁ desanā sabbattha,  sabbadā ca yānattayamukhenevāti vuttaṁ “tilakkhaṇāhatā  suññatāpaṭisaṁyuttā”ti, tīhi lakkhaṇehi āhatā, attattaniyato  suññabhāvapaṭisaññuttā cāti attho. Ettha ca kiñcāpi (pg.1.386) “sabbaṁ  vacīkammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṁ ñāṇānuparivattī”ti  (mahāni. 69 156 cūḷani. 85 paṭi. ma. 3.5 netti.  15) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā nāma natthi,  samasamaparakkamanavasena sīhasamānavuttitāya ca sabbattha  samānussāhappavatti, desetabbadhammavasena pana desanā visesato ñāṇena  anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṁ.  
 Kathaṁ pana vinayapaṇṇattiṁ patvā desanā tilakkhaṇāhatā,  suññatāpaṭisaññuttā ca hoti, nanu tattha vinayapaṇṇattimattamevāti?  Na tattha vinayapaṇṇattimattameva. Tatthāpi hi sannisinnaparisāya  ajjhāsayānurūpaṁ pavattamānā desanā saṅkhārānaṁ aniccatādivibhāvinī  sabbadhammānaṁ attattaniyatā, suññabhāvappakāsinī ca hoti, tenevāha  “anekapariyāyena dhammiṁ kathaṁ katvā”ti-ādi.  Vinayapaññattinti vinayassa paññāpanaṁ. Ñña-kārassa pana  ṇṇa-kāre kate vinayapaṇṇattintipi pāṭho. Bhūmantaranti dhammānaṁ  avatthāvisesañca ṭhānavisesañca. Bhavanti dhammā etthāti  bhūmīti hi avatthāviseso, ṭhānañca vuccati. Tattha  avatthāviseso sati-ādidhammānaṁ  satipaṭṭhānindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedo “vaccho, dammo,  balībaddo”ti ādayo viya. Ṭhānaviseso kāmāvacarādibhedo.  Paccayākāra-saddassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Samayantaranti  diṭṭhivisesaṁ, nānāvihitā diṭṭhiyoti attho, aññasamayaṁ vā,  bāhirakasamayanti vuttaṁ hoti. Vinayapaññattiṁ patvā mahantaṁ gajjitaṁ  hotīti-ādinā sambandho. Tasmāti yasmā gajjitaṁ  mahantaṁ …pe… paṭisaṁyuttā, tasmā. Chejjagāminīti  atekicchagāminī.  
 Evaṁ otiṇṇe vatthusminti yathāvuttanayena  lahukagarukādivasena tadanurūpe vatthumhi otarante. Yaṁ  sikkhāpadapaññāpanaṁ nāma atthi, tatthāti sambandho. Thāmoti  ñāṇasāmatthiyaṁ. Balanti akampanasaṅkhāto vīrabhāvo.  Thāmo balanti vā sāmatthiyavacanameva  paccavekkhaṇādesanāñāṇavasena yojetabbaṁ. Paccavekkhaṇāñāṇapubbaṅgamañhi  desanāñāṇaṁ. Esāti sikkhāpadapaññāpanameva  vuccamānapadamapekkhitvā pulliṅgena niddisati, eso  sikkhāpadapaññāpanasaṅkhāto visayo aññesaṁ avisayoti attho.  Itīti tathāvisayāvisayabhāvassa hetubhāvena paṭiniddesavacanaṁ  (pg.1.387)   nidassanattho vā iti-saddo, tena “idaṁ lahukaṁ, idaṁ  garukan”ti-ādinayaṁ niddisati. Evamaparatthāpi yathāsambhavaṁ.  
 Yadipi kāyānupassanādivasena satipaṭṭhānādayo suttantapiṭake  (dī. ni. 2.374 ma. ni. 1.107) vibhattā, tathāpi  suttantabhājanīyādivasena abhidhammeyeva te visesato vibhattāti āha  “ime cattāro satipaṭṭhānā …pe… abhidhammapiṭakaṁ  vibhajitvā”ti. Tattha satta phassāti  sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṁ. Tathā “satta  vedanā”ti-ādipi. Lokuttarā dhammā nāmāti ettha  iti-saddo ādi-attho, pakārattho vā, tena vuttāvasesaṁ abhidhamme  āgataṁ dhammānaṁ vibhajitabbākāraṁ saṅgaṇhāti.  Catuvīsatisamantapaṭṭhānāni etthāti catuvīsatisamantapaṭṭhānanti  bāhiratthasamāso. “Abhidhammapiṭakan”ti etassa hi idaṁ  visesanaṁ. Ettha ca paccayanayaṁ aggahetvā dhammavaseneva  samantapaṭṭhānassa catuvīsatividhatā vuttā. Yathāha–  
 	“Tikañca paṭṭhānavaraṁ dukuttamaṁ,  
 	Dukatikañceva tikadukañca.  
 	Tikatikañceva dukadukañca,  
 	Cha anulomamhi nayā sugambhīrā …pe…  
 	Cha paccanīyamhi …pe… anulomapaccanīyamhi …pe…  
 	Paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā”ti. [Paṭṭhā.  1.1.41ka), 44kha), 48ga), 52gha)].  
 Evaṁ dhammavasena catuvīsatibhedesu tikapaṭṭhānādīsu ekekaṁ  paccayanayena anulomādivasena catubbidhaṁ hotīti  channavutisamantapaṭṭhānāni. Tattha pana dhammānulome tikapaṭṭhāne  kusalattike paṭiccavāre paccayānulome hetumūlake hetupaccayavasena  ekūnapaññāsa pucchānayā satta vissajjananayāti-ādinā dassiyamānā  anantabhedā nayāti āha “anantanayan”ti.  
 Navahākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Taṁ  sarūpato dassetuṁ “uppādo hutvā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo.  Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati. Tasmā avijjā  saṅkhārānaṁ uppādo hutvā paccayo hoti, tathā pavattati dharati  etasmiṁ phalanti pavattaṁ. Nimīyati phalametasminti  nimittaṁ. (pg.1.388) (nidadāti phalaṁ attano paccayuppannaṁ etenāti  nidānaṁ.) (etthantare aṭṭhakathāya na sameti) āyūhati phalaṁ attano  paccayuppannuppattiyā ghaṭeti etenāti āyūhanaṁ. Saṁyujjati phalaṁ  attano paccayuppannena etasminti saṁyogo. Yattha sayaṁ  uppajjati, taṁ palibuddhati phalametenāti palibodho.  Paccayantarasamavāye sati phalamudayati etenāti samudayo.  Hinoti kāraṇabhāvaṁ gacchatīti hetu. Avijjāya hi sati  saṅkhārā pavattanti, dharanti ca, te avijjāya sati attano phalaṁ  (nidadanti) (paṭi. ma. 1.45 dī. ni. ṭī. 1.28 passitabbaṁ) bhavādīsu khipanti, āyūhanti attano phaluppattiyā  ghaṭenti, attano phalena saṁyujjanti, yasmiṁ santāne sayaṁ uppannā taṁ  palibuddhanti, paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca  saṅkhārānaṁ kāraṇabhāvaṁ gacchati, tasmā avijjā saṅkhārānaṁ pavattaṁ  hutvā …pe… paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṁ avijjāya  saṅkhārānaṁ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā.  Saṅkhārādīnaṁ viññāṇādīsupi eseva nayo.  
 Tamatthaṁ paṭisambhidāmaggapāḷiyā sādhentena  “yathāhā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha tiṭṭhati etenāti ṭhiti,  paccayo, uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Evaṁ sesesupi.  Yasmā pana “āsavasamudayā avijjāsamudayo”ti (ma. ni.  1.103) vuttattā āsavāva avijjāya paccayo, tasmā vuttaṁ  “ubhopete dhammā “paccayasamuppannā”ti, avijjā ca saṅkhārā  ca ubhopete dhammā paccayato eva samuppannā, na vinā paccayenāti  attho. Paccayapariggahe paññāti saṅkhārānaṁ, avijjāya ca  uppādādike paccayākāre paricchinditvā gahaṇavasena pavattā paññā.  Dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayuppannadhammānaṁ paccayabhāvato  dhammaṭṭhitisaṅkhāte paṭiccasamuppāde ñāṇaṁ. “Dvādasa  paṭiccasamuppādā”ti vacanato hi dvādasa paccayā eva paṭiccasamuppādo.  Ayañca nayo na paccuppanne eva, atha kho atītānāgatesupi, na ca  avijjāya eva saṅkhāresu, atha kho saṅkhārādīnaṁ viññāṇādīsupi  labbhatīti paripuṇṇaṁ katvā paccayākārassa vibhattabhāvaṁ dassetuṁ  “atītampi addhānan”ti-ādi pāḷimāhari. Paṭṭhāne  (paṭṭhā. 1.1) pana dassitā hetādipaccayā-evettha uppādādipaccayākārehi  gahitāti tepi yathāsambhavaṁ nīharitvā yojetabbā. Ativitthārabhayena  pana na yojayimha, atthikehi ca Visuddhimaggādito (visuddhi.  2.594) gahetabbā.  
 Tassa (pg.1.389) tassa dhammassāti saṅkhārādipaccayuppannadhammassa.  Tathā tathā paccayabhāvenāti uppādādihetādipaccayasattiyā    Kammakilesavipākavasena tīṇi vaṭṭāni yassāti tivaṭṭaṁ.  Atītapaccuppannānāgatavasena tayo addhā kālā etassāti tiyaddhaṁ.  Hetuphalaphalahetuhetuphalavasena tayo sandhayo etassāti  tisandhi. Saṅkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti  saṅkhepā, hetu, vipāko ca. Atha vā hetu vipākoti  saṅkhippantīti saṅkhepā. Avijjādayo, viññāṇādayo ca  koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhepasaddo. Atītahetusaṅkhepādivasena  cattāro saṅkhepā yassāti catusaṅkhepaṁ. Sarūpato avuttāpi  tasmiṁ tasmiṁ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi  pakāsīyantīti ākārā, atītahetu-ādīnaṁ pakārā. Te saṅkhepe  pañca pañca katvā vīsati ākārā etassāti vīsatākāraṁ.  
 Khattiyādibhedena anekabhedabhinnāpi sassatavādino  jātisatasahassānussaraṇādikassa abhinivesahetuno vasena cattārova  honti, na tato uddhaṁ, adho vāti sassatavādīnaṁ parimāṇaparicchedassa  anaññavisayataṁ dassetuṁ “cattāro janā”ti-ādimāha. Esa  nayo itaresupi. Tattha cattāro janāti cattāro janasamūhāti  attho gahetabbo tesu ekekassāpi anekappabhedato. Teti  dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavādino. Idaṁ nissāyāti idappaccayatāya sammā  aggahaṇaṁ. Tatthāpi ca hetuphalabhāvena sambandhānaṁ dhammānaṁ  santatighanassa abheditattā paramatthato vijjamānampi bhedanibandhanaṁ  nānattanayaṁ anupadhāretvā gahitaṁ ekattaggahaṇaṁ nissāya. Idaṁ  gaṇhantīti idaṁ sassataggahaṇaṁ abhinivissa voharanti, iminā  nayena ekaccasassatavādādayopi yathāsambhavaṁ yojetvā vattabbā.  Bhinditvāti “ātappamanvāyā”ti-ādinā vibhajitvā,  “tayidaṁ bhikkhave tathāgato pajānātī”ti-ādinā (dī. ni.  1.36) vā vidhamitvā. Nijjaṭanti anonaddhaṁ.  Nigumbanti anāvuṭaṁ. Apica veḷu-ādīnaṁ heṭṭhupariyasaṁsibbanaṭṭhena  jaṭā. Kusādīnaṁ ovaraṇaṭṭhena gumbo. Tassadisatāya  diṭṭhigatānaṁ byākulā pākaṭatā “jaṭā, gumbo”ti ca vuccati,  diṭṭhijaṭāvijaṭanena, diṭṭhigumbavivaraṇena ca nijjaṭaṁ nigumbaṁ katvāti  attho.  
 “Tasmā”ti-ādinā (pg.1.390) buddhaguṇe ārabbha desanāya  samuṭṭhitattā sabbaññutaññāṇaṁ uddisitvā desanākusalo bhagavā  samayantaraṁ viggahaṇavasena sabbaññutaññāṇameva vissajjetīti dasseti.  
  29. Atthi pariyāyo santi-saddo, so ca  saṁvijjantipariyāyo, saṁvijjamānatā ca ñāṇena upalabbhamānatāti āha  “santī”ti-ādi. Saṁvijjamānaparidīpanena pana  “santī”ti iminā padena tesaṁ diṭṭhigatikānaṁ vijjamānatāya  avicchinnataṁ, tato ca nesaṁ micchāgāhato sithilakaraṇavivecanehi  attano desanāya kiccakāritaṁ, avitathatañca dīpeti dhammarājā.  Atthīti ca santipadena samānattho puthuvacanavisayo eko  nipāto “atthi imasmiṁ kāye kesā”ti-ādīsu (dī. ni.  2.377 ma. ni. 1.110 3.154 saṁ. ni.  4.127)  viya. Ālapanavacananti buddhālapanavacanaṁ. Bhagavāyeva hi  “bhikkhave, bhikkhavo”ti ca ālapati, na sāvakā. Sāvakā pana  “āvuso, āyasmā”ti-ādisambandhaneneva. “Eke”ti vutte  ekacceti attho eva saṅkhyāvācakassa eka-saddassa  niyatekavacanattā, na samitabahitapāpatāya samaṇabrāhmaṇāti āha  “pabbajjūpagatabhāvenā”ti-ādi. Tathā vā hontu, aññathā vā,  sammutimatteneva idhādhippetāti dasseti “lokenā”ti-ādinā.  Sassatādivasena pubbantaṁ kappentīti pubbantakappikā. Yasmā  pana tesaṁ pubbantaṁ purimasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā  āsevanabalavatāya, vicitravuttitāya ca vikappetvā  aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhigāhehi gaṇhanti  abhinivisanti parāmasanti, tasmā vuttaṁ “pubbantaṁ kappetvā  vikappetvā gaṇhantī”ti. Purimabhāgapacchimabhāgasiddhānaṁ vā  taṇhā-upādānānaṁ vasena yathākkamaṁ kappanagahaṇāni veditabbāni.  Taṇhāpaccayā hi upādānaṁ sambhavati.  Pahutapasaṁsānindātisayasaṁsagganiccayogādivisayesu idha niccayogavasena  vijjamānattho sambhavatīti vuttaṁ “pubbanta kappo vā”ti-ādi  vuttañca–  
 	“Pahute ca pasaṁsāyaṁ, nindāyañcātisayane;  
 	Niccayoge ca saṁsagge, hontime mantu-ādayo”ti.  
 Koṭṭhāsesūti (pg.1.391) ettha koṭṭhāsādīsūti attho veditabbo  ādi-saddalopena, nidassananayena ca vuttattā.  Padapūraṇasamīpa-ummaggādīsupi hi anta-saddo dissati. Tathā  hi “iṅgha tāva suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṁ vā  pariyāpuṇassu (pāci. 442), suttante okāsaṁ kārāpetvā”ti-ādīsu  (pāci. 1221) ca padapūraṇe anta-saddo vattati,  “gāmantasenāsanan”ti-ādīsu (visuddhi. 1.31) samīpe,  “kāmasukhallikānuyogo eko anto, atthīti kho kaccāna ayameko  anto”ti-ādīsu (saṁ. ni. 1.258 saṁ. ni. 2.110) ca  ummaggeti.  
 Antapūroti mahā-anta-antaguṇehi pūro. “Sā haritantaṁ  vā panthantaṁ vā”ti (ma. ni. 1.304) majjhimanikāye  mahāhatthipadopamasuttantapāḷi. Tattha sāti tejodhātu.  Haritantanti haritatiṇarukkhamariyādaṁ  Panthantanti  maggamariyādaṁ. Āgamma anāhārā nibbāyatīti seso.  “Antamidaṁ bhikkhave, jīvikānaṁ yadidaṁ piṇḍolyan”ti (saṁ. ni.   3.80 itivu. 91) piṇḍiyālopasuttantapāḷi. Tattha piṇḍaṁ  ulati gavesatīti piṇḍolo, piṇḍācāriko, tassa bhāvo  piṇḍolyaṁ, piṇḍacaraṇena jīvikatāti attho. Esevāti  sabbapaccayasaṅkhayabhūto nibbānadhammo eva, tenāha  “sabba …pe… vuccatī”ti. Etena sabbapaccayasaṅkhayanato  asaṅkhataṁ nibbānaṁ saṅkhatabhūtassa vaṭṭadukkhassa parabhāgaṁ  pariyosānabhūtaṁ, tasmā ettha parabhāgova attho yuttoti dasseti.  Sakkāyoti sakkāyagāho.  
 Kappoti leso. Kappakatenāti tiṇṇaṁ  dubbaṇṇakaraṇānaṁ aññataradubbaṇṇakatena. Ādi-saddena cettha  kappa-saddo  mahākappasamantabhāvakilesakāmavitakkakālapaññattisadisabhāvādīsupi  vattatīti dasseti. Tathā hesa “cattārimāni bhikkhave, kappassa  asaṅkhyeyyānī”ti-ādīsu (a. ni.  4.156) mahākappe vattati,  “kevalakappaṁ veḷuvanaṁ obhāsetvā”ti-ādīsu (saṁ. ni. 1.94)  samantabhāve, “saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo  kāmo”ti-ādīsu (mahāni. 1 cūḷani. 8) kilesakāme, “takko  vitakko saṅkappo”ti-ādīsu vitakke, “yena sudaṁ niccakappaṁ  viharāmī”ti-ādīsu (ma. ni. 1.387) kāle (pg.1.392)  “iccāyasmā  kappo”ti-ādīsu (su. ni. 1018) paññattiyaṁ, “satthukappena vata  kira bho sāvakena saddhiṁ mantayamānā na jānimhā”ti-ādīsu (ma.  ni. 1.260) sadisabhāveti.  
 Taṇhādiṭṭhīsu pavattiṁ mahāniddesapāḷiyā (mahāni. 28)  sādhento “vuttampi cetan”ti-ādimāha. Tattha  uddānatoti saṅkhepato. “Tasmā”ti-ādi yathāvuttāya  atthavaṇṇanāya guṇavacanaṁ. Taṇhādiṭṭhivasenāti  upanissayasahajātabhūtāya abhinandanasaṅkhātāya taṇhāya ceva  sassatādi-ākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena.  Pubbe nivutthadhammavisayāya kappanāya idha adhippetattā  atītakālavācakoyeva pubba-saddo, na pana “manopubbaṅgamā  dhammā”ti-ādīsu viya padhānādivācako, rūpādikhandhavinimuttassa  kappanavatthuno abhāvā anta-saddo ca koṭṭhāsavācako, na pana  abbhantarādivācakoti dassetuṁ “atītaṁ khandhakoṭṭhāsan”ti vuttaṁ.  Kappetvāti ca tasmiṁ pubbante taṇhāyanābhinivesanānaṁ  samatthanaṁ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā  avijahanaṁ, pubbantameva anugatā diṭṭhi tesamatthīti yojanā.  Atthitā, anugatatā ca nāma punappunaṁ pavattiyāti dasseti  “punappunaṁ uppajjanavasenā”ti iminā. “Te  evan”ti-ādinā “pubbantaṁ ārabbhā”ti-ādipāḷiyā atthaṁ  saṁvaṇṇeti. Tattha ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā  diṭṭhiyā pubbanto. Visayabhāvato hesa tassā āgamanaṭṭhānaṁ    ārammaṇapaccayo cāti vuttaṁ “āgamma paṭiccā”ti. Tadetaṁ  aññesaṁ patiṭṭhāpanadassananti āha “aññampi janaṁ diṭṭhigatitaṁ  karontā”ti.  
 Adhivacanapathānīti [adhivacanapa-adāni (aṭṭhakathāyaṁ)]  ruḷhimattena paññattipathāni. Dāsādīsu hi sirivaḍḍhakādisaddā  viya vacanamattameva adhikāraṁ katvā pavattiyā tathā paṇṇattiyeva  adhivacanaṁ, sā ca vohārassa pathoti. Atha vā  adhi-saddo uparibhāge, vuccatīti vacanaṁ. Adhi uparibhāge  vacanaṁ adhivacanaṁ. Upādāniyabhūtānaṁ rūpādīnaṁ  [upādābhūtarūpādīnaṁ (dī. ni. ṭī. 1.29)] upari paññāpiyamānā  upādāpaññatti, tasmā paññattidīpakapathānīti attho daṭṭhabbo.  Paññattimattañhetaṁ vuccati, yadidaṁ “attā, loko”ti ca, na  rūpavedanādayo viya (pg.1.393) paramatthoti. Adhimutti-saddo cettha  adhivacana-saddena samānattho “niruttipatho”ti-ādīsu (dha. sa.  107dukamātikā) viya uttisaddassa vacanapariyāyattā. “Bhūtaṁ  atthan”ti-ādinā pana bhūtasabhāvato atirekaṁ. Tamatidhāvitvā vā  muccantīti adhimuttiyo, tāsaṁ pathāni taddīpakattāti atthaṁ  dasseti, adhikaṁ vā sassatādikaṁ muccantīti adhimuttiyo.  Adhikañhi sassatādiṁ, pakati-ādiṁ, dabbādiṁ, jīvādiṁ, kāyādiñca  abhūtaṁ atthaṁ sabhāvadhammesu ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattanti.  
  30. Abhivadantīti “idameva saccaṁ,  moghamaññan”ti abhinivisitvā vadanti. “Ayameva dhammo, nāyaṁ  dhammo”ti-ādinā abhibhavitvāpi vadanti. Abhivadanakiriyāya  ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṁ vattamānavacanaṁ katanti ayamettha  pāḷivaṇṇanā. Kathetukamyatāya hetubhūtāya pucchitvāti sambandho.  Micchā passatīti diṭṭhi, diṭṭhi eva diṭṭhigataṁ “muttagataṁ,  (a. ni.  9.11) saṅkhāragatan”ti-ādīsu (mahāni. 41) viya  gata-saddassa tabbhāvavuttito, gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattanti  diṭṭhigataṁ. Diṭṭhiyā gahaṇamattameva, natthaññaṁ avagantabbanti  attho, diṭṭhipakāro vā diṭṭhigataṁ. Lokiyā hi  vidhayuttagatapakārasadde samānatthe icchanti. Ekasmiṁyeva khandhe  “attā”ti ca “loko”ti ca gahaṇavisesaṁ upādāya paññāpanaṁ  hotīti āha “rūpādīsu aññataraṁ attāti ca lokoti ca  gahetvā”ti. Amaraṁ niccaṁ dhuvanti sassatavevacanāni,  maraṇābhāvena vā amaraṁ. Uppādābhāvena sabbadāpi atthitāya  niccaṁ. Thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvaṁ.  “Yathāhā”ti-ādinā mahāniddesa paṭisambhidāmaggapāḷīhi  yathāvuttamatthaṁ vibhāveti. Tattha “rūpaṁ gahetvā”ti pāṭhasesena  sambandho. Ayaṁ panattho– “rūpaṁ attato samanupassati. Vedanaṁ,  saññaṁ, saṅkhāre, viññāṇaṁ attato samanupassatī”ti imissā  pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto, “rūpavantaṁ  attānan”ti-ādikāya pana pañcadasavidhāyapi tadavasesāya  sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro khandhe “attā”ti gahetvā tadañño  “loko”ti paññapentīti ayampi attho labbhateva. Tathā ekaṁ  khandhaṁ “attā”ti gahetvā añño attano upabhogabhūto “loko”ti  ca. Sasantatipatite khandhe “attā”ti gahetvā tadañño  parasantatipatito “loko”ti ca paññapetīti evampettha attho  daṭṭhabbo. Etthāha (pg.1.394)  “sassato vādo etesan”ti kasmā heṭṭhā vuttaṁ,  nanu tesaṁ attā ca loko ca sassatoti adhippeto, na vādoti?  Saccametaṁ, sassatasahacaritatāya pana vādopi sassatoti vutto yathā  “kuntā pacarantī”ti, sassato iti vādo etesanti vā tattha  iti-saddalopo daṭṭhabbo. Sassataṁ vadanti “idameva saccaṁ,  moghamaññan”ti abhinivissa voharantīti sassatavādā tipi  yujjati.  
  31. Ātāpanabhāvenāti vibādhanassa bhāvena,  vibādhanaṭṭhena vā. Pahānañcettha vibādhanaṁ. Padahanavasenāti  samādahanavasena. Samādahanaṁ pana kosajjapakkhe patitumadatvā  cittassa ussāhanaṁ. Yathā samādhi visesabhāgiyataṁ pāpuṇāti, evaṁ  vīriyassa bahulīkaraṇaṁ anuyogo. Iti padattayena vīriyameva  vuttanti āha “evaṁ tippabhedaṁ vīriyan”ti. Yathākkamañhiha  tīhi padehi upacārappanācittaparidamanavīriyāni dasseti. Na  pamajjati etenāti appamādo, satiyā avippavāso. So pana  satipaṭṭhānā cattāro khandhā eva. Sammā upāyena manasi karoti  kammaṭṭhānametenāti sammāmanasikāro, so pana ñāṇameva, na  ārammaṇavīthijavanapaṭipādakā, tenāha “atthato ñāṇan”ti.  Pathamanasikāroti kāraṇamanasikāro. Tadevatthaṁ samattheti  “yasmiñhī”ti-ādinā. Tattha yasmiṁ manasikāreti  kammaṭṭhānamanasikaraṇūpāyabhūte ñāṇasaṅkhāte manasikāre.  “Imasmiṁ ṭhāne”ti iminā saddantarasampayogādinā viya  pakaraṇavasenāpi saddo visesavisayoti dīpeti. Vīriyañcāti  yathāvuttehi tīhi padehi vuttaṁ tippabhedaṁ vīriyañca. Etthāti  “ātappa …pe… manasikāramanvāyā”ti imasmiṁ pāṭhe,  sīlavisuddhiyā saddhiṁ catunnaṁ rūpāvacarajjhānānaṁ adhigamanapaṭipadā idha  vattabbā, sā pana Visuddhimagge (visuddhi. 2.401) vitthārato  vuttāti āha “saṅkhepattho”ti. Tathājātikanti  tathāsabhāvaṁ, etena cuddasavidhehi cittaparidamanehi  rūpāvacaracatutthajjhānassa paguṇatāpādanena damitataṁ dasseti. Cetaso  samādhi cetosamādhi, so pana  aṭṭhaṅgasamannāgatarūpāvacaracatutthajjhānasseva samādhi. Yathā-saddo  “yenā”ti atthe nipātoti āha “yena samādhinā”ti.  
 Vijambhanabhūtehi (pg.1.395) lokiyābhiññāsaṅkhātehi jhānānubhāvehi  sampannoti jhānānubhāvasampanno. So diṭṭhigatiko evaṁ vadatīti  vattamānavacanaṁ, tathāvadanassa avicchedabhāvena  sabbakālikatādassanatthanti veditabbaṁ. Aniyamite hi kālavisese  vippakatakālavacananti. Vanati yācati puttanti vañjhā  jha-paccayaṁ, na-kārassa ca niggahitaṁ katvā, vadhati puttaṁ, phalaṁ vā  hanatītipi vañjhā sapaccayaghya-kārassa jha-kāraṁ,  niggahitāgamañca katvā. Sā viya kassaci phalassa ajanenāti  vañjho, tenāha “vañjhapasū”ti-ādi. Evaṁ padatthavatā  iminā kīdisaṁ sāmatthiyatthaṁ dassetīti antolīnacodanaṁ pariharituṁ  “etenā”ti-ādimāha. Jhānalābhissa visesena jhānadhammā  āpāthamāgacchanti, tammukhena pana sesadhammāpīti imamatthaṁ sandhāya  “jhānādīnan”ti vuttaṁ. Rūpādijanakabhāvanti rūpādīnaṁ  janakasāmatthiyaṁ. Paṭikkhipatīti “nayime kiñci  janentī”ti paṭikkhipati. Kasmāti ce? Sati hi janakabhāve  rūpādidhammānaṁ viya, sukhādidhammānaṁ viya ca paccayāyattavuttitāya  uppādavantatā viññāyati, uppāde ca sati avassaṁbhāvī nirodhoti  anavakāsāva niccatā siyā, tasmā taṁ paṭikkhipatīti.  
 Ṭhitoti niccalaṁ patiṭṭhito, kūṭaṭṭha-saddoyeva vā  loke accantaṁ nicce niruḷho daṭṭhabbo. Tiṭṭhatīti ṭhāyī,  esikā ca sā ṭhāyī cāti esikaṭṭhāyī, visesanaparanipāto  cesa, tasmā gambhīranemo niccalaṭṭhitiko indakhīlo viyāti attho,  tenāha “yathā”ti-ādi. “Kūṭaṭṭho”ti iminā cettha  aniccatābhāvamāha. “Esikaṭṭhāyī ṭhito”ti iminā pana yathā  esikā vātappahārādīhi na calati, evaṁ na kenaci  vikāramāpajjatīti vikārābhāvaṁ, vikāropi atthato vināsoyevāti  vuttaṁ “ubhayenāpi lokassa vināsābhāvaṁ dassetī”ti.  
 Evamaṭṭhakathāvādaṁ dassetvā idāni kecivādaṁ dassetuṁ “keci  panā”ti-ādi vuttaṁ. Muñjatoti [muñje (aṭṭhakathāyaṁ)]  muñjatiṇato. Īsikāti kaḷīro. Yadidaṁ attasaṅkhātaṁ  dhammajātaṁ jāyatīti vuccati, taṁ sattirūpavasena pubbe  vijjamānameva byattirūpavasena nikkhamati, abhibyattiṁ  gacchatīti attho. “Vijjamānamevā”ti hi etena kāraṇe phalassa  atthibhāvadassanena byattirūpavasena (pg.1.396) abhibyattivādaṁ dasseti.  Sāligabbhe saṁvijjamānaṁ sālisīsaṁ viya hi sattirūpaṁ,  tadabhinikkhantaṁ viya byattirūpanti. Kathaṁ pana sattirūpavasena  vijjamānoyeva pubbe anabhibyatto byattirūpavasena abhibyattiṁ  gacchatīti? Yathā andhakārena paṭicchanno ghaṭo ālokena abhibyattiṁ  gacchati, evamayampīti.  
 Idamettha vicāretabbaṁ– kiṁ karonto āloko ghaṭaṁ  pakāsetīti vuccati, yadi ghaṭavisayaṁ buddhiṁ karonto pakāseti,  anuppannāya eva buddhiyā uppattidīpanato abhibyattivādo hāyati.  Atha ghaṭavisayāya buddhiyā āvaraṇabhūtaṁ andhakāraṁ vidhamanto pakāseti,  evampi abhibyattivādo hāyateva. Sati hi ghaṭavisayāya buddhiyā  kathaṁ andhakāro tassā āvaraṇaṁ hotīti. Yathā ca ghaṭassa  abhibyatti na yujjati, evaṁ diṭṭhigatikaparikappitassa attanopi  abhibyatti na yujjatiyeva. Tatthāpi hi yadi  indriyavisayādisannipātena anuppannā eva buddhi uppannā,  uppattivacaneneva abhibyattivādo hāyati abhibyattimattamatikkamma  anuppannāya eva buddhiyā uppattidīpanato. Tathā sassatavādopi teneva  kāraṇena. Atha buddhippavattiyā āvaraṇabhūtassa andhakāraṭṭhāniyassa  mohassa vidhamanena buddhi uppannā. Evampi sati atthavisayāya  buddhiyā kathaṁ moho tassā āvaraṇaṁ hotīti, hāyateva abhibyattivādo,  kiñca bhiyyo– bhedasabbhāvatopi abhibyattivādo hāyati. Na hi  abhibyañjanakānaṁ candimasūriyamaṇipadīpādīnaṁ bhedena abhibyañjitabbānaṁ  ghaṭādīnaṁ bhedo hoti, hoti ca visayabhedena buddhibhedo yathāvisayaṁ  buddhiyā sambhavatoti bhiyyopi abhibyatti na yujjatiyeva, na cettha  vijjamānatābhibyattivasena vuttikappanā yuttā  vijjamānatābhibyattikiriyāsaṅkhātāya vuttiyā vuttimato ca  anaññathānujānanato. Anaññāyeva hi tathā vuttisaṅkhātā kiriyā  tabbantavatthuto, yathā phassādīhi phusanādibhāvo, tasmā vuttimato  anaññāya eva vijjamānatābhibyattisaṅkhātāya vuttiyā parikappito  kesañci abhibyattivādo na yutto evāti. Ye pana “īsikaṭṭhāyī  ṭhito”ti paṭhitvā yathāvuttamatthamicchanti, te tadidaṁ kāraṇabhāvena  gahetvā “te ca sattā sandhāvanti saṁsaranti cavanti upapajjantī”ti  padehi atthasambandhampi karonti, na aṭṭhakathāyamiva asambandhanti  dassento “yasmā cā”ti-ādimāha. Te ca sattā  sandhāvantīti ettha ye (pg.1.397) idha manussabhāvena avaṭṭhitā, teyeva  devabhāvādi-upagamanena ito aññattha gacchantīti attho. Aññathā  katassa kammassa vināso, akatassa ca abbhāgamo āpajjeyyāti  adhippāyo.  
 Aparāparanti aparasmā bhavā aparaṁ bhavaṁ, aparamaparaṁ vā,  punappunanti attho. “Cavantī”ti padamulliṅgetvā “evaṁ  saṅkhyaṁ gacchantī”ti atthaṁ vivarati, attano tathāgahitassa  niccasabhāvattā na cutūpapattiyo. Sabbabyāpitāya nāpi  sandhāvanasaṁsaraṇāni, dhammānaṁyeva pana pavattivisesena evaṁ saṅkhyaṁ  gacchanti evaṁ voharīyantīti adhippāyo. Etena  “avaṭṭhitasabhāvassa attano, dhammino ca dhammamattaṁ uppajjati ceva  vinassati cā”ti imaṁ vipariṇāmavādaṁ dasseti. Yaṁ panettha vattabbaṁ,  taṁ imissaṁ sassatavādavicāraṇāyameva “evaṁgatikā”ti  padatthavibhāvane vakkhāma. Idāni aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ asambandhamattaṁ  dassetuṁ “aṭṭhakathāyaṁ panā”ti-ādi vuttaṁ.  Sandhāvantīti-ādinā vacanena attano vādaṁ bhindati vināseti  sandhāvanādivacanasiddhāya aniccatāya pubbe attanā paṭiññātassa  sassatavādassa viruddhabhāvatoti attho.  “Diṭṭhigatikassā”ti-ādi tadatthasamatthanaṁ. Na  nibaddhanti na thiraṁ. “Sandhāvantī”ti-ādivacanaṁ, sassatavādañca  sandhāya “sundarampi asundarampi hotiyevā”ti vuttaṁ.  Sabbadā saranti pavattantīti sassatiyo ra-kārassa sa-kāraṁ,  dvibhāvañca katvā, pathavīsinerucandimasūriyā, sassatīhi samaṁ sadisaṁ  tathā, bhāvanapuṁsakavacanañcetaṁ. “Attā ca loko cā”ti hi  kattu-adhikāro. Sassatisamanti vā liṅgabyattayena kattuniddeso.  Sassatisamo attā ca loko ca atthi evāti attho,  iti-saddo cettha padapūraṇamattaṁ. Eva-saddassa hi e-kāre pare  iti-sadde i-kārassa va-kāramicchanti saddavidū.  Sassatisamanti sassataṁ thāvaraṁ niccakālantipi attho,  sassatisama-saddassa sassatapadena samānatthataṁ sandhāya ṭīkāyaṁ  (dī. ni. ṭī. 1.31) vutto.  
 Hetuṁ dassentoti yesaṁ “sassato”ti attānañca lokañca  paññapeti, tesaṁ hetuṁ dassento ayaṁ diṭṭhigatiko āhāti sambandho.  Na hi attano diṭṭhiyā paccakkhakatamatthaṁ attanoyeva sādheti, attano  pana paccakkhakatena atthena attano appaccakkhabhūtampi atthaṁ sādheti,  attanā ca yathānicchitaṁ atthaṁ parepi viññāpeti, na anicchitaṁ  (pg.1.398)  idaṁ  pana hetudassanaṁ etesu anekesu jātisatasahassesu ekovāyaṁ me attā  ca loko ca anussaraṇasambhavato. Yo hi yamatthaṁ anubhavati, so  eva taṁ anussarati, na añño. Na hi aññena anubhūtamatthaṁ añño  anussarituṁ sakkoti yathā taṁ buddharakkhitena anubhūtaṁ dhammarakkhito.  Yathā cetāsu, evaṁ ito purimatarāsupi jātīsu, tasmā “sassato me  attā ca loko ca, yathā ca me, evaṁ aññesampi sattānaṁ sassato  attā ca loko cā”ti sassatavasena diṭṭhigahaṇaṁ pakkhandanto  diṭṭhigatiko parepi tattha patiṭṭhapeti. Pāḷiyaṁ pana  “anekavihitāni adhimuttipathāni abhivadanti, so evamāhā”ti  vacanato parānugāhāpanavasena idha hetudassanaṁ adhippetanti viññāyati.  Etanti attano ca lokassa ca sassatabhāvaṁ. “Na  kevalan”ti-ādi atthato āpannadassanaṁ. Ṭhāna-saddo kāraṇe,  tañca kho idha pubbenivāsānussatiyevāti āha  “idan”ti-ādi. Kāraṇañca nāmetaṁ tividhaṁ sampāpakaṁ  nibbattakaṁ ñāpakanti. Tattha ariyamaggo nibbānassa  sampāpakakāraṇaṁ, bījaṁ aṅkurassa nibbattakakāraṇaṁ, paccayuppannatādayo  aniccatādīnaṁ ñāpakakāraṇaṁ, idhāpi ñāpakakāraṇameva adhippetaṁ.  Ñāpako hi attho ñāpetabbatthavisayassa ñāṇassa hetubhāvato kāraṇaṁ.  Tadāyattavuttitāya taṁ ñāṇaṁ tiṭṭhati etthāti ṭhānaṁ, vasati taṁ  ñāṇamettha tiṭṭhatīti “vatthū”ti ca vuccati. Tathā hi  bhagavatā vatthu-saddena uddisitvāpi ṭhāna-saddena niddiṭṭhanti.  
  32-33. Dutiyatatiyavārānaṁ paṭhamavārato viseso natthi  ṭhapetvā kālabhedanti āha “upari vāradvayepi eseva nayo”ti.  Tadetaṁ kālabhedaṁ yathāpāḷiṁ dassetuṁ “kevalañhī”ti-ādi vuttaṁ.  Itarena dutiyatatiyavārā yāva dasasaṁvaṭṭavivaṭṭakappā, yāva  cattālīsasaṁvaṭṭavivaṭṭakappā ca anussaraṇavasena vuttāti adhippāyo.  Yadevaṁ kasmā sassatavādo catudhā vibhatto, nanu tidhā kālabhedamakatvā  adhiccasamuppattikavādo viya duvidheneva vibhajitabbo siyāti codanaṁ  sodhetuṁ “mandapañño hī”ti-ādimāha. Mandapaññādīnaṁ tiṇṇaṁ  pubbenivāsānussatiñāṇalābhīnaṁ vasena tidhā kālabhedaṁ katvā takkanena  saha catudhā vibhattoti adhippāyo. Nanu ca anussavādivasena  takkikānaṁ viya mandapaññādīnampi visesalābhīnaṁ hīnādivasena  anekabhedasambhavato (pg.1.399) bahudhā bhedo siyā, atha kasmā sabbepi  visesalābhino tayo eva rāsī katvā vuttāti? Ukkaṭṭhaparicchedena  dassetukāmattā. Tīsu hi rāsīsu ye hīnamajjhimapaññā, te  vuttaparicchedato ūnakameva anussaranti. Ye pana ukkaṭṭhapaññā, te  vuttaparicchedaṁ atikkamitvā nānussarantīti tattha tattha ukkaṭṭhaparicchedena  dassetukāmato  anekajātisatasahassadasacattārīsasaṁvaṭṭavivaṭṭānussaraṇavasena tayo eva  rāsī katvā vuttāti. Na tato uddhanti yathāvuttakālattayato,  cattārīsasaṁvaṭṭavivaṭṭakappato vā uddhaṁ nānussarati, kasmā?  Dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahato dubbalā paññā  hotīti aṭṭhakathāsu vuttaṁ.  
  34. Tappakatiyattopi kattutthoyevāti āha  “takkayatī”ti. Tappakatiyattattā eva hi dutiyanayopi  upapanno hoti. Tattha takkayatīti ūhayati, sassatādi-ākārena  tasmiṁ tasmiṁ ārammaṇe cittaṁ abhiniropayatīti attho.  Takkoti ākoṭanalakkhaṇo, vinicchayalakkhaṇo vā  diṭṭhiṭṭhānabhūto vitakko. Tena tena pariyāyena takkanaṁ sandhāya  “takketvā vitakketvā”ti vuttaṁ vīmaṁsāya samannāgatoti  atthavacanamattaṁ. Nibbacanaṁ pana takkipade viya dvidhā vattabbaṁ.  Vīmaṁsā nāma vicāraṇā, sā ca duvidhā paññā ceva  paññāpatirūpikā ca. Idha pana paññāpatirūpikāva, sā catthato  lobhasahagatacittuppādo, micchābhinivesasaṅkhāto vā  ayonisomanasikāro. Pubbabhāge vā micchādassanabhūtaṁ  diṭṭhivipphanditaṁ, tadetamatthattayaṁ dassetuṁ “tulanā ruccanā  khamanā”ti vuttaṁ. “Tulayitvā”ti-ādīsupi yathākkamaṁ  “lobhasahagatacittuppādenā”ti-ādinā yojetabbaṁ. Samantato,  punappunaṁ vā āhananaṁ pariyāhataṁ, taṁ pana vitakkassa ārammaṇaṁ  ūhanameva, bhāvanapuṁsakañcetaṁ padanti dasseti “tena tena  pariyāyena takketvā”ti iminā. Pariyāyenāti ca  kāraṇenāti attho. Vuttappakārāyāti tidhā vuttappabhedāya.  Anuvicaritanti anupavattitaṁ, vīmaṁsānugatena vā vicārena  anumajjitaṁ. Tadanugatadhammakiccampi hi padhānadhamme āropetvā tathā  vuccati. Paṭibhāti dissatīti paṭibhānaṁ,  yathāsamāhitākāravisesavibhāvako diṭṭhigatasampayuttacittuppādo, tato  jātanti paṭibhānaṁ, tathā paññāyanaṁ, sayaṁ attano paṭibhānaṁ  sayaṁpaṭibhānaṁ (pg.1.400)  tenevāha “attano paṭibhānamattasañjātan”ti.  Matta-saddena cettha visesādhigamādayo nivatteti.  Anāmaṭṭhakālavacane vattamānavaseneva atthaniddeso upapannoti āha  “evaṁ vadatī”ti.  
 Pāḷiyaṁ “takkī hoti vīmaṁsī”ti sāmaññaniddesena,  ekasesena vā vuttaṁ takkībhedaṁ vibhajanto “tattha  catubbidho”ti-ādimāha. Parehi puna savanaṁ anussuti, sā  yassāyaṁ anussutiko. Purimaṁ anubhūtapubbaṁ jātiṁ saratīti  jātissaro. Labbhateti lābho, yaṁ kiñci attanā  paṭiladdhaṁ rūpādi, sukhādi ca, na pana jhānādiviseso, tenevāha  pāḷiyaṁ “so takkapariyāhataṁ vīmaṁsānuvicaritaṁ sayaṁpaṭibhānaṁ  evamāhā”ti. Aṭṭhakathāyampi vuttaṁ “attano paṭibhānamattasañjātan”ti.  Ācariyadhammapālattheropi vadati “matta-saddena  visesādhigamādayo nivattetī”ti (dī. ni. ṭī. 1.34) so  etassāti lābhī. Suddhena purimehi asammissena, suddhaṁ vā  takkanaṁ suddhatakko, so yassāyaṁ suddhatakkiko. Tena hīti  uyyojanatthe nipāto, tena tathā vessantararaññova bhagavati samāneti  diṭṭhiggāhaṁ uyyojeti. Lābhitāyāti  rūpādisukhādilābhībhāvato. “Anāgatepi evaṁ bhavissatī”ti  idaṁ lābhītakkino evampi sambhavatīti sambhavadassanavasena idhādhippetaṁ  takkanaṁ sandhāya vuttaṁ. Anāgataṁsatakkaneneva hi sassataggāhī bhavati.  “Atītepi evaṁ ahosī”ti idaṁ pana anāgataṁsatakkanassa  upanissayanidassanamattaṁ. So hi “yathā me idāni attā sukhī  hoti, evaṁ atītepīti paṭhamaṁ atītaṁsānutakkanaṁ upanissāya anāgatepi  evaṁ bhavissatī”ti takkayanto diṭṭhiṁ gaṇhāti. “Evaṁ sati idaṁ  hotī”ti iminā aniccesu bhāvesu añño karoti, añño  paṭisaṁvedetīti doso āpajjati, tathā ca sati katassa vināso  akatassa ca ajjhāgamo siyā. Niccesu pana bhāvesu añño  karoti, añño paṭisaṁvedetīti doso nāpajjati. Evañca sati  katassa avināso, akatassa ca anajjhāgamo siyāti takkikassa  yuttigavesanākāraṁ dasseti.  
 Takkamattenevāti suddhatakkaneneva. Matta-saddena hi  āgamādīnaṁ, anussavādīnañca abhāvaṁ dasseti. “Nanu ca  visesalābhinopi sassatavādino (pg.1.401) visesādhigamahetu anekesu  jātisatasahassesu, dasasu saṁvaṭṭavivaṭṭesu, cattālīsāya ca saṁvaṭṭavivaṭṭesu  yathānubhūtaṁ attano santānaṁ, tappaṭibaddhañca dhammajātaṁ “attā,  loko”ti ca anussaritvā tato purimatarāsupi jātīsu tathābhūtassa  atthitānuvitakkanamukhena anāgatepi evaṁ bhavissatīti attano  bhavissamānānutakkanaṁ, sabbesampi sattānaṁ tathābhāvānutakkanañca katvā  sassatābhinivesino jātā, evañca sati sabbopi sassatavādī  anussutikajātissaralābhītakkikā viya attano upaladdhavatthunimittena  takkanena pavattavādattā takkīpakkheyeva tiṭṭheyya, tathā ca sati  visesabhedarahitattā ekovāyaṁ sassatavādo vavatthito bhaveyya,  avassañca vuttappakāraṁ takkanamicchitabbaṁ, aññathā visesalābhī  sassatavādī ekaccasassatikapakkhaṁ, adhiccasamuppannikapakkhaṁ vā  bhajeyyāti? Na kho panetaṁ evaṁ daṭṭhabbaṁ. Visesalābhīnañhi  khandhasantānassa dīghadīghataraṁ dīghatamakālānussaraṇaṁ sassataggāhassa  asādhāraṇakāraṇaṁ. Tathā hi “anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ  anussarāmi. Imināmahaṁ etaṁ jānāmī”ti anussaraṇameva  padhānakāraṇabhāvena dassitaṁ. Yaṁ pana tassa “imināmahaṁ etaṁ  jānāmī”ti pavattaṁ takkanaṁ, na taṁ idha padhānaṁ anussaraṇaṁ paṭicca tassa  apadhānabhāvato, padhānakāraṇena ca asādhāraṇena niddeso sāsane,  lokepi ca niruḷho yathā “cakkhuviññāṇaṁ yavaṅkuro”ti-ādi.  
 Evaṁ panāyaṁ desanā padhānakāraṇavibhāvinī, tasmā satipi  anussavādivasena, takkikānaṁ hīnādivasena ca mandapaññādīnaṁ  visesalābhīnaṁ bahudhā bhede aññatarabhedasaṅgahavasena bhagavatā  cattāriṭṭhānāni vibhajitvā vavatthitā sassatavādānaṁ catubbidhatā. Na  hi, idha sāvasesaṁ dhammaṁ deseti dhammarājāti. Yadevaṁ  anussutikādīsupi anussavādīnaṁ padhānabhāvo āpajjatīti? Na tesaṁ  aññāya sacchikiriyāya abhāvena takkapadhānattā, “padhānakāraṇena ca  asādhāraṇena niddeso sāsane, lokepi ca niruḷho”ti  vuttovāyamatthoti. Atha vā visesādhigamanimittarahitassa takkanassa  sassataggāhe visuṁ kāraṇabhāvadassanatthaṁ visesādhigamo visuṁ  sassataggāhakāraṇabhāvena vattabbo, so ca  mandamajjhimatikkhapaññāvasena tividhoti tidhā vibhajitvā,  sabbatakkino (pg.1.402) ca takkībhāvasāmaññato ekajjhaṁ gahetvā catudhā eva  vavatthāpito sassatavādo bhagavatāti.  
  35. “Aññatarenā”ti etassa atthaṁ dassetuṁ  “ekenā”ti vuttaṁ. Aṭṭhānapayuttassa pana vā-saddassa  aniyamatthataṁ sandhāyāha “dvīhi vā tīhi vā”ti, tena catūsu  vatthūsu yathārahamekaccaṁ ekaccassa paññāpane sahakārīkāraṇanti dasseti.  “Bahiddhā”ti bāhyatthavācako kattuniddiṭṭho nipātoti dassetuṁ  “bahī”ti-ādi vuttaṁ. Etthāha– kiṁ panetāni vatthūni  attano abhinivesassa hetu, udāhu paresaṁ patiṭṭhāpanassāti.  Kiñcettha, yadi tāva attano abhinivesassa hetu, atha kasmā  anussaraṇatakkanāniyeva gahitāni, na saññāvipallāsādayo. Tathā hi  viparītasaññā-ayonisomanasikāra-asappurisūpanissaya-asaddhammassavanādīnipi  diṭṭhiyā pavattanaṭṭhena diṭṭhiṭṭhānāni. Atha pana paresaṁ patiṭṭhāpanassa  hetu, anussaraṇahetubhūto adhigamo viya, takkanapariyeṭṭhibhūtā yutti viya  ca āgamopi vatthubhāvena vattabbo, ubhayathāpi ca yathāvuttassa  avasesakāraṇassa sambhavato “natthi ito bahiddhā”ti vacanaṁ na  yujjatevāti? No na yujjati, kasmā? Abhinivesapakkhe tāva ayaṁ  diṭṭhigatiko asappurisūpanissaya-asaddhammassavanehi ayoniso  ummujjitvā vipallāsasañño rūpādidhammānaṁ khaṇe khaṇe  bhijjanasabhāvassa anavabodhato dhammayuttiṁ atidhāvanto ekattanayaṁ  micchā gahetvā yathāvuttānussaraṇatakkanehi khandhesu “sassato attā  ca loko cā”ti (dī. ni. 31) abhinivesaṁ upanesi, iti  āsannakāraṇattā, padhānakāraṇattā ca taggahaṇeneva ca itaresampi  gahitattā anussaraṇatakkanāniyeva idha gahitāni. Patiṭṭhāpanapakkhe  pana āgamopi yuttiyameva ṭhito visesena nirāgamānaṁ bāhirakānaṁ  takkaggāhibhāvato, tasmā anussaraṇatakkanāniyeva sassataggāhassa  vatthubhāvena gahitāni.  
 Kiñca bhiyyo– duvidhaṁ paramatthadhammānaṁ lakkhaṇaṁ  sabhāvalakkhaṇaṁ, sāmaññalakkhaṇañca. Tattha sabhāvalakkhaṇāvabodho  paccakkhañāṇaṁ, sāmaññalakkhaṇāvabodho anumānañāṇaṁ. Āgamo ca  sutamayāya paññāya sādhanato (pg.1.403) anumānañāṇameva āvahati, sutānaṁ pana  dhammānaṁ ākāraparivitakkanena nijjhānakkhantiyaṁ ṭhito cintāmayapaññaṁ  nibbattetvā anukkamena bhāvanāya paccakkhañāṇaṁ adhigacchatīti evaṁ  āgamopi takkanavisayaṁ nātikkamati, tasmā cesa takkaggahaṇena  gahitovāti veditabbo. So aṭṭhakathāyaṁ anussutitakkaggahaṇena  vibhāvito, evaṁ anussaraṇatakkanehi asaṅgahitassa avasiṭṭhassa  kāraṇassa asambhavato yuttamevidaṁ “natthi ito bahiddhā”ti  vacananti veditabbaṁ. “Anekavihitāni adhimuttipadāni  abhivadantī”ti (dī. ni. 1.29), “sassataṁ attānañca lokañca  paññapentī”ti (dī. ni. 1.30) ca vacanato pana  patiṭṭhāpanavatthūniyeva idha desitāni taṁdesanāya eva abhinivesassāpi  sijjhanato. Anekabhedesu hi desitesu yasmiṁ desite tadaññepi  desitā siddhā honti, tameva desetīti daṭṭhabbaṁ.  Abhinivesapatiṭṭhāpanesu ca abhinivese desitepi patiṭṭhāpanaṁ na  sijjhati abhinivesassa patiṭṭhāpane aniyamato. Abhinivesinopi  hi keci patiṭṭhāpenti  keci na patiṭṭhāpenti. Patiṭṭhāpane pana desite  abhinivesopi sijjhati patiṭṭhāpanassa abhinivese niyamato. Yo  hi yattha pare patiṭṭhāpeti, sopi tamabhinivisatīti.  
  36. Tayidanti ettha ta-saddena  “sassataṁ attānañca lokañca paññapentī”ti etassa parāmasananti  āha “taṁ idaṁ catubbidhampi diṭṭhigatan”ti. Tatoti  tasmā pakārato jānanattā. Paramavajjatāya anekavihitānaṁ anatthānaṁ  kāraṇabhāvato diṭṭhiyo eva ṭhānā diṭṭhiṭṭhānā. Yathāha  “micchādiṭṭhiparamāhaṁ bhikkhave, vajjaṁ vadāmī”ti tadevatthaṁ sandhāya  “diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā”ti vuttaṁ. Diṭṭhīnaṁ kāraṇampi  diṭṭhiṭṭhānameva diṭṭhīnaṁ uppādāya samuṭṭhānaṭṭhena.  “Yathāhā”ti-ādi paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.124)  sādhanaṁ. Tattha khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṁ ārammaṇaṭṭhena. Vuttañhi  “rūpaṁ attato samanupassatī”ti-ādi, (saṁ. ni.  3.81)  avijjāpi upanissayādibhāvena. Yathāha “assutavā  bhikkhave, puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa  akovido”ti-ādi (ma. ni. 1.2 paṭi. ma. 1.131)  phassopi phusitvā gahaṇūpāyaṭṭhena. Tathā hi vuttaṁ “tadapi  phassapaccayā (pg.1.404) (dī. ni. 1.118) phussa phussa paṭisaṁvedentī”ti  (dī. ni. 1.144) saññāpi ākāramattaggahaṇaṭṭhena.  Vuttañhetaṁ “saññānidānā hi papañcasaṅkhā”ti (su. ni. 880  mahā. ni. 109) pathaviṁ pathavito saññatvā”ti (ma. ni. 1.2)  ca ādi. Vitakkopi ākāraparivitakkanaṭṭhena. Tena vuttaṁ  “takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṁ musāti dvayadhammamāhū”ti,  (su. ni. 892 mahāni. 121) “takkī hoti vīmaṁsī”ti  (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayoniso manasikāropi  akusalānaṁ sādhāraṇakāraṇaṭṭhena. Tenāha “tassa evaṁ ayoniso  manasi karoto channaṁ diṭṭhīnaṁ aññatarā diṭṭhi uppajjati. Atthi me  attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi-uppajjatī”ti-ādi (ma. ni.  1.19) pāpamittopi diṭṭhānugati āpajjanaṭṭhena. Vuttampi ca  “bāhiraṁ bhikkhave, aṅganti karitvā nāññaṁ ekaṅgampi  samanupasssāmi, yaṁ evaṁ mahato anatthāya saṁvattati, yathayidaṁ  bhikkhave, pāpamittatā”ti-ādi (a. ni.  1.110)  paratoghosopi durakkhātadhammassavanaṭṭhena. Tathā ceva vuttaṁ  “dveme bhikkhave, paccayā micchādiṭṭhiyā uppādāya. Katame dve?  Parato ca ghoso, ayoniso ca manasikāro”ti-ādi (a. ni.  2.126) parehi sutā, desitā vā desanā paratoghoso.  
 “Khandhā hetū”ti-ādipāḷi tadatthavibhāvinī. Tattha  janakaṭṭhena hetu, upatthambhakaṭṭhena paccayo. Upādāyāti  upādiyitvā, paṭiccāti attho. “Uppādāyā”tipi pāṭho,  uppajjanāyāti attho. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṁ,  khandhādayo eva. Idha pana samuṭṭhānabhāvoyeva samuṭṭhāna-saddena vutto  bhāvalopattā, bhāvappadhānattā ca. Ādinnā sakasantāne.  Pavattitā saparasantānesu. Para-saddo abhiṇhatthoti vuttaṁ  “punappunan”ti. Pariniṭṭhāpitāti “idameva dassanaṁ  saccaṁ, aññaṁ pana moghaṁ tucchaṁ musā”ti abhinivesassa pariyosānaṁ  matthakaṁ pāpitāti attho. Ārammaṇavasenāti aṭṭhasu diṭṭhiṭṭhānesu  khandhe sandhāyāha. Pavattanavasenāti  avijjāphassasaññāvitakkāyonisomanasikāre. Āsevanavasenāti  pāpamittaparatoghose. Yadipi sarūpatthavasena vevacanaṁ, saṅketatthavasena  pana evaṁ vattabboti dassetuṁ “evaṁvidhaparalokā”ti vuttaṁ.  Yena kenaci hi visesaneneva vevacanaṁ sātthakaṁ siyā. Paraloko  (pg.1.405) ca  kammavasena abhimukho sampareti gacchati pavattati etthāti  abhisamparāyoti vuccati. “Iti kho ānanda, kusalāni  sīlāni anupubbena aggāya parentī”ti-ādīsu (a. ni.  10.2)  viya hi curādigaṇavasena para-saddaṁ gatiyamicchanti saddavidū,  ayamettha aṭṭhakathāto aparo nayo.  
 Evaṁgatikāti evaṁgamanā evaṁniṭṭhā, evamanuyuñjanena  bhijjananassanapariyosānāti attho. Gati-saddo cettha “yehi  samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī”ti-ādīsu (dī.  ni. 1.258 2.33 35 3.199 200 ma. ni. 2.384  397) viya niṭṭhānattho. Idaṁ vuttaṁ hoti– ime diṭṭhisaṅkhātā  diṭṭhiṭṭhānā evaṁ paramatthato asantaṁ attānaṁ, sassatabhāvañca tasmiṁ  ajjhāropetvā gahitā, parāmaṭṭhā ca samānā bālalapanāyeva hutvā yāva  paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti, pātubhavanti ca, paṇḍitehi  samanuyuñjiyamānā pana anavaṭṭhitavatthukā avimaddakkhamā sūriyuggamane  ussāvabindū viya, khajjopanakā viya ca bhijjanti, vinassanti  cāti.  
 Tatthāyaṁ anuyuñjane saṅkhepakathā– yadi hi parehi kappito  attā loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya  purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātumasakkuṇeyyatāya  ahitato nivattanatthaṁ, hite ca paṭipajjanatthaṁ upadeso eva  sassatavādino nippayojano siyā, kathaṁ vā tena so upadeso  pavattīyati vikārābhāvato. Evañca sati parikappitassa attano  ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā, hiṁsādikiriyā ca na  sambhavati, tathā sukhassa, dukkhassa ca anubhavananibandho eva  sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato. Jāti-ādīnañca  asambhavato vimokkho na bhaveyya, atha pana dhammamattaṁ tassa uppajjati  ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṁ kiriyādivohāroti vadeyya,  evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā  sambhāvetuṁ, te vā panassa dhammā avatthābhūtā, tasmā tassa uppannā  aññe vā siyuṁ anaññe vā, yadi aññe, na tāhi avatthāhi tassa  uppannāhipi koci viseso atthi, yāhi karoti paṭisaṁvedeti cavati  uppajjati cāti icchitaṁ, evañca dhammakappanāpi (pg.1.406) niratthakā siyā,  tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso, athānaññe, uppādavināsavantīhi  avatthāhi anaññassa attano tāsaṁ viya uppādavināsasabbhāvato kuto  bhaveyya niccatāvakāso, tāsampi vā attano viya niccatāpavatti,  tasmā bandhavimokkhānaṁ asambhavo evāti na yujjatiyeva sassatavādo,  na cettha koci vādī dhammānaṁ sassatabhāve parisuddaṁ yuttiṁ vattuṁ  samattho bhaveyya, yuttirahitañca vacanaṁ na paṇḍitānaṁ cittaṁ ārādheti,  tenāvocumha “yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti,  pātubhavanti cā”ti.  
 Sakāraṇaṁ sagatikanti ettha saha-saddo vijjamānattho  “salomako sapakkhako”ti-ādīsu viya, na pana samavāyattho  ca-saddena “tayidaṁ bhikkhave, tathāgato pajānātī”ti vuttassa  diṭṭhigatassa samuccinitattā, “tañca tathāgato pajānātī”ti iminā  ca kāraṇagatīnameva pajānanabhāvena vuttattā. Idaṁ vuttaṁ hoti–  tayidaṁ bhikkhave, kāraṇavantaṁ gativantaṁ diṭṭhigataṁ tathāgato pajānāti,  na kevalañca tadeva, atha kho tassa kāraṇagatisaṅkhātaṁ tañca  sabbanti. “Tato …pe… pajānātī”ti vuttavākyassa atthaṁ  vuttanayena saṁvaṇṇeti “tato cā”ti-ādinā.  Sabbaññutaññāṇassevidha vibhajananti pakaraṇānurūpamatthaṁ āha  “sabbaññutaññāṇañcā”ti, tasmiṁ vā vutte tadadhiṭṭhānato  āsavakkhayañāṇaṁ, tadavinābhāvato vā sabbampi dasabalādiñāṇaṁ  gahitamevātipi tadeva vuttaṁ.  
 Evaṁvidhanti “sīlañcā”ti-ādinā evaṁvuttappakāraṁ.  Pajānantopīti ettha pi-saddena, api-saddena vā  “tañcā”ti vutta ca-saddassa sambhāvanatthabhāvaṁ dasseti, tena tato  diṭṭigatato uttaritaraṁ sārabhūtaṁ sīlādiguṇavisesampi tathāgato  nābhinivisati, ko pana vādo vaṭṭāmiseti sambhāveti.  “Ahan”ti diṭṭimānavasena parāmasanākāradassanaṁ.  Pajānāmīti ettha iti-saddena pakāratthena, nidassanatthena  vā. “Maman”ti taṇhāvasena parāmasanākāraṁ dasseti.  Taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasenāti  taṇhādiṭṭhimānasaṅkhātaparāmāsavasena. Dhammasabhāvamatikkamitvā  “ahaṁ maman”ti parato abhūtato āmasanaṁ parāmāso, taṇhādayo  eva. Na hi taṁ atthi, yaṁ khandhesu “ahan”ti vā “maman”ti  vā gahetabbaṁ siyā, aparāmasato (pg.1.407) aparāmasantassa assa tathāgatassa  nibbuti viditāti sambandho. “Aparāmasato”ti cedaṁ  nibbutipavedanāya (nibbutivedanassa dī. ni. ṭī. 1.36)  hetugabbhavisesanaṁ  “Viditā”ti padamapekkhitvā kattari sāmivacanaṁ.  Aparāmasato parāmāsarahitapaṭipattihetu assa tathāgatassa  kattubhūtassa nibbuti asaṅkhatadhātu viditā, adhigatāti vā attho.  “Aparāmasato”ti hedaṁ hetumhi nissakkavacanaṁ.  
 “Aparāmāsapaccayā”ti paccattaññeva pavedanāya  kāraṇadassanaṁ. Assāti kattāraṁ vatvāpi paccattaññevāti  visesadassanatthaṁ puna kattuvacananti āha “sayameva  attanāyevā”ti. Sayaṁ, attanāti vā bhāvanapuṁsakaṁ.  Nipātapadañhetaṁ. “Aparāmasato”ti vacanato parāmāsānameva  nibbuti idha desitā, taṁdesanāya eva tadaññesampi nibbutiyā  sijjhanatoti dasseti “tesaṁ parāmāsakilesānan”ti iminā,  parāmāsasaṅkhātānaṁ kilesānanti attho. Apica kāmaṁ  “aparāmasato”ti vacanato parāmāsānameva nibbuti idha desitāti  viññāyati, taṁdesanāya pana tadavasesānampi kilesānaṁ nibbuti  desitā nāma bhavati pahānekaṭṭhatādibhāvato, tasmā tesampi nibbuti  niddhāretvā dassetabbāti vuttaṁ “tesaṁ parāmāsakilesānan”ti,  taṇhādiṭṭhimānasaṅkhātānaṁ parāmāsānaṁ, tadaññesañca kilesānanti  attho. Gobalībaddanayo hesa. Nibbutīti ca nibbāyanabhūtā  asaṅkhatadhātu, tañca bhagavā bodhimūleyeva patto, tasmā sā  paccattaññeva viditāti.  
 Yathāpaṭipannenāti yena paṭipannena. Tappaṭipattiṁ dassetuṁ  “tāsaṁyeva …pe… ādimāhā”ti anusandhidassanaṁ. Kasmā  pana vedanānaññeva kammaṭṭhānamācikkhatīti āha  “yāsū”ti-ādi, iminā desanāvilāsaṁ dasseti.  Desanāvilāsappatto hi bhagavā desanākusalo khandhāyatanādivasena  anekavidhāsu catusaccadesanāsu sambhavantīsupi diṭṭhigatikā vedanāsu  micchāpaṭipattiyā diṭṭhigahanaṁ pakkhandāti dassanatthaṁ  tathāpakkhandanamūlabhūtā vedanāyeva pariññābhūmibhāvena uddharatīti.  Idhāti imasmiṁ vāde. Evaṁ etthātipi.  Kammaṭṭhānanti catusaccakammaṭṭhānaṁ. Ettha hi (pg.1.408) vedanāgahaṇena gahitā  pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṁ. Vedanānaṁ samudayaggahaṇena gahito  avijjāsamudayo samudayasaccaṁ, atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi  nirodhasaccaṁ, “yathābhūtaṁ viditvā”ti etena maggasaccanti evaṁ  cattāri saccāni veditabbāni. “Yathābhūtaṁ viditvā”ti idaṁ  vibhajjabyākaraṇatthapadanti tadatthaṁ vibhajja dassetuṁ  “tatthā”ti-ādi vuttaṁ. Visesato hi “avijjāsamudayā  vedanāsamudayo”ti-ādilakkhaṇānaṁ vasena samudayādīsu attho yathārahaṁ  vibhajja dassetabbo. Avisesato pana vedanāya samudayādīni  vipassanāpaññāya ārammaṇapaṭivedhavasena, maggapaññāya  asammohapaṭivedhavasena jānitvā paṭivijjhitvāti attho.  Paccayasamudayaṭṭhenāti “imasmiṁ sati idaṁ hoti, imassuppādā  idaṁ uppajjatī”ti (ma. ni. 1.404 saṁ. ni.  2.21 udā.  1) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṁ paccayānaṁ uppādena ceva maggena  asamugghāṭena ca. Yāva hi maggena na samugghāṭīyati, tāva  paccayoti vuccati. Nibbattilakkhaṇanti uppādalakkhaṇaṁ,  jātinti attho. Pañcannaṁ lakkhaṇānanti ettha ca catunnampi  paccayānaṁ uppādalakkhaṇameva aggahetvā paccayalakkhaṇampi gahetabbaṁ  samudayaṁ paṭicca tesaṁ yathārahaṁ upakārakattā. Tathā ceva saṁvaṇṇitaṁ  “maggena asamugghāṭena cā”ti. Paccayanirodhaṭṭhenāti  “imasmiṁ niruddhe idaṁ niruddhaṁ hoti, imassa nirodhā idaṁ  nirujjhatī”ti (ma. ni. 1.406 udā. 3 saṁ. ni.   2.41) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṁ paccayānaṁ nirodhena ceva maggena  samugghāṭena ca. Vipariṇāmalakkhaṇanti nirodhalakkhaṇaṁ,  bhaṅganti attho. Vayanti nirodhaṁ. Yanti yasmā  paccayabhāvasaṅkhātahetuto. Vedanaṁ paṭiccāti purimuppannaṁ  ārammaṇādipaccayabhūtaṁ vedanaṁ labhitvā. Sukhaṁ somanassanti  sukhañceva somanassañca. Ayanti purimavedanāya yathārahaṁ  pacchimuppannānaṁ sukhasomanassānaṁ paccayabhāvo. Assādo nāma  assāditabboti katvā.  
 Aparo nayo– yanti sukhaṁ, somanassañca.  Ayanti ca napuṁsakaliṅgena niddiṭṭhaṁ sukhasomanassameva  assādapadamapekkhitvā pulliṅgena niddisīyati, imasmiṁ pana vikappe  sukhasomanassānaṁ uppādoyeva tehi uppādavantehi niddiṭṭho, sattiyā,  sattimato ca abhinnattā. Na hi sukhasomanassamantarena tesaṁ uppādo  labbhati. Iti purimavedanaṁ paṭicca sukhasomanassuppādopi  purimavedanāya assādo nāma assādīyateti katvā (pg.1.409)  Ayañhettha  saṅkhepattho– purimamuppannaṁ vedanaṁ ārabbha somanassuppattiyaṁ yo  purimavedanāya paccayabhāvasaṅkhāto assādetabbākāro, somanassassa  vā uppādasaṅkhāto tadassādanākāro, ayaṁ purimavedanāya assādoti.  Kathaṁ pana vedanaṁ ārabbha sukhaṁ uppajjati, nanu phoṭṭhabbārammaṇanti?  Cetasikasukhasseva ārabbha pavattiyamadhippetattā nāyaṁ doso. Ārabbha  pavattiyañhi visesanameva somanassaggahaṇaṁ somanassaṁ sukhanti yathā  “rukkho sīsapā”ti aññapaccayavasena uppattiyaṁ pana kāyikasukhampi  assādoyeva, yathālābhakathā vā esāti daṭṭhabbaṁ.  
 “Yā vedanā aniccā”ti-ādinā sattimatā satti  nidassitā. Tatrāyamattho– yā vedanā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā,  udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, jarāya, maraṇena cāti dvidhā  vipariṇāmetabbaṭṭhena vipariṇāmadhammā. Tassā evaṁbhūtāya ayaṁ  aniccadukkhavipariṇāmabhāvo vedanāya sabbāyapi-ādīnavoti. Ādīnaṁ  paramakāruññaṁ vāti pavattati etasmāti hi ādīnavo. Apica-ādīnaṁ  ativiya kapaṇaṁ pavattanaṭṭhena kapaṇamanusso ādīnavo, ayampi  evaṁsabhāvoti tathā vuccati. Sattimatā hi satti abhinnā  tadavinābhāvato.  
 Ettha ca “aniccā”ti iminā saṅkhāradukkhatāvasena  upekkhāvedanāya, sabbāsu vā vedanāsu-ādīnavamāha,  “dukkhā”ti iminā dukkhadukkhatāvasenadukkhavedanāya,  “vipariṇāmadhammā”ti iminā vipariṇāmadukkhatāvasena  sukhavedanāya. Avisesena vā tīṇipi padāni tissannampi vedanānaṁ  vasena yojetabbāni. Chandarāgavinayoti  chandasaṅkhātarāgavinayanaṁ vināso. “Atthavasā  liṅgavibhattivipariṇāmo”ti vacanato yaṁ chandarāgappahānanti yojetabbaṁ.  Pariyāyavacanamevidaṁ padadvayaṁ. Yathābhūtaṁ viditvāti maggassa  vuttattā magganibbānavasena vā yathākkamaṁ yojanāpi vaṭṭati.  Vedanāyāti nissakkavacanaṁ. Nissaraṇanti nekkhammaṁ.  Yāva hi vedanāpaṭibaddhaṁ chandarāgaṁ nappajahati, tāvāyaṁ puriso vedanāya  allīnoyeva hoti. Yadā pana taṁ chandarāgaṁ pajahati, tadāyaṁ puriso  vedanāya nissaṭo visaṁyutto hoti, tasmā chandarāgappahānaṁ vedanāya  nissaraṇaṁ vuttaṁ. Tabbacanena (pg.1.410) pana vedanāsahajātanissayārammaṇabhūtā  rūpārūpadhammā gahitā eva hontītipi pañcahi upādānakkhandhehi  nissaraṇavacanaṁ siddhameva. Vedanāsīsena hi desanā āgatā, tattha  pana kāraṇaṁ heṭṭhā vuttameva. Lakkhaṇahāravasenāpi ayamattho  vibhāvetabbo. Vuttañhi āyasmatā mahākaccānattherena–  
 	“Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci;  
 	Vuttā bhavanti sabbo, so hāro lakkhaṇo nāmā”ti.  (netti. 485).  
 Kāmupādānamūlakattā sesupādānānaṁ pahīne ca kāmupādāne  upādānasesābhāvato “vigatachandarāgatāya anupādāno”ti vuttaṁ,  etena “anupādāvimutto”ti etassatthaṁ saṅkhepena dasseti.  Idaṁ vuttaṁ hoti– vigatachandarāgatāya anupādāno, anupādānattā ca  anupādāvimuttoti. Tamatthaṁ vitthāretuṁ, samatthetuṁ vā  “yasmin”ti-ādi vuttaṁ. Tattha yasmiṁ upādāneti  sesupādānamūlabhūte kāmupādāne. Tassāti kāmupādānassa.  Anupādiyitvāti chandarāgavasena anādiyitvā, etena  “anupādāvimutto”ti padassa ya-kāralopena samāsabhāvaṁ, byāsabhāvaṁ  vā dasseti.  
  37. “Ime kho”ti-ādi yathāpuṭṭhassa dhammassa  vissajjitabhāvena nigamanavacanaṁ, “pajānātī”ti vuttapajānanameva ca  ima-saddena niddiṭṭhanti dassetuṁ “ye te”ti-ādimāha. Ye  te sabbaññutaññāṇadhamme …pe… apucchiṁ, yehi  sabbaññutaññāṇadhammehi …pe… vadeyyuṁ, tañca …pe… pajānātīti  evaṁ niddiṭṭhā ime sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā …pe…  paṇḍitavedanīyā cāti veditabbāti yojanā. “Evan”ti-ādi  piṇḍatthadassanaṁ. Tattha kiñcāpi “anupādāvimutto bhikkhave,  tathāgato”ti iminā aggamaggaphaluppattiṁ dasseti, “vedanānaṁ,  samudayañcā”ti-ādinā ca catusaccakammaṭṭhānaṁ. Tathāpi yassā  dhammadhātuyā suppaṭividdhattā imaṁ diṭṭhigataṁ sakāraṇaṁ sagatikaṁ pabhedato  vibhajituṁ samattho hoti, tassā padaṭṭhānena ceva saddhiṁ  pubbabhāgapaṭipadāya uppattibhūmiyā ca tadeva pākaṭataraṁ kattukāmo  dhammarājā evaṁ dassetīti vuttaṁ “tadeva niyyātitan”ti,  nigamitaṁ niṭṭhāpitanti attho (pg.1.411)  Antarāti  pucchitavissajjitadhammadassanavacanānamantarā diṭṭhiyo vibhattā tassa  pajānanākāradassanavasenāti attho.  
 
  Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā.  

 Ekaccasassatavādavaṇṇanā 

  38. “Ekaccasassatikā”ti taddhitapadaṁ samāsapadena  vibhāvetuṁ “ekaccasassatavādā”ti vuttaṁ. Sattesu, saṅkhāresu  ca ekaccaṁ sassatametassāti ekaccasassato, vādo, so  etesanti ekaccasassatikā taddhitavasena, samāsavasena pana  ekaccasassato vādo etesanti ekaccasassatavādā. Esa nayo  ekacca-asassatikapadepi. Nanu ca “ekaccasassatikā”ti vutte  tadaññesaṁ ekacca-asassatikabhāvasanniṭṭhānaṁ siddhamevāti? Saccaṁ  atthato, saddato pana asiddhameva tasmā saddato pākaṭataraṁ katvā  dassetuṁ tathā vuttaṁ. Na hi idha sāvasesaṁ katvā dhammaṁ deseti  dhammassāmī. “Issaro nicco, aññe sattā aniccā”ti  evaṁpavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā. Tathā  “nicco brahmā, aññe aniccā”ti evaṁpavattavādāpi. “Paramāṇavo  niccā, dvi-aṇukādayo aniccā”ti (visisikadassane sattamaparicchede  paṭhamakaṇḍe passitabbaṁ) evaṁpavattavādā saṅkhārekaccasassatikā  seyyathāpi kāṇādā. Tathā “cakkhādayo aniccā, viññāṇaṁ  niccan”ti (nyāyadassane, visesikadassane ca passitabbaṁ)  evaṁpavattavādāpi  Idhāti “ekaccasassatikā”ti imasmiṁ  pade, imissā vā desanāya. Gahitāti vuttā, desitabbabhāvena  vā desanāñāṇena samādinnā tathā ceva desitattā. Tathā hi idha  purimakā tayo vādā sattavasena, catuttho saṅkhāravasena desito.  “Saṅkhārekaccasassatikā”ti idaṁ pana tehi sassatabhāvena  gayhamānānaṁ dhammānaṁ yāthāvasabhāvadassanavasena vuttaṁ, na pana  ekaccasassatikamatadassanavasena. Tassa hi sassatābhimataṁ  asaṅkhatamevāti laddhi. Tenevāha pāḷiyaṁ “cittanti vā …pe…  ṭhassatī”ti. Na hi yassa sabhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṁ  paṭijānāti, tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena sakkā  paṭijānituṁ, etena ca “uppādavayadhuvatāyuttā sabhāvā siyā niccā,  siyā aniccā, siyā (pg.1.412) na vattabbā”ti-ādinā (dī. ni. ṭī.  1.38) pavattasattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti.  
 Tatrāyaṁ ayuttatāvibhāvanā– yadi hi “yena sabhāvena yo  dhammo atthīti vuccati, teneva sabhāvena so dhammo natthī”ti  vucceyya, siyā anekantavādo. Atha aññena, na siyā  anekantavādo. Na cettha desantarādisambandhabhāvo yutto vattuṁ tassa  sabbalokasiddhattā, vivādābhāvato ca. Ye pana vadanti “yathā  suvaṇṇaghaṭena makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati, makuṭabhāvo uppajjati,  suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva, evaṁ sabbasabhāvānaṁ koci dhammo nassati,  koci dhammo uppajjati, sabhāvo eva tiṭṭhatī”ti. Te vattabbā  “kiṁ taṁ suvaṇṇaṁ, yaṁ ghaṭe, makuṭe ca avaṭṭhitaṁ, yadi rūpādi, so  saddo viya anicco. Atha rūpādisamūho sammutimattaṁ, na tassa  atthitā vā natthitā vā niccatā vā labbhatī”ti, tasmā  anekantavādo na siyā. Dhammānañca dhammino aññathānaññathā ca  pavattiyaṁ doso vuttoyeva sassatavādavicāraṇāyaṁ. Tasmā so tattha  vuttanayena veditabbo. Apica na niccāniccanavattabbarūpo attā,  loko ca paramatthato vijjamānatāparijānanato yathā niccādīnaṁ  aññataraṁ rūpaṁ, yathā vā dīpādayo. Na hi rūpādīnaṁ  udayabbayasabhāvānaṁ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā viññātuṁ,  jīvassa ca niccādīsu aññataraṁ rūpaṁ siyāti, evaṁ sattabhaṅgo viya  sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbā  (dī. ni. ṭī. 1.38).  
 Nanu ca “ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā”ti  etasmiṁ vāde cakkhādīnaṁ asassatabhāvasanniṭṭhānaṁ yathāsabhāvāvabodho  eva, atha evaṁvādīnaṁ kathaṁ micchādassanaṁ siyāti, ko vā evamāha  “cakkhādīnaṁ asassatabhāvasanniṭṭhānaṁ micchādassanan”ti?  Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṁ sassatabhāvasanniṭṭhānaṁ idha  micchādassananti gahetabbaṁ, tena pana ekavāde pavattamānena cakkhādīnaṁ  asassatabhāvāvabodho vidūsito saṁsaṭṭhabhāvato visasaṁsaṭṭho viya  sappipiṇḍo, tato ca tassa sakiccakaraṇāsamatthatāya  sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṁ nārahatīti. Asassatabhāvena  nicchitāpi vā cakkhu-ādayo (pg.1.413) samāropitajīvasabhāvā eva  diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā  nivāretuṁ. Tenevāha pāḷiyaṁ “cakkhuṁ itipi …pe… kāyo itipi  ayaṁ attā”ti-ādi. Evañca katvā asaṅkhatāya, saṅkhatāya ca  dhātuyā vasena yathākkamaṁ “ekacce dhammā sassatā, ekacce  asassatā”ti evaṁpavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādoyeva  bhaveyyāti evampakārā codanā anavakāsā hoti  aviparītadhammasabhāvapaṭipattibhāvato. Aviparītadhammasabhāvapaṭipattiyeva  hesa vuttanayena asaṁsaṭṭhattā, anāropitajīvasabhāvattā ca.  
 Etthāha– purimasmimpisassatavāde asassatānaṁ dhammānaṁ  “sassatā”ti gahaṇaṁ visesato micchādassanaṁ bhavati. Sassatānaṁ  pana “sassatā”ti gāho na micchādassanaṁ yathāsabhāvaggāhabhāvato.  Evañca sati imassa vādassa vādantaratā na vattabbā, idha viya  purimepi ekaccesveva dhammesu sassataggāhasambhavatoti, vattabbāyeva  asassatesveva “kecideva dhammā sassatā, keci asassatā”ti  parikappanāvasena gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa  dassitattā. Nanu ca ekadesassa samudāyantogadhattā ayaṁ  sappadesasassataggāho purimasmiṁ nippadesasassataggāhe samodhānaṁ  gaccheyyātī? Tathāpi na sakkā vattuṁ vādī tabbisayavisesavasena  vādadvayassa pavattattā. Aññe eva hi diṭṭhigatikā “sabbe dhammā  sassatā”ti abhiniviṭṭhā, aññe “ekacceva sassatā, ekacce  asassatā”ti. Saṅkhārānaṁ anavasesapariyādānaṁ, ekadesapariggaho  ca vādadvayassa paribyattoyeva. Kiñca bhiyyo–  anekavidhasamussaye, ekavidhasamussaye ca khandhapabandhena  abhinivesabhāvato tathā na sakkā vattuṁ. Catubbidhopi hi  sassatavādī jātivisesavasena nānāvidharūpakāyasannissaye eva  arūpadhammapuñje sassatābhinivesī jāto abhiññāṇena, anussavādīhi  ca rūpakāyabhedagahaṇato. Tathā ca vuttaṁ “tato cuto amutra  udapādin”ti, (dī. ni. 1.244 ma. ni. 1.148 pārā.  12) “cavanti upapajjantī”ti (dī. ni. 1.255 ma. ni.  1.148 pārā. 12) ca ādi. Visesalābhī pana  ekaccasassatiko anupadhāritabhedasamussaye dhammapabandhe  sassatākāragahaṇena abhinivesaṁ janesi  ekabhavapariyāpannakhandhasantānavisayattā tadabhinivesassa. Tathā hi  tīsupi vādesu “taṁ pubbenivāsaṁ anussarati (pg.1.414)  tato paraṁ  nānussaratī”ti ettakameva vuttaṁ. Takkīnaṁ pana ubhinnampi  sassatekaccasassatavādīnaṁ sassatābhinivesaviseso  rūpārūpadhammavisayatāya supākaṭoyevāti.  
  39. Saṁvaṭṭaṭṭhāyīvivaṭṭavivaṭṭaṭṭhāyīsaṅkhātānaṁ tiṇṇampi  asaṅkhyeyyakappānamatikkamena puna saṁvaṭṭanato, addhā-saddassa ca  kālapariyāyattā evaṁ vuttanti āha “dīghassā”ti-ādi.  Atikkamma ayanaṁ pavattanaṁ accayo. Anekatthattā dhātūnaṁ,  upasaggavasena ca atthavisesavācakattā saṁ-saddena yutto  vaṭṭa-saddo vināsavācīti vuttaṁ “vinassatī”ti,  vatu-saddo vā gatiyameva. Saṅkhayatthajotakena pana  saṁ-saddena yuttattā tadatthasambandhanena vināsattho labbhatīti  dasseti “vinassatī”ti iminā. Saṅkhayavasena vattatīti  hi saddato attho, ta-kārassa cettha ṭa-kārādeso.  Vipattikaramahāmeghasamuppattitto hi paṭṭhāya yāva aṇusahagatopi  saṅkhāro na hoti, tāva loko saṁvaṭṭatīti vuccati. Pāḷiyaṁ  lokoti pathavī-ādibhājanaloko adhippeto tadavasesassa  bāhullato, tadeva sandhāya “yebhuyyenā”ti vuttanti dasseti  “ye”ti-ādinā. Uparibrahmalokesūti ābhassarabhūmito  uparibhūmīsu. Agginā kappavuṭṭhānañhi idhādhippetaṁ, tenevāha pāḷiyaṁ  “ābhassarasaṁvattanikā hontī”ti. Kasmā tadeva vuttanti ce?  Tasseva bahulaṁ pavattanato. Ayañhi vāraniyamo–  
 	“Sattasattagginā vārā, aṭṭhame aṭṭhame dakā;  
 	Catusaṭṭhi yadā puṇṇā, eko vāyuvaro siyā”ti.  (abhidhammatthavibhāvanīṭīkāya pañcamaparicchedavaṇṇanāyampi).  
 Āruppesu vāti ettha vikappanatthena vā-saddena  saṁvaṭṭamānalokadhātūhi aññalokadhātūsu vāti vikappeti. Na hi  sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantīti sakkā viññātuṁ  apāyesu dīghatarāyukānaṁ manussalokūpapattiyā asambhavato,  manussalokūpapattiñca vinā tadā tesaṁ tatrūpapattiyā anupapattito.  Niyatamicchādiṭṭhikopi hi saṁvaṭṭhamāne kappe nirayato na muccati,  piṭṭhicakkavāḷeyeva nibbattatīti aṭṭhakathāsu (a. ni. aṭṭha.  1.311) vuttaṁ. Satipi sabbasattānaṁ puññāpuññābhisaṅkhāramanasā  nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā (pg.1.415) rūpāvacarasattā  eva “manomayā”ti vuccanti, na pana bāhirapaccayapaṭiyattā tadaññeti  dassetuṁ “manena nibbattattā manomayā”ti āha. Yadevaṁ  kāmāvacarasattānampi opapātikānaṁ manomayabhāvo āpajjatīti?  Nāpajjati, adhicittabhūtena atisayamanasā nibbattasattesuyeva  manomayavohāratoti dassentena jhāna-saddena visesetvā  “jhānamanenā”ti vuttaṁ. Evampi arūpāvacarasattānaṁ  manomayabhāvo āpajjatīti? Na tattha bāhirapaccayehi  nibbattetabbatāsaṅkāya abhāvena manasā eva nibbattāti  avadhāraṇāsambhavato. Niruḷhovāyaṁ loke manomayavohāro  rūpāvacarasattesu. Tathā hi annamayo pānamayo manomayo ānandamayo  viññāṇamayoti pañcadhā attānaṁ vedavādino parikappenti.  Ucchedavādepi vakkhati “dibbo rūpī manomayo”ti, (dī. ni.  1.87) te pana jhānānubhāvato pītibhakkhā sayaṁpabhā  antalikkhacarāti āha “pīti tesan”ti-ādi, tesaṁ attanova  pabhā atthīti attho. Sobhanā vā ṭhāyī sabhā etesanti  subhaṭṭhāyinotipi yujjati. Ukkaṁsenāti ābhassare sandhāya  vuttaṁ. Parittābhāppamāṇābhā pana dve, cattāro ca kappe tiṭṭhanti.  Aṭṭha kappeti catunnamasaṅkhyeyyakappānaṁ samudāyabhūte aṭṭha mahākappe.  
  40. Vināsavācīyeva vaṭṭa-saddo  paṭisedhajotakena upasaggena yuttattā saṇṭhāhanatthañāpakoti āha  “saṇṭhātī”ti, anekatthattā vā dhātūnaṁ nibbattati, vaḍḍhatīti  vā attho. Sampattimahāmeghasamuppattito hi paṭṭhāya  pathavīsandhārakudakataṁsandhārakavāyu-ādīnaṁ samuppattivasena yāva  candimasūriyānaṁ pātubhāvo, tāva loko vivaṭṭatīti vuccati.  Pakatiyāti sabhāvena, tassa “suññan”ti iminā sambandho.  Tathāsuññatāya kāraṇamāha “nibbattasattānaṁ natthitāyā”ti.  Purimataraṁ aññesaṁ sattānamanuppannattāti bhāvo, tena yathā ekaccāni  vimānāni tattha nibbattasattānaṁ chaḍḍitattā suññāni, na evamidanti  dasseti.  
 Aparo nayo– sakakammassa paṭhamaṁ karaṇaṁ pakati, tāya  nibbattasattānanti sambandho, tena yathā etassa attano kammabalena  paṭhamaṁ nibbatti, na evaṁ aññesaṁ tassa purimataraṁ, samānakāle vā  nibbatti atthi, tathā (pg.1.416) nibbattasattānaṁ natthitāya suññamidanti  dasseti. Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno idha  brahmakāyikā, tesaṁ nivāsatāya bhūmipi  “brahmakāyikā”ti vuttā, brahmakāyikabhūmīti pana  pāṭhebrahmakāyikānaṁ sambandhinī bhūmīti attho. Kattā sayaṁ  kārako. Kāretā paresaṁ āṇāpako. Visuddhimagge  pubbenivāsañāṇakathāyaṁ (visuddhi. 2.408) vuttanayena, etena  nibbattakkamaṁ kammapaccaya-utusamuṭṭhānabhāve ca kāraṇaṁ dasseti. Kammaṁ  upanissayabhāvena paccayo etissāti kammapaccayā. Atha vā  tattha nibbattasattānaṁ vipaccanakakammassa sahakārīkārakabhāvato  kammassa paccayāti kammapaccayā. Utu samuṭṭhānametissāti  utusamuṭṭhānā. “Kammapaccaya-utusamuṭṭhānā”tipi samāsavasena  pāṭho kammasahāyo paccayo, vuttanayena vā kammassa sahāyabhūto  paccayoti kammapaccayo, so eva utu tathā, sova  samuṭṭhānametissāti kammapaccaya-utusamu-ānā. Ratanabhūmīti  ukkaṁsagatapuññakammānubhāvato ratanabhūtā bhūmi, na kevalaṁ bhūmiyeva, atha  kho tapparivārāpīti āha “pakatī”ti-ādi.  Pakatinibbattaṭṭhāneti purimakappesu purimakānaṁ nibbattaṭṭhāne.  Etthāti “brahmavimānan”ti vuttāya brahmakāyikabhūmiyā.  Sāmaññavisesavasena cetaṁ ādhāradvayaṁ. Kathaṁ paṇītāya  dutiyajjhānabhūmiyā ṭhitānaṁ hīnāya paṭhamajjhānabhūmiyā upapatti  hotīti āha “atha sattānan”ti-ādi, nikantivasena  paṭhamajjhānaṁ bhāvetvāti vuttaṁ hoti, pakatiyā sabhāvena nikanti taṇhā  uppajjatīti sambandho. Vasitaṭṭhāneti vutthapubbaṭṭhāne. Tato  otarantīti upapattivasena dutiyajjhānabhūmito paṭhamajjhānabhūmiṁ  apasakkanti, gacchantīti attho. Appāyuketi yaṁ  uḷārapuññakammaṁ kataṁ, tassa upajjanārahavipākapabandhato  appaparimāṇāyuke. Tassa devalokassāti tasmiṁ devaloke,  nissayavasena vā sambandhaniddeso. Āyuppamāṇenevāti  paramāyuppamāṇeneva. Parittanti appakaṁ. Antarāva  cavantīti rājakoṭṭhāgāre pakkhittataṇḍulanāḷi viya puññakkhayā  hutvā sakakammappamāṇena tassa devalokassa paramāyu-antarā eva  cavanti.  
 Kiṁ panetaṁ paramāyu nāma, kathaṁ vā taṁ paricchinnappamāṇanti?  Vuccate– yo tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tasmiṁ tasmiṁ bhavavisese  vipākappabandhassa ṭhitikālaniyamo (pg.1.417) purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena  sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānappamāṇādivisesā viya taṁtaṁgatinikāyādīsu  yebhuyyena niyataparicchedo hoti,  gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṁ  sukkasoṇitādi-utubhojanādi-utu-ādipaccayuppannapaccayūpatthambhito ca, so  āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṁsaparicchedavasena paramāyūti ca  vuccati. Yathāsakaṁ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi hi attanā sahajātānaṁ  rūpārūpadhammānaṁ ṭhapanākāravuttitāya pavattakāni  rūpārūpajīvitindriyāni na kevalaṁ nesaṁ khaṇaṭṭhitiyā eva  kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhaṅgupacchedā  [bhavaṅgupacchedā (dī. ni. ṭī. 1.40)] anupabandhassa  avicchedahetubhāvenāpi. Tasmā cesa āyuhetukoyeva, taṁ pana devānaṁ,  nerayikānañca yebhuyyena niyataparicchedaṁ, uttarakurukānaṁ pana  ekantaniyataparicchedameva. Avasiṭṭhamanussapetatiracchānagatānaṁ pana  ciraṭṭhitisaṁvattanikakammabahule kāle  taṁkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṁ, tammūlakānañca  candimasūriyasamavisamaparivattanādijanita-utu-āhārādisamavisamapaccayānaṁ  vasena cirācirakālatāya aniyataparicchedaṁ, tassa ca yathā  purimasiddhabhavapatthanāvasena taṁtaṁgatinikāyādīsu  vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho, dassanānussavādīhi tathāyeva  ādito gahaṇasiddhiyā, evaṁ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṁ  yebhuyyena samappamāṇaṁ ṭhitikālaṁ dassanānussavehi labhitvā taṁ paramataṁ  ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo  veditabbo.  
 Yasmā pana kammaṁ tāsu tāsu upapattīsu yathā  taṁtaṁ-upapattinissitavaṇṇādinibbattane samatthaṁ, evaṁ niyatāyuparicchedāsu  upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṁ na hoti, tasmā  vuttaṁ “āyuppamāṇeneva cavantī”ti. Yasmā pana  upatthambhakapaccayasahāyehi anupālakapaccayehi upādinnakakkhandhānaṁ  pavattetabbākāro atthato paramāyukassa hoti  yathāvuttaparicchedānatikkamanato, tasmā satipi kammāvasese ṭhānaṁ na  sambhavati, tena vuttaṁ “attano puññabalena ṭhātuṁ na  sakkontī”ti. “Āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā  cavitvā”ti vacanato panettha kāmāvacaradevānaṁ viya (pg.1.418) brahmakāyikānampi  yebhuyyeneva niyatāyuparicchedabhāvo veditabbo. Tathā hi devalokato  devaputtā āyukkhayena puññakkhayena āhārakkhayena kopenāti catūhi  kāraṇehi cavantīti aṭṭhakathāsu (dha. pa. aṭṭha.   1.appamādavagge) vuttaṁ. Kappaṁ vā upaḍḍhakappaṁ vāti ettha  asaṅkhyeyyakappo adhippeto, so ca tathārūpo kāloyeva,  vā-saddo pana kappassa tatiyabhāgaṁ vā tato ūnamadhikaṁ vāti  vikappanattho.  
  41. Anabhiratīti ekakavihārena  anabhiramaṇasaṅkhātā aññehi samāgamicchāyeva. Tattha “ekakassa  dīgharattaṁ nivasitattā”ti pāḷiyaṁ vacanatoti vuttaṁ  “aparassāpī”ti-ādi. Evamanvayamatthaṁ dassetvā nanu  ukkaṇṭhitāpi siyāti codanāsodhanavasena byatirekaṁ dasseti  “yā panā”ti-ādinā. Piyavatthuvirahena, piyavatthu-alābhena  vā cittavigghāto ukkaṇṭhitā, sā panatthato  domanassacittuppādova, tenāha “paṭighasampayuttā”ti. Sā  brahmaloke natthi jhānānubhāvapahīnattā. Taṇhādiṭṭhisaṅkhātā  cittassa purimāvatthāya ubbijjanā phandanā eva idha paritassanā.  Sā hi dīgharattaṁ jhānaratiyā ṭhitassa yathāvuttānabhiratinimittaṁ  uppannā “ahaṁ maman”ti gahaṇassa ca kāraṇabhūtā. Tena vakkhati  “taṇhātassa nāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭatī”ti (dī. ni. aṭṭha.  1.41) nanu vuttaṁ atthuddhāre imaṁyeva pāḷiṁ nīharitvā “aho vata  aññepi sattā itthattaṁ āgaccheyyunti ayaṁ taṇhātassanā nāmā”ti?  Saccaṁ, taṁ pana diṭṭhitassanāya visuṁ udāharaṇaṁ dassentena  taṇhātassanameva tato niddhāretvā vuttaṁ, na pana ettha diṭṭhitassanāya  alabbhamānattāti na doso. Idāni samānasaddavacanīyānaṁ  atthānamuddharaṇaṁ katvā idhādhippetaṁ vibhāvetuṁ “sā  panesā”ti-ādimāha. Paṭighasaṅkhāto cittutrāso eva  tāsatassanā. Evamaññatthāpi yathārahaṁ. “Jātiṁ  paṭiccā”ti-ādi vibhaṅgapāḷi, (vibha. 921) tatrāyamatthakathā   jātiṁ paṭicca bhayanti jātipaccayā uppannabhayaṁ.  Bhayānakanti ākāraniddeso. Chambhitattanti bhayavasena  gattakampo, visesato hadayamaṁsacalanaṁ. Lomahaṁsoti lomānaṁ  haṁsanaṁ, bhittiyaṁ nāgadantānamiva uddhaggabhāvo, iminā padadvayena  kiccato bhayaṁ dassetvā puna cetaso utrāsoti sabhāvato  dassitanti. Ṭīkāyaṁ pana “bhayānakanti bheravārammaṇanimittaṁ  balavabhayaṁ, tena sarīrassa thaddhabhāvo chambhitattan”ti (pg.1.419) (dī. ni. ṭī.  1.41) vuttaṁ, aneneva bhayanti ettha khuddakabhayaṁ dassitaṁ, iti  ettha payoge ayaṁ tassanāti evaṁ sabbattha attho.  Paritassitavipphanditamevāti ettha “diṭṭhisaṅkhātena ceva  taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva  kampitamevā”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.105-117) aṭṭhakathāyamatthaṁ  vakkhati. Tena viññāyati labbhamānampi taṇhātassanamantarena  diṭṭhitassanāyeva nihaṭāti. “Tepī”ti-ādi  sīhopamasuttantapāḷi (a. ni.  4.33) tattha tepīti  dīghāyukā devāpi. Bhayanti bhaṅgānupassanāpariciṇṇante  sabbasaṅkhārato bhāyanavasena uppannaṁ bhayañāṇaṁ. Saṁveganti  sahottappañāṇaṁ, ottappameva vā. Santāsanti  ādīnavanibbidānupassanāhi saṅkhārehi santāsanañāṇaṁ.  Upapattivasenāti paṭisandhivaseneva.  
 Sahabyatanti sahāyabhāvamiccheva saddato attho  sahabya-saddassa sahāyatthe pavattanato. So hi saha byāyati pavattati,  dosaṁ vā paṭicchādetīti sahabyoti vuccati, tassa bhāvo  sahabyatā. Sahāyabhāvo pana sahabhāvoyeva nāmāti adhippāyato  atthaṁ dassetuṁ “sahabhāvan”ti vuttaṁ. Sasādhanasamavāyattho vā  saha-saddo adhikiccapade adhisaddo viya, tasmā saha ekato  vattamānassa bhāvo sahabyaṁ yathā “dāsabyan”ti tadeva  sahabyatā, sakatthavuttivasena imamevatthaṁ sandhāyāha  “sahabhāvan”ti. Apica saha vāti pavattatīti sahavo,  tassa bhāvo sahabyaṁ yathā “vīrassa bhāvo vīriyan”ti, tadeva  sahabyatāti evaṁ vimānaṭṭhakathāyaṁ (vi. va. aṭṭha. 172) vuttaṁ,  tasmā tadatthaṁ dassetuṁ evaṁ vuttantipi daṭṭhabbaṁ.  
  42. Ime satte abhibhavitvāti seso. Abhibhavanā  cettha pāpasabhāvena jeṭṭhabhāvena “te satte abhibhavitvā ṭhito”ti  attano maññanāyevāti vuttaṁ “jeṭṭhakohamasmī”ti.  Aññadatthūti dassane antarāyābhāvavacanena, dasoti ettha  dassaneyyavisesapariggahābhāvena ca anāvaraṇadassāvitaṁ paṭijānātīti  āha “sabbaṁ passāmīti attho”ti. Dassaneyyavisesassa hi  padesabhūtassa aggahaṇe sati gahetabbassa nippadesatā viññāyati yathā  “dikkhito na (pg.1.420) dadātī”ti, deyyadhammavisesassa cettha padesabhūtassa  aggahaṇato pabbajito sabbampi na dadātīti gahetabbassa deyyadhammassa  nippadesatā viññāyati. Evamīdisesu. Vase vattemīti  vasavattī. Ahaṁ-saddayogato hi sabbattha amhayogena vacanattho.  Sattabhājanabhūtassa lokassa nimmātā cāti sambandho.  “Pathavī”ti-ādi cettha bhājanalokavasena adhippāyakathanaṁ.  Sajitāti racitā, vibhajitā vā, tenāha “tvaṁ khattiyo  nāmā”ti-ādi. Ciṇṇavasitāyāti  samāciṇṇapañcavidhavasibhāvato. Tatthāti bhūtabhabyesu.  Antovatthimhīti antogabbhāsaye. Paṭhamacittakkhaṇeti  paṭisandhicittakkhaṇe. Dutiyatoti paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇato.  Paṭhama-iriyāpatheti yena paṭisandhiṁ gaṇhāti, tasmiṁ iriyāpathe.  Iti atītavasena, bhūta-saddassa vattamānavasena ca bhabya-saddassa attho  dassito. Ṭīkāyaṁ (dī. ni. ṭī. 1.42) pana  bhabya-saddattho anāgatavasenāpi vutto. Ahesunti hi bhūtā.  Bhavanti, bhavissanti cāti bhabyā tabbānīyā viya ṇyapaccayassa  kattaripi pavattanato.  
 “Issaro kattā nimmātā”ti vatvāpi puna “mayā ime  sattā nimmitā”ti vacanaṁ kimatthiyanti āha “idāni  kāraṇavasenā”ti-ādi [kāraṇato (aṭṭhakathāyaṁ)] kāraṇavasena  sādhetukāmatāya paṭiññākaraṇatthanti vuttaṁ hoti. Nanu cesa brahmā  anavaṭṭhitadassanattā puthujjanassa purimatarajātiparicitampi  kammassakatāñāṇaṁ vissajjetvā vikubbaniddhivasena  cittuppādamattapaṭibaddhena sattanimmānena vipallaṭṭho “mayā ime sattā  nimmitā”ti-ādinā issarakuttadassanaṁ pakkhandamāno  abhinivisanavasena patiṭṭhito, na pana patiṭṭhāpanavasena. Atha kasmā  kāraṇavasena sādhetukāmo paṭiññaṁ karotīti vuttanti? Na cevaṁ daṭṭhabbaṁ.  Tesampi hi “evaṁ hotī”ti-ādinā pacchā uppajjantānampi  tathā-abhinivesassa vakkhamānattā paresaṁ patiṭṭhāpanakkameneva tassa so  abhiniveso jāto, na tu abhinivisanamattena, tasmā evaṁ vuttanti  daṭṭhabbaṁ. Tenevāha “taṁ kissa hetū”ti-ādi. Pāḷiyaṁ manaso  paṇidhīti manaso patthanā, tathā cittuppattimattamevāti vuttaṁ hoti.  
 Itthabhāvanti idappakārabhāvaṁ. Yasmā pana so pakāro  brahmattabhāvoyevidhādhippeto, tasmā “brahmabhāvan”ti vuttaṁ. Ayaṁ  pakāro itthaṁ, tassa (pg.1.421) bhāvo itthattanti hi nibbacanaṁ.  Kevalanti kammassakatāñāṇena asammissaṁ suddhaṁ.  Maññanāmattenevāti diṭṭhimaññanāmatteneva, na adhimānavasena.  Vaṅkachiddena vaṅka-āṇī viya onamitvā vaṅkaladdhikena  vaṅkaladdhikā onamitvā tasseva brahmuno pādamūlaṁ gacchanti,  taṁpakkhakā bhavantīti attho. Nanu ca devānaṁ upapattisamanantaraṁ  “imāya nāma gatiyā cavitvā iminā nāma kammunā idhūpapannā”ti  paccavekkhaṇā hoti, atha kasmā tesaṁ evaṁ maññanā siyāti?  Purimajātīsu kammassakatāñāṇe sammadeva niviṭṭhajjhāsayānameva  tathāpaccavekkhaṇāya pavattito. Tādisānameva hi tathāpaccavekkhaṇā  sambhavati, sā ca kho yebhuyyavasena, ime pana purimāsupi jātīsu  issarakuttadiṭṭhivasena nibaddhābhinivesā evameva maññamānā ahesunti.  Tathā hi pāḷiyaṁ vuttaṁ “iminā mayan”ti-ādi.  
  43. Īsati abhibhavatīti īso, mahanto īso  maheso, suppatiṭṭhitamahesatāya parehi “maheso” iti  akkhāyatīti mahesakkho, mahesakkhānaṁ atisayena mahesakkhoti  mahesakkhataroti vacanattho. So pana mahesakkhatarabhāvo  ādhipateyyaparivārasampattiyā kāraṇabhūtāya viññāyatīti vuttaṁ  “issariyaparivāravasena mahāyasataro”ti.  
  44. Kiṁ panetaṁ kāraṇanti anuyogenāha “so  tato”ti-ādi, tena “itthattaṁ āgacchatī”ti vuttaṁ idhāgamanameva  kāraṇanti dasseti. Idheva āgacchatīti imasmiṁ manussaloke  eva paṭisandhivasena āgacchati. Etanti “ṭhānaṁ kho panetaṁ  bhikkhave, vijjatī”ti vacanaṁ. Pāḷiyaṁ yaṁ aññataro sattoti  ettha yanti nipātamattaṁ, kāraṇatthe vā esa nipāto, hetumhi vā  paccattaniddeso, yena ṭhānenāti attho, kiriyāparāmasanaṁ vā etaṁ.  “Itthattaṁ āgacchatī”ti ettha yadetaṁ itthattassa āgamanasaṅkhātaṁ  ṭhānaṁ, tadetaṁ vijjatīti attho. Esa na so pabbajati,  cetosamādhiṁ phusati, pubbenivāsaṁ anussatīti etesupi padesu.  “Ṭhānaṁ kho panetaṁ bhikkhave, vijjati, yaṁ aññataro satto”ti hi  imāni padāni “pabbajatī”ti-ādīhipi padehi paccekaṁ yojetabbāni.  Na gacchatīti agāraṁ, gehaṁ, agārassa hitaṁ āgāriyaṁ,  kasigorakkhādikammaṁ, tamettha natthīti anāgāriyaṁ, pabbajjā,  tenāha “agārasmā”ti-ādi. Pa-saddena visiṭṭho  vaja-saddo upasaṅkamaneti vuttaṁ “upagacchatī”ti.  Paranti (pg.1.422) pacchā, atisayaṁ vā, aññaṁ pubbenivāsantipi attho.  “Na saratī”ti vutteyeva ayamattho āpajjatīti dasseti  “saritun”ti-ādinā. Apassantoti  pubbenivāsānussatiñāṇena apassanahetu, passituṁ asakkonto hutvātipi  vaṭṭati. Māna-saddo viya hi anta-saddo idha sāmatthiyattho.  Sadābhāvatoti sabbadā vijjamānattā. Jarāvasenāpīti  ettha pi-saddena maraṇavasenāpīti sampiṇḍeti.  
  45. Khiḍḍāpadosinoti kattuvasena padasiddhi,  khiḍḍāpadosikāti pana sakatthavuttivasena, saddamanapekkhitvā pana  atthameva dassetuṁ “khiḍḍāyā”ti-ādi vuttaṁ.  “Khiḍḍāpadosakā”ti vā vattabbe i-kārāgamavasena evaṁ vuttaṁ.  Padussanaṁ vā padoso, khiḍḍāya padoso khiḍḍāpadoso, so  etesanti khiḍḍāpadosikā. “Padūsikātipi pāḷiṁ  likhantī”ti aññanikāyikānaṁ pamādalekhataṁ dasseti   Mahāvihāravāsīnikāyikānañhi vācanāmaggavasena ayaṁ saṁvaṇṇanā  pavattā. Apica tena potthakāruḷhakāle pamādalekhaṁ dasseti. Tampi  hi padatthasodhanāya aṭṭhakathāya sodhitaniyāmeneva gahetabbaṁ, tenāha  “sā aṭṭhakathāyaṁ natthī”ti. Velaṁ atikkantaṁ ativelaṁ,  taṁ. Bhāvanapuṁsakañcetaṁ, tenāha “aticiran”ti,  āhārūpabhogakālaṁ atikkamitvāti vuttaṁ hoti. Ratidhamma-saddo  hassakhiḍḍā-saddehi paccekaṁ yojetabbo “hassakhiḍḍāsu ratidhammo  ramaṇasabhāvo”ti. Hasanaṁ hasso, keḷihasso. Kheḍanaṁ kīḷanaṁ  khiḍḍā, kāyikavācasikakīḷā. Anuyogavasena taṁsamāpannāti  dassento āha “hassaratidhammañcevā”ti-ādi. Kīḷā yesaṁ te  keḷino, tesaṁ hasso tathā. Kīḷāhassapayogena  uppajjanakasukhañcettha keḷihassasukhaṁ. Tadavasiṭṭhakīḷāpayogena  uppajjanakaṁ kāyikavācasikakīḷāsukhaṁ.  
 “Te kirā”ti-ādi vitthāradassanaṁ. Kira-saddo  hettha vitthārajotakoyeva, na tu anussavanāruciyādijotako tathāyeva  pāḷiyaṁ, aṭṭhakathāsu ca vuttattā. Sirivibhavenāti  sarīrasobhaggādisiriyā, parivārādisampattiyā ca.  Nakkhattanti chaṇaṁ. Yebhuyyena hi nakkhattayogena katattā  tathāyogo vā hotu, mā vā, nakkhattamicceva vuccati.  Āhāranti ettha ko devānamāhāro, kā ca tesamāhāravelāti?  Sabbesampi kāmāvacaradevānaṁ sudhāhāro. Dvādasapāpadhammavigghātena  (pg.1.423) hi  sukhassa dhāraṇato devānaṁ bhojanaṁ “sudhā”ti vuccati. Sā pana  setā saṅkhūpamā atulyadassanā suci sugandhā piyarūpā. Yaṁ  sandhāya sudhābhojanajātake vuttaṁ–  
 	“Saṅkhūpamaṁ seta’matulyadassanaṁ,  
 	Suciṁ sugandhaṁ piyarūpa’mabbhutaṁ.  
 	Adiṭṭhapubbaṁ mama jātu cakkhubhi,  
 	Kā devatā pāṇisu kiṁ sudho’dahī”ti. (jā.  2.21.227).  
 	“Bhuttā ca sā dvādasahanti pāpake,  
 	Khuddaṁ pipāsaṁ aratiṁ daraklamaṁ.  
 	Kodhūpanāhañca vivādapesuṇaṁ,  
 	Sītuṇha tandiñca rasuttamaṁ idan”ti ca. (jā.  2.21.229).  
 Sā ca heṭṭhimehi heṭṭhimehi uparimānaṁ uparimānaṁ paṇītatamā  hoti, taṁ yathāsakaṁ parimitadivasavasena divase divase bhuñjanti.  Keci pana vadanti “biḷārapadappamāṇaṁ sudhāhāraṁ te bhuñjanti, so  jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṁ pharati, yathāsakaṁ  gaṇitadivasavasena satta divase yāpanasamattho hotī”ti. Kecivāde  panettha biḷārapada-saddo suvaṇṇasaṅkhātassa saṅkhyāvisesassa  vācako. Pamāṇato pana udumbaraphalappamāṇaṁ, yaṁ pāṇitalaṁ  kabaḷaggahantipi vuccati. Vuttañhi madhukose–  
 	“Pāṇirakkho picu cāpi, suvaṇṇakamudumbaraṁ;  
 	Biḷārapadakaṁ pāṇi-talaṁ taṁ kabaḷaggahan”ti.  
 “Nirantaraṁ khādantāpi pivantāpī”ti idaṁ  parikappanāvasena vuttaṁ, na pana evaṁ niyamavasena tathā  khādanapivanānamaniyamabhāvato. Kammajatejassa balavabhāvo  uḷārapuññanibbattattā, uḷāragarusiniddhasudhāhārajīraṇato ca.  Karajakāyassa mandabhāvo pana sukhumālabhāvato. Teneva hi  bhagavā indasālaguhāyaṁ pakatipathaviyaṁ pati-ātuṁ asakkontaṁ sakkaṁ  devarājānaṁ “oḷārikaṁ kāyaṁ adhiṭṭhehī”ti avoca. Manussānaṁ pana  kammajatejassa mandabhāvo, karajakāyassa balavabhāvo ca vuttaviparītena  veditabbo. Karajakāyoti ettha ko vuccati sarīraṁ, tattha  pavatto. Rajo (pg.1.424) karajo, kiṁ taṁ? Sukkasoṇitaṁ. Tañhi  “rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī”ti (mahāni. 209 cūḷani.  74) evaṁ vuttarāgarajaphalattā sarīravācakena ka-saddena visesetvā  kāraṇavohārena “karajo”ti vuccati. Tena sukkasoṇitasaṅkhātena  karajena sambhūto kāyo karajakāyoti ācariyā. Tathā hi kāyo  mātāpettikasambhavoti vutto. Mahā-assapūrasuttantaṭīkāyaṁ pana  “karīyati gabbhāsaye khipīyatīti karo, sambhavo, karato jātoti  karajo, mātāpettikasambhavoti attho. Mātu-ādīnaṁ saṇṭhāpanavasena  karato hatthato jātoti karajoti apare. Ubhayathāpi karajakāyanti  catusantatirūpamāhā”ti vuttaṁ. Karoti putte nibbattetīti karo,  sukkasoṇitaṁ, tena jāto karajotipi vadanti. Tathā asambhūtopi ca  devādīnaṁ kāyo tabbohārena “karajakāyo”ti vuccati yathā  “pūtikāyo, jarasiṅgālo”ti. Tesanti manussānaṁ.  Acchayāgu nāma pasannā akasaṭā yāgu. Vatthunti  karajakāyaṁ. Ekaṁ āhāravelanti ekadivasamattaṁ, kesañci matena  pana sattāhaṁ.  
 Evaṁ anvayato byatirekato ca dassetvā upamāvasenapi  tamāvikaronto “yathā nāmā”ti-ādimāha.  Tattapāsāṇeti accuṇhapāsāṇe. Rattasetapadumato avasiṭṭhaṁ  uppalaṁ. Akathāyanti mahā-aṭṭhakathāyaṁ. Avisesenāti  “devānan”ti avisesena, devānaṁ kammajatejo balavā hoti, karajaṁ  mandanti vā kammajatejakarajakāyānaṁ balavamandatāsaṅkhāta  kāraṇasāmaññena. Tadetañhi kāraṇaṁ sabbesampi devānaṁ samānameva,  tasmā sabbepi devā gahetabbāti vuttaṁ hoti. Kabaḷīkārabhūtaṁ sudhāhāraṁ  upanissāya jīvantīti kabaḷīkārāhārūpajīvino. Kecīti  abhayagirivāsino. “Khiḍḍāpadussanamatteneva hete  khiḍḍāpadosikāti vuttā”ti ayaṁ pāṭho “teyeva cavantīti  veditabbā”ti etassānantare paṭhitabbo tadanusandhikattā.  Ayañhetthānusandhi– yadi sabbepi evaṁ karontā kāmāvacaradevā  caveyyuṁ, atha kasmā “khiḍḍāpadosikā”ti nāmavisesena bhagavatā  vuttāti? Vicāraṇāya evamāhāti, etena imamatthaṁ dasseti  “sabbepi devā evaṁ cavantāpi khiḍḍāya padussanasabhāvamattaṁ pati  nāmavisesena (pg.1.425) tathā vuttā”ti. Yadeke vadeyyuṁ  “kecivādapatiṭṭhāpakoyaṁ pāṭho”ti, tadayuttameva iti-saddantarikattā,  ante ca tassa avijjamānattā. Atthikehi pana tassa  kecivādasamavarodhanaṁ ante itisaddo yojetabboti.  
  47-48. Manopadosinoti kattuvasena padasiddhi,  manopadosikāti ca sakatthavuttivasena, atthamattaṁ pana dassetuṁ  “manenā”ti-ādi vuttaṁ. “Manopadosakā”ti vā  vattabbe i-kārāgamavasena evaṁ vuttaṁ. Manenāti issāpakatattā  paduṭṭhena manasā. Aparo nayo– usūyanavasena manasā padoso  manopadoso, vināsabhūto so etesamatthīti  manopadosikāti. “Te aññamaññamhi paduṭṭhacittā  kilantakāyā kilantacittā te devā tamhā kāyā cavantī”ti vacanato  “ete cātumahārājikā”ti āha. Manena padussanamatteneva hete  manopadosikāti vuttā. “Tesu kirā”ti-ādi vitthāro.  Rathena vīthiṁ paṭipajjatīti upalakkhaṇamattaṁ aññehi aññatthāpi  paṭipajjanasambhavato. Etanti attano sampattiṁ. Uddhumāto  viyāti pītiyā karaṇabhūtāya unnato viya. Bhijjamāno  viyāti tāya bhijjanto viya, pītiyā vā kattubhūtāya bhañjito  viya. Kuddhā nāma suvijānanā honti, tasmā  kuddhabhāvamassa ñatvāti attho.  
 Akuddho rakkhatīti kuddhassa so kodho itarasmiṁ  akujjhante anupādāno ceva ekavāramattaṁ uppattiyā anāsevano ca  hutvā cāvetuṁ na sakkoti, udakantaṁ patvā aggi viya nibbāyati,  tasmā akuddho itaraṁ cavanato rakkhati. Ubhosu pana kuddhesu bhiyyo  bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro  nissayadahanaraso kodho uppajjamāno hadayavatthuṁ nidahanto  accantasukhumālakarajakāyaṁ vināseti, tato sakalopi attabhāvo  antaradhāyati  tamatthaṁ dassetumāha “ubhosu panā”ti-ādi.  Tathā cāha pāḷiyaṁ “te aññamaññamhi paduṭṭhacittā kilantakāyā  kilantacittā te devā tamhā kāyā cavantī”ti. Ekassa kodho  itarassa paccayo hoti, tassapi kodho itarassa paccayo hotīti  ettha kodhassa bhiyyo bhiyyo parivaḍḍhanāya eva paccayabhāvo  veditabbo, na cavanāya nissayadahanarasena attanoyeva kodhena  hadayavatthuṁ nidahantena accantasukhumālassa (pg.1.426) karajakāyassa cavanato.  Kandantānaṁyeva orodhānanti anādaratthe sāmivacanaṁ.  Ayamettha dhammatāti ayaṁ tesaṁ karajakāyamandatāya,  tathā-uppajjanakassa ca kodhassa balavatāya ṭhānaso cavanabhāvo etesu  devesu rūpārūpadhammānaṁ dhammaniyāmo sabhāvoti attho.  
  49-52. Cakkhādīnaṁ bhedaṁ passatīti  virodhipaccayasannipāte vikārāpattidassanato, ante ca  adassanūpagamanato vināsaṁ passati oḷārikattā rūpadhammabhedassa.  Paccayaṁ datvāti anantarapaccayādivasena paccayasattiṁ datvā, paccayo  hutvāti vuttaṁ hoti, tasmā na passatīti sambandho, balavatarampi  samānaṁ iminā kāraṇena na passatīti adhippāyo.  Balavataranti ca cittassa lahutarabhedaṁ sandhāya vuttaṁ. Tathā hi  ekasmiṁ rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni bhijjanti. Cittassa  bhedaṁ na passatīti ettha khaṇe khaṇe bhijjantampi cittaṁ parassa  anantarapaccayabhāveneva bhijjati, tasmā purimacittassa abhāvaṁ  paṭicchādetvā viya pacchimacittassa uppattito bhāvapakkho balavataro  pākaṭova hoti, na abhāvapakkhoti idaṁ kāraṇaṁ dassetuṁ “cittaṁ  panā”ti-ādi vuttanti daṭṭhabbaṁ. Ayañcattho alābhacakkanidassanena  dīpetabbo. Yasmā pana takkīvādī nānattanayassa duravadhānatāya,  ekattanayassa ca micchāgahitattā “yadevidaṁ viññāṇaṁ sabbadāpi  evarūpena pavattati, ayaṁ me attā nicco”ti-ādinā abhinivesaṁ  janesi, tasmā tamatthaṁ “so taṁ apassanto”ti-ādinā saha  upamāya vibhāveti.  
 
 Antānantavādavaṇṇanā 

  53. Antānantasahacarito vādo antānanto  yathā “kuntā pacarantī”ti, antānantasannissayo vā yathā  “mañcā ukkuṭṭhiṁ karontī”ti, so etesanti antānantikāti  atthaṁ dassetuṁ “antānantavādā”ti vuttaṁ. Vuttanayena  antānantasahacarito, tannissayo vā, antānantesu vā pavatto vādo  etesanti antānantavādā. Idāni “antavā ayaṁ  loko”ti-ādinā vakkhamānapāṭhānurūpaṁ atthaṁ vibhajanto “antaṁ  vā”ti-ādimāha. Amati gacchati bhāvo osānametthāti hi  anto, mariyādā (pg.1.427)  tappaṭisedhanena ananto. Anto ca  ananto ca antānanto ca nevantanānanto ca antānanto tveva  vutto sāmaññaniddesena, ekasesenavā “nāmarūpapaccayā  saḷāyatanan”ti-ādīsu (ma. ni. 3.126 saṁ. ni.  2.1  udā. 1) viya. Catutthapadañhettha tatiyapadena samānatthanti  antānantapadeneva yathāvuttanayadvayena catudhā attho viññāyati. Kassa  panāyaṁ antānantoti? Lokīyati saṁsāranissaraṇatthikehi  diṭṭhigatikehi avapassīyati, lokiyanti vā ettha tehi  puññāpuññāni, tabbipāko cāti “loko”ti saṅkhyaṁ gatassa  attano. Tenāha pāḷiyaṁ “antānantaṁ lokassa paññapentī”ti.  Ko paneso attāti? Jhānavisayabhūtaṁ kasiṇanimittaṁ. Ayañhi  diṭṭhigatiko paṭibhāganimittaṁ cakkavāḷapariyantaṁ, apariyantaṁ vā  vaḍḍhanavasena, tadanussavādivasena ca tattha lokasaññī viharati, tathā  ca aṭṭhakathāyaṁ vakkhati “taṁ ‘loko’ti gahetvā”ti (dī. ni.  aṭṭha. 1.54-60) keci pana vadanti “jhānaṁ, taṁsampayuttadhammā ca  idha attā, lokoti ca gahitā”ti, taṁ aṭṭhakathāya na sameti.  
 Etthāha– yuttaṁ tāva purimānaṁ tiṇṇampi vādīnaṁ  antānantikattaṁ antañca anantañca antānantañca ārabbha pavattavādattā,  pacchimassa pana takkikassa tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā kathaṁ  antānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva.  Antānantapaṭisedhanavādopi hi so antānantavisayoyeva tamārabbha  pavattattā. Etadatthameva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṁ “antaṁ vā  antantaṁ vā antānantaṁ vā nevantānānantaṁ vā ārabbha pavattavādā”ti  vuttaṁ. Atha vā yathā tatiyavāde desapabhedavasena ekasseva lokassa  antavatā, anantavatā ca sambhavati, evamettha takkīvādepi  kālapabhedavasena ekasseva tadubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena  tadubhayaññeva vuccati, dvinnampi ca paṭisedhānaṁ pariyudāsatā. Kathaṁ?  Antavantapaṭisedhena hi anantavā vuccati, anantavantapaṭisedhena ca  antavā. Dvipaṭisedho hi pakatiyatthañāpako. Iti paṭisedhanavasena  antānantasaṅkhātassa ubhayassa vuttattā yuttoyeva tabbisayassa  pacchimassāpi antānantikabhāvoti. Yadevaṁ so  antānantikavādabhāvato tatiyavādasamavarodheyeva siyāti? Na,  kālapabhedassa adhippetattā. Desapabhedavasena hi antānantiko  tatiyavādī viya pacchimopi (pg.1.428) takkiko kālapabhedavasena antānantiko  hoti. Kathaṁ? Yasmā ayaṁ lokasaññito attā ananto kadā ci  sakkhidiṭṭhoti adhigatavisesehi mahesīhi anusuyyati, tasmā  nevantavā. Yasmā panāyaṁ antavā kadāci, sakkhidiṭṭhoti tehiyeva  anusuyyati, tasmā nānantavāti. Ayaṁ takkiko  avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṁ vaḍḍhitabhāvassa ubhayathā  labbhamānassa parikappitassa attano appaccakkhakāritāya  anussavādimatte ṭhatvā vaḍḍhitakālavasena “nevantavā”ti  paṭikkhipati, avaḍḍhitakālavasena pana “nānantavā”ti, na pana  antatānantatānaṁ accantamabhāvena yathā taṁ “nevasaññānāsaññā”ti.  Yathā cānussutikatakkino, evaṁ jātissaratakki-ādīnampi vasena  yathāsambhavaṁ yojetabbaṁ.  
 Keci pana yadi panāyaṁ attā antavā, evaṁ sati dūradese  upapajjanānussaraṇādikiccanibbatti na siyā. Atha anantavā,  evañca idha ṭhitasseva devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanaṁ siyā.  Sace pana antavā ceva anantavā ca, evampi tadubhayadosasamāyogo  siyā. Tasmā “antavā, anantavā”ti ca abyākaraṇīyo attāti  evaṁ takkanavasena catutthavādappavattiṁ vaṇṇenti. Yadi panesa vuttanayena  antānantiko bhaveyya, atha kasmā “ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṁsu  ‘antavā ayaṁ loko parivaṭumo’ti, tesaṁ musā”ti-ādinā (dī.  ni. 1.57) tassa purimavādattayapaṭikkhepo vuttoti?  Purimavādattayassa tena yathādhippetappakāravilakkhaṇabhāvato. Teneva hi  kāraṇena tathā paṭikkhepo vutto, na pana tassa antānantikattābhāvena,  na ca pariyantarahitadiṭṭhivācāhi paṭikkhepena, avassañcetaṁ evameva  ñātabbaṁ. Aññathā hesa amarāvikkhepapakkhaññeva bhajeyya catutthavādo.  Na hi antatā-anantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi,  takkīvādī ca yuttimaggakoyeva. Kālabhedavasena ca ekasmimpi loke  tadubhayaṁ no na yujjatīti. Bhavatu tāva pacchimavādīdvayassa  antānantikabhāvo yutto antānantānaṁ vasena ubhayavisayattā tesaṁ  vādassa. Kathaṁ pana purimavādīdvayassa paccekaṁ antānantikabhāvo  yutto siyā (pg.1.429) ekekavisayattā tesaṁ vādassāti? Vuccate– samudāye  pavattamāna-saddassa avayavepi upacāravuttito. Samuditesu hi  antānantavādīsu pavattamāno antānanti ka-saddo tattha niruḷhatāya  tadavayavesupi paccekaṁ antānantikavādīsu pavattati yathā  “arūpajjhānesu paccekaṁ aṭṭhavimokkhapariyāyo”, yathā ca “loke  sattāsayo”ti. Atha vā abhinivesato purimakāle pavattavitakkavasena  ayaṁ tattha vohāro kato. Tesañhi diṭṭhigatikānaṁ  tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakāle “antavā nu kho ayaṁ  loko, udāhu anantavā”ti ubhayākārāvalambino vitakkassa vasena  niruḷho antānantikabhāvo pacchā visesalābhena tesu antānantavādesu  ekasseva vādassa saṅgahe uppannepi purimasiddharuḷhiyā vohārīyati  yathā “sabbe sattā maraṇadhammā”ti-ādīsu (saṁ. ni.  1.133)  arahati sattapariyāyo, yathā ca bhavantaragatepi maṇḍūkādivohāroti.  
  54-60. Paṭibhāganimittavaḍḍhanāya heṭṭhā, upari,  tiriyañca cakkavāḷapariyantagatāgatavasena antānantabhāvoti dassetuṁ  “paṭibhāganimittan”ti-ādi vuttaṁ. Nti paṭibhāganimittaṁ.  Uddhamadho avaḍḍhetvā tiriyaṁ vaḍḍhetvāti etthāpi  “cakkavāḷapariyantaṁ katvā”ti adhikāravasena yojetabbaṁ.  Vuttanayenāti “takkayatīti takkī”ti-ādinā (dī. ni. aṭṭha.  1.34) saddato, “catubbidho takkī”ti-ādinā (dī. ni. aṭṭha.  1.34) atthato ca sassatavāde vuttanayena.  Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa  antavantādino anussaraṇena, evañca katvā  anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti. Atha vā  diṭṭhaggahaṇeneva “naccagītavāditavisūkadassanā”ti-ādīsu (dī. ni.  1.10 194) viya sutādīnampi gahitabhāvo veditabbo.  “Antavā”ti-ādinā icchitassa attano sabbadābhāvaparāmasanavaseneva  imesaṁ vādānaṁ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi  vakkhati “satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo”ti (dī.  ni. aṭṭha. 1.97 98).  
 
 Amarāvikkhepavādavaṇṇanā 

  61. Na (pg.1.430) maratīti “evamevā”ti  sanniṭṭhānābhāvena na upacchijjati, anekantikāyeva hotīti vuttaṁ hoti.  Pariyantarahitāti osānavigatā, aniṭṭhaṅgatāti attho.  Vividhoti “evampi me no”ti-ādinā nānappakāro.  Khepoti sakavādena paravādānaṁ khipanaṁ. Ko paneso  amarāvikkhepoti? Tathāpavatto diṭṭhippadhāno tādisāya vācāya  samuṭṭhāpako cittuppādoyeva. Amarāya diṭṭhiyā, vācāya ca  vikkhipanti, vividhamapanentīti vā amarāvikkhepino, teyeva  “amarāvikkhepikā”tipi yujjati. “Macchajāti” cceva  avatvā “ekā”ti vadanto macchajātiviseso esoti dasseti.  Ito cito ca sandhāvati ekasmiṁ sabhāve anavaṭṭhānato.  Yathā gāhaṁ na upagacchati, tathā sandhāvanato, etena amarāya  vikkhepo tathā, so viyāti amarāvikkhepoti atthamāha “sā  ummujjananimujjanādivasenā”ti-ādinā vikkhepapadatthena upamitattā.  Ayameva hi attho ācariyasāriputtattherenāpi sāratthadīpaniyaṁ  (sārattha. ṭī. 1.tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā) vutto. Amarā viya  vikkhepo amarāvikkhepoti keci. Atha vā amarā viya  vikkhipantīti amarāvikkhepino, teyeva amarāvikkhepikā.   
  62. Vikkhepavādino uttarimanussadhamme,  abyākatadhamme ca (akusaladhammepi dī. ni. ṭī. 1.62)  sabhāvabhedavasena paṭivijjhituṁ ñāṇaṁ natthīti kusalākusalapadānaṁ  kusalākusalakammapathavaseneva attho vutto. Vighāto vihesā  kāyikadukkhaṁ “vippaṭisāruppattiyā”ti domanassassa hetubhāvena  vacanato, tenāha “dukkhaṁ bhaveyyā”ti. Musāvādeti  nimitte bhummavacanaṁ, nissakkatthe vā. Musāvādahetu, musāvādato vā  ottappena ceva hiriyā cāti attho. Kīdisaṁ  amarāvikkhepamāpajjatīti āha “apariyantavikkhepan”ti, tena  amarāsadisavikkhepasaṅkhātaṁ dutiyanayaṁ nivatteti. Yathāvutte hi  nayadvaye paṭhamanayavasenāyamattho dassito, dutiyanayavasena pana  amarāsadisavikkhepaṁ dassetuṁ “idaṁ kusalanti puṭṭho”ti-ādivacanaṁ  vakkhati.  
 “Evantipi me no”ti yaṁ tayā puṭṭhaṁ, taṁ evantipi me  laddhi no hotīti attho. Evaṁ sabbattha yathārahaṁ.  Aniyamitavikkhepoti sassatādīsu ekasmimpi (pg.1.431) pakāre aṭṭhatvā  vikkhepakaraṇaṁ, paravādinā yasmiṁ kismiñci pakāre pucchite tassa  paṭikkhepavikkhepoti vuttaṁ hoti. Atha vā  apariyantavikkhepadassanaṁyeva aṭṭhakathāyaṁ kataṁ “evantipi me noti  aniyamitavikkhepo”ti-ādinā, “idaṁ kusalanti vā akusalanti  vā puṭṭho”ti-ādinā ca. “Evantipi me no”ti-ādinā hi  aniyametvā, niyametvā ca sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṁ  paṭisedhanena taṁ taṁ vādaṁ paṭikkhipateva apariyantavikkhepavādattā.  “Amarāvikkhepino”ti dassetvā attanā pana anavaṭṭhitavādattā na  kismiñci pakkhe avatiṭṭhatīti imamatthaṁ dassetuṁ “sayaṁ pana  idaṁ …pe… na byākarotī”ti āha. Idāni kusalādīnaṁ  abyākaraṇena tadeva anavaṭṭhānaṁ vibhāveti “idaṁ kusalanti  puṭṭho”ti-ādinā. Tenevāha “ekasmimpi pakkhe na  tiṭṭhatī”ti. Kiṁ no noti te laddhīti neva na hotīti  tava laddhi hoti kinti attho. No notipi me noti neva  na hotītipi me laddhi no hoti.  
  63. Attano paṇḍitabhāvavisayānaññeva rāgādīnaṁ  vasena yojanaṁ kātuṁ “ajānantopī”ti-ādimāha.  Sahasāti anupadhāretvā vegena. “Bhadramukhāti paṇḍitānaṁ  samudāciṇṇamālapanaṁ, sundaramukhāti attho. Tatthāti tasmiṁ  byākaraṇe, nimitte cetaṁ bhummaṁ. Chandarāgapadānaṁ samānatthabhāvepi  vikappanajotakena vā-saddena yogyattā gobalībaddādinayena  bhinnatthatāva yuttāti āha “chando dubbalarāgo, rāgo  balavarāgo”ti. Dosapaṭighesupi eseva nayo. Ettakampi  nāmāti ettha api-saddo sampiṇḍane vattati, nāma-saddo  garahāyaṁ. Na kevalaṁ ito uttaritarameva, atha kho ettakampi na  jānāmi nāma, pageva taduttarijānaneti attho. Parehi  katasakkārasamānavisayānaṁ pana rāgādīnaṁ vasena ayaṁ yojanā–  kusalākusalaṁ yathābhūtaṁ apajānantopi yesamahaṁ samavāyena kusalameva  “kusalan”ti, akusalameva “akusalan”ti ca byākareyyaṁ, tesu  tathā byākaraṇahetu “aho vata re paṇḍito”ti sakkārasammānaṁ  karontesu mama chando vā rāgo vā assāti. Dosapaṭighesupi  vuttavipariyāyena yojetabbaṁ. “Taṁ mamassa upādānaṁ, so mamassa  vighāto”ti idaṁ abhidhammanayena (dha. sa. 1219ādayo)  yathālābhavacanaṁ yathāsambhavaṁ yojetabbanti āha  “chandarāgadvayan”ti-ādi. Taṇhādiṭṭhiyo (pg.1.432) eva hi  “upādānan”ti abhidhamme vuttā (dha. sa. 1219ādayo) idāni  suttantanayena avisesayojanaṁ dasseti “ubhayampi  vā”ti-ādinā. Suttante hi dosopi “upādānan”ti vutto  “kodhupādānavinibandhā vighātaṁ āpajjantī”ti-ādīsu (dī. ni.  ṭī. 1.63) “ubhayampī”ti ca atthato vuttaṁ, na saddato  catunnampi saddānamatthadvayavācakattā. Daḷhaggahaṇanti  amuñcanaggahaṇaṁ. Paṭighopi hi ārammaṇaṁ na muñcati upanāhādivasena  pavattanato, lobhasseva upādānabhāvena pākaṭattā dosassāpi  upādānabhāvaṁ dassetuṁ idaṁ vuttaṁ. Vihananaṁ vihiṁsanaṁ vibādhanaṁ.  Rāgopi hi pariḷāhavasena sāraddhavuttitāya nissayaṁ vihanati.  “Rāgo hī”ti-ādinā rāgadosānaṁ upādānabhāve  visesadassanamukhena tadatthasamatthanaṁ. Vināsetukāmatāya ārammaṇaṁ  gaṇhātīti sambandho. Itīti tasmā gahaṇavihananato.  
  64. Paḍati sabhāvadhamme jānāti, yathāsabhāvaṁ vā  gacchatīti paṇḍā, sā yesaṁ te paṇḍitāti atthaṁ dasseti  “paṇḍiccenā”ti-ādinā. Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṁ,  paññā. Yena hi dhammena pavattinimittabhūtena yutto “paṇḍito”ti  vuccati, soyeva dhammo paṇḍiccaṁ. Tena sutacintāmayapaññā vuttā  tāsameva visayabhāvato. Samāpattilābhino hi bhāvanāmayapaññā.  “Nipuṇā”ti iminā pana kammanibbattaṁ paṭisandhipaññāsaṅkhātaṁ  sābhāvikañāṇaṁ vuttanti āha “saṇhasukhumabuddhino”ti.  Atthantaranti atthanānattaṁ, atthameva vā.  “Viññātaparappavādā”ti etena kata-saddassa  kiriyāsāmaññavācakattā “katavijjo”ti-ādīsu viya kata-saddo  ñāṇānuyuttataṁ vadatīti dasseti. “Katavādaparicayā”ti etena  pana “katasippo”ti-ādīsu viya samudāciṇṇavādataṁ. Ubhinnamantarā  pana samuccayadvayena sāmaññaniddesaṁ, ekasesaṁ vāti daṭṭhabbaṁ.  Vālavedhīnaṁ rūpaṁ sabhāvo viya rūpametesanti vālavedhirūpāti  āha “vālavedhidhanuggahasadisā”ti. Satadhā bhinnassa  vālaggassa aṁsukoṭivedhakadhanuggahasadisāti attho. Tādisoyeva hi  “vālavedhī”ti adhippeto. Maññe-saddo upamājotakoti  vuttaṁ “bhindantā viyā”ti. Paññāgatenāti  paññāpabhedena, paññāya eva vā. Samanuyuñjanā laddhiyā pucchā.  Samanugāhanā taṁkāraṇassāti dasseti “kiṁ kusalan”ti-ādinā.  Samanubhāsanāpi ovādavasena samanuyuñjanāyevāti āha  (pg.1.433) “samanuyuñjeyyun”ti. “Na sampāyeyyan”ti ettha da-kārassa  ya-kārādesataṁ, eyya-saddassa ca sāmatthiyatthataṁ dassetuṁ “na  sampādeyyan”ti-ādi vuttaṁ.  
  65-66. Mandā atikkhā paññā yassāti  mandapañño, tenāha “apaññassevetaṁ nāman”ti.  “Mohamūho”ti vattabbe ha-kāralopena “momūho”ti vuttaṁ,  tañca atisayatthadīpakaṁ pariyāyadvayassa atirekatthabhāvatoti yathā  “padaṭṭhānan”ti vuttaṁ “atisammūḷho”ti. Siddhe hi sati  punārambho niyamāya vā hoti, atthantaraviññāpanāya vā. Yathā pubbe  kammunā āgato, tathā idhāpīti tathāgato, satto. Ettha ca  kāmaṁ purimānampi tiṇṇaṁ kusalādidhammasabhāvānavabodhato attheva  mandabhāvo, tesaṁ pana attano kusalādidhammānavabodhassa avabodhanato  viseso atthīti. Pacchimoyeva tadabhāvato mandamomūhabhāvena vutto.  Nanu ca pacchimassāpi attano dhammānavabodhassa avabodho atthiyeva  “atthi paro loko’ti iti ce me assa, ‘atthi paro loko’ti  iti te naṁ byākareyyaṁ, evantipi me no”ti-ādivacanatoti?  Kiñcāpi atthi, na pana tassa purimānaṁ viya  apariññātadhammabyākaraṇanimittamusāvādādibhāyanajigucchanākāro  atthi, atha kho mahāmūḷhoyevāti tathāvesa vutto. Atha vā  “evantipi me no”ti-ādinā pucchāya vikkhepakaraṇatthaṁ “atthi  paro loko”ti iti ce maṁ pucchasīti pucchāṭhapanameva tena  dassīyati, na attano dhammānavabodhāvabodhoti ayameva visesena  “mando momūho”ti vutto. Teneva hi tathāvādīnaṁ sañcayaṁ  belaṭṭhaputtaṁ ārabbha “ayañca imesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ sabbabālo  sabbamūḷho”ti (dī. ni. 1.181) vuttaṁ. Tattha “atthi paro  loko”ti sassatadassanavasena, sammādiṭṭhivasena vā pucchā. Yadi  hi diṭṭhigatiko sassatadassanavasena puccheyya, yadi ca sammādiṭṭhiko  sammādassanavasenāti dvidhāpi attho vaṭṭati. “Natthi paro  loko”ti natthikadassanavasena, sammādiṭṭhivasena vā, “atthi ca  natthi ca paro loko”ti ucchedadassanavasena, sammādiṭṭhivasena vā,  “nevatthi na natthi paro loko”ti vuttapakārattayapaṭikkhepe sati  pakārantarassa asambhavato atthitānatthitāhi na vattabbākāro paro  lokoti vikkhepaññeva purakkhārena (pg.1.434)  sammādiṭṭhivasena vā pucchā.  Sesacatukkattayepi vuttanayānusārena attho veditabbo.  Puññasaṅkhārattiko viya hi kāyasaṅkhārattikena purimacatukkasaṅgahito  eva attho sesacatukkattayena sattaparāmāsapuññādisaphalatācodanānayena  (attaparāmāsapuññādiphalatācodanānayena dī. ni. ṭī. 1.65 66)  saṅgahito. Ettha hi tatiyacatukkena puññādikammasaphalatāya,  sesacatukkattayena ca sattaparāmāsatāya codanānayo vuttoti daṭṭhabbaṁ.  
 Amarāvikkhepiko pana sassatādīnaṁ attano aruccanatāya  sabbattha “evantipi me no”ti-ādinā vikkhepaññeva karoti.  Tattha “evantipi me no”ti-ādi tattha tattha  pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhepākāradassanaṁ. Kasmā pana  vikkhepavādino paṭikkhepova sabbattha vutto. Nanu vikkhepapakkhassa  “evamevan”ti anujānanampi vikkhepapakkhe avaṭṭhānato yuttarūpaṁ  siyāti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhattā, paṭikkhepavaseneva ca  vikkhepavādassa pavattanato. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā  ajātasattunā sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho paralokatthitādīnaṁ  paṭisedhanamukheneva vikkhepaṁ byākāsi.  
 Etthāha– nanu cāyaṁ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo  dhamme, paralokatthitādīni ca yathābhūtaṁ anavabujjhamāno tattha tattha  pañhaṁ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṁ āpajjati, atha tassa kathaṁ  diṭṭhigatikabhāvo siyā. Na hi avattukāmassa viya  pucchitatthamajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti?  Vuccate– na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa  diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena.  Sassatābhinivesavasena hi micchābhiniviṭṭhoyeva puggalo mandabuddhitāya  kusalādidhamme, paralokatthitādīni ca yāthāvato appaṭibujjhamāno  attanā aviññātassa atthassa paraṁ viññāpetumasakkuṇeyyatāya  musāvādabhayena ca vikkhepamāpajjatīti. Tathā hi vakkhati “yāsaṁ  satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo”ti (dī. ni. aṭṭha.  1.97 98) atha vā puññapāpānaṁ, tabbipākānañca anavabodhena,  asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇameva sundaranti  khantiṁ ruciṁ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṁyevesā ekā  diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṁ. Tathā ca vuttaṁ (pg.1.435)  “pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā” cāti (dī.  ni. aṭṭha. 1.61). Yaṁ panetaṁ vuttaṁ “imepi cattāro pubbe  pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā”ti,  tadetassa amarāvikkhepavādassa sassatadiṭṭhisaṅgahavaseneva vuttaṁ. Kathaṁ  panassa sassatadiṭṭhisaṅgahoti? Ucchedavasena anabhinivesanato.  Natthi hi koci dhammānaṁ yathābhūtavedī vivādabahulattā lokassa.  “Evamevan”ti pana saddantarena dhammanijjhānanā anādikālikā  loke, tasmā sassatalesassa ettha labbhanato sassatadiṭṭhiyā etassa  saṅgaho daṭṭhabbo.  
 
 Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā 

  67. Adhicca yadicchakaṁ yaṁ kiñci kāraṇaṁ kassaci  buddhipubbaṁ vinā samuppannoti attalokasaññitānaṁ khandhānaṁ  adhiccuppatti-ākārārammaṇadassanaṁ adhiccasamuppannaṁ  tadākārasannissayeneva pavattito, tadākārasahacaritato ca yathā  “mañcā ghosanti, kuntā pacarantī”ti, adhiccasamuppannadassanaṁ vā  antapadalopena adhiccasamuppannaṁ yathā “rūpabhavo rūpan”ti,  imamatthaṁ sandhāya “adhiccasamuppanno”ti-ādi vuttaṁ.  Akāraṇasamuppannanti kāraṇamantarena yadicchakaṁ samuppannaṁ.  
  68-73. Asaññasattāti ettha etaṁ  asaññāvacananti attho. Desanāsīsanti desanāya jeṭṭhakaṁ  padhānabhāvena gahitattā, tena saññaṁ dhuraṁ katvā bhagavatā ayaṁ desanā  katā, na pana tattha aññesaṁ arūpadhammānampi atthitāyāti dasseti,  tenevāha “acittuppādā”ti-ādi. Bhagavā hi yathā  lokuttaradhammaṁ desento samādhiṁ, paññaṁ vā dhuraṁ katvā deseti, evaṁ  lokiyadhammaṁ desento cittaṁ, saññaṁ vā. Tattha “yasmiṁ samaye  lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti (dha. sa. 277), pañcaṅgiko sammāsamādhi  (dī. ni. 3.355) pañcañāṇiko sammāsamādhi, (dī. ni.  3.355 vibha. 804) paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā  hontī”ti, tathā “yasmiṁ samaye kāmāvacaraṁ kusalaṁ cittaṁ uppannaṁ  hoti, (dha. sa. 1) kiṁ citto tvaṁ bhikkhu (pārā. 146 180)  manopubbaṅgamā dhammā, (dha. pa. 1 netti. 90 peṭako. 83 84)  santi bhikkhave, sattā (pg.1.436) nānattakāyā nānattasaññino, (dī. ni.  3.332 341 357 a. ni.  7.44 a. ni.  9.24  cūḷani. 83) nevasaññānāsaññāyatanan”ti (dī. ni. 3.358) ca  evamādīni suttāni etassatthassa sādhakāni. Titthaṁ vuccati  micchāladdhi tattheva bāhullena paribbhamanato taranti bālā etthāti  katvā, tadeva anappakānamanatthānaṁ titthiyānañca sañjātidesaṭṭhena,  nivāsaṭṭhena vā āyatananti titthāyatanaṁ, tasmiṁ,  aññatitthiyasamayeti attho. Titthiyā hi upapattivisese  vimuttisaññino, saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṁsadassāvino ca  hutvā asaññasamāpattiṁ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṁ upapajjanti, na  sāsanikā, tena vuttaṁ “ekacco titthāyatane pabbajitvā”ti.  Vāyokasiṇe parikammaṁ katvāti catutthe bhūtakasiṇe paṭhamādīni  tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato  vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṁ katvā, tenevāha  “catutthajjhānaṁ nibbattetvā”ti.  
 Kasmā panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṁ vuttanti? Vuccate–  yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena  rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṁ  aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese  arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto rūpasamāpattiviseso  adhigamīyati, tasmā ettha “saññā rogo saññā gaṇḍo”ti-ādinā,  (ma. ni. 3.24) “dhi cittaṁ, dhibbate taṁ cittan”ti-ādinā  (dī. ni. ṭī. 1.68-73) ca nayena arūpapavattiyā  ādīnavadassanena, tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena  rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṁ, rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṁ upacārena  arūpasamāpattiyo visesena paṭhamāruppajjhānaṁ. Yadi evaṁ  “paricchinnākāsakasiṇepī”ti vattabbaṁ. Tassāpi hi  arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Vattabbamevetaṁ kesañci, avacanaṁ pana  pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā  virajjanīyadhammabhāvamatte parinibbindā (virajjanīyadhamma bhāvamattena  parinipphannā dī. ni. ṭī. 1.6-73) virajjanīyadhammapaṭibhāgabhūte  ca visayavisese pātubhavati, evaṁ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na  koci virodho. Titthiyeheva pana tassā samāpattiyā  paṭipajjitabbatāya, tesañca visayapadesanimittasseva tassa jhānassa  paṭipattito taṁ kāraṇaṁ passantehi (pg.1.437) pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe  arūpavirāgabhāvanāparikammaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ. Kiñca bhiyyo–  vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇapaṭicchāyāva  paṇṇatti-ārammaṇaṁ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito, evañca  katvā Visuddhimagge (visuddhi. 1.96) pathavīkasiṇassa  ādāsacandamaṇḍalūpamāvacanañca samatthitaṁ hoti. Catutthe pana  bhūtakasiṇe bhūtapaṭicchāyā eva jhānassa gocarabhāvaṁ gacchatīti tasseva  arūpapaṭibhāgatā yuttā, tasmā vāyokasiṇeyeva parikammaṁ vuttanti  veditabbaṁ.  
 Kathaṁ passatīti āha “citte satī”ti-ādi.  Santoti nibbuto, diṭṭhadhammanibbānametanti vuttaṁ hoti.  Kālaṁ katvāti maraṇaṁ katvā, yo vā manussaloke jīvanakālo  upatthambhakapaccayehi karīyati, taṁ karitvātipi attho.  Asaññasattesu nibbattatīti asaññasattasaṅkhāte sattanikāye  rūpapaṭisandhivaseneva upapajjati, aññesu vā cakkavāḷesu tassā  bhūmiyā atthitāya anekavidhabhāvaṁ sandhāya puthuvacananiddesotipi  daṭṭhabbaṁ. Idhevāti pañcavokārabhaveyeva. Tatthāti  asaññībhave. Yadi rūpakkhandhamattameva asaññībhave pātubhavati, kathaṁ  arūpasannissayena vinā tattha rūpaṁ pavattati, nanu siyā  arūpasannissitāyeva rūpakkhandhassa uppatti idheva pañcavokārabhave  tathā uppattiyā adassanatoti  Nāyamanuyogo aññatthāpi appaviṭṭho,  kathaṁ pana rūpasannissayena vinā arūpadhātuyā arūpaṁ pavattatīti.  Idampi hi tena samānajātiyameva. Kasmā? Idheva adassanato,  kathañca kabaḷīkārāhārena vinā rūpadhātuyā rūpaṁ pavattatīti.  Idampi ca taṁsabhāvameva, kiṁ kāraṇā? Idha adassanatoyeva. Iti  aññatthāpi tathā pavattidassanato, kimetena aññanidassanena idheva  anuyogena. Apica yathā yassa cittasantānassa nibbattikāraṇaṁ rūpe  avigatataṇhaṁ, tassa saha rūpena sambhavato rūpaṁ nissāya pavatti  rūpasāpekkhatāya kāraṇassa. Yassa pana nibbattikāraṇaṁ rūpe  vigatataṇhaṁ, tassa vinā rūpena pavatti rūpanirapekkhatāya kāraṇassa,  evaṁ yassa rūpappabandhassa nibbattikāraṇaṁ arūpe vigatataṇhaṁ, tassa  vinā arūpena pavatti arūpanirapekkhatāya kāraṇassa, evaṁ  bhāvanābalābhāvato pañcavokārabhave rūpārūpasambhavo viya, bhāvanābalena  catuvokārabhave arūpasseva (pg.1.438) sambhavo viya ca. Asaññībhavepi  bhāvanābalena rūpasseva sambhavo daṭṭhabboti.  
 Kathaṁ pana tattha kevalo rūpappabandho paccuppannapaccayarahito  cirakālaṁ pavattatīti paccetabbaṁ, kittakaṁ vā kālaṁ pavattatīti codanaṁ  manasi katvā “yathā nāmā”ti-ādimāha. Tena na kevalaṁ idha  ceva aññattha ca vutto āgamoyeva etadatthañāpane, atha kho ayaṁ  panettha yuttīti dasseti. Jiyāvegukkhittoti dhanujiyāya  vegena khipito. Jhānavego nāma jhānānubhāvo phaladāne  samatthatā. Tattakameva kālanti ukkaṁsato pañca mahākappasatāni.  Tiṭṭhantīti yathānibbatta-iriyāpathameva cittakammarūpakasadisā  hutvā tiṭṭhanti. Jhānavegeti asaññasamāpattiparikkhitte  catutthajjhānakammavege, pañcamajjhānakammavege vā.  Antaradhāyatīti paccayanirodhena nirujjhati na pavattati.  Idhāti kāmāvacarabhaveti attho aññattha tesamanuppattito.  Paṭisandhisaññāti paṭisandhicittuppādoyeva saññāsīsena vutto.  Kathaṁ pana anekakappasatamatikkamena ciraniruddhato viññāṇato idha  viññāṇamuppajjati. Na hi niruddhe cakkhupasāde  cakkhuviññāṇamuppajjamānaṁ diṭṭhanti? Nayidamekantato daṭṭhabbaṁ.  Niruddhampi hi cittaṁ samānajātikassa antarā anuppajjanato  samanantarapaccayamattaṁ hotiyeva, na bījaṁ. Bījaṁ pana kammameva, tasmā  kammato bījabhūtato ārammaṇādīhi paccayehi asaññībhavato cutānaṁ  kāmadhātuyā upapattiviññāṇaṁ hotiyeva, tenāha “idha  paṭisandhisaññā uppajjatī”ti. Ettha ca yathā nāma utuniyāmena  pupphaggahaṇe niyatakālānaṁ rukkhānaṁ vidāraṇasaṅkhāte vekhe dinne  vekhabalena aniyamatā hoti pupphaggahaṇassa, evameva pañcavokārabhave  avippayogena vattamānesu rūpārūpadhammesu  rūpārūpavirāgabhāvanāsaṅkhāte vekhe dinne tassa samāpattivekhabalassa  anurūpato arūpabhave, asaññabhave ca yathākkamaṁ rūparahitā,  arūparahitā ca khandhānaṁ pavatti hotīti veditabbaṁ.  
 Kasmā panettha puna saññuppādā ca pana “te devā tamhā kāyā  cavantī”ti saññuppādo tesaṁ cavanassa kāraṇabhāvena vutto,  “saññuppādā”ti vacanaṁ vā kimatthadassananti codanāya  “yasmā panā”ti-ādimāha. Idha paṭisandhisaññuppādena tesaṁ  cavanassa paññāyanato ñāpakahetubhāvena vutto, “saññuppādā”ti vacanaṁ  vā tesaṁ cavanassa (pg.1.439) paññāyanabhāvadassananti adhippāyo.  “Saññuppādā”ti hi etassa saññuppādena hetubhūtena cavanti,  saññuppādā vā uppādasaññā te devāti sambandho.  Santabhāvāyāti nibbānāya. Nanu cettha  jātisatasahassadasasaṁvaṭṭādīnamatthake, tadabbhantare vā pavattāya  asaññūpapattiyā vasena lābhī-adhiccasamuppannikavādopi  lābhīsassatavādo viya anekabhedo sambhavatīti? Saccameva,  anantarattā pana āsannāya asaññūpapattiyā vasena  lābhī-adhiccasamuppannikavādo nayadassanavasena ekova dassitoti  daṭṭhabbaṁ. Atha vā sassatadiṭṭhisaṅgahato adhiccasamuppannikavādassa  sassatavāde āgato sabbopi desanānayo yathāsambhavaṁ  adhiccasamuppannikavādepi gahetabboti imassa visesassa dassanatthaṁ  bhagavatā lābhī-adhiccasamuppannikavādo avibhajitvā dassito,  avassañcassa sassatadiṭṭhisaṅgaho icchitabbo saṁkilesapakkhe  sattānamajjhāsayassa sassatucchedavaseneva duvidhattā, tesu ca  ucchedappasaṅgābhāvato. Tathā hi aṭṭhakathāyaṁ āsaya-saddassa  atthuddhāravasena vuttaṁ “sassatucchedadiṭṭhi cā”ti, tathā ca vakkhati  “yāsaṁ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo”ti (dī. ni.  aṭṭha. 1.97 98).  
 Nanu ca adhiccasamuppannikavādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yutto  “ahañhi pubbe nāhosin”ti-ādivasena pavattanato  apubbasattapātubhāvagāhakattā. Sassatadiṭṭhi pana attano, lokassa ca  sadābhāvagāhinī “atthitveva sassatisaman”ti pavattanatoti? No  na yutto anāgatakoṭi-adassanena sassataggāhasamavarodhattā. Yadipi  hi ayaṁ vādo “somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato”ti  (dī. ni. 1.68) attano, lokassa ca atītakoṭiparāmasanavasena  pavatto, tathāpi vattamānakālato paṭṭhāya na tesaṁ katthaci anāgate  pariyantaṁ passati, visesena ca paccuppannānāgatakālesu  apariyantadassanapabhāvito sassatavādo, yathāha “sassatisamaṁ tatheva  ṭhassatī”ti (dī. ni. 1.31atthato samānaṁ) yadevaṁ siyā  imassa ca vādassa, sassatavādādīnañca pubbantakappikesu saṅgaho na  yuttoyeva anāgatakālaparāmasanavasena pavattattāti? Yutto eva  samudāgamassa atītakoṭṭhāsikattā. Tathā hi nesaṁ samudāgamo  (pg.1.440) atītaṁsapubbenivāsañāṇehi, tappatirūpakānussavādipabhāvitehi ca  takkanehi saṅgahitoti, tathā ceva saṁvaṇṇitaṁ. Atha vā sabbattha  appaṭihatañāṇacārena dhammassāminā niravasesato agatiṁ, gatiñca  yathābhūtaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā paveditā etā diṭṭhiyo, tasmā  yāvatikā diṭṭhiyo bhagavatā desitā, yathā ca desitā, tāvatikā  tathā ceva sanniṭṭhānato sampaṭicchitabbā, na cettha yuttivicāraṇā  kātabbā buddhavisayattā. Acinteyyo hi buddhānaṁ buddhavisayo, tathā  ca vakkhati “tattha na ekantena kāraṇaṁ pariyesitabban”ti (dī.  ni. aṭṭha. 1.78-82).  
 
  Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Aparantakappikavādavaṇṇanā 

  74. “Aparanteñāṇaṁ (dha. sa. 1067),  aparantānudiṭṭhino”ti-ādīsu (dī. ni. 1.74) viya  aparanta–saddānaṁ yathākkamaṁ anāgatakālakoṭṭhāsavācakataṁ  sandhāyāha “anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātan”ti. “Pubbantaṁ  kappetvā”ti-ādīsu vuttanayena “aparantaṁ kappetvā”ti-ādīsupi  attho veditabbo. Visesamattameva cettha vakkhāma.  
 
 Saññīvādavaṇṇanā 

  75. Āghātanā uddhanti uddhamāghātanaṁ, maraṇato  uddhaṁ pavatto attāti attho. “Uddhamāghātanan”ti pavatto vādo  uddhamāghātano sahacaraṇavasena, taddhitavasena ca, antalopaniddeso  vā esa. So etesanti uddhamāghātanikā. Evaṁ saddato  nipphannaṁ atthato eva dassetuṁ “uddhamāghātanā attānaṁ  vadantī”ti vuttaṁ, āghātanā uddhaṁ uparibhūtaṁ attabhāvanti attho. Te  hi diṭṭhigatikā “uddhaṁ maraṇato attā nibbikāro”ti vadanti.  “So etesan”ti-ādinā assatthiyatthaṁ dasseti yathā  “buddhamassa atthīti buddho”ti. Ayaṁ aṭṭhakathāto aparo nayo–  saññīti pavatto vādo saññī sahacaraṇādinayena, saññī vādo  etesanti saññīvādā samāsavasena. Saññīvādo eva vādo  etesanti hi attho.  
  76-77. Rūpī (pg.1.441) attāti ettha kasiṇarūpaṁ  “attā”ti kasmā vuttaṁ, nanu rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṁ  “rūpamassa atthī”ti vutte saññāya viya rūpassāpi attaniyattā.  Na hi “saññī attā”ti ettha saññā eva attā, atha kho  “saññā assa atthī”ti atthena attaniyāva, tathā ca vuttaṁ  “tattha pavattasaññañcassa ‘saññā’ti gahetvā”ti? Na kho  panetamevaṁ daṭṭhabbaṁ “rūpamassa atthīti rūpī”ti, atha kho  “ruppanasīlo rūpī”ti. Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya  kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti. Sā hi  “natthī”ti na sakkā vattuṁ parittavipulatādivisesasabbhāvato. Yadevaṁ  siyā “ruppanasīlo rūpī”ti, atha imassa vādassa  sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjati ruppanasīlassa bhedasabbhāvatoti?  Yujjateva kāyabhedato uddhaṁ parikappitassa attano nibbikāratāya tena  adhippetattā. Tathā hi vuttaṁ “arogo paraṁ maraṇā”ti. Atha vā  “rūpamassa atthīti rūpī”ti vuttepi na koci doso  kappanāsiddhena bhedena abhedassāpi niddesadassanato yathā  “silāputtakassa sarīran”ti.  
 Apica avayavavasena avayavino tathāniddesanidassanato yathā  “kāye kāyānupassī”ti (saṁ. ni.  5.390), ruppanaṁ vā rūpaṁ,  rūpasabhāvo, tadassa atthīti rūpī, attā “rūpino  dhammā”ti-ādīsu (dha. sa. 11.dukamātikā) viya, evañca katvā  attano rūpasabhāvattā “rūpī attā”ti vacanaṁ ñāyāgatamevāti vuttaṁ  “kasiṇarūpaṁ attā”ti. “Gahetvā”ti etena cetassa  sambandho. Tatthāti kasiṇarūpe. Assāti  parikappitassa attano, ājīvakādayo takkamattena paññapenti viyāti  attho. Ājīvakā hi takkikāyeva, na lābhino. Niyatavāditāya  hi kammaphalapaṭikkhepato natthi tesaṁ jhānasamāpattilābho. Tathā  hikaṇhābhijāti-ādīsu kāḷakādirūpaṁ “attā”ti ekacce ājīvakā  paṭijānanti. Purimanayena cettha lābhīnaṁ dasseti, pacchimanayena pana  takkikaṁ. Evamīdisesu. Roga-saddo bhaṅgapariyāyo bhaṅgassāpi  rujjanabhāvato, evañca katvā aroga-saddassa niccapariyāyatā upapannā  hoti, tenāha “nicco”ti. Roga-saddo vā  byādhipariyāyo. Arogoti pana rogarahitatāsīsena  nibbikāratāya niccataṁ diṭṭhigatiko paṭijānātīti dassetuṁ  “nicco”ti vuttaṁ (pg.1.442)   Kasiṇugghāṭimākāsapaṭhamāruppaviññāṇanatthibhāvākiñcaññāyatanāni  yathārahamarūpasamāpattinimittaṁ nāma. Nimbapaṇṇe tapparimāṇo  tittakaraso viya sarīrapparimāṇo arūpī attā sarīre tiṭṭhatīti  takkamatteneva nigaṇṭhā “arūpī attā saññī”ti paññapentīti āha  “nigaṇṭhādayo viyā”ti.  
 Tatiyā panāti “rūpī ca arūpī ca attā”ti laddhi.  Missakagāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṁ yathāvuttāni  nimittāni ekajjhaṁ katvā ekova “attā”ti, tattha  pavattasaññañcassa “saññā”ti gahaṇavasena. Ayañhi diṭṭhigatiko  rūpārūpasamāpattilābhī tāsaṁ nimittaṁ rūpabhāvena, arūpabhāvena ca  “attā”ti gahetvā “rūpī ca arūpī cā”ti abhinivesaṁ janesi  athetavādino viya, takkamatteneva vā rūpārūpadhammānaṁ  missakagahaṇavasena “rūpī ca arūpī ca attā”ti abhinivissa  aṭṭhāsi. Catutthāti “neva arūpī ca nārūpī ca attā”ti  laddhi. Takkagāhenevāti saṅkhārasesasukhumabhāvappattadhammā viya  accantasukhumabhāvappattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya khambhakucchi  [thambhakuṭṭa (dī. ni. ṭī. 176-77)] hatthapādādisaṅghāto viya  neva rūpī, rūpasabhāvānativattanato na ca arūpīti evaṁ  pavattatakkagāheneva.  
 Ayaṁ aṭṭhakathāmuttako nayo– nevarūpī nārūpīti ettha hi  antānantikacatutthavāde viya aññamaññapaṭikkhepavasena attho  veditabbo. Satipi ca tatiyavādena imassa samānatthabhāve tattha  desakālabhedavasena viya idha kālavatthubhedavasena tatiyacatutthavādānaṁ  viseso daṭṭhabbo. Kālabhedavasena hi idha tatiyavādassa pavatti  rūpārūpanimittānaṁ saha-anupaṭṭhānato. Catutthavādassa pana  vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammasamūhabhāvatoti. Dutiyacatukkaṁ  antānantikavāde vuttanayena veditabbaṁ sabbathā saddatthato samānatthattā.  Yaṁ panettha vattabbaṁ, tampi “amati gacchati bhāvo  osānametthā”ti-ādinā amhehi vuttameva, kevalaṁ pana tattha  pubbantakappanāvasena pavatto, idha aparantakappanāvasenāti ayaṁ viseso  pākaṭoyeva. Kāmañca nānattasaññī attāti ayampi vādo  samāpannakavasena labbhati. Aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena  saññābhedasambhavato. Tathāpi samāpattiyaṁ (pg.1.443) ekarūpeneva saññāya  upaṭṭhānato lābhīvasena ekattasaññitā sātisayaṁ yuttāti āha  “samāpannakavasena ekattasaññī”ti. Ekasamāpattilābhino eva  vā vasena attho veditabbo. Satipi ca samāpattibhedato  saññābhedasambhave bahiddhā puthuttārammaṇeyeva saññānānattassa  oḷārikassa sambhavato takkīvaseneva nānattasaññitaṁ dassetuṁ  “asamāpannakavasena nānattasaññī”ti vuttaṁ.  Parittakasiṇavasenāti avaḍḍhitattā appakakasiṇavasena,  kasiṇaggahaṇañcettha saññāya visayadassanaṁ. Visayavasena hi  saññāya parittatā, iminā ca satipi saññāvinimuttadhamme  “saññāyeva attā”ti vadatīti dasseti. Esa nayo  vipulakasiṇavasenāti etthāpi. Evañca katvā  antānantikavāde ceva idha ca antānantacatukke paṭhamadutiyavādesu  saddatthamattato samānesupi sabhāvato tehi dvīhi vādehi imesaṁ dvinnaṁ  vādānaṁ viseso siddho hoti, aññathā vuttappakāresu vādesu satipi  pubbantāparantakappanabhedamattena kehici visese kehici avisesoyeva  siyāti.  
 Ayaṁ pana aṭṭhakathāmuttako nayo– “aṅguṭṭhappamāṇo attā,  aṇumatto attā”ti-ādiladdhivasena paritto ca so saññī cāti  parittasaññī kāpilakāṇādapabhutayo [kapilakaṇādādayo (dī.  ni. ṭī. 1.76-77)] viya. Attano  sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo ca so saññī cāti  appamāṇasaññīti.  
 Dibbacakkhuparibhaṇḍattā yathākammūpagañāṇassa  dibbacakkhupabhāvajanitena yathākammūpagañāṇena dissamānāpi sattānaṁ  sukhādisamaṅgitā dibbacakkhunāva diṭṭhā nāmāti āha “dibbena  cakkhunā”ti-ādi. Catukkanayaṁ, pañcakanayañca sandhāya  tikacatukkajjhānabhūmiyan”ti vuttaṁ. Diṭṭhigatikavisayāsu hi  pañcavokārajhānabhūmīsu vehapphalabhūmiṁ ṭhapetvā avasesā yathārahaṁ  catukkanaye tikajjhānassa, pañcakanaye ca catukkajjhānassa vipākaṭṭhānattā  tikacatukkajjhānabhūmiyo nāma. Suddhāvāsā pana tesamavisayā.  Nibbattamānanti uppajjamānaṁ. Nanu ca “ekantasukhī  attā”ti-ādinā pavattavādānaṁ aparantadiṭṭhibhāvato “nibbattamānaṁ  disvā”ti paccuppannavacanaṁ anupapannameva siyā. Anāgatavisayā hi  ete vādāti? Upapannameva anāgatassa ekantasukhībhāvādikassa  pakappanāya (pg.1.444) paccuppannanibbattidassanena adhippetattā. Tenevāha  “nibbattamānaṁ disvā ‘ekantasukhī’ti gaṇhātī”ti. Ettha ca  tassaṁ tassaṁ bhūmiyaṁ bāhullena sukhādisahitadhammappavattidassanaṁ paṭicca  tesaṁ “ekantasukhī”ti-ādigahaṇato tadanurūpāyeva bhūmi vuttāti  daṭṭhabbaṁ. Saddantarābhisambandhavasena viya hi atthapakaraṇādivasenapi  atthaviseso labbhati. “Ekantasukhī”ti-ādīsu ca ekantabhāvo  bahulaṁ pavattimattaṁ pati payutto. Tathāpavattimattadassanena tesaṁ evaṁ  gahaṇato. Atha vā hatthidassaka-andhā viya diṭṭhigatikā yaṁ yadeva  passanti, taṁ tadeva abhinivissa voharanti. Vuttañhetaṁ bhagavatā  udāne “aññatitthiyā bhikkhave, paribbājakā andhā  acakkhukā”ti-ādi, (udā. 55) tasmā alamettha yuttimagganāti.  “Dibbena cakkhunā disvā”ti vuttamatthaṁ samatthetuṁ “visesato  hī”ti-ādi vuttaṁ.  
 
 Asaññīnevasaññīnāsaññīvādavaṇṇanā 

  78-83. Atha na koci viseso atthīti codanaṁ  sodheti “kevalañhī”ti-ādinā. “Asaññī”ti ca  “nevasaññīnāsaññī”ti ca gaṇhantānaṁ tā diṭṭhiyoti sambandho.  Kāraṇanti visesakāraṇaṁ, diṭṭhisamudāgamakāraṇaṁ vā. Satipi  kiñci kāraṇapariyesanasambhave diṭṭhigatikavādānaṁ anādariyabhāvaṁ  dassetuṁ “na ekantena kāraṇaṁ pariyesitabban”ti vuttaṁ.  Kasmāti āha “diṭṭhigatikassā”ti-ādi, etena  pariyesanakkhamābhāvatoti apariyesitabbakāraṇaṁ dasseti. Idaṁ vuttaṁ  hoti– asaññīvāde asaññībhave nibbattasattavasena pavatto  paṭhamavādo, “saññaṁ attato samanupassatī”ti ettha vuttanayena  saññaṁyeva “attā”ti gahetvā tassa kiñcanabhāvena ṭhitāya aññāya  saññāya abhāvato “asaññī”ti pavatto dutiyavādo, tathā saññāya  saha rūpadhamme, sabbe eva vā rūpārūpadhamme “attā”ti gahetvā  pavatto tatiyavādo, takkagāhavaseneva catutthavādo pavatto.  
 Dutiyacatukkepi kasiṇarūpassa asañjānanasabhāvatāya asaññīti  katvā antānantikavāde vuttanayena cattāro vikappā pavattā.  Nevasaññīnāsaññīvāde pana nevasaññīnāsaññībhave nibbattasattasseva  cutipaṭisandhīsu (pg.1.445)  sabbattha vā paṭusaññākiccaṁ kātuṁ asamatthāya  sukhumāya saññāya atthibhāvapaṭijānanavasena paṭhamavādo, asaññīvāde  vuttanayena sukhumāya saññāya vasena, sañjānanasabhāvatāpaṭijānanavasena  ca dutiyavādādayo pavattāti. Evaṁ kenaci pakārena satipi  kāraṇapariyesanasambhave diṭṭhigatikavādānaṁ pariyesanakkhamābhāvato  ādaraṁ katvā mahussāhena tesaṁ kāraṇaṁ na pariyesitabbanti. Etesaṁ  pana saññī-asaññīnevasaññīnāsaññīvādānaṁ sassatadiṭṭhisaṅgaho  “arogo paraṁ maraṇā”ti vacanato pākaṭoyeva.  
 
 Ucchedavādavaṇṇanā 

  84. Avijjamānassa vināsāsambhavato  atthibhāvahetuko ucchedoti dassetuṁ vijjamānavācakena santa-saddena  “sato”ti pāḷiyaṁ vuttanti āha “vijjamānassā”ti.  Vijjamānatāpayutto cesa diṭṭhigatikavādavisayo sattoyeva idha  adhippetoti dassanatthaṁ pāḷiyaṁ “sattassā”ti vuttaṁ, tena  imamatthaṁ dasseti– yathā hetuphalabhāvena pavattamānānaṁ sabhāvadhammānaṁ  satipi ekasantānapariyāpannānaṁ bhinnasantatipatitehi visese  hetuphalabhūtānaṁ paramatthato bhinnasabhāvattā bhinnasantānapatitānaṁ viya  accantaṁ bhedasanniṭṭhānena nānattanayassa micchāgahaṇaṁ ucchedābhinivesassa  kāraṇaṁ, evaṁ hetuphalabhūtānaṁ vijjamānepi sabhāvabhede  ekasantatipariyāpannatāya ekattanayena accantamabhedagahaṇampi  kāraṇamevāti. Santānavasena hi pavattamānesu khandhesu  ghanavinibbhogābhāvena tesaṁ idha sattagāho, sattassa ca  atthibhāvagāhahetuko ucchedavādo, anupubbanirodhavasena pana  nirantaravināso idha “ucchedo”ti adhippeto yāvāyaṁ attā  ucchijjamāno bhavati, tāvāyaṁ vijjatiyevāti gahaṇatoti āha  “upacchedan”ti. U-saddo hi upa-saddapariyāyo, so ca  upasaṅkamanattho, upasaṅkamanañcettha anupubbamuppajjitvā aparāparaṁ  nirodhavasena nirantaratā. Apica punānuppajjamānavasena  nirudayavināsoyeva ucchedo nāma yathāvuttanayena gahaṇatoti āha  “upacchedan”ti. U-saddo, hi upa-saddo ca ettha  uparibhāgattho. Niruddhato parabhāgo ca idha uparibhāgoti vuccati.  
 Nirantaravasena (pg.1.446)  nirudayavasena vā visesena nāso  vināso, so pana maṁsacakkhupaññācakkhūnaṁ dassanapathātikkamanato  adassanamevāti āha “adassanan”ti. Adassane hi  nāsa-saddo loke niruḷho “dve cāpare  vaṇṇavikāranāsā”ti-ādīsu (kāsikā 6-3-109suttaṁ passitabbaṁ)  viya. Bhāvavigamanti sabhāvāpagamaṁ. Yathādhammaṁ bhavanaṁ bhāvoti  hi atthena idha bhāva-saddo sabhāvavācako. Yo pana nirantaraṁ  nirudayavināsavasena ucchijjati, so attano sabhāvena  ṭhātumasakkuṇeyyatāya “bhāvāpagamo”ti vuccati.  “Tatthā”ti-ādinā ucchedavādassa yathāpāṭhaṁ samudāgamaṁ  nidassanamattena dasseti, tena vakkhati “tathā ca aññathā ca  vikappetvāvā”ti. Tatthāti “sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ  vibhavaṁ paññapentī”ti vacane. Lābhīti dibbacakkhuñāṇalābhī.  Tadavasesalābhī ceva sabbaso alābhī ca idha aparantakappikaṭṭhāne  “alābhī” tveva vuccati.  
 Cutinti sekkhaputhujjanānampi cutimeva. Esa nayo  cutimattamevāti etthāpi. Upapattiṁ apassantoti daṭṭhuṁ  samatthepi sati anolokanavasena apassanto. Na upapātanti  pubbayogābhāvena, parikammākaraṇena vā upapattiṁ daṭṭhuṁ na sakkoti,  evañca katvā nayadvaye viseso pākaṭo hoti. Ko paralokaṁ  jānāti, na jānātiyevāti natthikavādavasena ucchedaṁ gaṇhātīti saha  pāṭhasesena sambandho, natthikavādavasena mahāmūḷhabhāveneva “ito  añño paraloko atthī”ti anavabodhanato imaṁ diṭṭhiṁ gaṇhātīti  adhippāyo. “Ettakoyeva visayo, yvāyaṁ indriyagocaro”ti  attano dhītuyā hatthaggaṇhanakarājā viya kāmasukhābhirattatāyapi  gaṇhātīti āha “kāmasukhagiddhatāya vā”ti. Vaṇṭato  patitapaṇṇānaṁ vaṇṭena apaṭisandhikabhāvaṁ sandhāya “na puna  viruhantī”ti vuttaṁ. Evameva sattāti yathā paṇḍupalāso  bandhanā pavutto puna na paṭisandhīyati, evameva sabbepi sattā  appaṭisandhikā maraṇapariyosānā aponobbhavikā  appaṭisandhikamaraṇameva nigacchantīti attho. Udakapubbuḷakūpamā hi  sattā puna anuppajjamānatoti tassa laddhi. Tathāti “lābhī  anussaranto”ti-ādinā [arahato (aṭṭha)] nidassanavasena  vuttappakārena. Aññathāti takkanassa anekappakārasambhavato tato  aññenapi pakārena. Lābhinopi cutito (pg.1.447) uddhaṁ upapātassa  adassanamattaṁ pati takkaneneva imā diṭṭhiyo uppajjantīti vuttaṁ  “vikappetvāvā”ti. Tathā ca vikappetvāva uppannā aññathā ca  vikappetvāva uppannāti hi sambandho. Tattha “dve janā”ti-ādinā  ucchedaggāhakappabhedadassanena imamatthaṁ dasseti. Yathā  amarāvikkhepikavādā ekanta-alābhīvaseneva desitā, yathā ca  uddhamāghātanikasaññīvāde catutthacatukke saññīvādā ekantalābhīvaseneva  desitā, nayime. Ime pana sassatekaccasassatavādādayo viya  lābhī-alābhīvaseneva desitāti. Yadevaṁ kasmā sassatavādādīsu viya  lābhīvasena, takkīvasena ca paccekaṁ desanamakatvā  sassatavādādidesanāhi aññathā idha desanā katāti? Vuccate–  desanāvilāsappattito. Desanāvilāsappattā hi buddhā bhagavanto, te  veneyyajjhāsayānurūpaṁ vividhenākārena dhammaṁ desenti, na aññathā.  Yadi hi idhāpi ca tathādesanāya nibandhanabhūto veneyyajjhāsayo  bhaveyya, tathārūpameva bhagavā vadeyya, kathaṁ? “Idha bhikkhave,  ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… yathā  samāhite citte sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti, so  dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena arahato cuticittaṁ  passati, puthūnaṁ vā parasattānaṁ, na heva kho taduddhaṁ upapattiṁ. So  evamāha ‘yato kho bho ayaṁ attā rūpī cātumahābhūtiko  mātāpettikasambhavo kāyassa bhado ucchijjati vinassati, na hoti  paraṁ maraṇā’ti-ādinā” visesalābhino, takkino ca visuṁ katvā.  Yasmā pana tathādesanāya nibandhanabhūto veneyyajjhāsayo na idha  bhavati, tasmā desanāvilāsena veneyyajjhāsayānurūpaṁ  sassatavādādidesanāhi aññathāyevāyaṁ desanā katāti daṭṭhabbaṁ.  
 Atha vā sassatekaccasassatavādādīsu viya na idha takkīvādato  visesalābhīvādo bhinnākāro, atha kho samānappakāratāya  samānākāroyevāti imassa visesassa pakāsanatthaṁ ayamucchedavādo  bhagavatā purimavādehi visiṭṭhākārabhāvena desito. Sambhavati hi idha  takkinopi anussavādivasena adhigamavato viya abhiniveso. Apica  na imā diṭṭhiyo bhagavatā anāgate evaṁbhāvīvasena (pg.1.448) desitā, nāpi  evamete bhaveyyunti parikappanāvasena, atha kho yathā yathā  diṭṭhigatikehi “idameva saccaṁ, moghamaññan”ti (ma. ni. 2.187  203 427 3.27 28 udā. 55) maññitā, tathā tathāyeva  ime diṭṭhigatā yathābhuccaṁ sabbaññutaññāṇena paricchinditvā pakāsitā,  yehi gambhīrādippakārā aputhujjanagocarā buddhadhammā pakāsanti, yesañca  parikittanena tathāgatā sammadeva thomitā honti.  
 Aparo nayo– yathā ucchedavādīhi diṭṭhigatikehi  uttaruttarabhavadassīhi aparabhavadassīnaṁ tesaṁ vādapaṭisedhavasena  sakasakavādā patiṭṭhāpitā, tathāyevāyaṁ desanā katāti purimadesanāhi  imissā desanāya pavattibhedo na codetabbo, evañca katvā  arūpabhavabhedavasena ucchedavādo catudhā vibhajitvā viya  kāmarūpabhavabhedavasenāpi anekadhā vibhajitvāyeva vattabbo, evaṁ sati  bhagavatā vuttasattakato bahutarabhedo ucchedavādo āpajjatīti, atha vā  paccekaṁ kāmarūpabhavabhedavasena viya arūpabhavavasenāpi na vibhajitvā  vattabbo, evampi sati bhagavatā vuttasattakato appatarabhedova  ucchedavādo āpajjatīti ca evaṁpakārāpi codanā anavakāsā eva  hoti. Diṭṭhigatikānañhi yathābhimataṁ desanā pavattāti.  
  85. Mātāpitūnaṁ etanti taṁsambandhanato etaṁ  mātāpitūnaṁ santakanti attho. Sukkasoṇitanti pitu sukkaṁ,  mātu soṇitañca, ubhinnaṁ vā sukkasaṅkhātaṁ soṇitaṁ.  Mātāpettiketi nimitte cetaṁ bhummaṁ. Itīti imehi tīhi  padehi. “Rūpakāyavasenā”ti avatvā “rūpakāyasīsenā”ti  vadanto arūpampi tesaṁ “attā”ti gahaṇaṁ ñāpeti. Iminā pakārena  itthanti āha “evameke”ti. Evaṁ-saddo hettha  idamattho, iminā pakārenāti attho. Eketi ekacce, aññe  vā.  
  86. Manussānaṁ pubbe gahitattā, aññesañca  asambhavato “kāmāvacaro”ti ettha  chakāmāvacaradevapariyāpannoti attho. Kabaḷīkāro cettha  yathāvuttasudhāhāro.  
  87. Jhānamanena (pg.1.449) nibbattoti ettha yaṁ vattabbaṁ,  taṁ heṭṭhā vuttameva. Mahāvayavo aṅgo, tattha visuṁ pavatto  paccaṅgo, sabbehi aṅgapaccaṅgehi yutto tathā. Tesanti  cakkhusotindriyānaṁ. Itaresanti ghānajivhākāyindriyānaṁ.  Tesampi indriyānaṁ saṇṭhānaṁ purisavesavaseneva veditabbaṁ. Tathā hi  aṭṭhakathāsu vuttaṁ “samānepi tattha ubhayaliṅgābhāve  purisasaṇṭhānāva tattha brahmāno, na itthisaṇṭhānā”ti.  
  88-92. Ākāsānañcāyatana-saddo idha bhaveyevāti  āha “ākāsānañcāyatanabhavan”ti. Etthāha– yuttaṁ tāva  purimesu tīsu vādesu “kāyassa bhedā”ti vattuṁ  pañcavokārabhavapariyāpannaṁ attabhāvamārabbha pavattattā tesaṁ vādānaṁ,  catuvokārabhavapariyāpannaṁ pana attabhāvaṁ nissāya pavattesu catutthādīsu  catūsu vādesu kasmā “kāyassa bhedā”ti vuttaṁ. Na hi arūpīnaṁ  kāyo vijjati. Yo bhedoti vucceyyāti? Saccametaṁ, rūpattabhāve pana  pavattavohāreneva diṭṭhigatiko arūpattabhāvepi kāyavohāraṁ āropetvā  evamāha. Lokasmiñhi dissati aññatthabhūtopi vohāro  tadaññatthasamāropito yathā taṁ “sasavisāṇaṁ, khaṁ pupphan”ti. Yathā  ca diṭṭhigatikā diṭṭhiyo paññapenti, tathāyeva bhagavāpi desetīti.  Apica nāmakāyabhāvato phassādidhammasamūhabhūte arūpattabhāve  kāyaniddeso daṭṭhabbo. Samūhaṭṭhenapi hi “kāyo”ti vuccati  “hatthikāyo assakāyo”ti-ādīsu viya. Ettha ca  kāmāvacaradevattabhāvādiniravasesavibhavapatiṭṭhāpakānaṁ dutiyādivādānaṁ  aparantakappikabhāvo yutto hotu anāgataddhavisayattā tesaṁ vādānaṁ, kathaṁ  pana diṭṭhigatikassa paccakkhabhūtamanussattabhāvāpagamapatiṭṭhāpakassa  paṭhamavādassa aparantakappikabhāvo yujjeyya paccuppannaddhavisayattā tassa  vādassa. Dutiyavādādīnañhi purimapurimavādasaṅgahitasseva attano  anāgate taduttaribhavūpapannassa samucchedabodhanato yujjati  aparantakappikatā, tathā ceva vuttaṁ “no ca kho bho ayaṁ attā  ettāvatā sammā samucchinno hotī”ti-ādi (dī. ni. 1.85) yaṁ  pana tattha vuttaṁ “atthi kho bho añño attā”ti, (dī. ni.  1.87) taṁ manussattabhāvādiheṭṭhimattabhāvavisesāpekkhāya vuttaṁ, na  sabbathā aññabhāvato. Paṭhamavādassa pana anāgate taduttaribhavūpapannassa  attano samucchedabodhanābhāvato (pg.1.450)  “atthi kho bho añño attā”ti  ettha aññabhāvena aggahaṇato ca na yujjateva aparantakappikatāti?  No na yujjati idhalokapariyāpannattepi paṭhamavādavisayassa  anāgatakālikasseva tena adhippetattā. Paṭhamavādināpi hi  idhalokapariyāpannassa attano paraṁ maraṇā ucchedo anāgatakālavaseneva  adhippeto, tasmā cassa aparantakappikatāya na koci virodhoti.  
 
 Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā 

  93. Ñāṇena daṭṭhabboti diṭṭho, diṭṭho ca so  sabhāvaṭṭhena dhammo cāti diṭṭhadhammo, dassanabhūtena ñāṇena  upaladdhasabhāvoti attho. So pana akkhānamindriyānaṁ  abhimukhībhūto visayoyevāti vuttaṁ “paccakkhadhammo vuccatī”ti.  Tattha yo anindriyavisayo, sopi supākaṭabhāvena indriyavisayo  viya hotīti katvā tathā vuttanti daṭṭhabbaṁ, tenevāha “tattha  tattha  paṭiladdhattabhāvassetaṁ adhivacanan”ti, tasmiṁ tasmiṁ bhave yathākammaṁ  paṭilabhitabbattabhāvassa vācakaṁ padaṁ, nāmanti vā attho.  Nibbānañcettha dukkhavūpasamanameva, na aggaphalaṁ, na ca  asaṅkhatadhātu tesamavisayattāti āha “dukkhavūpasamanan”ti.  Diṭṭhadhammanibbāne pavatto vādo etesanti  diṭṭhadhammanibbānavādātipi yujjati.  
  94. Kāmanīyattā kāmā ca te anekāvayavānaṁ  samūhabhāvato sattānañca bandhanato guṇā cāti kāmaguṇāti atthaṁ  sandhāyāha “manāpiyarūpādīhī”ti-ādi. Yāva  phoṭṭhabbārammaṇañcettha ādi-saddena saṅgaṇhāti. Suṭṭhu  appitoti sammā ṭhapito. Ṭhapanā cettha allīyanāti āha  “allīno”ti. Parito tattha tattha kāmaguṇesu yathāsakaṁ  indriyāni cāreti gocaraṁ gaṇhāpetīti atthaṁ dassetuṁ  “tesū”ti-ādi vuttaṁ, tenāha “ito cito ca  upanetī”ti. Pari-saddavisiṭṭho vā idha cara-saddo  kīḷāyanti vuttaṁ “palaḷatī”ti-ādi [laḷati (aṭṭhakathāyaṁ)].  Palaḷatīti hi pakārena laḷati, vilāsaṁ karotīti attho.  “Ettha cā”ti-ādinā uttamakāmaguṇikānameva diṭṭhadhammanibbānaṁ  paññapentīti dasseti. Mandhātumahārājavasavattīdevarājakāmaguṇā hi  uttamatāya nidassitā, kasmāti āha “evarūpe”ti-ādi.  
  95. Aññathābhāvāti (pg.1.451) kāraṇe nissakkavacanaṁ.  Vuttanayenāti suttapadesu desitanayena, etena  sokādīnamuppajjanākāraṁ dasseti. Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi  phuṭṭhassa cetaso abbhantaraṁ nijjhāyanaṁ socanaṁ antonijjhāyanaṁ,  tadeva lakkhaṇametassāti antonijjhāyanalakkhaṇo. Tasmiṁ  soke samuṭṭhānahetubhūte nissitaṁ tannissitaṁ. Bhusaṁ vilapanaṁ  lālappanaṁ, tannissitameva lālappanaṁ, tadeva lakkhaṇamassāti  tannissitalālappanalakkhaṇo. Pasādasaṅkhāte kāye  nissitassa dukkhasahagatakāyaviññāṇassa paṭipīḷanaṁ  kāyapaṭipīḷanaṁ, sasambhārakathanaṁ vā etaṁ yathā “dhanunā  vijjhatī”ti tadupanissayassa vā aniṭṭharūpassa pacchā pavattanato  “rūpakāyassa paṭipīḷanan”tipi vaṭṭati. Paṭighasampayuttassa manaso  vihesanaṁ manovighātaṁ. Tadeva lakkhaṇamassāti sabbattha  yojetabbaṁ. Ñātibyasanādinā phuṭṭhassa paridevanāyapi asakkuṇantassa  antogatasokasamuṭṭhito bhuso āyāso upāyāso. So pana  cetaso appasannākāro evāti āha “visādalakkhaṇo”ti.  Sādanaṁ pasādanaṁ sādo, pasannatā. Anupasaggopi hi saddo  sa-upasaggo viya yathāvuttassa atthassa bodhako yathā “gotrabhū”ti.  Evaṁ sabbattha. Tato vigamanaṁ visādo, appasannabhāvo.  
  96. Vitakkanaṁ vitakkitaṁ, taṁ panatthato  vitakkova, tathā vicāritanti etthāpi, tena vuttaṁ  “abhiniropanavasena pavatto vitakko”ti-ādi. Etenāti  vitakkavicāre parāmasitvā karaṇaniddeso, hetuniddeso vā. Tenetamatthaṁ  dīpeti “khobhakarasabhāvattā vitakkavicārānaṁ taṁsahitampi jhānaṁ tehi  sa-uppīḷanaṁ viya hotī”ti, tenāha “sakaṇṭakaṁ [bhakaṇḍakaṁ  (aṭṭhakathāyaṁ)] viya khāyatī”ti. Oḷārikabhāvo hi  vitakkavicārasaṅkhātena kaṇṭakena saha pavattakathā. Kaṇṭakasahitabhāvo  ca sa-uppīḷanatā eva, loke hi sakaṇṭakaṁ pharusakaṁ oḷārikanti  vadanti.  
  97. Pītigataṁ pītiyeva  “diṭṭhigatan”ti-ādīsu (dha. sa. 381 mahāni. 12) viya  gata-saddassa tabbhāvavuttito. Ayañhi saṁvaṇṇakānaṁ pakati, yadidaṁ  anatthakapadaṁ, tulyādhikaraṇapadañca ṭhapetvā atthavaṇṇanā. Tathā hi  tattha tattha dissati. “Yopanāti (pg.1.452) yo yādiso, (pārā. 45)  nibbānadhātūti nibbāyanamattan”ti ca ādi. Yāya nimittabhūtāya  ubbilāvanapītiyā uppannāya cittaṁ ubbilāvitaṁ nāma, sāyeva  ubbilāvitattaṁ bhāvavācakassa nimitte pavattanato. Iti  pītiyā uppannāya eva cittassa ubbilāvanato tassa ubbilāvitabhāvo  pītiyā kato nāmāti āha “ubbilabhāvakaraṇan”ti.  
  98. Ābhujanaṁ manasikaraṇaṁ ābhogo. Sammā  anukkamena, punappunaṁ vā ārammaṇassa āhāro samannāhāro.  Ayaṁ pana ṭīkāyaṁ (dī. ni. ṭī. 1.98) vuttanayo–  cittassa ābhuggabhāvo ārammaṇe abhinatabhāvo ābhogo.  Sukhena hi cittaṁ ārammaṇe abhinataṁ hoti, na dukkhena viya apanataṁ,  nāpi adukkhamasukhena viya anabhinataṁ, anapanatañcāti. Ettha ca  “manuññabhojanādīsu khuppipāsādi-abhibhūtassa viya kāmehi  viveciyamānassa upādārammaṇapatthanāvisesato abhivaḍḍhati,  manuññabhojanaṁ bhuttāvino viya pana uḷārakāmarasassa yāvadatthaṁ  nicitassa sahitassa bhuttakāmatāya kāmesu pātabyatā na hoti,  visayānabhigiddhanato visayehi dummociyehi jalūkā viya sayameva  muccatī”ti ca ayoniso ummujjitvā kāmaguṇasantappitatāya  saṁsāradukkhavūpasamaṁ byākāsi paṭhamavādī. Kāmādīnaṁ  ādīnavadassitāya, paṭhamādijhānasukhassa santabhāvadassitāya ca  paṭhamādijhānasukhatittiyā saṁsāradukkhupacchedaṁ byākaṁsu  dutiyādivādino. Idhāpi ucchedavādeva vuttappakāro vicāro  yathāsambhavaṁ ānetvā vattabbo. Ayaṁ panettha viseso– ekasmimpi  attabhāve pañca vādā labbhanti. Paṭhamavāde yadi kāmaguṇasamappito  attā, evaṁ so diṭṭhadhammanibbānappatto. Dutiyādivādesu yadi  paṭhamavādasaṅgahito soyeva attā paṭhamajjhānādisamaṅgī  evaṁ sati  diṭṭhadhammanibbānappattoti. Teneva hi ucchedavāde viya idha pāḷiyaṁ  “añño attā”ti aññaggahaṇaṁ na kataṁ. Kathaṁ pana  accantanibbānapaññāpakassa attano diṭṭhadhammanibbānavādassa  sassatadiṭṭhiyā saṅgaho, na ucchedadiṭṭhiyāti?  Taṁtaṁsukhavisesasamaṅgitāpaṭiladdhena bandhavimokkhena suddhassa attano  sakarūpeneva avaṭṭhānadīpanato. Tesañhi tathāpaṭiladdhena  kammabandhavimokkhena suddho hutvā diṭṭhadhammanibbānappatto attā  sakarūpeneva avaṭṭhāsīti laddhi. Tathā hi pāḷiyaṁ “ettāvatā  kho bho (pg.1.453) ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ patto hotī”ti  sassatabhāvañāpakacchāyāya eva tesaṁ vādadassanaṁ katanti.  
 “Ettāvatā”ti-ādinā pāḷiyatthasampiṇḍanaṁ. Tattha  yāsanti yathāvuttānaṁ diṭṭhīnaṁ aniyamaniddesavacanaṁ. Tassa imā  dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo kathitāti niyamanaṁ, niyatānapekkhavacanaṁ vā etaṁ  “yaṁ sandhāya vuttan”ti āgataṭṭhāne viya. Sesāti  pañcapaññāsa diṭṭhiyo. Tāsu antānantikavādādīnaṁ  sassatadiṭṭhisaṅgahabhāvo tattha tattha pakāsitoyeva. Kiṁ panettha  kāraṇaṁ, pubbantāparantā eva diṭṭhābhinivesassa visayabhāvena dassitā,  na pana tadubhayamekajjhanti? Asambhavo evettha kāraṇaṁ. Na hi  pubbantāparantesu viya tadubhayavinimutte majjhante diṭṭhikappanā  sambhavati tadubhayantaramattena ittarakālattā. Atha pana paccuppannattabhāvo  tadubhayavemajjhaṁ, evaṁ sati diṭṭhikappanākkhamo tassa ubhayasabhāvo  pubbantāparantesuyeva antogadhoti kathaṁ tadubhayamekajjhaṁ adassitaṁ siyā.  Atha vā pubbantāparantavantatāya “pubbantāparanto”ti majjhanto  vuccati, sopi “pubbantakappikā ca aparantakappikā ca  pubbantāparantakappikā cā”ti upari vadantena bhagavatā pubbantāparantehi  visuṁ katvā vuttoyevāti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyampi “sabbepi te  pubbantāparantakappike”ti etena sāmaññaniddesena, ekasesena vā  saṅgahitoti veditabbaṁ. Aññathā hi saṅkaḍḍhitvā vuttavacanassa  niravasesasaṅkaḍḍhanābhāvato anatthakatā āpajjeyyāti. Ke pana te  pubbantāparantakappikāti? Ye antānantikā hutvā  diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādinā ubhayasambandhābhinivesino  veditabbā.  
  100-104. “Idānī”ti-ādinā appanāvacanadvayassa  visesaṁ dasseti. Tattha ekajjhanti rāsikaraṇatthe nipāto.  Ekadhā karotīti ekajjhantipi neruttikā, bhāvanapuṁsakañcetaṁ.  Iti-saddo idamattho, iminā pakārena pucchitvā vissajjesīti  attho. Ajjhāsayanti sassatucchedavasena diṭṭhijjhāsayaṁ.  Tadubhayavasena hi sattānaṁ saṁkilesapakkhe duvidho ajjhāsayo. Tathā  hi vuttaṁ–  
 	“Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā;  
 	Yathābhūtañca yaṁ ñāṇaṁ, etaṁ āsayasadditan”ti.  (visuddhi. ṭī. 1.136 dī. ni. ṭī.  1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī.  1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā, verajjakaṇḍavaṇṇanā; vi. vi. ṭī.  1.verañjakaṇḍavaṇṇanāpi passitabbaṁ).  
 Tañca (pg.1.454) bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṁ sattānaṁ  aparimāṇe eva ñeyyavisese uppajjanavasena anekabhedabhinnampi  “cattāro janā sassatavādā”ti-ādinā dvāsaṭṭhiyā pabhedehi  saṅgaṇhanavasena sabbaññutaññāṇena paricchinditvā dassento  pamāṇabhūtāya tulāya dhārayamāno viya hotīti āha “tulāya  tulayanto viyā”ti. Tathā hi vakkhati  “antojālīkatā”ti-ādi (dī. ni. aṭṭha. 1.146)  “sinerupādato vālukaṁ uddharanto viyā”ti pana etena  sabbaññutaññāṇato aññassa ñāṇassa imissā desanāya asakkuṇeyyataṁ  dasseti paramagambhīratāvacanato.  
 Ettha ca “sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṁ vā  aññatarena, natthi ito bahiddhā”ti vacanato,  pubbantakappikādittayavinimuttassa ca kassaci diṭṭhigatikassa  abhāvato yāni tāni sāmaññaphalādisuttantaresu vuttappakārāni  akiriyāhetukanatthikavādādīni, yāni ca  issarapakatipajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchāvādādippabhedāni  diṭṭhigatāni (visuddhi. 1.160-162 vibha. anuṭī.  2.194-195vākyakhandhesu passitabbaṁ) bahiddhāpi dissamānāni,  tesaṁ ettheva saṅgahato antogadhatā veditabbā. Kathaṁ? Akiriyavādo  tāva “vañjho kūṭaṭṭho”ti-ādinā kiriyābhāvadīpanato sassatavāde  antogadho, tathā “sattime kāyā”ti-ādi (dī. ni. 1.174)  nayappavatto pakudhavādo, “natthi hetu natthi paccayo sattānaṁ  saṁkilesāyā”ti-ādi (dī. ni. 1.168) nayappavatto ahetukavādo  ca adhiccasamuppannavāde. “Natthi paro loko”ti-ādi (dī. ni.  1.171) nayappavatto natthikavādo ucchedavāde. Tathā hi tattha  “kāyassa bhedā ucchijjatī”ti-ādi (dī. ni. 1.85) vuttaṁ.  Paṭhamena ādi-saddena nigaṇṭhavādādayo saṅgahitā.  
 Yadipi pāḷiyaṁ (dī. ni. 1.177) nāṭaputtavādabhāvena  cātuyāmasaṁvaro āgato, tathāpi sattavatātikkamena vikkhepavāditāya  nāṭaputtavādopi sañcayavādo viya amarāvikkhepavādesu antogadho.  “Taṁ jīvaṁ taṁ sarīraṁ, aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti (dī. ni.  1.377 ma. ni. 2.122 saṁ. ni.  2.35) evaṁpakārā  vādā pana “rūpī attā hoti arogo (pg.1.455) paraṁ maraṇā”ti-ādivādesu  saṅgahaṁ gacchanti. “Hoti tathāgato paraṁ maraṇā, atthi sattā  opapātikā”ti evaṁpakārā sassatavāde. “Na hoti tathāgato paraṁ  maraṇā, natthi sattā opapātikā”ti evaṁpakārā ucchedavāde.  “Hoti ca na hoti ca tathāgato paraṁ maraṇā, atthi ca natthi ca  sattā opapātikā”ti evaṁpakārā ekaccasassatavāde. “Neva hoti  na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, nevatthi na natthi sattā  opapātikā”ti evaṁpakārā amarāvikkhepavāde.  Issarapakatipajāpatipurisakālavādā ekaccasassatavāde. Kaṇādavādo,  sabhāvaniyatiyadicchāvādā ca adhiccasamuppannavāde saṅgahaṁ gacchanti.  Iminā nayena suttantaresu, bahiddhā ca aññatitthiyasamaye  dissamānānaṁ diṭṭhigatānaṁ imāsuyeva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu antogadhatā  veditabbā. Te pana tattha tatthāgatanayena vuccamānā ganthavitthārakarā,  atitthe ca pakkhandanamiva hotīti na vitthārayimha. Idha pāḷiyaṁ  atthavicāraṇāya aṭṭhakathāyaṁ anuttānatthapakāsanameva hi amhākaṁ bhāroti.  
 “Evamayaṁ yathānusandhivasena desanā āgatā”ti vacanappasaṅgena  suttassānusandhayo vibhajituṁ “tayo hī”ti-ādimāha.  Atthantaranisedhanatthañhi visesaniddhāraṇaṁ. Tattha anusandhanaṁ  anusandhi, sambandhamattaṁ, yaṁ desanāya kāraṇaṭṭhena  “samuṭṭhānan”tipi vuccati. Pucchādayo hi desanāya bāhirakāraṇaṁ  tadanurūpena desanāpavattanato. Taṁsambandhopi tannissitattā kāraṇameva.  Abbhantarakāraṇaṁ pana mahākaruṇādesanāñāṇādayo. Ayamattho upari  āvi bhavissati. Pucchāya kato anusandhi pucchānusandhi,  pucchaṁ anusandhiṁ katvā desitattā suttassa sambandho pucchāya kato  nāma hoti. Pucchāsaṅkhāto anusandhi pucchānusandhītipi  yujjati. Pucchānissitena hi anusandhinā tannissayabhūtā pucchāpi  gahitāti. Atha vā anusandhahatīti anusandhi, pucchāsaṅkhāto  anusandhi etassāti pucchānusandhi, taṁtaṁsuttapadeso. Pucchāya  vā anusandhīyatīti pucchānusandhi, pucchaṁ vacanasambandhaṁ katvā  desito taṁsamuṭṭhāniko taṁtaṁsuttapadesova.  Ajjhāsayānusandhimhipi eseva nayo. Anusandhīyatīti  anusandhi, yo yo anusandhi, anusandhino anurūpaṁ vā  yathānusandhi.  
 Pucchāya, ajjhāsayena ca ananusandhiko ādimhi  desitadhammassa anurūpadhammavasena vā tappaṭipakkhadhammavasena vā pavatto  uparisuttapadeso. Tathā (pg.1.456) hi so “yena pana dhammena …pe…  kakacūpamā āgatā”ti-ādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.100-104)  aṭṭhakathāyaṁ vutto, yathāpāḷimayaṁ vibhāgoti dasseti  “tatthā”ti-ādinā. Tattha “evaṁ vutte nando gopālako  bhagavantaṁ etadavocā”ti paṭhanti, taṁ na sundaraṁ sutte tathā abhāvato.  “Evaṁ vutte nandagopālakasutte bhagavantaṁ etadavocā”ti pana paṭhitabbaṁ  tasmiṁ sutte “aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavocā”ti atthassa  upapattito. Idañhi saṁyuttāgamavare saḷāyatanavagge saṅgītasuttaṁ.  Gaṅgāya vuyhamānaṁ dārukkhandhaṁ upamaṁ katvā saddhāpabbajite kulaputte  desite nando gopālako “ahamimaṁ paṭipattiṁ pūressāmī”ti bhagavato  santike pabbajjaṁ, upasampadañca gahetvā tathāpaṭipajjamāno nacirasseva  arahattaṁ patto. Tasmā “nandagopālakasuttan”ti paññāyittha.  “Kiṁ nu kho bhante”ti-ādīni pana aññataroyeva bhikkhu avoca.  Vuttañhi tattha “evaṁ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ‘kiṁ  nu kho bhante, orimaṁ tīran’ti-ādi”.  
 Tatrāyamattho– evaṁ vutteti “sace kho bhikkhave,  dārukkhandho na orimaṁ tīraṁ upagacchatī”ti-ādinā gaṅgāya vuyhamānaṁ  dārukkhandhaṁ upamaṁ katvā saddhāpabbajite kulaputte desite.  Bhagavantaṁ etadavocāti anusandhikusalatāya “kiṁ nu kho  bhante”ti-ādivacanamavoca. Tathāgato hi “imissaṁ parisati  nisinno anusandhi kusalo atthi, so maṁ pañhaṁ pucchissatī”ti  ettakeneva desanaṁ niṭṭhāpesi. Orimaṁ tīranti orimabhūtaṁ tīraṁ.  Tathā pārimaṁ tīranti. Majjhe saṁsīdoti vemajjhe  saṁsīdanaṁ nimmujjanaṁ. Thale ussādoti jalamajjhe uṭṭhite  thalasmiṁ ussārito āruḷho. Manussaggāhoti manussānaṁ  sambandhībhūtānaṁ, manussehi vā gahaṇaṁ. Tathā amanussaggāhoti  āvaṭṭaggāhoti udakāvaṭṭena gahaṇaṁ. Antopūtīti  vakkahadayādīsu apūtikassāpi guṇānaṁ pūtibhāvena abbhantaraṁpūtīti.  
 “Atha kho aññatarassa bhikkhuno”ti-ādi  majjhimāgamavare uparipaṇṇāsake mahāpuṇṇamasuttaṁ (ma. ni.  3.88-90) tatrāyamattho– iti kirāti ettha  kira-saddo aruciyaṁ, tena bhagavato yathādesitāya attasuññatāya  attano aruciyabhāvaṁ dīpeti. Bhoti dhammālapanaṁ, ambho  sabhāvadhammāti attho. Yadi rūpaṁ anattā …pe… viññāṇaṁ anattā.  Evaṁ satīti (pg.1.457) sapāṭhasesayojanā. Anattakatānīti attanā na  katāni, anattabhūtehi vā khandhehi katāni. Kamattānaṁ  phusissantīti kīdisamattabhāvaṁ phusissanti. Asati attani  khandhānañca khaṇikattā tāni kammāni kaṁ nāma attānaṁ attano  phalena phusissanti, ko kammaphalaṁ paṭisaṁvedissatīti vuttaṁ hoti.  Tassa bhikkhuno cetoparivitakkaṁ attano cetasā ceto–  pariyañāṇasampayuttena sabbaññutaññāṇasampayuttena vā aññāya  jānitvāti sambandho.  
 Avidvāti sutādivirahena ariyadhammassa akovidatāya  apaṇḍito. Vidvāti hi paṇḍitādhivacanaṁ vidati jānātīti  katvā. Avijjāgatoti avijjāya upagato, ariyadhamme  avinītatāya appahīnāvijjoti attho. Taṇhādhipateyyena  cetasāti “yadi ahaṁ nāma koci natthi, evaṁ sati mayā katassa  kammassa phalaṁ ko paṭisaṁvedeti, sati pana tasmiṁ siyā  kammaphalūpabhogo”ti taṇhādhipatito āgatena attavādupādānasahagatena  cetasā. Atidhāvitabbanti atikkamitvā dhāvitabbaṁ. Idaṁ vuttaṁ  hoti– khaṇikattepi saṅkhārānaṁ yasmiṁ santāne kammaṁ kataṁ, tattheva  phalūpapattito dhammapuñjamattasseva siddhe kammaphalasambandhe ekattanayaṁ  micchā gahetvā ekena kārakavedakabhūtena bhavitabbaṁ, aññathā  kammakammaphalānamasambandho siyāti attattaniyasuññatāpakāsanaṁ  satthusāsanaṁ atikkamitabbaṁ maññeyyāti. Idāni anatidhāvitabbataṁ  vibhāvetuṁ “taṁ kiṁ maññathā”ti-ādimāha.  
 Upari desanāti desanāsamuṭṭhānadhammadīpikāya  heṭṭhimadesanāya upari pavattitā desanā. Desanāsamuṭṭhānadhammassa  anurūpapaṭipakkhadhammappakāsanavasena duvidhesu yathānusandhīsu  anurūpadhammappakāsanavasena yathānusandhidassanametaṁ “upari cha  abhiññā āgatā”ti. Tadavasesaṁ pana sabbampi  paṭipakkhadhammappakāsanavasena. Majjhimāgamavare mūlapaṇṇāsakeyeva  cetāni suttāni. Kilesenāti “lobho cittassa  upakkileso”ti-ādinā kilesavasena. Bhaṇḍanenāti vivādena.  Akkhantiyāti kopena. Kakacūpamāti kharapanti-upamā.  Imasmimpīti pi-saddo apekkhāyaṁ “ayampi  pārājiko”ti-ādīsu (vi. 1.72-73 167 171 195  197) viya, sampiṇḍane vā, tena yathā vatthasuttādīsu  paṭipakkhadhammappakāsanavasena yathānusandhi (pg.1.458)  evaṁ imasmimpi  brahmajāleti apekkhanaṁ, sampiṇḍanaṁ vā karoti. Tathā hi  niccasārādipaññāpakānaṁ diṭṭhigatānaṁ vasena uṭṭhitāyaṁ desanā  niccasārādisuññatāpakāsanena niṭṭhāpitāti.  “Tenā”ti-ādinā yathāvuttasaṁvaṇṇanāya guṇaṁ dasseti.  
 
 Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā 

  105-117. Mariyādavibhāgadassanatthanti  diṭṭhigatikānaṁ taṇhādiṭṭhiparāmāsassa tathāgatānaṁ jānanapassanena,  sassatādimicchādassanassa ca sammādassanena  saṅkarābhāva-vibhāgappakāsanatthaṁ. Taṇhādiṭṭhiparāmāsoyeva tesaṁ, na tu  tathāgatānamiva yathābhūtaṁ jānanapassanaṁ. Taṇhādiṭṭhivipphandanamevetaṁ  micchādassanavedayitaṁ, na tu sotāpannassa sammādassanavedayitamiva  niccalanti ca hi imāya desanāya mariyādavibhāgaṁ dasseti. Tena  vakkhati “yena diṭṭhi-assādena …pe… taṁ vedayitan”ti,  “diṭṭhisaṅkhātena ceva …pe… dassetī”ti ca. “Tadapī”ti  vuttattā yena somanassajātā paññapentīti attho labbhatīti dassetuṁ  “yenā”ti-ādi vuttaṁ. Sāmatthiyato hi avagatatthassevettha  ta-saddena parāmasanaṁ. Diṭṭhi-assādenāti diṭṭhiyā paccayabhūtena  assādena. “Diṭṭhisukhenā”ti-ādi tasseva vevacanaṁ.  Ajānantānaṁ apassantānaṁ tesaṁ bhavantānaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ tadapi  vedayitaṁ taṇhāgatānaṁ vedayitanti sambandho.  
 “Yathābhūtadhammānaṁ sabhāvan”ti ca avisesena vuttaṁ. Na  hi saṅkhatadhammasabhāvaṁ ajānanamattena micchā abhinivisanti.  Sāmaññajotanā ca visese avatiṭṭhati. Tasmāyamettha visesayojanā  kātabbā– “sassato attā ca loko cā”ti idaṁ diṭṭhiṭṭhānaṁ  evaṁgahitaṁ evaṁparāmaṭṭhaṁ evaṁgatikaṁ hoti evaṁ-abhisamparāyanti  yathābhūtamajānantānaṁ apassantānaṁ atha vā yasmiṁ vedayite  avītataṇhatāya evaṁdiṭṭhigataṁ upādīyati, taṁ vedayitaṁ  samudaya-atthaṅgamādito yathābhūtamajānantānaṁ apassantānanti. Evaṁ  visesayojanāya hi yathā anāvaraṇañāṇasamantacakkhūhi tathāgatānaṁ  yathābhūtamettha jānanaṁ, passanañca hoti, na evaṁ diṭṭhigatikānaṁ, atha  kho tesaṁ taṇhādiṭṭhiparāmāsoyevāti imamatthaṁ imāya desanāya  dassetīti pākaṭaṁ hoti. Evampi cāyaṁ desanā  mariyādavibhāgadassanatthaṁ jātā.  
 Vedayitanti (pg.1.459) “sassato attā ca loko cā”ti (dī.  ni. 1.31) diṭṭhipaññāpanavasena pavattaṁ diṭṭhissādasukhapariyāyena  vuttaṁ, tadapi anubhavanaṁ. Taṇhāgatānanti taṇhāya upagatānaṁ,  pavattānaṁ vā tadeva vuttinayena vivarati “kevalaṁ …pe…  vedayitan”ti. Tañca kho panetanti ca yathāvuttaṁ vedayitameva  paccāmasati, tenetaṁ dīpeti– “tadapi vedayitaṁ taṇhāgatānaṁ  vedayitamevā”ti vacchinditvā “tadapi vedayitaṁ  paritassitavipphanditamevā”ti puna sambandho kātabboti. Tadapi  tāva na sampāpuṇātīti heṭṭhimaparicchedena mariyādavibhāgaṁ dassetuṁ  “na sotāpannassa dassanamiva niccalan”ti vuttaṁ.  Dassananti ca sammādassanasukhaṁ, maggaphalasukhanti vuttaṁ hoti.  Kuto cāyamattho labbhatīti eva-saddasāmatthiyato.  “Paritassitavipphanditamevā”ti hi vuttena maggaphalasukhaṁ viya  avipphanditaṁ hutvā ekarūpe avatiṭṭhati, atha kho taṁ vaṭṭāmisabhūtaṁ  diṭṭhitaṇhāsallānuviddhatāya sa-uppīḷattā vipphanditamevāti attho  āpanno hoti, tenevāha “paritassitenā”ti-ādi. Ayamettha  aṭṭhakathāmuttako sasambandhanayo.  
 Evaṁ visesakāraṇato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vibhajitvā idāni  avisesakāraṇato tāni dassetuṁ “tatra bhikkhave”ti-ādikā  desanā āraddhā. Sabbesañhi diṭṭhigatānaṁ vedanā, avijjā, taṇhā ca  avisiṭṭhakāraṇaṁ. Tattha tadapīti “sassataṁ attānañca lokañca  paññapentī”ti ettha yadetaṁ “sassato attā ca loko cā”ti  paññāpanahetubhūtaṁ sukhādibhedaṁ tividhampi vedayitaṁ, tadapi yathākkamaṁ  dukkhasallāniccato, avisesena samudayatthaṅgamassādādīnavanissaraṇato  vā yathābhūtamajānantānaṁ apassantānaṁ hoti, tato eva ca  sukhādipatthanāsambhavato, taṇhāya ca upagatattā taṇhāgatānaṁ  taṇhāparitassitena diṭṭhivipphanditameva diṭṭhicalanameva. “Asati  attani ko vedanaṁ anubhavatī”ti kāyavacīdvāresu diṭṭhiyā  copanappattimattameva, na pana diṭṭhiyā paññapetabbo koci dhammo  sassato atthīti adhippāyoti. Ekaccasassatādīsupi esa nayo.  
 
 Phassapaccayavāravaṇṇanā 

  118. Paramparapaccayadassanatthanti yaṁ diṭṭhiyā  mūlakāraṇaṁ, tassāpi kāraṇaṁ, puna tassapi kāraṇanti evaṁ  paccayaparamparadassanatthaṁ. Yena hi taṇhāparitassitena (pg.1.460) etāni  diṭṭhigatāni pavattanti, tassa vedayitaṁ paccayo, vedayitassāpi phasso  paccayoti evaṁ paccayaparamparavibhāvinī ayaṁ desanā. Kimatthiyaṁ pana  paccayaparamparadassananti ce? Atthantaraviññāpanatthaṁ. Tena hi yathā  diṭṭhisaṅkhāto paññāpanadhammo, tappaccayadhammā ca yathāsakaṁ  paccayavaseneva uppajjanti, na paccayehi vinā, evaṁ paññapetabbadhammāpi  rūpavedanādayo, na ettha koci sassato attā vā loko vāti  evamatthantaraṁ viññāpitaṁ hoti. Taṇhādiṭṭhipariphanditaṁ tadapi  vedayitaṁ diṭṭhikāraṇabhūtāya taṇhāya paccayabhūtaṁ phassapaccayā hotīti  attho.  
  131. Tassa paccayassāti tassa  phassasaṅkhātassa paccayassa. Diṭṭhivedayite diṭṭhiyā paccayabhūte  vedayite, phassapadhānehi attano paccayehi nipphādetabbe. Sādhetabbe  cetaṁ bhummaṁ. Balavabhāvadassanatthanti balavakāraṇabhāvadassanatthaṁ.  Tathā hi vināpi cakkhādivatthūhi, sampayuttadhammehi ca kehici  vedanā uppajjati, na pana kadācipi phassena vinā, tasmā phasso  vedanāya balavakāraṇaṁ. Na kevalaṁ vedanāya eva, atha kho  sesasampayuttadhammānampi. Sannihitopi hi visayo sace cittuppādo  phusanākāravirahito hoti, na tassa ārammaṇapaccayo bhavatīti phasso  sabbesampi sampayuttadhammānaṁ visesapaccayo. Tathā hi bhagavatā  dhammasaṅgaṇīpakaraṇe cittuppādaṁ vibhajantena “phasso hotī”ti  phassasseva paṭhamamuddharaṇaṁ kataṁ, vedanāya pana sātisayamadhiṭṭhānapaccayo  eva. “Paṭisaṁvedissantī”ti vuttattā “tadapī”ti etthādhikāroti  āha “taṁ vedayitan”ti. Gamyamānatthassa vā-saddassa payogaṁ  pati kāmacārattā, lopattā, sesattāpi ca esa na payutto.  Evamīdisesu. Hoti cettha–  
 	“Gamyamānādhikārato, lopato sesato cāti;  
 	Kāraṇehi catūhipi, na katthaci ravo yutto”ti.  
 “Yathā hī”ti-ādinā phassassa balavakāraṇatādassanena  tadatthaṁ samattheti. Tattha patatoti patantassa. Thūṇāti  upatthambhakadārussetaṁ adhivacanaṁ.  
 
 Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā 

  144. Kiñcāpi (pg.1.461) imasmiṁ ṭhāne pāḷiyaṁ  vedayitamanāgataṁ, heṭṭhā pana tīsupi vāresu adhikatattā, upari ca  “phussa phussa paṭisaṁvedentī”ti vakkhamānattā vedayitamevettha  padhānanti āha “sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī”ti.  “Yepi te”ti tattha tattha āgatassa ca pi-saddassa atthaṁ sandhāya  “sampiṇḍetī”ti vuttaṁ. Ye te samaṇabrāhmaṇā  sassatavādā …pe… sabbepi te chahi phassāyatanehi phussa phussa  paṭisaṁvedentīti hi vedayitakiriyāvasena taṁtaṁdiṭṭhigatikānaṁ  sampiṇḍitattā vedayitasampiṇḍanameva jātaṁ. Sabbampi hi vākyaṁ  kiriyāpadhānanti. Upari phasse pakkhipanatthāyāti “chahi  phassāyatanehī”ti vutte upari phasse pakkhipanatthaṁ, pakkhipanañcettha  vedayitassa phassapaccayatādassanameva. “Chahi phassāyatanehi phussa  phussa paṭisaṁvedentī”ti iminā hi chahi ajjhattikāyatanehi  chaḷārammaṇapaṭisaṁvedanaṁ ekantato chaphassahetukamevāti dassitaṁ hoti,  tena vuttaṁ “sabbe te”ti-ādi.  
 Kambojoti evaṁnāmakaṁ raṭṭhaṁ. Tathā dakkhiṇāpatho.  “Sañjātiṭṭhāne”ti iminā sañjāyanti etthāti  adhikaraṇattho sañjāti-saddoti dasseti. Evaṁ  samosaraṇa-saddo. Āyatana-saddopi tadubhayatthe.  Āyataneti samosaraṇabhūte catumahāpathe. Nanti  mahānigrodharukkhaṁ. Idañhi aṅguttarāgame pañcanipāte  saddhānisaṁsasuttapadaṁ. Tattha ca seyyathāpi bhikkhave subhūmiyaṁ  catumahāpathe mahānigrodho samantā pakkhīnaṁ paṭisaraṇaṁ hotī”ti (a.  ni.  5.38) tanniddeso vutto. Sati sati-āyataneti  satisaṅkhāte kāraṇe vijjamāne, tatra tatreva sakkhitabbataṁ pāpuṇātīti  attho. Āyatanti ettha phalāni tadāyattavuttitāya pavattanti,  āyabhūtaṁ vā attano phalaṁ tanoti pavattetīti āyatanaṁ, kāraṇaṁ.  Sammantīti upasammanti assāsaṁ janenti.  Āyatana-saddo aññesu viya na ettha atthantarāvabodhakoti āha  “paṇṇattimatte”ti, tathā tathā paññattimatteti attho.  Rukkhagacchasamūhe paṇṇattimatte hi araññavohāro, araññameva ca  araññāyatananti. Atthattayepīti ettha pi-saddena  ākaranivāsādhiṭṭhānatthe sampiṇḍeti. “Hiraññāyatanaṁ  suvaṇṇāyatanan”ti-ādīsu (pg.1.462) hi ākare, “issarāyatanaṁ  vāsudevāyatanan”ti-ādīsu nivāse, “kammāyatanaṁ  sippāyatanan”ti-ādīsu adhiṭṭhāne pavattati, nissayeti attho.  
 Āyatanti ettha ākaronti, nivasanti, adhiṭṭhahantīti  yathākkamaṁ vacanattho. Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā, tāni ca  nesaṁ vāso, adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvato. Tasmā tadetampi  atthattayamidha yujjatiyeva. Kathaṁ yujjatīti āha “cakkhādīsu  hī”ti-ādi. Phasso vedanā saññā cetanā cittanti ime  phassapañcamakā dhammā upalakkhaṇavasena vuttā aññesampi  taṁsampayuttadhammānaṁ āyatanabhāvato, padhānavasena vā. Tathā hi  cittuppādaṁ vibhajantena bhagavatā teyeva “phasso hoti, vedanā,  saññā, cetanā, cittaṁ hotī”ti paṭhamaṁ vibhattā. Sañjāyanti  tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Samosaranti tattha  tattha vatthudvārārammaṇabhāvena samosaraṇato. Tāni ca nesaṁ kāraṇaṁ  tesamabhāve abhāvato. Ayaṁ pana yathāvutto sañjātidesādi-attho  ruḷhivaseneva tattha tattha niruḷhatāya eva pavattattāti  ācariya-ānandattherena vuttaṁ. Ayaṁ pana padatthavivaraṇamukhena  pavatto attho– āyatanato, āyānaṁ tananato, āyatassa ca nayanato  āyatanaṁ. Cakkhādīsu hi taṁtaṁdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā  sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭenti vāyamanti,  āyabhūte ca dhamme etāni tanonti vitthārenti, āyatañca  saṁsāradukkhaṁ nayanti pavattentīti. Iti iminā nayenāti  ettha ādi-atthena iti saddena “sotaṁ paṭiccā”ti-ādipāḷiṁ  saṅgaṇhāti.  
 Tattha tiṇṇanti  cakkhupasādarūpārammaṇacakkhuviññāṇādīnaṁ tiṇṇaṁ  visayindriyaviññāṇānaṁ. Tesaṁ samāgamanabhāvena gahetabbato  “phasso saṅgatī”ti vutto. Tathā hi so  “sannipātapaccupaṭṭhāno”ti vuccati. Iminā nayena āropetvāti  sambandho. Tena imamatthaṁ dasseti– yathā “cakkhuṁpaṭicca …pe…  phasso”ti (ma. ni. 1.204 3.421 425 426 saṁ. ni.   2.43 45 2.4.61 kathā. 465) etasmiṁ sutte  vijjamānesupi saññādīsu sampayuttadhammesu vedanāya  padhānakāraṇabhāvadassanatthaṁ phassasīsena desanā katā, evamidhāpi  “phassapaccayā vedanā”ti-ādinā phassaṁ ādiṁ katvā (pg.1.463)  aparantapaṭisandhānena paccayaparamparaṁ dassetuṁ “chahi phassāyatanehī”ti  ca “phussa phussā”ti ca phassasīsena desanā katāti.  Phassāyatanādīnīti ādi-saddena “phussa phussā”ti  vacanaṁ saṅgaṇhāti.  
 “Kiñcāpī”ti-ādinā saddamattato codanālesaṁ dassetvā  “tathāpī”ti-ādinā atthato taṁ pariharati. Na āyatanāni  phusanti rūpānamanārammaṇabhāvato. Phasso arūpadhammo visamāno  ekadesena ārammaṇaṁ analliyamānopi phusanākārena pavatto phusanto  viya hotīti āha “phassova taṁ taṁ ārammaṇaṁ phusatī”ti.  Teneva so “phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso”ti ca vuccati.  “Chahi phassāyatanehi phussa phussā”ti aphusanakiccānipi  nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassanameva phasse  upanikkhipanaṁ nāma yathā “mañcā ghosantī”ti.  Upanikkhipitvāti hi phusanakiccāropanavasena phassasmiṁ  pavesetvāti attho. Phassagatikāni katvā phassupacāraṁ āropetvāti  vuttaṁ hoti. Upacāro nāma vohāramattaṁ, na tena atthasiddhi  ataṁsabhāvato. Atthasijjhanako pana taṁsabhāvoyeva attho gahetabboti  dassetuṁ “tasmā”ti-ādimāha. Yathāhu–  
 	“Atthañhi nātho saraṇaṁ avoca,  
 	Na byañjanaṁ lokahito mahesī”ti.  
 Attano paccayabhūtānaṁ channaṁ phassānaṁ vasena cakkhusamphassajā  yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhaṁ sandhāya  “chaphassāyatanasambhavā vedanā”ti vuttaṁ. Vitthārato pana–  
 	“Phassato chabbidhāpetā, upavicārabhedato;  
 	Tidhā nissitato dvīhi, tidhā kālena vaḍḍhitā”ti. –  
  Aṭṭhasatapariyāye vuttanayena aṭṭhasatappabhedā.  Mahāvihāravāsino cettha yathā viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ   evaṁ  phassaṁ, vedanañca paccayapaccayuppannampi sasantatipariyāpannaṁ dīpento  vipākameva icchanti, aññe pana yathā tathā vā paccayabhāvo sati na  sakkā vajjetunti sabbameva icchanti. Sāti yathāvuttappabhedā  vedanā. Rūpataṇhādibhedāyāti “seṭṭhiputto (pg.1.464) brāhmaṇaputto”ti  pitunāmavasena viya ārammaṇanāmavasena vuttāya rūpataṇhā yāva  dhammataṇhāti saṅkhepato chabbidhāya. Vitthārato pana–  
 	“Rūpataṇhādikā kāma-taṇhādīhi tidhā puna.  
 	Santānato dvidhā kāla-bhedena guṇitā siyun”ti. –  
  Evaṁ vutta-aṭṭhasatappabhedāya. Upanissayakoṭiyāti  upanissayasīsena. Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo, nanu  sukhā vedanā, adukkhamasukhā ca taṇhāya  ārammaṇamatta-ārammaṇādhipati-ārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena  catudhā paccayo, dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti?  Saccametaṁ, upanissaye eva pana taṁ sabbampi antogadhanti evamuddhaṭo.  Yuttaṁ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissaye  antogadhatā, kathaṁ pana ārammaṇamatta-ārammaṇādhipatīnaṁ tattha  antogadhabhāvo siyāti? Tesampi ārammaṇasāmaññato  ārammaṇūpanissayena saṅgahitattā ārammaṇūpanissayavasamodhānabhūteva  upanissaye eva antogadhatā hoti. Etadatthameva hi sandhāya  “upanissayenā”ti avatvā “upanissayakoṭiyā”ti vuttaṁ. Siddhe  hi satyārambho niyamāya vā hoti atthantaraviññāpanāya vāti.  Evamīdisesu.  
 Catubbidhassāti kāmupādānaṁ yāva attavādupādānanti  catubbidhassa. Nanu ca taṇhāva kāmupādānaṁ, kathaṁ sāyeva tassa  paccayo siyāti? Saccaṁ, purimataṇhāya pana upanissayapaccayena  pacchimataṇhāya daḷhabhāvato purimāyeva taṇhā pacchimāya paccayo  bhavati. Taṇhādaḷhattameva hi “kāmupādānaṁ upāyāso  upakaṭṭhā”ti-ādīsu viya upa-saddassa daḷhatthe pavattanato.  Apica dubbalā taṇhā taṇhāyeva, balavatī taṇhā kāmupādānaṁ. Atha  vā apattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṁ hatthapasāraṇaṁ viya,  sampattavisayaggahaṇaṁ kāmupādānaṁ corānaṁ hatthagatabhaṇḍaggahaṇaṁ viya.  Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā. Santuṭṭhitāpaṭipakkhaṁ kāmupādānaṁ.  Pariyesanadukkhamūlaṁ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṁ kāmupādānaṁ. Ayampi  tesaṁ viseso kecivādavasena ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī.  1.144) dassito purimanayasseva Visuddhimagge (visuddhi.  1.144) sakavādabhāvena vuttattā.  
 Asahajātassa (pg.1.465) upādānassa upanissayakoṭiyā, sahajātassa pana  sahajātakoṭiyāti yathālābhamattho gahetabbo. Tattha asahajātā  anantaraniruddhā  anantarasamanantara-anantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi chadhā  paccayo. Ārammaṇabhūtā pana  ārammaṇamatta-ārammaṇādhipati-ārammaṇūpanissayehi tidhā, taṁ sabbampi  vuttanayena upanissayeneva saṅgahetvā “upanissayakoṭiyā”ti  vuttaṁ. Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṁ  āpajjati, tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayakoṭiyā paccayo.  Tathā rūpādibhede sammūḷho “natthi dinnan”ti-ādinā (dī. ni.  1.171 ma. ni. 1.445 2.94-95 225 3.91 116  136 saṁ. ni.  3.210 a. ni.  10.176 217 dha.  sa. 1221 vibha. 907 925 971) micchādassanaṁ, saṁsārato  muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṁ, khandhesu  attattaniyagāhabhūtaṁ sakkāyadassanañca gaṇhāti. Tasmā itaresampi  tiṇṇaṁ taṇhā upanissayakoṭiyā paccayoti daṭṭhabbaṁ. Sahajātā pana  sahajāta-aññamaññanissayasampayutta-atthi-avigatahetuvasena sattadhā  sahajātānaṁ paccayo. Tampi sabbaṁ sahajātapaccayeneva saṅgahetvā  “sahajātakoṭiyā”ti vuttaṁ.  
 Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca. Tattha  cetanādisaṅkhātaṁ sabbaṁ bhavagāmikammaṁ kammabhavo.  Kāmabhavādinavavidho upapattibhavo. Tesu upapattibhavassa catubbidhampi  upādānaṁ upapattibhavahetubhūtassa kammabhavassa kāraṇabhāvato, tassa ca  sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo.  Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātamupādānaṁ upapattibhavassa  ārammaṇavasena paccayo. Kammabhavassa pana sahajātassa  sahajātamupādānaṁ sahajāta-aññamaññanissayasampayutta-atthi-avigatavasena  ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo. Asahajātassa pana  anantarassa asahajātamupādānaṁ  anantarasamanantara-anantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena, itarassa ca  nānantarassa pakatūpanissayavasena, sammasanādikālesu  ārammaṇādivasena ca paccayo. Tattha anantarādike upanissayapaccaye,  sahajātādike ca sahajātapaccaye pakkhipitvā tathāti vuttaṁ,  rūpūpahārattho vā hesa anukaḍḍhanattho vā. Tena hi  upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti atthaṁ dasseti.  
 Bhavo (pg.1.466) jātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto.  So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. Jātiyeva hi  upapattibhavoti, sā ca paṭhamābhinibbattakhandhā. Tena vuttaṁ  “jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā”ti, tenāyaṁ  codanā nivattitā “nanu jātipi bhavoyeva, kathaṁ so jātiyā  paccayo”ti, kathaṁ panetaṁ jānitabbaṁ “kammabhavo jātiyā paccayo”ti  ce? Bāhirapaccayasamattepi kammavaseneva hīnapaṇītādivisesadassanato.  Yathāha bhagavā “kammaṁ satte vibhajati yadidaṁ hīnapaṇītatāyā”ti  (ma. ni. 3.289) savikārāti nibbattivikārena savikārā,  na aññehi, te ca atthato upapattibhavoyeva, so eva ca tassa kāraṇaṁ  bhavitumayutto taṇhāya kāmupādānassa paccayabhāve viya  purimapacchimādivisesānamasambhavato, tasmā kammabhavoyeva  upapattibhavasaṅkhātāya jātiyā kammapaccayena ceva  pakatūpanissayapaccayena ca paccayoti atthaṁ dassetuṁ “kammapaccayaṁ  upanissayeneva saṅgahetvā upanissayakoṭiyā paccayo”ti vuttaṁ.  Yasmā pana jātiyā sati jarāmaraṇaṁ, jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa ca  bālassa sokādayo sambhavanti, nāsati, tasmā jātijarāmaraṇādīnaṁ  upanissayavasena paccayoti āha “jāti …pe… paccayo”ti  vitthārato atthavinicchayassa akatattā, sahajātūpanissayasīseneva  paccayavicāraṇāya ca, dassitattā, aṅgādividhānassa ca anāmaṭṭhattā  “ayamettha saṅkhepo”ti-ādi vuttaṁ. Mahāvisayattā  paṭiccasamuppādavicāraṇāya niravasesā ayaṁ kuto laddhabbāti  codanamapaneti “vitthārato”ti-ādinā. “Idha  panassā”ti-ādinā pāḷiyampi paṭiccasamuppādakathā ekadeseneva  kathitāti dasseti. Tattha idhāti imasmiṁ brahmajāle.  Assāti paṭiccasamuppādassa. Payojanamattamevāti diṭṭhiyā  kāraṇabhūtavedanāvasena ekadesamattaṁ payojanameva. “Mattamevā”ti hi  avadhāraṇatthe pariyāyavacanaṁ “appaṁ vassasataṁ āyu, idānetarahi  vijjatī”ti-ādīsu viya aññamaññatthāvabodhanavasena sapayojanattā,  matta-saddo vā pamāṇe, payojanasaṅkhātaṁ pamāṇameva, na  taduttarīti attho. “Matta-saddo avadhāraṇe eva-saddo  sanniṭṭhāne”tipi vadanti. Evaṁ sabbattha. Hoti cettha–  
 	“Mattamevāti (pg.1.467) ekatthaṁ, mattapadaṁ pamāṇake;  
 	Mattāvadhāraṇe vā, sanniṭṭhānamhi cetaran”ti.  
 Ekadesenevidha pāḷiyaṁ kathitattā paṭiccasamuppādassa tathā kathane  saddhiṁ udāharaṇena kāraṇaṁ dassento “bhagavā hī”ti-ādimāha.  Tena imamadhippāyaṁ dasseti “vaṭṭakathaṁ kathento bhagavā  avijjā-taṇhā-diṭṭhīnamaññatarasīsena kathesi, tesu idha diṭṭhisīseneva  kathento vedanāya diṭṭhiyā balavakāraṇattā vedanāmūlakaṁ ekadesameva  paṭiccasamuppādaṁ kathesī”ti. Etāni ca suttāni aṅguttaranikāye  dasanipāte (a. ni.  10.61vākyakhandhe) tattha purimakoṭi  na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā  kāle avijjā uppannā, na tato pubbeti evaṁ avijjāya purimo  ādimariyādo appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati  tatā mariyādassa avijjamānattāti attho. Evañcetanti  iminā mariyādābhāvena ayaṁ avijjā kāmaṁ vuccati. Atha ca  panāti evaṁ kālaniyamena mariyādābhāvena vuccamānāpi.  Idappaccayāti imasmā pañcanīvaraṇasaṅkhātapaccayā avijjā  sambhavatīti evaṁ dhammaniyāmena avijjāya koṭi paññāyatīti  attho. “Ko cāhāro avijjāya, ‘pañca nīvaraṇā’ tissa  vacanīyan”ti (a. ni.  10.61) hi tattheva vuttaṁ, ṭīkāyaṁ pana  “āsavapaccayā”ti (dī. ni. ṭī. 1.144) āha, taṁ  udāharaṇasuttena na sameti. Ayaṁ paccayo idappaccayo ma-kārassa  da-kārādesavasena. Saddavidū pana “īdisassa payogassa dissanato  ida-saddoyeva pakatī”ti vadanti, ayuttamevetaṁ vaṇṇavikārādivasena  nānāpayogassa dissamānattā. Yathā hi vaṇṇavikārena “amū”ti  vuttepi “asū”ti dissati, “imesū”ti vuttepi “esū”ti,  evamidhāpi vaṇṇavikāro ca vākye viya samāsepi labbhateva yathā  “jānipati tudampatī”ti. Kimettha vattabbaṁ, pabhinnapaṭisambhidena  āyasmatā mahākaccāyanattherena vuttameva pamāṇanti daṭṭhabbaṁ.  
 Bhavataṇhāyāti bhavasaññojanabhūtāya taṇhāya.  Idappaccayāti imasmā avijjāpaccayā. “Ko cāhāro  bhavataṇhāya, ‘avijjā’ tissa vacanīyan”ti hi vuttaṁ.  Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. Idappaccayāti idha pana  (pg.1.468) vedanāpaccayātveva attho. Nanu diṭṭhiyo eva kathetabbā, kimatthiyaṁ  pana paṭiccasamuppādakathananti anuyogenāha “tenā”ti-ādi.  Idaṁ vuttaṁ hoti– anulomena paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathā, taṁ  kathaneneva bhagavā ete diṭṭhigatikā yāvidaṁ micchādassanaṁ na  paṭinissajjanti, tāva iminā paccayaparamparena vaṭṭeyeva nimujjantīti  dassesīti. Ito bhavādito. Ettha bhavādīsu. Esa  nayo sesapadadvayepi. Iminā apariyantaṁ aparāparuppattiṁ dasseti.  Vipannaṭṭhāti vividhena nāsitā.  
 
 Vivaṭṭakathādivaṇṇanā 

  145. Diṭṭhigatikādhiṭṭhānanti diṭṭhigatikānaṁ  micchāgāhadassanavasena adhiṭṭhānabhūtaṁ, diṭṭhigatikavasena  puggalādhiṭṭhānanti vuttaṁ hoti. Puggalādhiṭṭhānadhammadesanā hesā.  Yuttayogabhikkhu-adhiṭṭhānanti yuttayogānaṁ bhikkhūnamadhiṭṭhānabhūtaṁ,  bhikkhuvasena puggalādhiṭṭhānanti vuttaṁ hoti. Vivaṭṭanti vaṭṭato  vigataṁ. “Yehī”ti-ādinā diṭṭhigatikānaṁ micchādassanassa  kāraṇabhūtāya vedanāya paccayabhūtaṁ heṭṭhā vuttameva phassāyatanamidha gahitaṁ  desanākusalena bhagavatāti dasseti. Vedanākammaṭṭhāneti  “vedanānaṁ samudayan”ti-ādikaṁ imaṁ pāḷiṁ sandhāya vuttaṁ.  Kiñcimattameva visesoti āha “yathā panā”ti-ādi. Nti  “phassasamudayā, phassanirodhā”ti vuttaṁ kāraṇaṁ.  “Āhārasamudayā”ti-ādīsu kabaḷīkāro āhāro veditabbo.  So hi “kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena  paccayo”ti (paṭṭhā. 429) paṭṭhāne vacanato kammasamuṭṭhānānampi  cakkhādīnaṁ upatthambhakapaccayo hotiyeva.  “Nāmarūpasamudayā”ti-ādīsu vedanādikkhandhattayameva nāmaṁ.  Nanu ca “nāmarūpapaccayā saḷāyatanan”ti vacanato sabbesu chasu  phassāyatanesu “nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā” icceva vattabbaṁ,  atha kasmā cakkhāyatanādīsu “āhārasamudayā āhāranirodhā”ti  vuttanti? Saccametaṁ avisesena, idha pana evampi cakkhādīsu  sambhavatīti visesato dassetuṁ tathā vuttanti daṭṭhabbaṁ.  
 Uttaritarajānaneneva diṭṭhigatassa jānanampi siddhanti katvā  pāḷiyamanāgatepi “diṭṭhiñca jānātī”ti vuttaṁ.  Sīlasamādhipaññāyo lokiyalokuttaramissakā, vimutti  pana ida heṭṭhimā phalasamāpattiyo “yāva arahattā”ti (pg.1.469) aggaphalassa  visuṁ vacanato. Paccakkhānumānena cettha pajānanā, tenevāha  “bahussuto ganthadharo bhikkhu jānātī”ti-ādi, yathālābhaṁ vā  yojetabbaṁ. Desanā panāti ettha pana-saddo aruciyattho,  tenimaṁ dīpeti– yadipi anāgāmi-ādayo yathābhūtaṁ pajānanti,  tathāpi arahato ukkaṁsagativijānanavasena desanā arahattanikūṭena  niṭṭhāpitāti. Suvaṇṇageho viya ratanamayakaṇṇikāya desanā  arahattakaṇṇikāya niṭṭhāpitāti attho. Ettha ca “yato  kho …pe… pajānātī”ti etena dhammassa niyyānikabhāvena saddhiṁ  saṅghassa suppaṭipattiṁ dasseti, teneva aṭṭhakathāyaṁ “ko evaṁ  jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, yāva āraddhavipassako  jānātī”ti paripuṇṇaṁ katvā bhikkhusaṅgho dassito, tena yadetaṁ heṭṭhā  vuttaṁ “bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetun”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.8),  taṁ yathārutavaseneva dīpitaṁ hotīti daṭṭhabbaṁ.  
  146. “Desanājālavimutto diṭṭigatiko nāma  natthī”ti dassanaṁ desanāya kevalaparipuṇṇataṁ ñāpetunti veditabbaṁ.  Anto jālassāti antojālaṁ, dabbapavesanavasena antojāle  akatāpi tannissitavādappavesanavasena katāti antojālīkatā,  anto jālassa tiṭṭhantīti vā antojālā, dabbavasena  anantojālāpi tannissitavādavasena antojālā katāti  antojālīkatā. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikāravācakato  īpaccayo, antasarassa vā īkārādesoti saddavidū yathā  “dhavalīkāro, kabaḷīkāro”ti (saṁ. ni.  1.181), imamatthaṁ  dassetuṁ “imassā”ti-ādi vuttaṁ. Nissitā avasitāva hutvā  ummujjamānā ummujjantīti attho. Māna-saddo cettha  bhāvenabhāvalakkhaṇattho appahīnena ummujjanabhāvena puna ummujjanabhāvassa  lakkhitattā, tathā “osīdantā”ti-ādīsupi anta-saddo.  Ummujjaneneva avuttassāpi nimujjanassa gahaṇanti dasseti  “osīdantā”ti-ādinā. Tattha apāyūpapattivasena adho  osīdanaṁ, sampattibhavavasena uddhamuggamanaṁ. Tathā  parittabhūmimahaggatabhūmivasena, diṭṭhiyā olīnatātidhāvanavasena,  pubbantānudiṭṭhi-aparantānudiṭṭhivasena ca yathākkamaṁ yojetabbaṁ.  Pariyāpannāti antogadhā. Tabbhāvo ca tadābaddhenāti vuttaṁ  “etena ābaddhā”ti. “Na hetthā”ti-ādinā  yathāvuttapāḷiyā āpannatthaṁ dasseti.  
 Idāni (pg.1.470) upamāsaṁsandanamāha “kevaṭṭo viyā”ti-ādinā.  Ke udake vaṭṭati paricaratīti kevaṭṭo, macchabandho. Kāmaṁ  kevaṭṭantevāsīpi pāḷiyaṁ vutto, so pana tadanugatikovāti tathā vuttaṁ.  Dasasahassilokadhātūti jātikkhettaṁ sandhāyāha tattheva  paṭivedhasambhavato, aññesañca taggahaṇeneva gahitattā. Aññatthāpi hi  diṭṭhigatikā ettha pariyāpannā antojālīkatāva. Oḷārikāti  pākaṭabhāvena thūlā. Tassāti parittodakassa.  
  147. “Sabbadiṭṭhīnaṁ saṅgahitattā”ti etena  vādasaṅgahaṇena puggalasaṅgahoti dasseti. Attano …pe…  dassentoti desanākusalatāya yathāvuttesu diṭṭhigatikānaṁ  ummujjananimujjanaṭṭhānabhūtesu katthacipi bhavādīsu attano anavarodhabhāvaṁ  dassento. Nayantīti satte icchitaṭṭhānamāvahanti, taṁ pana  tathā-ākaḍḍhanavasenāti āha “gīvāyā”ti-ādi.  “Nettisadisatāyā”ti iminā sadisavohāraṁ, upamātaddhitaṁ vā  dasseti. “Sā hī”ti-ādi sadisatāvibhāvanā.  Gīvāyāti ettha mahājanānanti sambandhīniddeso netīti  etthāpi kammabhāvena sambajjhitabbo nī-saddassa dvikammikattā,  ākhyātapayoge ca bahulaṁ sāmivacanassa kattukammatthajotakattā.  Assāti anena bhagavatā, sā bhavanetti ucchinnāti sambandho.  Puna appaṭisandhikabhāvāti sāmatthiyatthamāha.  Jīvitapariyādāne vutteyeva hi puna appaṭisandhikabhāvo vutto nāma  tasseva adassanassa padhānakāraṇattā. “Na dakkhantī”ti  ettha anāgatavacanavasena padasiddhi “yatra hi nāma sāvako evarūpaṁ  ñassati vā dakkhati vā sakkhiṁ vā karissatī”ti-ādīsu (pārā.  228 saṁ. ni.  2.202) viyāti dasseti “na  dakkhissantī”ti iminā. Kiṁ vuttaṁ hotīti āha  “apaṇṇattikabhāvaṁ gamissantī”ti. Apaṇṇattikabhāvanti  ca dharamānakapaṇṇattiyā eva apaṇṇattikabhāvaṁ, atītapaṇṇattiyā pana  tathāgatapaṇṇatti yāva sāsanantaradhānā, tato uddhampi aññabuddhuppādesu  pavattati eva yathā adhunā vipassi-ādīnaṁ. Tathā hi vakkhati  “vohāramattameva bhavissatī”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.147)  paññāya cettha paṇṇādesoti neruttikā.  
 Kāyoti attabhāvo, yo rūpārūpadhammasamūho.  Evañhissa ambarukkhasadisatā, tadavayavānañca  rūpakkhandhacakkhāyatanacakkhudhātādīnaṁ ambapakkasadisatā (pg.1.471) yujjati.  Tanti kāyaṁ. Pañcapakkadvādasapakka-aṭṭhārasapakkaparimāṇāti  pañcapakkaparimāṇā ekā, dvādasapakkaparimāṇā ekā, aṭṭhārasapakkaparimāṇā  ekāti tividhā pakkambaphalapiṇḍī viya. Piṇḍo etassāti  piṇḍī, thavako. Tadanvayānīti vaṇṭānugatāni, tenāha  “taṁyeva vaṇṭaṁ anugatānī”ti.  
 Maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassanti visavantassa bhekavisesassa  kaṇṭakena, tadaññena ca visena samphassaṁ, maṇḍūkakaṇṭake vijjamānassa  visassa samphassaṁ vā. Sakaṇṭako jalacārī satto idha maṇḍūko  nāma, yo “pāsāṇakacchapo”ti voharanti, tassa naṅguṭṭhe aggakoṭiyaṁ  ṭhito kaṇṭakotipi vadanti. Ekaṁ visamacchakaṇṭakantipi eke.  Kirāti anussavanatthe nipāto. Ettha ca vaṇṭacchede  vaṇṭūpanibandhānaṁ ambapakkānaṁ ambarukkhato vicchedo viya  bhavanetticchede tadupanibandhānaṁ khandhādīnaṁ santānato vicchedoti  ettāvatāva pāḷiyamāgataṁ opammaṁ, tadavasesaṁ pana atthato laddhamevāti  daṭṭhabbaṁ.  
  148. Buddhabalanti buddhānaṁ ñāṇabalaṁ.  Kathitasuttassa nāmāti ettha nāma-saddo sambhāvane  nipāto, tena “evampi nāma kathitasuttassā”ti vuttanayena suttassa  guṇaṁ sambhāveti. Handāti vossaggatthe. Tena hi adhunāva  gaṇhāpessāmi. Na papañcaṁ karissāmīti vossaggaṁ karoti.  
 Dhammapariyāyeti dhammadesanāsaṅkhātāya pāḷiyā.  Idhatthoti diṭṭhadhammahitaṁ. Paratthoti samparāyahitaṁ,  tadubhayattho vā. Bhāsitatthopi yujjati “dhammajālan”ti ettha  tantidhammassa gahitattā. Ihāti idha sāsane. Nanti  nipātamattaṁ “na naṁ suto samaṇo gotamo”ti-ādīsu viya. Nti  dhammāti pāḷidhammā. Sabbena sabbaṁ saṅgaṇhanato atthasaṅkhātaṁ  jālametthāti atthajālaṁ. Tathā dhammajālaṁ brahmajālaṁ  diṭṭhijālanti etthāpi. Saṅgāmaṁ vijināti etenāti  saṅgāmavijayo, saṅgāmo cettha pañcahi mārehi samāgamanaṁ  abhiyujjhananti āha “devaputtamārampī”ti-ādi.  Atthasampattiyā hi atthajālaṁ. Byañjanasampattiyā,  sīlādi-anavajjadhammaniddesato ca dhammajālaṁ. Seṭṭhaṭṭhena  brahmabhūtānaṁ maggaphalanibbānānaṁ vibhattattā brahmajālaṁ.  Diṭṭivivecanamukhena suññatāpakāsanena sammādiṭṭhiyā vibhattattā  diṭṭhijālaṁ. Titthiyavādanimmaddanupāyattā anuttaro  saṅgāmavijayoti evampettha atthayojanā veditabbā.  
 Nidānāvasānatoti (pg.1.472) “atha bhagavā anuppatto”ti  vacanasaṅkhātanidānapariyosānato. Mariyādāvadhivacanañhetaṁ.  Apica nidānāvasānatoti nidānapariyosāne vuttattā  nidānāvasānabhūtato “mamaṁ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṁ  bhāseyyun”ti-ādi (dī. ni. 1.5 6) vacanato.  Ābhividhi-avadhivacanañhetaṁ. Idañca “avocā”ti  kiriyāsambandhanena vuttaṁ. “Nidānena ādikalyāṇan”ti vacanato  pana nidānampi nigamanaṁ viya suttapariyāpannameva.  Alabbha …pe… gambhīranti sabbaññutaññāṇassa visesanaṁ.  
  149. Yathā anattamanā attano anatthacaratāya paramanā  verimanā nāma honti, yathāha dhammarājā dhammapade, udāne  ca–  
 	“Diso disaṁ yaṁ taṁ kayirā, verī vā pana verinaṁ;  
 	Micchāpaṇihitaṁ cittaṁ, pāpiyo naṁ tato kare”ti.  (dha. pa. 42 udā. 33).  
 Na evamime anattamanā, ime pana attano atthacaratāya  attamanā nāma hontīti āha “sakamanā”ti.  Sakamanatā ca pītiyā gahitacittattāti dasseti  “buddhagatāyā”ti-ādinā.  
 Ayaṁ pana aṭṭhakathāto aparo nayo– attamanāti  samattamanā, imāya desanāya paripuṇṇamanasaṅkappāti attho.  Desanāvilāso desanāya vijambhanaṁ, tañca desanākiccanipphādakaṁ  sabbaññutaññāṇameva. Karavīkassa rutamiva mañjumadhurassaro yassāti  karavīkarutamañjū, tena. Amatābhisekasadisenāti  kāyacittadarathavūpasamakaṁ sabbasambhārābhisaṅkhataṁ udakaṁ  dīghāyukatāsaṁvattanato amataṁ nāma. Tenābhisekasadisena.  Brahmuno saro viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro yassātibrahmassaro,  tena. Abhinandatīti taṇhāyati, tenāha “taṇhāyampi  āgato”ti. Anekatthattā dhātūnaṁ abhinandantīti upagacchanti  sevantīti atthoti āha “upagamanepī”ti.  
 Tathā abhinandantīti sampaṭicchantīti atthamāha  “sampaṭicchanepī”ti. Abhinanditvāti vuttoyevattho  “anumoditvā”ti iminā pakāsitoti sandhāya  “anumodanepī”ti vuttaṁ.  
 Imamevatthaṁ (pg.1.473) gāthābandhavasena dassetuṁ  “subhāsitan”ti-ādimāha. Tattha saddato subhāsitaṁ,  atthato sulapitaṁ. Sīlappakāsanena vā subhāsitaṁ,  suññatāpakāsanena sulapitaṁ. Diṭṭhivibhajanena vā  subhāsitaṁ, tannibbedhakasabbaññutaññāṇavibhajanena sulapitaṁ.  Evaṁ avaṇṇavaṇṇanisedhanādīhipi idha dassitappakārehi yojetabbaṁ.  Tādinoti iṭṭhāniṭṭhesu samapekkhanādīhi pañcahi kāraṇehi  tādibhūtassa. Imassa padassa vitthāro “iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti  tādī, vantāvīti tādī”ti-ādinā (mahāni. 38) mahāniddese  vutto, so upari aṭṭhakathāyampi āvibhavissati. Kiñcāpi  “katamañca taṁ bhikkhave”ti-ādinā (dī. ni. 1.7) tattha tattha  pavattāya kathetukamyatāpucchāya vissajjanavasena vuttattā idaṁ suttaṁ  veyyākaraṇaṁ nāma bhavati. Byākaraṇameva hi veyyākaraṇaṁ, tathāpi  pucchāvissajjanāvasena pavattaṁ suttaṁ sagāthakaṁ ce, geyyaṁ nāma bhavati.  Niggāthakaṁ, ce aṅgantaraheturahitañca, veyyākaraṇaṁ nāma. Iti  pucchāvissajjanāvasena pavattassāpi geyyasādhāraṇato,  aṅgantaraheturahitassa ca niggāthakabhāvasseva anaññasādhāraṇato  pucchāvissajjanabhāvamanapekkhitvā niggāthakabhāvameva veyyākaraṇahetutāya  dassento “niggāthakattā hi idaṁ veyyākaraṇan”ti āha.  
 Kasmāti codanaṁ sodheti “bhaññamāneti hi vuttan”ti  iminā. Ubhayasambandhapadañhetaṁ heṭṭhā, upari ca sambajjhanato. Idaṁ  vuttaṁ hoti– “bhaññamāne”ti vattamānakālavasena vuttattā na kevalaṁ  suttapariyosāneyeva, atha kho dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti  veditabbāti. Yadevaṁ sakalepi imasmiṁ sutte bhaññamāne akampitthāti  atthoyeva sambhavati, na pana tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne  pariyosāneti atthoti? Nāyamanuyogo katthacipi na pavisati  sambhavamatteneva anuyuñjanato, ayaṁ pana attho na sambhavamatteneva vutto,  atha kho desanākāle kampanākāreneva ācariyaparamparābhatena. Teneva  hi ākārenāyamattho saṅgītimāruḷho, tathāruḷhanayeneva ca  saṅgahakārena vuttoti niṭṭhamettha gantabbaṁ, itarathā atakkāvacarassa  imassatthassa takkapariyāhatakathanaṁ anupapannaṁ siyāti. Evamīdisesu.  “Dhātukkhobhenā”ti-ādīsu attho  mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya (dī. ni. aṭṭha. 2.171)  gahetabbo.  
 Aparesupīti (pg.1.474) ettha pi-saddena pāramipavicayanaṁ  sampiṇḍeti. Vuttañhi buddhavaṁse–  
 	“Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;  
 	Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā”ti. (bu.  vaṁ. 166).  
 Tathā sāsanapatiṭṭhānantaradhānādayopi. Tattha sāsanapatiṭṭhāne  tāva bhagavato veḷuvanapaṭiggahaṇe, mahāmahindattherassa  mahāmeghavanapaṭiggahaṇe, mahā-ariṭṭhattherassa vinayapiṭakasajjhāyaneti  evamādīsu sāsanassa mūlāni otiṇṇānīti pītivasaṁ gatā naccantā  viya ayaṁ mahāpathavī kampittha. Sāsanantaradhāne pana “aho  īdisassa saddhammassa antaradhānan”ti domanassappattā viya yathā taṁ  kassapassa bhagavato sāsanantaradhāne. Vuttañhetamapadāne–  
 	“Tadāyaṁ pathavī sabbā, acalā sā calācalā;  
 	Sāgaro ca sasokova, vinadī karuṇaṁ giran”ti.  (apa. 2.54.131).  
 Bodhimaṇḍūpasaṅkamaneti visākhāpuṇṇamadivase paṭhamaṁ  bodhimaṇḍūpasaṅkamane. Paṁsukūlaggahaṇeti puṇṇaṁ nāma dāsiṁ  pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitassa sāṇamayapaṁsukūlassa tumbamatte pāṇe  vidhunitvā mahā-ariyavaṁse ṭhatvā gahaṇe. Paṁsukūladhovaneti  tasseva paṁsukūlassa dhovane. Kāḷakārāmasuttaṁ (a. ni.   4.24) aṅguttarāgame catukkanipāte. Gotamakasuttampi (a.  ni.  3.176) tattheva tikanipāte. Vīriyabalenāti  mahābhinikkhamane cakkavattisiripariccāgahetubhūtavīriyappabhāvena.  Bodhimaṇḍūpasaṅkamane–  
 	“Kāmaṁ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu;  
 	Upasussatu nissesaṁ, sarīre maṁsalohitan”ti. (ma.  ni. 2.184 saṁ. ni.  2.22 237 a. ni.  2.5   8.13 mahāni. 196 avidūrenidānakathā).  
  Vuttacaturaṅgasamannāgatavīriyānubhāvenāti yathārahamattho  veditabbo. Acchariyavegābhihatāti  vimhayāvahakiriyānubhāvaghaṭṭitā. Paṁsukūladhovane bhagavato  puññatejenāti vadanti. Paṁsukūlaggahaṇe yathā acchariyavegābhihatāti  yuttaṁ viya dissati, taṁ pana kadāci pavattattā (pg.1.475)  “akālakampanenā”ti vuttaṁ. Vessantarajātake (jā.  2.22.1655) pana pāramīpūraṇapuññatejena anekakkhattuṁ kampitattā  akālakampanaṁ nāma bhavati. Sakkhinidassane kathetabbassa  atthassānurūpato sakkhi viya bhavatīti vuttaṁ  “sakkhibhāvenā”ti yathā taṁ māravijayakāle (jā. aṭṭha.  1.avidūrenidānakathā). Sādhukāradānenāti pakaraṇānurūpavasena  vuttaṁ yathā taṁ dhammacakkappavattanasaṅgītikālādīsu (saṁ. ni.   5.1081 mahāva. 13 paṭi. ma. 3.301).  
 “Na kevalan”ti-ādinā  anekatthapathavīkampanadassanamukhena imassa suttassa mahānubhāvatāyeva  dassitā. Tattha jotivaneti nandavane. Tañhi sāsanassa  ñāṇālokasaṅkhātāya jotiyā pātubhūtaṭṭhānattā jotivananti vuccatīti  vinayasaṁvaṇṇanāyaṁ vuttaṁ. Dhammanti anamataggasuttādidhammaṁ.  Pācīna-ambalaṭṭhikaṭṭhānanti pācīnadisābhāge taruṇambarukkhena  lakkhitaṭṭhānaṁ.  
 Evanti bhagavatā desitakālādīsu pathavīkampanamatidisati.  Anekasoti anekadhā. Sayambhunā desitassa brahmajālassa  yassa suttaseṭṭhassāti yojanā. Idhāti imasmiṁ sāsane.  Yonisoti micchādiṭṭhippahānasammādiṭṭhisamādānādinā ñāyena  upāyena paṭipajjantūti attho. Ayaṁ tāvettha aṭṭhakathāya  līnatthavibhāvanā.  
 
 Pakaraṇanayavaṇṇanā 

  “Ito paraṁ ācariya-dhammapālena yā katā.  
  Samuṭṭhānādihārādi-vividhatthavibhāvanā.  
  Na sā amhehupekkheyyā, ayañhi tabbisodhanā;  
  Tasmā tampi pavakkhāma, sotūnaṁ ñāṇavuḍḍhiyā.  
 Ayañhi pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanā– pakaraṇanayoti  ca tambapaṇṇibhāsāya vaṇṇanānayo. “Nettipeṭakappakaraṇe  dhammakathikānaṁ yojanānayotipi vadantī”ti abhidhammaṭīkāyaṁ  vuttaṁ. Yasmā panāyaṁ desanāya samuṭṭhānapayojanabhājanesu, piṇḍatthesu ca  paṭhamaṁ niddhāritesu sukarā, hoti suviññeyyā ca, tasmā–  
  Samuṭṭhānaṁ (pg.1.476) payojanaṁ, bhājanañcāpi piṇḍatthaṁ;  
  Niddhāretvāna paṇḍito, tato hārādayo saṁse.  
 Tattha samuṭṭhānaṁ nāma desanānidānaṁ, taṁ  sādhāraṇamasādhāraṇanti duvidhaṁ, tathā sādhāraṇampi ajjhattikabāhirato.  Tattha sādhāraṇaṁ ajjhattikasamuṭṭhānaṁ nāma bhagavato mahākaruṇā.  Tāya hi samussāhitassa lokanāthassa veneyyānaṁ dhammadesanāya cittaṁ  udapādi, taṁ sandhāya vuttaṁ “sattesu kāruññataṁ paṭicca buddhacakkhunā  lokaṁ volokesī”ti-ādi. Ettha ca tividhāvatthāyapi mahākaruṇāya  saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saddhammadesanāhatthadānehi saṁsāramahoghato  sattasantāraṇatthaṁ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṁ  sabbaññutaññāṇadasabalañāṇādayopi desanāya sādhāraṇamajjhattikasamuṭṭhānaṁ  nāma. Sabbañhi ñeyyadhammaṁ tesaṁ desetabbākāraṁ, sattānaṁ  āsayānusayādikañca yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu  kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṁ vicitranayadesanaṁ pavattesi. Bāhiraṁ  pana sādhāraṇasamuṭṭhānaṁ dasasahassimahābrahmaparivārassa sahampatibrahmuno  ajjhesanaṁ. Tadajjhesanañhi pati dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṁ  appossukkataṁ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto  ahosi.  
 Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirato duvidhameva. Tattha  ajjhattikaṁ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṁ suttaṁ  pavattitaṁ, tadubhayameva. Sāmaññāvatthāya hi sādhāraṇampi samānaṁ  mahākaruṇādivisesāvatthāya asādhāraṇaṁ bhavati, bāhiraṁ pana  asādhāraṇasamuṭṭhānaṁ vaṇṇāvaṇṇabhaṇananti aṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ. Apica  nindāpasaṁsāsu sattānaṁ veneyyāghātānandādibhāvamanāpatti. Tattha ca  anādīnavadassanaṁ bāhiramasādhāraṇasamuṭṭhānameva, tathā nindāpasaṁsāsu  paṭipajjanakkamassa, pasaṁsāvisayassa ca khuddakādivasena anekavidhassa  sīlassa, sabbaññutaññāṇassa ca sassatādidiṭṭhiṭṭhāne, taduttari ca  appaṭihatacāratāya, tathāgatassa ca katthacipi bhavādīsu  apariyāpannatāya sattānamanavabodhopi bāhiramasādhāraṇasamuṭṭhānaṁ.  
 Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṁ. Tattha  sādhāraṇaṁ anupādāparinibbānaṁ vimuttirasattā sabbāyapi bhagavato  desanāya, tenevāha (pg.1.477) “etadatthā kathā, etadatthā mantanā”ti-ādi  (pari. 366) asādhāraṇaṁ pana bāhirasamuṭṭhānato vipariyāyena  veditabbaṁ. Nindāpasaṁsāsu hi  sattānanveneyyāghātānandādibhāvappatti-ādikaṁ imissā desanāya phalabhūtaṁ  kāraṇabhāvena imaṁ desanaṁ payojeti. Phalañhi taduppādakasattiyā  kāraṇaṁ payojeti nāma phale satiyeva tāya sattiyā kāraṇabhāvappattito.  Atha vā yathāvuttaṁ phalaṁ imāya desanāya bhagavantaṁ payojetīti  ācariyasāriputtattherena vuttaṁ. Yañhi desanāya sādhetabbaṁ phalaṁ,  taṁ ākaṅkhitabbattā desanāya desakaṁ payojeti nāma. Apica  kuhanalapanādinānāvidhamicchājīvaviddhaṁsanaṁ,  dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṁ, diṭṭhisīsena paccayākāravibhāvanaṁ,  chaphassāyatanavasena catusaccakammaṭṭhānaniddeso, sabbadiṭṭhigatānaṁ  anavasesapariyādānaṁ, attano anupādāparinibbānadīpanañca payojanameva.  
 Bhājanaṁ pana desanādhiṭṭhānaṁ. Ye hi  vaṇṇāvaṇṇanimitta-anurodhavirodhavantacittā  kuhanādivividhamicchājīvaniratā sassatādidiṭṭhipaṅkanimuggā  sīlakkhandhādīsu aparipūrakārino abuddhaguṇavisesañāṇā veneyyā, te  imissā desanāya bhājanaṁ.  
 Piṇḍattho pana idha labbhamānapadehi, samudāyena ca  suttapadena yathāsambhavaṁ saṅgahito attho. Āghātādīnaṁ  akaraṇīyatāvacanena hi dassitaṁ paṭiññānurūpaṁ samaṇasaññāya  niyojanaṁ, tathā khantisoraccānuṭṭhānaṁ, brahmavihārabhāvanānuyogo,  saddhāpaññāsamāyogo, satisampajaññādhiṭṭhānaṁ,  paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhi, pariyuṭṭhānānusayappahānaṁ,  ubhayahitapaṭipatti, lokadhammehi anupalepo ca–  
 Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena dassitā sīlavisuddhi,  tāya ca hirottappasampatti, mettākaruṇāsamaṅgitā, vītikkamappahānaṁ,  tadaṅgappahānaṁ, duccaritasaṁkilesappahānaṁ, viratittayasiddhi,  piyamanāpagarubhāvanīyatānipphatti, lābhasakkārasilokasamudāgamo,  samathavipassanānaṁ adhiṭṭhānabhāvo, akusalamūlatanukaraṇaṁ,  kusalamūlaropanaṁ, ubhayānatthadūrīkaraṇaṁ, parisāsu visāradatā,  appamādavihāro, parehi duppadhaṁsiyatā, avippaṭisārādisamaṅgitā ca –  
 “Gambhīrā”ti-ādivacanehi (pg.1.478) dassitaṁ gambhīradhammavibhāvanaṁ,  alabbhaneyyapatiṭṭhatā, kappānamasaṅkhyeyyenāpi dullabhapātubhāvatā,  sukhumenapi ñāṇena paccakkhato paṭivijjhitumasakkuṇeyyatā,  dhammanvayasaṅkhātena anumānañāṇenāpi duradhigamanīyatā,  passaddhasabbadarathatā, santadhammavibhāvanaṁ, sobhanapariyosānatā,  atittikarabhāvo, padhānabhāvappatti, yathābhūtañāṇagocaratā,  sukhumasabhāvatā, mahāpaññāvibhāvanā ca. Diṭṭhidīpakapadehi dassitā  samāsato sassata-ucchedadiṭṭhiyo līnatātidhāvanavibhāvanaṁ,  ubhayavinibandhaniddeso  micchābhinivesakittanaṁ,  kummaggapaṭipattippakāsanaṁ, vipariyesaggāhañāpanaṁ, parāmāsapariggaho,  pubbantāparantānudiṭṭhipatiṭṭhāpanā, bhavavibhavadiṭṭhivibhāgā,  taṇhāvijjāpavatti, antavānantavādiṭṭhiniddeso, antadvayāvatāraṇaṁ,  āsavoghayogakilesaganthasaṁyojanupādānavisesavibhajanañca–  
 Tathā “vedanānaṁ samudayan”ti-ādivacanehi dassitā  catunnamariyasaccānaṁ anubodhapaṭibodhasiddhi, vikkhambhanasamucchedappahānaṁ  taṇhāvijjāvigamo, saddhammaṭṭhitinimittapariggaho, āgamādhigamasampatti,  ubhayahitapaṭipatti, tividhapaññāpariggaho, satisampajaññānuṭṭhānaṁ,  saddhāpaññāsamāyogo, vīriyasamatānuyojanaṁ, samathavipassanānipphatti  ca–  
 “Ajānataṁ apassatan”ti padehi dassitā avijjāsiddhi, tathā  “taṇhāgatānaṁ paritassitavipphanditan”ti padehi taṇhāsiddhi,  tadubhayena ca nīvaraṇasaññojanadvayasiddhi,  anamataggasaṁsāravaṭṭānupacchedo, pubbantāharaṇāparantānusandhānāni,  atītapaccuppannakālavasena hetuvibhāgo, avijjātaṇhānaṁ  aññamaññānativattanaṁ, aññamaññūpakāritā, paññāvimutticetovimuttīnaṁ  paṭipakkhaniddeso ca–  
 “Tadapi phassapaccayā”ti padena dassitā  sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttitā, tena ca dhammānaṁ  niccatāpaṭisedho, aniccatāpatiṭṭhāpanaṁ, paramatthato kārakādipaṭikkhepo,  evaṁdhammatāniddeso, suññatāpakāsanaṁ samatthanirīha  paccayalakkhaṇavibhāvanañca–  
 “Ucchinnabhavanettiko”ti-ādinā (pg.1.479) dassitā bhagavato  pahānasampatti, vijjāvimuttivasībhāvo, sikkhattayanipphatti,  nibbānadhātudvayavibhāgo, caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṁ, bhavayoni-ādīsu  apariyāpannatā ca–  
 Sakalena pana suttapadena dassito iṭṭhāniṭṭhesu bhagavato  tādibhāvo, tattha ca paresaṁ patiṭṭhāpanaṁ, kusaladhammānaṁ  ādibhūtadhammadvayaniddeso sikkhattayūpadeso, attantapādipuggalacatukkasiddhi,  kaṇhakaṇhavipākādikammacatukkavibhāgo, caturappamaññāvisayaniddeso,  samudayatthaṅgamādipañcakassa yathābhūtāvabodho,  chasāraṇīyadhammavibhāvanā, dasanāthakadhammapatiṭṭhāpananti evamādayo  yathāsambhavaṁ saṅgahetvā dassetabbā atthā piṇḍattho.  
 
 Soḷasahāravaṇṇanā 
 
 Desanāhāravaṇṇanā 

 Idāni nettiyā, peṭakopadese ca vuttanayavasena hārādīnaṁ  niddhāraṇaṁ. Tattha “attā, loko”ti ca diṭṭhiyā adhiṭṭhānabhāvena,  vedanāphassāyatanādimukhena ca gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu  taṇhāvajjitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṁ. Taṇhā  samudayasaccaṁ. Taṁ pana “paritassanāgahaṇena taṇhāgatānan”ti,  “vedanāpaccayā taṇhā”ti ca padehi samudayaggahaṇenañca pāḷiyaṁ  sarūpena gahitameva. Ayaṁ tāva suttantanayo.  
 Abhidhamme pana vibhaṅgappakaraṇe āgatanayena  āghātānandādivacanehi, “ātappamanvāyā”ti-ādipadehi,  cittapadosavacanena, sabbadiṭṭhigatikapadehi, kusalākusalaggahaṇena,  bhavaggahaṇena, sokādiggahaṇena, diṭṭhiggahaṇena, tattha tattha  samudayaggahaṇena cāti saṅkhepato  sabbalokiyakusalākusaladhammavibhāvanapadehi gahitā dhammakilesā  samudayasaccaṁ. Tadubhayesamappavatti nirodhasaccaṁ. Tassa  pana tattha tattha vedanānaṁ atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi paccattaṁ  nibbutivacanena, anupādāvimuttivacanena ca pāḷiyaṁ gahaṇaṁ veditabbaṁ.  Nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṁ. Tassapi tattha tattha  vedanānaṁ samudayādīni yathābhūtapaṭivedhanāpadesena channaṁ phassāyatanānaṁ  samudayādīni yathābhūtapajānanapariyāyena, bhavanettiyā ucchedavacanena ca  gahaṇaṁ veditabbaṁ.  
 Tattha (pg.1.480) samudayena assādo, dukkhena ādīnavo,  magganirodhehi nissaraṇanti evaṁ catusaccavasena, yāni pāḷiyaṁ  sarūpeneva āgatāni assādādīnavanissaraṇāni, tesañca vasena idha  assādādayo veditabbā. Veneyyānaṁ tādibhāvāpatti-ādi phalaṁ.  Yañhi desanāya sādhetabbaṁ heṭṭhā vuttaṁ payojanaṁ. Tadeva phalanti  vuttovāyamattho. Tadatthañhi idaṁ suttaṁ bhagavatā desitaṁ.  Āghātādīnamakaraṇīyatā, āghātādiphalassa ca anaññasantānabhāvitā  nindāpasaṁsāsu yathāsabhāvaṁ paṭijānananibbeṭhanānīti evaṁ  taṁtaṁpayojanādhigamahetu upāyo. Āghātādīnaṁ  karaṇapaṭisedhanādi-apadesena atthakāmehi tato cittaṁ sādhukaṁ  rakkhitabbanti ayaṁ āṇārahassa dhammarājassa āṇattīti. Ayaṁ  assādādīnavanissaraṇaphalūpāyāṇattivasena  chabbidhadhammasandassanalakkhaṇo desanāhāro nāma. Vuttañca–  
  “Assādādīnavatā  nissaraṇampi ca phalaṁ upāyo ca;  
  Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṁ desanāhāro”ti.  
 
 Vicayahāravaṇṇanā 

 Kappanābhāvepi vohāravasena, anuvādavasena ca “maman”ti vuttaṁ.  Niyamābhāvato vikappanatthaṁ vāggahaṇaṁ. Taṁguṇasamaṅgitāya,  abhimukhīkaraṇāya ca “bhikkhave”ti āmantanaṁ. Aññabhāvato,  paṭiviruddhabhāvato ca “pare”ti vuttaṁ, vaṇṇapaṭipakkhato,  avaṇṇanīyato ca “avaṇṇan”ti, byattivasena, vitthāravasena ca  “bhāseyyun”ti, dhāraṇasabhāvato, adhammapaṭipakkhato ca  “dhammassā”ti, diṭṭhisīlehi saṁhatabhāvato, kilesānaṁ  saṅghātakaraṇato ca “saṅghassā”ti, vuttapaṭiniddesato,  vacanupanyāsato ca “tatrā”ti, sammukhībhāvato, puthubhāvato ca  “tumhehī”ti, cittassa hananato, ārammaṇābhighātato ca  “āghāto”ti, ārammaṇe saṅkocavuttiyā anabhimukhatāya,  atuṭṭhākāratāya ca “appaccayo”ti, ārammaṇacintanato, nissayato  ca “cetaso”ti, atthassa asādhanato, anu anu anatthasādhanato ca  “anabhiraddhī”ti, kāraṇānarahattā, satthusāsane  
 Ṭhitehi (pg.1.481) kātumasakkuṇeyyattā ca “na karaṇīyā”ti vuttaṁ. Evaṁ  tasmiṁ tasmiṁ adhippetatthe pavattatānidassanena, atthaso ca–  
 Mamanti sāminiddiṭṭhaṁ sabbanāmapadaṁ. Vāti vikappananiddiṭṭhaṁ  nipātapadaṁ. Bhikkhaveti ālapananiddiṭṭhaṁ nāmapadaṁ. Pareti  kattuniddiṭṭhaṁ nāmapadaṁ. Avaṇṇanti kammaniddiṭṭhaṁ nāmapadaṁ.  Bhāseyyunti kiriyāniddiṭṭhaṁ ākhyātapadaṁ. Dhammassa, saṅghassāti ca  sāminiddiṭṭhaṁ nāmapadaṁ. Tatrāti ādhāraniddiṭṭhaṁ sabbanāmapadaṁ.  Tumhehīti kattuniddiṭṭhaṁ sabbanāmapadaṁ. Na-iti paṭisedhaniddiṭṭhaṁ  nipātapadaṁ. Āghāto, appaccayo, anabhiraddhīti ca kammaniddiṭṭhaṁ  nāmapadaṁ. Cetasoti sāminiddiṭṭhaṁ nāmapadaṁ. Karaṇīyāti  kiriyāniddiṭṭhaṁ nāmapadanti. Evaṁ tassa tassa padassa  visesatānidassanena, byañjanaso ca vicayanaṁ padavicayo.  Ativitthārabhayena pana sakkāyeva aṭṭhakathaṁ, tassā ca līnatthavibhāvanaṁ  anugantvā ayamattho viññunā vibhāvetunti na vitthārayimha.  
 “Tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, api nu  tumhe paresaṁ subhāsitaṁ dubbhāsitaṁ ājāneyyāthā”ti ayaṁ  anumatipucchā. Sattādhiṭṭhānā, anekādhiṭṭhānā, paramatthavisayā,  paccuppannavisayāti evaṁ sabbattha yathāsambhavaṁ pucchāvicayanaṁ  pucchāvicayo. “No hetaṁ bhante”ti idaṁ vissajjanaṁ  ekaṁsabyākaraṇaṁ, niravasesaṁ, sa-uttaraṁ, lokiyanti evaṁ sabbassāpi  vissajjanassa yathārahaṁ vicayanaṁ vissajjanāvicayo.  
 “Mamaṁ vā bhikkhave pare avaṇṇaṁ bhāseyyuṁ …pe… na cetaso  anabhiraddhi karaṇīyā”ti imāya paṭhamadesanāya “mamaṁ vā …pe…  tumhaṁyevassa tena antarāyo”ti ayaṁ dutiyadesanā saṁsandati. Kasmā?  Paṭhamāya manopadosaṁ nivāretvā dutiyāya tatthādīnavassa dassitattā.  Tathā imāya dutiyadesanāya “mamaṁ vā …pe… api nu tumhe  paresaṁ subhāsitaṁ dubbhāsitaṁ ājāneyyāthā”ti ayaṁ tatiyadesanā  saṁsandati. Kasmā? Dutiyāya tatthādīnavaṁ dassetvā tatiyāya  vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthabhāvassa dassitattā. Tathā imāya  tatiyadesanāya “mamaṁ vā …pe… na ca panetaṁ amhesu  saṁvijjatī”ti ayaṁ catutthadesanā saṁsandati. Kasmā? Tatiyāya  manopadosaṁ sabbathā nivāretvā catutthāya avaṇṇaṭṭhāne  paṭipajjitabbākārassa dassitattāti iminā nayena pubbena aparaṁ  saṁsanditvā vicayanaṁ pubbāparavicayo. Assādavicayādayo  vuttanayāva. Tesaṁ lakkhaṇasandassanamattameva hettha viseso.  
 “Api (pg.1.482) nu tumhe paresaṁ subhāsitaṁ dubbhāsitaṁ ājāneyyāthā”ti  imāya pucchāya “no hetaṁ bhante”ti ayaṁ vissajjanā sameti.  Kupito hi neva buddhapaccekabuddha-ariyasāvakānaṁ na mātāpitūnaṁ na  paccatthikānaṁ subhāsitadubbhāsitassa atthaṁ ājānāti. “Katamañca  taṁ bhikkhave, appamattakaṁ …pe… tathāgatassa vaṇṇaṁ vadamāno  vadeyyā”ti imāya pucchāya “pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā  paṭivirato”ti-ādikā ayaṁ vissajjanā sameti. Bhagavā hi  anuttarena pāṇātipātaviramaṇādiguṇena samannāgato, tañca kho  samādhiṁ, paññañca upanidhāya appamattakaṁ oramattakaṁ sīlamattakaṁ.  “Katame ca te bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā”ti-ādikāya  pucchāya “santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā  pubbantakappikā”ti-ādikā vissajjanā sameti. Sabbaññutaññāṇaguṇā  hi aññatra tathāgatā aññesaṁ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīrā  duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā  paṇḍitavedanīyāti iminā nayena vissajjanāya  pucchānurūpatāvicayanameva idha saṅgahagāthāya abhāvato  anugītivicayoti. Ayaṁ  padapañhādi-ekādasadhammavicayanalakkhaṇo vicayahāro nāma.  Vuttañca “yaṁ pucchitañca vissajjitañcā”ti-ādi (netti. 4.2).  
 
 Yuttihārasaṁvaṇṇanā 

 Mamanti sāminiddeso yujjati sabhāvaniruttiyā  tathāpayogadissanato, avaṇṇassa ca tadapekkhattā. Vāti  vikappanatthaniddeso yujjati nepātikānamanekatthattā, ettha ca  niyamābhāvato. Bhikkhaveti āmantananiddeso yujjati tadattheyeva  etassa payogassa dissanato, desakassa ca paṭiggāhakāpekkhatoti  evamādinā byañjanato ca–  
 Sabbena sabbaṁ āghātādīnamakaraṇaṁ tādibhāvāya saṁvattatīti  yujjati iṭṭhāniṭṭhesu samappavattisabbhāvato. Yasmiṁ santāne  āghātādayo uppannā, tannimittakā antarāyā tasseva sampattivibandhāya  saṁvattantīti yujjati kammānaṁ santānantaresu asaṅkamanato.  Cittamabhibhavitvā uppannā āghātādayo subhāsitadubbhāsitasallakkhaṇepi  asamatthatāya (pg.1.483) saṁvattantīti yujjati kodhalobhānaṁ andhatamasabhāvato.  Pāṇātipātādidussīlyato veramaṇī sabbasattānaṁ pāmojjapāsaṁsāya  saṁvattatīti yujjati sīlasampattiyā mahato kittisaddassa abbhuggatattā.  Gambhīratādivisesayuttena guṇena tathāgatassa vaṇṇanā ekadesabhūtāpi  sakalasabbaññuguṇaggahaṇāya saṁvattatīti yujjati anaññasādhāraṇattā.  Tajjā-ayonisomanasikāraparikkhatāni adhigamatakkanāni  sassatavādādi-abhinivesāya saṁvattantīti yujjati kappanajālassa  asamugghāṭitattā. Vedanādīnaṁ anavabodhena vedanāpaccayā taṇhā  vaḍḍhatīti yujjati assādānupassanāsabbhāvato, sati ca vedayitabhāve  (vedayitarāge (dī. ni. ṭī. 1.149) tattha attattaniyagāho,  sassatādigāho ca viparipphandatīti yujjati kāraṇassa sannihitattā.  Taṇhāpaccayā hi upādānaṁ sambhavati. Sassatādivāde paññapentānaṁ,  tadanucchavikañca vedanaṁ vedayantānaṁ phasso hetūti yujjati  visayindriyaviññāṇasaṅgatiyā vinā tadabhāvato.  Chaphassāyatananimittaṁ vaṭṭassa anupacchedoti yujjati tattha  avijjātaṇhānaṁ appahīnattā. Channaṁ phassāyatanānaṁ  samudayatthaṅgamādipajānanā sabbadiṭṭhigatikasaññaṁ aticca tiṭṭhatīti  yujjati catusaccapaṭivedhabhāvato. Imāhiyeva dvāsaṭṭhiyā  sabbadiṭṭhigatānaṁ antojālīkatabhāvoti yujjati akiriyavādādīnaṁ,  issaravādādīnañca tadantogadhattā, tathā ceva heṭṭhā saṁvaṇṇitaṁ.  Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyoti yujjati bhagavato  abhinīhārasampattiyā catūsu satipaṭṭhānesu ṭhatvā sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ  yathābhūtaṁ bhāvitattā. Kāyassa bhedā parinibbutaṁ na dakkhantīti  yujjati anupādisesanibbānappattiyaṁ rūpādīsu kassacipi  anavasesatoti iminā nayena atthato ca sutte byañjanatthānaṁ  yuttitāvibhāvanalakkhaṇo yuttihāro nāma yathāha “sabbesaṁ  hārānaṁ, yā bhūmī”ti-ādi (netti. 4.3).  
 
 Padaṭṭhānahāravaṇṇanā 

 Vaṇṇārahāvaṇṇadubbaṇṇatānādeyyavacanatādi vipattīnaṁ padaṭṭhānaṁ.  Vaṇṇārahavaṇṇasubbaṇṇatāsaddheyyavacanatādi sampattīnaṁ padaṭṭhānaṁ. Tathā  āghātādayo nirayādidukkhassa padaṭṭhānaṁ. Āghātādīnamakaraṇaṁ  saggasampattiyādisabbasampattīnaṁ padaṭṭhānaṁ. Pāṇātipātādipaṭivirati  ariyassa sīlakkhandhassa (pg.1.484) padaṭṭhānaṁ, ariyo sīlakkhandho ariyassa  samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṁ. Ariyo samādhikkhandho ariyassa  paññākkhandhassa padaṭṭhānaṁ. Gambhīratādivisesayuttaṁ bhagavato  paṭivedhappakārañāṇaṁ desanāñāṇassa padaṭṭhānaṁ. Desanāñāṇaṁ veneyyānaṁ  sakalavaṭṭadukkhanissaraṇassa padaṭṭhānaṁ. Sabbāyapi diṭṭhiyā  diṭṭhupādānabhāvato sā yathārahaṁ navavidhassapi bhavassa padaṭṭhānaṁ. Bhavo  jātiyā. Jāti jarāmaraṇassa, sokādīnañca padaṭṭhānaṁ. Vedanānaṁ  yathābhūtaṁ samudayatthaṅgamādipaṭivedhanā catunnaṁ ariyasaccānaṁ  anubodhapaṭivedho hoti. Tattha anubodho paṭivedhassa padaṭṭhānaṁ.  Paṭivedho catubbidhassa sāmaññaphalassa padaṭṭhānaṁ. “Ajānataṁ  apassatan”ti avijjāgahaṇaṁ. Tattha avijjā saṅkhārānaṁ padaṭṭhānaṁ,  saṅkhārā viññāṇassa. Yāva vedanā taṇhāya padaṭṭhānanti netvā tesaṁ  “vedanāpaccayā taṇhā”ti-ādinā pāḷiyamāgatanayena sambajjhitabbaṁ.  “Taṇhāgatānaṁ paritassitavipphanditan”ti ettha taṇhā upādānassa  padaṭṭhānaṁ. “Tadapi phassapaccayā”ti ettha sassatādipaññāpanaṁ paresaṁ  micchābhinivesassa padaṭṭhānaṁ. Micchābhiniveso  saddhammassavanasappurisūpanissayayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattīhi  vimukhatāya asaddhammassavanādīnañca padaṭṭhānaṁ. “Aññatra  phassā”ti-ādīsu phasso vedanāya padaṭṭhānaṁ. Cha phassāyatanāni  phassassa, sakalassa ca vaṭṭadukkhassa padaṭṭhānaṁ. Channaṁ phassāyatanānaṁ  yathābhūtaṁ samudayādipajānanaṁ nibbidāya padaṭṭhānaṁ, nibbidā  virāgassāti-ādinā yāva anupādāparinibbānaṁ netabbaṁ. Bhagavato  bhavanettisamucchedo sabbaññutāya padaṭṭhānaṁ, tathā anupādāparinibbānassa  cāti. Ayaṁ sutte āgatadhammānaṁ padaṭṭhānadhammā, tesañca  padaṭṭhānadhammāti yathāsambhavaṁ padaṭṭhānadhammaniddhāraṇalakkhaṇo  padaṭṭhānahāro nāma. Vuttañhi “dhammaṁ deseti jino, tassa ca  dhammassa yaṁ padaṭṭhānan”ti-ādi (netti. 4.4).  
 
 Lakkhaṇahāravaṇṇanā 

 Āghātādiggahaṇena  kodhūpanāhamakkhapalāsa-issāmacchariyasārambhaparavambhanādīnaṁ saṅgaho  paṭighacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Ānandādiggahaṇena  abhijjhāvisamalobhamānātimānamadappamādānaṁ saṅgaho  lobhacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Tathā (pg.1.485) āghātaggahaṇena  avasiṭṭhaganthanīvaraṇānaṁ saṅgaho kāyaganthanīvaraṇalakkhaṇena  ekalakkhaṇattā. Ānandaggahaṇena phassādīnaṁ saṅgaho  saṅkhārakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Sīlaggahaṇena  adhicittādhipaññāsikkhānaṁ saṅgaho sikkhālakkhaṇena ekalakkhaṇattā.  Diṭṭhiggahaṇena avasiṭṭha-upādānānaṁ saṅgaho upādānalakkhaṇena  ekalakkhaṇattā. “Vedanānan”ti ettha vedanāggahaṇena  avasiṭṭha-upādānakkhandhānaṁ saṅgaho upādānakkhandhalakkhaṇena  ekalakkhaṇattā. Tathā dhammāyatanadhammadhātupariyāpannavedanāggahaṇena  sammasanupagānaṁ sabbesampi āyatanānaṁ, dhātūnañca saṅgaho  āyatanalakkhaṇena, dhātulakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. “Ajānataṁ  apassatan”ti ettha avijjāggahaṇena hetu-āsavoghayoganīvaraṇādīnaṁ  saṅgaho hetādilakkhaṇena ekalakkhaṇattā, tathā “taṇhāgatānaṁ  paritassitavipphanditan”ti ettha taṇhāggahaṇenapi. “Tadapi  phassapaccayā”ti ettha phassaggahaṇena saññāsaṅkhāraviññāṇānaṁ saṅgaho  vipallāsahetubhāvena, khandhalakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā.  Chaphassāyatanaggahaṇena avasiṭṭhakhandhāyatanadhātindriyādīnaṁ saṅgaho  phassuppattinimittatāya, sammasanīyabhāvena ca ekalakkhaṇattā.  Bhavanettiggahaṇena avijjādīnaṁ saṁkilesadhammānaṁ saṅgaho vaṭṭahetubhāvena  ekalakkhaṇattāti. Ayaṁ sutte anāgatepi dhamme ekalakkhaṇatādinā  āgate viya niddhāraṇalakkhaṇo lakkhaṇahāro nāma. Tathā hi  vuttaṁ “vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā”ti-ādi (netti.  4.5).  
 
 Catubyūhahāravaṇṇanā 

 Mamanti aneruttapadaṁ, tathā vāti ca. Bhikkhanasīlā bhikkhū.  Parentiviruddhabhāvamupagacchantīti parā, aññatthe panetaṁ aneruttapadanti  evamādinā neruttaṁ, taṁ pana “evan”ti-ādinidānapadānaṁ,  “maman”ti-ādipāḷipadānañca aṭṭhakathāvasena, tassā  līnatthavibhāvanīvasena ca suviññeyyattā ativitthārabhayena na  vitthārayimha. Ye te nindāpasaṁsāhi sammākampitacetasā  micchājīvato anoratā sassatādimicchābhinivesino  sīlādidhammakkhandhesu appatiṭṭhitā sammāsambuddhaguṇarasassādavimukhā  veneyyā, te kathaṁ nu kho yathāvuttadosavinimuttā sammāpaṭipattiyā  ubhayahitaparā (pg.1.486) bhaveyyunti ayamettha bhagavato adhippāyo.  Evamadhippetā puggalā, desanābhājanaṭṭhāne ca dassitā imissā  desanāya nidānaṁ.  
 Pubbāparānusandhi pana  padasandhipadatthaniddesanikkhepasuttadesanāsandhivasena chabbidhā. Tattha  “maman”ti etassa “avaṇṇan”ti iminā sambandhoti-ādinā  padassa padantarena sambandho padasandhi. “Maman”ti vuttassa  bhagavato “avaṇṇan”ti vuttena parehi upavaditena  aguṇenasambandhoti-ādinā padatthassa padatthantarena sambandho  padatthasandhi. “Mamaṁ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṁ  bhāseyyun”ti-ādidesanā suppiyena paribbājakena  vutta-avaṇṇānusandhivasena pavattā. “Mamaṁ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṁ  bhāseyyun”ti-ādidesanā brahmadattena māṇavena vuttavaṇṇānusandhivasena  pavattā. “Atthi bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā  duranubodhā”ti-ādidesanā bhikkhūhi vuttavaṇṇānusandhivasena pavattāti  evaṁ nānānusandhikassa suttassa taṁtadanusandhīhi, ekānusandhikassa ca  pubbāparabhāgehi sambandho niddesasandhi. Nikkhepasandhi  pana catubbidhasuttanikkhepavasena. Suttasandhi ca  tividhasuttānusandhivasena aṭṭhakathāyaṁ eva vicāritā, amhehi ca pubbe  saṁvaṇṇitā. Ekissā desanāya desanāntarehi saddhiṁ saṁsandanaṁ  desanāsandhi, sā panevaṁ veditabbā– “mamaṁ vā  bhikkhave …pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā”ti ayaṁ desanā  “ubhatodaṇḍakena cepi bhikkhave, kakacena corā ocarakā  aṅgamaṅgāni okanteyyuṁ, tatrapi yo mano padūseñña, na me so tena  sāsanakaro”ti (ma. ni. 1.232) imāya desanāya saddhiṁ  saṁsandati. “Tumhaṁyevassa tena anantarāyo”ti ayaṁ “kammassakā  māṇava sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammapaṭisaraṇā kammaṁ  satte vibhajati, yadidaṁ hīnapaṇītatāyā”ti (ma. ni.  3.289-297) imāya, “api nu tumhe …pe… ājāneyyāthā”ti  ayaṁ–  
  “Kuddho atthaṁ na jānāti, kuddho dhammaṁ na passati;  
  Andhaṁ tamaṁ tadā hoti, yaṁ kodho sahate naran”ti.  (a. ni. 7.64 mahāni. 5 156 195).–  
  Imāya, “mamaṁ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṁ …pe… na  cetaso ubbilāvitattaṁ karaṇīyan”ti ayaṁ “dhammāpi vo bhikkhave,  pahātabbā, pageva adhammā”ti (pg.1.487) (ma. ni. 1.240), “kullūpamaṁ vo  bhikkhave, dhammaṁ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā”ti (ma.  ni. 1.240) ca imāya, “tatra ce tumhe …pe… tumhaṁyevassa tena  antarāyo”ti ayaṁ–  
  “Luddho atthaṁ na jānāti, luddho dhammaṁ na passati;  
  Andhaṁ tamaṁ tadā hoti, yaṁ lobho sahate naran”ti.  (itivu. 88 mahāni. 5 156 cūḷani. 128) ca–  
  “Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;  
   Pamattabandhunābaddhā, macchāva kumīnāmukhe.  
  Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātaran”ti.  (udā. 64 netti. 27 90 peṭako. 14) ca–  
  Imāya, “appamattakaṁ kho panetaṁ sīlamattakan”ti ayaṁ  “vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati,  ayampi kho brāhmaṇa yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca  appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṁsataro cā”ti (dī.  ni. 1.353) imāya paṭhamajjhānassa sīlato  mahapphalamahānisaṁsataratāvacanena jhānato sīlassa  appaphala-appānisaṁsatarabhāvadīpanato.  
 “Pāṇātipātaṁ pahāyā”ti-ādidesanā “samaṇo khalu bho  gotamo sīlavā ariyasīlena samannāgato”ti-ādidesanāya (dī.  ni. 1.304), “aññeva dhammā gambhīrā”ti-ādidesanā “adhigato  kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho”ti-ādidesanāya, (dī.  ni. 2.67 ma. ni. 1.281 2.337 saṁ. ni. 1.172  mahāva. 7 8) gambhīratādivisesayuttadhammapaṭivedhena hi ñāṇassa  gambhīrādibhāvo viññāyati.  
 “Santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā  pubbantakappikā”ti-ādidesanā “santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā  pubbantakappikā …pe… abhivadanti sassato attā ca loko ca,  idameva saccaṁ, moghamaññanti ittheke abhivadanti, asassato, sassato  ca asassato ca, nevasassato ca nāsassato ca, antavā, anantavā,  antavā ca anantavā ca, nevantavā ca nānantavā ca attā ca loko  ca, idameva saccaṁ, moghamaññanti ittheke abhivadantī”ti-ādidesanāya  (ma. ni. 3.27).  
 Tathā (pg.1.488) “santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā  aparantakappikā”ti-ādidesanā “santi bhikkhave  …pe…  abhivadanti saññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā. Ittheke  abhivadanti asaññī, saññī ca asaññī ca, nevasaññī ca nāsaññī  ca attā hoti arogo paraṁ maraṇā. Ittheke abhivadanti sato vā  pana sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṁ vā  paneke abhivadantīn”ti-ādidesanāya (ma. ni. 3.21), “vedanānaṁ  samudayañca …pe… tathāgato”ti-ādidesanā “tadidaṁ saṅkhataṁ  oḷārikaṁ, atthi kho pana saṅkhārānaṁ nirodho, atthetanti iti  viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato  tadupātivatto”ti-ādidesanāya (ma. ni. 3.29), “tadapi  tesaṁ …pe… vipphanditamevā”ti ayaṁ “idaṁ tesaṁ vata aññatreva  saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā  aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā paccattaṁyeva ñāṇaṁ bhavissati parisuddhaṁ  pariyodātan’ti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Paccattaṁ kho pana bhikkhave,  ñāṇe asati parisuddhe pariyodāte yadapi te bhonto samaṇabrāhmaṇā  tattha ñāṇabhāvamattameva pariyodāpenti, tadapi tesaṁ bhavataṁ  samaṇabrāhmaṇānaṁ upādānamakkhāyatī”ti-ādidesanāya (saṁ. ni.  2.43), “tadapi phassapaccayā”ti ayaṁ “cakkhuñca paṭicca rūpe ca  uppajjati cakkhuviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā,  vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānan”ti (saṁ. ni.   2.45), “chandamūlakā ime āvuso dhammā manasikārasamuṭṭhānā  phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā”ti (pariyesitabbaṁ) ca  ādidesanāya, “yato kho bhikkhave, bhikkhu channaṁ  phassāyatanānan”ti-ādidesanā “yato kho bhikkhave, bhikkhu neva  vedanaṁ attato samanupassati, na saññaṁ, na saṅkhāre, na viññāṇaṁ  attato samanupassati, so evaṁ asamanupassanto na kiñci loke  upādiyati, anupādiyaṁ na paritassati, aparitassaṁ paccattaṁyeva  parinibbāyatī”ti-ādidesanāya, “sabbete imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi  antojālīkatā”ti-ādidesanā “ye hi keci bhikkhave …pe…  abhivadanti, sabbete imāneva pañca kāyāni abhivadanti etesaṁ vā  aññataran”ti-ādidesanāya (ma. ni. 3.26), “kāyassa  bhedā …pe… devamanussā”ti ayaṁ–  
  “Accī (pg.1.489) yathā vātavegena khittā (upasivāti bhagavā),  
   Atthaṁ paleti na upeti saṅkhaṁ.  
  Evaṁ munī nāmakāyā vimutto,  
  Atthaṁ paleti na upeti saṅkhan”ti. (su. ni.  1080)–  
  Ādidesanāya saddhiṁ saṁsandatīti. Ayaṁ  neruttamadhippāyadesanānidānapubbāparānusandhīnaṁ catunnaṁ vibhāvanalakkhaṇo  catubyūhahāro nāma. Vuttampi cetaṁ “neruttamadhippāyo”ti-ādi  (netti. 4.6).  
 
 Āvattahāravaṇṇanā 

 Āghātādīnamakaraṇīyatāvacanena khantisoraccānuṭṭhānaṁ. Tattha  khantiyā saddhāpaññāparāpakāradukkhasahagatānaṁ saṅgaho, tathā soraccena  sīlassa. Saddhādiggahaṇena ca saddhindriyādisakalabodhipakkhiyadhammā  āvattanti. Sīlaggahaṇena avippaṭisārādayo sabbepi  sīlānisaṁsadhammā āvattanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena  appamādavihāro, tena sakalaṁ sāsanabrahmacariyaṁ āvattati.  Gambhīratādivisesayuttadhammaggahaṇena mahābodhipakittanaṁ.  Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi āsavakkhayañāṇaṁ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca  anāvaraṇañāṇaṁ mahābodhīti vuccati, tena dasabalādayo sabbe buddhaguṇā  āvattanti. Sassatādidiṭṭhiggahaṇena taṇhāvijjānaṁ saṅgaho, tāhi  anamataggaṁ saṁsāravaṭṭaṁ āvattati. Vedanānaṁ yathābhūtaṁ  samudayādipaṭivedhanena bhagavato pariññāttayavisuddhi, tāya  paññāpāramimukhena sabbāpi pāramiyo āvattanti. “Ajānataṁ  apassatan”ti ettha avijjāggahaṇena ayonisomanasikārapariggaho,  tena ca nava ayonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti.  “Taṇhāgatānaṁ paritassitavipphanditan”ti ettha taṇhāggahaṇena nava  taṇhāmūlakā dhammā āvattanti. “Tadapi phassapaccayā”ti-ādi  sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttidassanaṁ, tena  aniccatādilakkhaṇattayaṁ āvattati. Channaṁ phassāyatanānaṁ yathābhūtaṁ  pajānanena vimuttisampadāniddeso, tena sattapi visuddhiyo āvattanti.  “Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo”ti taṇhāpahānaṁ vuttaṁ, tena  bhagavato sakalasaṁkilesappahānaṁ āvattatīti ayaṁ desanāya  gahitadhammānaṁ sabhāgavisabhāgadhammavasena (pg.1.490) āvattanalakkhaṇo  āvattahāro nāma. Yathāha “ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati  sesakaṁ padaṭṭhānan”ti-ādi (netti. 4.7).  
 
 Vibhattihāravaṇṇanā 

 Āghātānandādayo akusalā dhammā, tesaṁ  ayonisomanasikārādi padaṭṭhānaṁ. Yehi pana dhammehi  āghātānandādīnaṁ akaraṇaṁ appavatti, te abyāpādādayo kusalā  dhammā, tesaṁ yonisomanasikārādi padaṭṭhānaṁ. Tesu  āghātādayokāmāvacarāva, abyāpādādayo catubhūmakā, tathā  pāṇātipātādīhi paṭivirati kusalā vā abyākatā vā, tassā  hirottappādayo dhammā padaṭṭhānaṁ. Tattha kusalā siyā kāmāvacarā,  siyā lokuttarā. Abyākatā lokuttarāva. “Atthi bhikkhave,  aññeva dhammā gambhīrā”ti vuttadhammā siyā kusalā, siyā  abyākatā. Tattha kusalānaṁ vuṭṭhānagāminivipassanā padaṭṭhānaṁ.  Abyākatānaṁ maggadhammā, vipassanā, āvajjanā vā padaṭṭhānaṁ. Tesu  kusalā lokuttarāva, abyākatā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā,  sabbāpi diṭṭhiyo akusalāva kāmāvacarāva, tāsaṁ avisesena  micchābhinivese ayonisomanasikāro padaṭṭhānaṁ. Visesato pana  santatighanavinibbhogābhāvato ekattanayassa micchāgāho  atītajāti-anussaraṇatakkasahito sassatadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ.  Hetuphalabhāvena sambandhabhāvassa aggahaṇato nānattanayassa micchāgāho  tajjāsamannāhārasahito ucchedadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ. Evaṁ sesadiṭṭhīnampi  yathāsambhavaṁ vattabbaṁ.  
 “Vedanānan”ti ettha vedanā siyā kusalā, siyā akusalā,  siyā abyākatā, siyā kāmāvacarā, siyā rūpāvacarā, siyā  arūpāvacarā, tāsaṁ phasso padaṭṭhānaṁ. Vedanānaṁ yathābhūtaṁ vedanānaṁ  samudayādipaṭivedhanaṁ maggañāṇaṁ, anupādāvimutti ca phalañāṇaṁ, tesaṁ  “aññeva dhammā gambhīrā”ti ettha vuttanayena dhammādivibhāgo  netabbo. “Ajānataṁ apassatan”ti-ādīsu avijjātaṇhā akusalā  kāmāvacarā, tāsu avijjāya āsavā, ayonisomanasikāro eva vā  padaṭṭhānaṁ. Taṇhāya saṁyojaniyesu dhammesu assādadassanaṁ padaṭṭhānaṁ.  “Tadapi phassapaccayā”ti (pg.1.491) ettha phassassa vedanāya viya  dhammādivibhāgo veditabbo. Iminā nayena phassāyatanādīnampi  yathārahaṁ dhammādivibhāgo netabboti ayaṁ saṁkilesadhamme, vodānadhamme  ca sādhāraṇāsādhāraṇato, padaṭṭhānato, bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo  vibhattihāro nāma. Yathāha “dhammañca padaṭṭhānaṁ, bhūmiñca  vibhajjate ayaṁ hāro”ti-ādi (netti. 4.8).  
 
 Parivattanahāravaṇṇanā 

 Āghātādīnamakaraṇaṁ khantisoraccāni anubrūhetvā  paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhiyā ubhayahitapaṭipattimāvahati.  Āghātādayo pana pavattiyamānā dubbaṇṇataṁ, dukkhaseyyaṁ, bhogahāniṁ,  akittiṁ, parehi durupasaṅkamanatañca nipphādentā nirayādīsu  mahādukkhamāvahanti. Pāṇātipātādipaṭivirati  avippaṭisārādikalyāṇaṁ paramparamāvahati. Pāṇātipātādi pana  vippaṭisārādi-akalyāṇaṁ paramparamāvahati. Gambhīratādivisesayuttaṁ  ñāṇaṁ veneyyānaṁ yathārahaṁ vijjābhiññādiguṇavisesamāvahati  sabbaññeyyassa yathāsabhāvāvabodhato. Tathā gambhīratādivisesarahitaṁ  pana ñāṇaṁ ñeyyesu sādhāraṇabhāvato yathāvuttaguṇavisesaṁ nāvahati.  Sabbāpi cetā diṭṭhiyo yathārahaṁ sassatucchedabhāvato antadvayabhūtā  sakkāyatīraṁ nātivattanti aniyyānikasabhāvattā. Sammādiṭṭhi pana  saparikkhārā majjhimapaṭipadābhūtā sakkāyatīramatikkamma pāraṁ gacchati  niyyānikasabhāvattā. Vedanānaṁ yathābhūtaṁ samudayādipaṭivedhanā  anupādāvimuttimāvahati maggabhāvato. Vedanānaṁ yathābhūtaṁ  samudayādi-asampaṭivedho saṁsāracārakāvarodhamāvahati saṅkhārānaṁ  paccayabhāvato. Vedayitasabhāvapaṭicchādako sammoho  tadabhinandanamāvahati, yathābhūtāvabodho pana tattha nibbedhaṁ, virāgañca  āvahati. Micchābhinivese ayonisomanasikārasahitā taṇhā  anekavihitaṁ diṭṭhijālaṁ pasāreti. Yathāvuttataṇhāsamucchedo paṭhamamaggo  taṁ diṭṭhijālaṁ saṅkoceti. Sassatavādādipaññāpanassa phasso paccayo  asati phasse tadabhāvato. Diṭṭhibandhanabaddhānaṁ  phassāyatanādīnamanirodhanena phassādi-anirodho saṁsāradukkhassa  anivattiyeva yāthāvato phassāyatanādipariññā sabbadiṭṭhidassanāni  ativattati, tesaṁ pana tathā apariññā (pg.1.492) diṭṭhidassanaṁ nātivattati.  Bhavanettisamucchedo āyatiṁ attabhāvassa anibbattiyā saṁvattati,  asamucchinnāya bhavanettiyā anāgate bhavappabandho parivattatiyevāti ayaṁ  sutte niddiṭṭhānaṁ dhammānaṁ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo  parivattanahāro nāma. Kimāha “kusalākusale dhamme, niddiṭṭhe  bhāvite pahīne cā”ti-ādi.  
 
 Vevacanahāravaṇṇanā 

 “Mamaṁ mama me”ti pariyāyavacanaṁ. ‘Vā yadi cā”ti  pariyāyavacanaṁ. “Bhikkhave samaṇā tapassino”ti pariyāyavacanaṁ.  “Pare aññe paṭiviruddhā”ti …pe… naṁ. “Avaṇṇaṁ akittiṁ  nindan”ti …pe… naṁ. “Bhāseyyuṁ bhaṇeyyuṁ katheyyun”ti …pe…  naṁ. “Dhammassa vinayassa satthusāsanassā”ti …pe… naṁ.  “Saṅghassa samūhassa gaṇassā”ti …pe… naṁ. “Tatra tattha  tesū”ti …pe… naṁ. “Tumhehi vo bhavantehī”ti …pe… naṁ.  “Āghāto doso byāpādo”ti …pe… naṁ “appaccayo domanassaṁ  cetasikadukkhan”ti …pe… naṁ. “Cetaso cittassa  manaso”ti …pe… naṁ. “Anabhiraddhi byāpatti  manopadoso”ti …pe… naṁ. “Na no a mā”ti …pe… naṁ.  “Karaṇīyā uppādetabbā pavattetabbā”ti pariyāyavacanaṁ. Iminā  nayena sabbapadesu vevacanaṁ vattabbanti ayaṁ tassa tassa atthassa  taṁtaṁpariyāyasaddayojanālakkhaṇo vevacanahāro nāma. Vuttañhetaṁ  “vevacanāni bahūni tu, sutte vuttāni ekadhammassā”ti-ādi (netti.  4.10).  
 
 Paññattihāravaṇṇanā 

 Āghāto vatthuvasena dasavidhena, ekūnavīsatividhena vā paññatto.  Apaccayo upavicāravasena chadhā paññatto. Ānando  pīti-ādivasena vevacanena navadhā paññatto. Pīti sāmaññato pana  khuddikādivasena pañcadhā paññatto. Somanassaṁ upavicāravasena chadhā,  sīlaṁ vārittacārittādivasena anekadhā, gambhīratādivisesayuttaṁ ñāṇaṁ  cittuppādavasena catudhā, dvādasadhā vā, visayabhedato anekadhā ca,  diṭṭhisassatādivasena dvāsaṭṭhiyā bhedehi, tadantogadhavibhāgena anekadhā  ca, vedanā chadhā, aṭṭhasatadhā, anekadhā ca, tassā samudayo pañcadhā,  tathā atthaṅgamopi, assādo duvidhena, ādīnavo tividhena, nissaraṇaṁ  ekadhā (pg.1.493)  catudhā ca, anupādāvimutti duvidhena, “ajānataṁ  apassatan”ti vuttā avijjā visayabhedena catudhā, aṭṭhadhā ca,  “taṇhāgatānan”ti-ādinā vuttā taṇhā chadhā, aṭṭhasatadhā, anekadhā  ca, phasso nissayavasena chadhā, upādānaṁ catudhā, bhavo dvidhā,  anekadhā ca, jāti vevacanavasena chadhā, tathā jarā sattadhā, maraṇaṁ  aṭṭhadhā, navadhā ca, soko pañcadhā, paridevo chadhā, dukkhaṁ catudhā,  tathā domanassaṁ, upāyāso catudhā paññattoti ayaṁ pabhedapaññatti,  samūhapaññatti ca.  
 “Samudayo hotī”ti pabhavapaññatti, “yathābhūtaṁ pajānātī”ti  dukkhassa pariññāpaññatti, samudayassa pahānapaññatti, nirodhassa  sacchikiriyāpaññatti, maggassa bhāvanāpaññatti.  “Antojālīkatā”ti-ādisabbadiṭṭhīnaṁ saṅgahapaññatti.  “Ucchinnabhavanettiko”ti-ādi duvidhena parinibbānapaññattīti evaṁ  āghātādīnaṁ pabhavapaññattipariññāpaññatti-ādivasena. Tathā  “āghāto”ti byāpādassa vevacanapaññatti. “Appaccayo”ti  domanassassavevacanapaññattīti-ādivasena ca paññattibhedo  vibhajjitabboti ayaṁ ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi  paññapetabbākāravibhāvanalakkhaṇo paññattihāro nāma, tena vuttaṁ  “ekaṁ bhagavā dhammaṁ, paṇṇattīhi vividhāhi desetī”ti-ādi (netti.  4.11).  
 
 Otaraṇahāravaṇṇanā 

 Āghātaggahaṇena saṅkhārakkhandhasaṅgaho, tathā  anabhiraddhiggahaṇena. Appaccayaggahaṇena vedanākkhandhasaṅgahoti idaṁ  khandhamukhena otaraṇaṁ. Tathā āghātādiggahaṇena dhammāyatanaṁ,  dhammadhātu, dukkhasaccaṁ, samudayasaccaṁ vā gahitanti idaṁ  āyatanamukhena, dhātumukhena, saccamukhena ca  otaraṇaṁ  Tathā āghātādīnaṁ sahajātā avijjā  hetusahajāta-aññamaññanissasampayutta-atthi-avigatapaccayehi paccayo,  asahajātā pana anantaraniruddhā  anantarasamanantara-anantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi paccayo.  Ananantarā pana upanissayavaseneva paccayo. Taṇhā-upādānādi  phassādīnampi tesaṁ sahajātānaṁ, asahajātānañca yathārahaṁ paccayabhāvo  vattabbo. Koci panettha adhipativasena, koci kammavasena, koci  āhāravasena, koci indriyavasena, koci jhānavasena koci  (pg.1.494) maggavasenāpi paccayoti ayampi viseso veditabboti idaṁ  paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṁ. Imināva nayena  ānandādīnampi khandhādimukhena otaraṇaṁ vibhāvetabbaṁ.  
 Tathā sīlaṁ pāṇātipātādīhi viraticetanā,  abyāpādādicetasikadhammā ca, pāṇātipātādayo cetanāva, tesaṁ,  tadupakārakadhammānañca lajjādayādīnaṁ saṅkhārakkhandhadhammāyatanādīsu  saṅgahato purimanayeneva khandhādimukhena otaraṇaṁ vibhāvetabbaṁ. Esa  nayo ñāṇadiṭṭhivedanā-avijjātaṇhādiggahaṇesupi.  Nissaraṇānupādāvimuttiggahaṇesu pana asaṅkhatadhātuvasenapi dhātumukhena  otaraṇaṁ vibhāvetabbaṁ, tathā “vedanānaṁ …pe… anupādāvimutto”ti  etena bhagavato sīlādayo pañcadhammakkhandhā, satipaṭṭhānādayo ca  bodhipakkhiyadhammā pakāsitā hontīti taṁmukhenapi otaraṇaṁ veditabbaṁ.  “Tadapi phassapaccayā”ti sassatādipaññāpanassa  paccayādhīnavuttitādīpanena aniccatāmukhena otaraṇaṁ, tathā evaṁdhammatāya  paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṁ. Aniccassa dukkhānattabhāvato  appaṇihitamukhena, suññatāmukhena otaraṇaṁ.  Sesapadesupi eseva nayo. Ayaṁ paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa  otaraṇalakkhaṇo otaraṇahāro nāma. Tathā hi vuttaṁ “yo ca  paṭiccuppādo, indriyakhandhā ca dhātu-āyatanā”ti-ādi (netti.  4.12).  
 
 Sodhanahāravaṇṇanā 

 “Mamaṁ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṁ bhāseyyun”ti ārambho.  “Dhammassa vā avaṇṇaṁ bhāseyyuṁ saṅghassa vā avaṇṇaṁ bhāseyyun”ti  padasuddhi, no ārambhasuddhi. “Tatra tumhehi na āghāto, na  appaccayo, na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā”ti padasuddhi ceva  ārambhasuddhi ca. Dutiyanayādīsupi eseva nayo, tathā “appamattakaṁ  kho panetan”ti-ādi ārambho. “Kataman”ti-ādi pucchā.  “Pāṇātipātaṁ pahāyā”ti-ādi padasuddhi, no ārambhasuddhi. No ca  pucchāsuddhi. “Idaṁ kho”ti-ādi pucchāsuddhi ceva padasuddhi ca,  ārambhasuddhi.  
 Tathā “atthi bhikkhave”ti-ādi ārambho. “Katame ca  te”ti-ādi pucchā. “Santi bhikkhave”ti-ādi ārambho.  “Kimāgammā”ti-ādi ārambhapucchā (pg.1.495)  “Yathā samāhite”ti-ādi  padasuddhi, no ārambhasuddhi, no ca pucchāsuddhi. “Ime  kho”ti-ādi padasuddhi ceva pucchāsuddhi ca ārambhasuddhi ca. Iminā  nayena sabbattha ārambhādayo veditabbā. Ayaṁ padārambhānaṁ  sodhitāsodhitabhāvavicāraṇalakkhaṇo sodhanahāro nāma, vuttampi  ca “vissajjitamhi pañhe, gāthāyaṁ pucchitāyamārabbhā”ti-ādi  (netti. 4.13).  
 
 Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā 

 “Avaṇṇan”ti sāmaññato adhiṭṭhānaṁ. Tamavikappetvā  visesavacanaṁ “mamaṁ vā”ti. Dhammassa vā saṅghassa vāti pakkhepi  esa nayo. Tathā “sīlan”ti sāmaññato adhiṭṭhānaṁ.  Tamavikappetvā visesavacanaṁ “pāṇātipātā paṭivirato”ti-ādi.  “Aññeva dhammā”ti-ādi sāmaññato adhiṭṭhānaṁ, tamavikappetvā  visesavacanaṁ “tayidaṁ bhikkhave, tathāgato pajānātī”ti-ādi, tathā  “pubbantakappikā”ti-ādi sāmaññato adhiṭṭhānaṁ. Tamavikappetvā  visesavacanaṁ “sassatavādā”ti-ādi. Iminā nayena sabbattha  yathādesitameva sāmaññavisesā niddhāretabbā. Ayaṁ suttāgatānaṁ  dhammānaṁ avikappanāvasena yathādesitameva  sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo adhiṭṭhānahāro nāma, yathāha  “ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā”ti-ādi (netti.  4.14).  
 
 Parikkhārahāravaṇṇanā 

 Āghātādīnaṁ “anatthaṁ me acarī”ti-ādīni (dha. sa.  1237 vibha. 909) ekūnavīsati āghātavatthūni hetu.  Ānandādīnaṁ ārammaṇābhisineho hetu. Sīlassa hiri-ottappaṁ,  appicchatādayo ca hetu. “Gambhīrā”ti-ādinā vuttadhammassa  sabbāpi pāramiyo hetu. Visesena paññāpāramī. Diṭṭhīnaṁ  asappurisūpanissayo, asaddhammassavanaṁ micchābhinivesena  ayonisomanasikāro ca avisesena hetu. Visesena pana  sassatavādādīnaṁ atītajāti-anussaraṇādi hetu. Vedanānaṁ avijjā,  taṇhā, kammādiphasso ca hetu. Anupādāvimuttiyā ariyamaggo hetu.  Aññāṇassa ayonisomanasikāro hetu. Taṇhāya saṁyojaniyesu  assādānupassanā hetu. Phassassa saḷāyatanāni hetu.  Saḷāyatanassa nāmarūpaṁ hetu (pg.1.496)  Bhavanettisamucchedassa visuddhibhāvanā  hetūti ayaṁ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā  saṁvaṇṇanālakkhaṇo parikkhārahāro nāma, tena vuttaṁ “ye dhammā  yaṁ dhammaṁ, janayantippaccayā paramparato”ti-ādi.  
 
 Samāropanahāravaṇṇanā 

 Āghātādīnamakaraṇīyatāvacanena khantisampadā dassitā hoti.  “Appamattakaṁ kho panetan”ti-ādinā soraccasampadā. “Atthi  bhikkhave”ti-ādinā ñāṇasampadā. “Aparāmasato cassa paccattaññeva  nibbuti viditā”ti, “vedanānaṁ …pe… yathābhūtaṁ viditvā  anupādāvimutto”ti ca etehi samādhisampadāya saddhiṁ  vijjāvimuttivasībhāvasampadā dassitā. Tattha khantisampadā  paṭisaṅkhānabalasiddhito soraccasampadāya padaṭṭhānaṁ, soraccasampadā pana  atthato sīlameva, sīlaṁ samādhisampadāya padaṭṭhānaṁ. Samādhi  ñāṇasampadāya padaṭṭhānanti ayaṁ padaṭṭhānasamāropanā.  
 Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanaṁ sīlassa  pariyāyavibhāgadassanaṁ. Sassatavādādivibhāgadassanaṁ pana diṭṭhiyā  pariyāyavacananti ayaṁ vevacanasamāropanā.  
 Sīlena vītikkamappahānaṁ, tadaṅgappahānaṁ,  duccaritasaṁkilesappahānañca sijjhati. Samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṁ,  vikkhambhanappahānaṁ, taṇhāsaṁkilesappahānañca sijjhati. Paññāya  diṭṭhisaṁkilesappahānaṁ, samucchedappahānaṁ, anusayappahānañca sijjhatīti  ayaṁ pahānasamāropanā.  
 Sīlādidhammakkhandhehi samathavipassanābhāvanāpāripūriṁ gacchati  pahānattayasiddhitoti ayaṁ bhāvanāsamāropanā. Ayaṁ sutte  āgatadhammānaṁ padaṭṭhānavevacanapahānabhāvanāsamāropanavicāraṇalakkhaṇo  samāropanahāro nāma. Vuttañhetaṁ “ye dhammā yaṁ mūlā, ye  cekatthā pakāsitā muninā”ti-ādi, (netti. 4.16) ayaṁ  soḷasahārayojanā.  
 
Soḷasahāravaṇṇanā niṭṭhitā.

 Pañcavidhanayavaṇṇanā 
 
 Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā 

 Āghātādīnamakaraṇavacanena (pg.1.497) taṇhāvijjāsaṅkoco dassito.  Sati hi attattaniyavatthūsu sinehe, sammohe ca “anatthaṁ me  acarī”ti-ādinā āghāto jāyati, nāsati. Tathā “pāṇātipātā  paṭivirato”ti-ādivacanehi “paccattaññeva nibbuti viditā,  anupādāvimutto, channaṁ phassāyatanānaṁ …pe… yathābhūtaṁ  pajānātī”ti-ādivacanehi ca taṇhāvijjānaṁ accantappahānaṁ dassitaṁ  hoti. Tāsaṁ pana pubbantakappikādipadehi, “ajānataṁ  apassatan”ti-ādipadehi ca sarūpatopi dassitānaṁ taṇhāvijjānaṁ  rūpadhammā, arūpadhammā ca adhiṭṭhānaṁ. Yathākkamaṁ samatho ca vipassanā  ca paṭipakkho, tesaṁ pana cetovimutti, paññāvimutti ca phalaṁ. Tattha  taṇhā samudayasaccaṁ, taṇhāvijjā vā, tadadhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā  dukkhasaccaṁ, tesamappavatti nirodhasaccaṁ, nirodhapajānanā  samathavipassanā maggasaccanti evaṁ, catusaccayojanā veditabbā.  
 Taṇhāggahaṇena cettha  māyāsāṭheyyamānātimānamadapamādapāpicchatāpāpamittatā-ahirikānottappādivasena  sabbopi akusalapakkho netabbo. Tathā avijjāggahaṇenapi  viparītamanasikārakodhupanāhamakkhapaḷāsa-issāmacchariyasārambha  dovacassatā bhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhādivasena. Vuttavipariyāyena pana  amāyā-asāṭheyyādivasena, aviparītamanasikārādivasena ca sabbopi  kusalapakkho netabbo. Tathā samathapakkhiyānaṁ saddhindriyādīnaṁ,  vipassanāpakkhiyānañca aniccasaññādīnaṁ vasenāti ayaṁ  taṇhāvijjāhi saṁkilesapakkhaṁ suttatthaṁ samathavipassanāhi ca  vodānapakkhaṁ catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇassa  nandiyāvaṭṭanayassa bhūmi. Vuttañhi “taṇhañca avijjampi ca,  samathena vipassanāya yo netī”ti-ādi.  
 
 Tipukkhalanayavaṇṇanā 

 Āghātādīnamakaraṇavacanena adosasiddhi, tathā  pāṇātipātapharusavācāhi paṭivirativacanenāpi.  Ānandādīnamakaraṇavacanena pana alobhasiddhi (pg.1.498)  tathā abrahmacariyato  paṭivirativacanenāpi. Adinnādānādīhi pana paṭivirativacanena  tadubhayasiddhi. “Tayidaṁ bhikkhave  tathāgato pajānātī”ti-ādinā  amohasiddhi. Iti tīhi akusalamūlehi gahitehi tappaṭipakkhato  āghātādīnamakaraṇavacanena ca tīṇi kusalamūlāni siddhāniyeva  honti. Tattha tīhi akusalamūlehi  tividhaduccaritasaṁkilesamalavisamākusalasaññāvitakkapañcādivasena  sabbopi akusalapakkho vitthāretabbo. Tathā tīhi kusalamūlehi  tividhasucaritavodānasamakusalasaññāvitakkapaññāsaddhammasamādhi-  vimokkhamukhavimokkhādivasena  sabbopi kusalapakkho vibhāvetabbo.  
 Ettha cāyaṁ saccayojanā– lobho samudayasaccaṁ, sabbāni  vā kusalākusalamūlāni, tehi pana nibbattā tesamadhiṭṭhānagocarabhūtā  upādānakkhandhā dukkhasaccaṁ, tesamappavatti nirodhasaccaṁ,  nirodhapajānanā vimokkhādikā maggasaccanti. Ayaṁ  akusalamūlehi saṁkilesapakkhaṁ, kusalamūlehi ca vodānapakkhaṁ  catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇassa tipukkhalanayassa bhūmi.  Tathā hi vuttaṁ–  
  “Yo akusale samūlehi,  
  Neti kusale ca kusalamūlehī”ti-ādi. (netti.  4.18).  
 
 Sīhavikkīḷitanayavaṇṇanā 

 Āghātānandādīnamakaraṇa-vacanena satisiddhi.  Micchājīvāpaṭivirativacanena vīriyasiddhi. Vīriyena hi  kāmabyāpādavihiṁsāvitakke vinodeti, vīriyasādhanañca  ājīvapārisuddhisīlanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena  satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajjo diṭṭho hoti. Tattha ca  ādīnavānisaṁse sallakkhetvā sāvajjaṁ pahāya anavajjaṁ samādāya vattati.  Tathā hi sā “niyyātanapaccupaṭṭhānā”ti vuccati. “Tayidaṁ  bhikkhave, tathāgato pajānātī”ti-ādinā samādhipaññāsiddhi.  Paññavā hi yathābhūtāvabodho samāhito ca yathābhūtaṁ pajānātīti.  
 Tathā “nicco dhuvo”ti-ādinā anicce “niccan”ti  vipallāso, “arogo paraṁ maraṇā, ekantasukhī attā,  diṭṭhadhammanibbānappatto”ti ca evamādīhi asukhe “sukhan”ti  vipallāso. “Pañcahi kāmaguṇehi samappito”ti-ādinā  (pg.1.499) asubhe  “subhan”ti vipallāso. Sabbeheva diṭṭhippakāsanapadehi anattani  “attā”ti vipallāsoti evamettha cattāro vipallāsā siddhā  honti,  tesaṁ paṭipakkhato cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva. Tattha catūhi  yathāvuttehi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṁ duvidho  hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicaritopi.  Tesu paṭhamo asubhe “subhan”ti vipallatthadiṭṭhiko satibalena yathābhūtaṁ  kāyasabhāvaṁ sallakkhetvā sammattaniyāmaṁ okkamati. Dutiyo asukhe  “sukhan”ti vipallatthadiṭṭhiko “uppannaṁ kāmavitakkaṁ  nādhivāsetī”ti-ādinā (ma. ni. 1.26 a. ni.  4.14   6.58) vuttena vīriyasaṁvarasaṅkhātena vīriyabalena taṁ vipallāsaṁ  vidhamati. Tatiyo anicce “niccan”ti vipallatthadiṭṭhiko  samādhibalena samāhitabhāvato saṅkhārānaṁ khaṇikabhāvaṁ yathābhūtaṁ  paṭivijjhati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavicittattā  phassādidhammapuñjamatte anattani “attā”ti vipallatthadiṭṭhiko  catukoṭikasuññatāmanasikārena taṁ micchābhinivesaṁ viddhaṁseti.  Catūhi cettha vipallāsehi  caturāsavoghayogagantha-agatitaṇhuppādupādānasattaviññāṇaṭṭhiti-apariññādivasena  sabbopi akusalapakkho netabbo. Tathā catūhi satipaṭṭhānehi  catubbidhajhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhamma-appamaññāsammappadhāna-iddhipādādivasena  sabbopi vodānapakkho netabbo.  
 Ettha cāyaṁ saccayojanā– subhasaññāsukhasaññāhi, catūhipi  vā vipallāsehi samudayasaccaṁ, tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā  pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṁ, tesamappavatti nirodhasaccaṁ,  nirodhapajānanā satipaṭṭhānādikā maggasaccanti. Ayaṁ  vipallāsehi saṁkilesapakkhaṁ, saddhindriyādīhi vodānapakkhaṁ  catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇassa sīhavikkīḷitanayassa  bhūmi, yathāha “yo neti vipallāsehi, kilese indriyehi  saddhamme”ti-ādi (netti. 4.19).  
 
 Disālocana-aṅkusanayadvayavaṇṇanā 

 Iti tiṇṇaṁ atthanayānaṁ siddhiyā vohāranayadvayampi siddhameva  hoti. Tathā hi atthanayattayadisābhūtadhammānaṁ samālocanameva  disālocananayo. Tesaṁ samānayanameva aṅkusanayo.  Tasmā yathāvuttanayena (pg.1.500) atthanayānaṁ disābhūtadhammasamālokananayanavasena  tampi nayadvayaṁ yojetabbanti, tena vuttaṁ “veyyākaraṇesu hi ye,  kusalākusalā”ti-ādi (netti. 4.20). Ayaṁ pañcanayayojanā.  
 
Pañcavidhanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

 Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā 

 Idaṁ pana suttaṁ soḷasavidhe sāsanapaṭṭhāne  saṁkilesavāsanāsekkhabhāgiyaṁ taṇhādiṭṭhādisaṁkilesānaṁ  sīlādipuññakiriyassa, asekkhasīlādikkhandhassa ca vibhattattā,  saṁkilesavāsanānibbedhāsekkhabhāgiyameva vā yathāvuttatthānaṁ  sekkhasīlakkhandhādikassa ca vibhattattā. Aṭṭhavīsatividhe pana  sāsanapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṁ sattadhammādhiṭṭhānaṁ ñāṇañeyyaṁ dassanabhāvanaṁ  sakavacanaparavacanaṁ vissajjanīyāvissajjanīyaṁ kammavipākaṁ  kusalākusalaṁ anuññātapaṭikkhittaṁ bhavo ca  lokiyalokuttarādīnamatthānaṁ idha vibhattattāti. Ayaṁ  sāsanapaṭṭhānayojanā.  
 
  Pakaraṇanayavaṇṇanā niṭṭhitā.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya  ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā  sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṁhīravisāradañāṇacārinā  anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā  mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṁsadhammasenāpatināmatherena  mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā brahmajālasuttavaṇṇanāya līnatthavibhāvanā.  
 
~Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.~

~Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.~

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.  
 
 Dīghanikāye 
  
Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā  
《長部》戒蘊品新抄
(dutiyo bhāgo第二分)  
(pg.2.1~pg. 2.0437)

2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā
   
Rājāmaccakathāṇṇanā 

 150. Idāni (pg.2.1) sāmaññaphalasuttassa saṁvaṇṇanākkamo  anuppattoti dassetuṁ “evaṁ …pe… suttan”ti-ādimāha. Tattha  anupubbapadavaṇṇanāti anukkamena padavaṇṇanā, padaṁ padaṁ pati  anukkamena vaṇṇanāti vuttaṁ hoti. Pubbe vuttañhi, uttānaṁ vā  padamaññatra vaṇṇanāpi “anupubbapadavaṇṇanā” tveva vuccati. Evañca  katvā “apubbapadavaṇṇanā”tipi paṭhanti, pubbe  avaṇṇitapadavaṇṇanāti attho. Duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato  padhānabhāvena rājūhi gahitaṭṭhena evaṁnāmakaṁ, na pana nāmamattenāti āha  “tañhī”ti-ādi. Nanu mahāvagge mahāgovindasutte  āgato esa purohito eva, na rājā, kasmā so  rājasaddavacanīyabhāvena gahitoti? Mahāgovindena purohitena  pariggahitampi cetaṁ reṇunā nāma magadharājena pariggahitamevāti  atthasambhavato evaṁ vuttaṁ, na pana so rājasaddavacanīyabhāvena gahito  tassa rājābhāvato. Mahāgovindapariggahitabhāvakittanañhi tadā  reṇuraññā pariggahitabhāvūpalakkhaṇaṁ. So hi tassa sabbakiccakārako  purohito, idampi ca loke samudāciṇṇaṁ (pg.2.2) “rājakammapasutena katampi  raññā katan”ti. Idaṁ vuttaṁ hoti– mandhāturaññā ceva mahāgovindaṁ  bodhisattaṁ purohitamāṇāpetvā reṇuraññā ca aññehi ca rājūhi  pariggahitattā rājagahanti. Keci pana “mahāgovindo”ti  mahānubhāvo eko purātano rājāti vadanti. Pariggahitattāti  rājadhānībhāvena pariggahitattā. Gayhatīti hi gahaṁ, rājūnaṁ,  rājūhi vā gahanti rājagahaṁ. Nagarasaddāpekkhāya napuṁsakaniddeso.  
 Aññepettha pakāreti nagaramāpanena raññā kāritasabbagehattā  rājagahaṁ, gijjhakūṭādīhi pañcahi pabbatehi parikkhittattā  pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṁ,  sampannabhavanatāya rājamānaṁ gehantipi rājagahaṁ,  susaṁvihitārakkhatāya anatthāvahitukāmena upagatānaṁ paṭirājūnaṁ gahaṁ  gahaṇabhūtantipi rājagahaṁ, rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā  tesaṁ gahaṁ gehabhūtantipi rājagahaṁ, ārāmarāmaṇeyyatādīhi rājati,  nivāsasukhatādinā ca sattehi mamattavasena gayhati pariggayhatītipi  rājagahanti edise pakāre. Nāmamattameva pubbe vuttanayenāti  attho. So pana padeso visesaṭṭhānabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha  “taṁ panetan”ti-ādi. Tattha “buddhakāle, cakkavattikāle  cā”ti idaṁ yebhuyyavasena vuttaṁ aññadāpi kadāci sambhavato,  “nagaraṁ hotī”ti ca idaṁ upalakkhaṇameva manussāvāsasseva  asambhavato. Tathā hi vuttaṁ “sesakāle suññaṁ hotī”ti-ādi.  Tesanti yakkhānaṁ. Vasanavananti āpānabhūmibhūtaṁ  upavanaṁ.  
  Avisesenāti vihārabhāvasāmaññena,  saddantarasannidhānasiddhaṁ visesaparāmasanamantarenāti attho. Idaṁ vuttaṁ  hoti– “pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati, (a. ni.   5.101 pāci. 147 pari. 441) paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja  viharati, (dha. sa. 160) mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā  viharati, (dī. ni. 3.71 308 ma. ni. 1.77 459  509 2.309 315 3.230 vibha. 642) sabbanimittānaṁ  amanasikārā animittaṁ cetosamādhiṁ upasampajja viharatī”ti-ādīsu  (ma. ni. 1.459) saddantarasannidhānasiddhena visesaparāmasanena  yathākkamaṁ iriyāpathavihārādivisesavihārasamaṅgīparidīpanaṁ (pg.2.3)  na evamidaṁ,  idaṁ pana tathā visesaparāmasanamantarena  aññataravihārasamaṅgīparidīpananti.  
  Satipi ca vuttanayena aññataravihārasamaṅgīparidīpane  idha iriyāpathasaṅkhātavisesavihārasamaṅgīparidīpanameva sambhavatīti  dasseti “idha panā”ti-ādinā. Kasmā pana  saddantarasannidhānasiddhassa visesaparāmasanassābhāvepi idha  visesavihārasamaṅgīparidīpanaṁ sambhavatīti?  Visesavihārasamaṅgīparidīpanassa saddantarasaṅkhātavisesavacanassa  abhāvato eva. Visesavacane hi asati visesamicchatā viseso  payojitabboti. Apica iriyāpathasamāyogaparidīpanassa atthato  siddhattā tathādīpanameva sambhavatīti. Kasmā cāyamattho siddhoti?  Dibbavihārādīnampi sādhāraṇato. Kadācipi hi iriyāpathavihārena  vinā na bhavati tamantarena attabhāvapariharaṇābhāvatoti.  
 Iriyanaṁ pavattanaṁ iriyā, kāyikakiriyā, tassā  pavattanupāyabhāvato pathoti iriyāpatho, ṭhānanisajjādayo. Na  hi ṭhānanisajjādi-avatthāhi vinā kañci kāyikaṁ kiriyaṁ pavattetuṁ  sakkā, tasmā so tāya pavattanupāyoti vuccati. Viharati pavattati  etena, viharaṇamattaṁ vā tanti vihāro, so eva vihāro tathā,  atthato panesa ṭhānanisajjādi-ākārappavatto catusantatirūpappabandhova.  Divi bhavo dibbo, tattha bahulaṁ pavattiyā  brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho, yo vā tattha dibbānubhāvo,  tadatthāya saṁvattatīti dibbo, abhiññābhinīhārādivasena vā  mahāgatikattā dibbo, sova vihāro, dibbabhāvāvaho vā vihāro  dibbavihāro, mahaggatajjhānāni. Nettiyaṁ [netti. 86 (atthato samānaṁ)] pana catasso āruppasamāpattiyo āneñjavihārāti  visuṁ vuttaṁ, taṁ pana mettājjhānādīnaṁ brahmavihāratā viya tāsaṁ  bhāvanāvisesabhāvaṁ sandhāya vuttaṁ. Aṭṭhakathāsu pana  dibbabhāvāvahasāmaññato tāpi “dibbavihārā” tveva vuttā. Brahmānaṁ,  brahmabhūtā vā hitūpasaṁhārādivasena pavattiyā seṭṭhabhūtā vihārāti  brahmavihārā, mettājjhānādivasena pavattā catasso appamaññāyo.  Ariyā uttamā, anaññasādhāraṇattā vā ariyānaṁ vihārāti  ariyavihārā, catassopi phalasamāpattiyo. Idha pana  rūpāvacaracatutthajjhānaṁ, tabbasena pavattā appamaññāyo (pg.2.4)   catutthajjhānika-aggaphalasamāpatti ca bhagavato dibbabrahma-ariyavihārā.  
 Aññataravihārasamaṅgīparidīpananti tāsamekato appavattattā  ekena vā dvīhi vā samaṅgībhāvaparidīpanaṁ, bhāvalopenāyaṁ bhāvappadhānena  vā niddeso. Bhagavā hi lobhadosamohussanne loke sakapaṭipattiyā  veneyyānaṁ vinayanatthaṁ taṁ taṁ vihāre upasampajja viharati. Tathā hi  yadā sattā kāmesu vippaṭipajjanti, tadā kira bhagavā dibbena  vihārena viharati tesaṁ alobhakusalamūluppādanatthaṁ “appeva nāma imaṁ  paṭipattiṁ disvā ettha rucimuppādetvā kāmesu virajjeyyun”ti. Yadā  pana issariyatthaṁ sattesu vippaṭipajjanti, tadā brahmavihārena viharati  tesaṁ adosakusalamūluppādanatthaṁ “appeva nāma imaṁ paṭipattiṁ disvā  ettha rucimuppādetvā adosena dosaṁ vūpasameyyun”ti. Yadā pana  pabbajitā dhammādhikaraṇaṁ vivadanti, tadā ariyavihārena viharati  tesaṁ amohakusalamūluppādanatthaṁ “appeva nāma imaṁ paṭipattiṁ disvā  ettha rucimuppādetvā amohena mohaṁ vūpasameyyun”ti. Evañca katvā  imehi dibbabrahma-ariyavihārehi sattānaṁ vividhaṁ hitasukhaṁ harati,  iriyāpathavihārena ca ekaṁ iriyāpathabādhanaṁ aññena iriyāpathena  vicchinditvā aparipatantaṁ attabhāvaṁ haratīti vuttaṁ  “aññataravihārasamaṅgīparidīpanan”ti.  
 “Tenā”ti-ādi yathāvuttasaṁvaṇṇanāya guṇadassanaṁ,  tasmāti attho, yathāvuttatthasamatthanaṁ vā. Tena iriyāpathavihārena  viharatīti sambandho. Tathā vadamāno pana viharatīti ettha  vi-saddo vicchedanatthajotako, “haratī”ti etassa ca  neti pavattetīti atthoti ñāpeti “ṭhitopī”ti-ādinā  vicchedanayanākārena vuttattā. Evañhi sati tattha kassa kena  vicchindanaṁ, kathaṁ kassa nayananti antolīnacodanaṁ sandhāyāha.  “So hī”ti-ādīti ayampi sambandho upapanno hoti.  Yadipi bhagavā ekeneva iriyāpathena cirataraṁ kālaṁ pavattetuṁ sakkoti,  tathāpi upādinnakassa nāma sarīrassa ayaṁ sabhāvoti dassetuṁ  “ekaṁ iriyāpathabādhanan”ti-ādi vuttaṁ. Aparipatantanti  bhāvanapuṁsakaniddeso, apatamānaṁ katvāti attho. Yasmā pana bhagavā  yattha katthaci vasanto veneyyānaṁ dhammaṁ desento, nānāsamāpattīhi ca  kālaṁ (pg.2.5) vītināmento vasati, sattānaṁ, attano ca vividhaṁ sukhaṁ harati,  tasmā vividhaṁ haratīti viharatīti evampettha attho veditabbo.  
 Gocaragāmanidassanatthaṁ “rājagahe”ti vatvā  buddhānamanurūpanivāsaṭṭhānadassanatthaṁ puna “ambavane”ti vuttanti  dassento “idamassā”ti-ādimāha. Assāti bhagavato.  Tassāti rājagahasaṅkhātassa gocaragāmassa. Yassa  samīpavasena “rājagahe”ti bhummavacanaṁ pavattati, sopi tassa  samīpavasena vattabboti dasseti “rājagahasamīpe ambavane”ti  iminā. Samīpattheti ambavanassa samīpatthe. Etanti  “rājagahe”ti vacanaṁ. Bhummavacananti ādhāravacanaṁ. Bhavanti  etthāti hi bhummaṁ, ādhāro, tadeva vacanaṁ tathā, bhumme pavattaṁ vā  vacanaṁ vibhatti bhummavacanaṁ  tena yuttaṁ tathā,  sattamīvibhattiyuttapadanti attho. Idaṁ vuttaṁ hoti– kāmaṁ bhagavā  ambavaneyeva viharati. Tassamīpattā pana gocaragāmadassanatthaṁ  bhummavacanavasena “rājagahe”tipi vuttaṁ yathā taṁ “gaṅgāyaṁ gāvo  caranti, kūpe gaggakulan”ti cāti. Aneneva yadi bhagavā rājagahe  viharati, atha na vattabbaṁ “ambavane”ti. Yadi ca ambavane,  evampi na vattabbaṁ “rājagahe”ti. Na hi “pāṭaliputte pāsāde  vasatī”ti-ādīsu viya idha adhikaraṇādhikaraṇassa abhāvato  adhikaraṇassa dvayaniddeso yutto siyāti codanā anavakāsā katāti  daṭṭhabbaṁ. Kumārabhato eva komārabhacco sakatthavuttipaccayena,  niruttinayena vā yathā “bhisaggameva bhesajjan”ti.  “Yathāhā”ti-ādinā khandhakapāḷivasena tadatthaṁ sādheti.  Kasmā ca ambavanaṁ jīvakasambandhaṁ katvā vuttanti anuyogena mūlato  paṭṭhāya tamatthaṁ dassento “ayaṁ panā”ti-ādimāha.  
 Dosābhisannanti vātapittādivasena ussannadosaṁ.  Virecetvāti dosappakopato vivecetvā. Siveyyakaṁ  dussayuganti siviraṭṭhe jātaṁ mahagghaṁ dussayugaṁ. Divasassa  dvattikkhattunti ekasseva divasassa dvivāre vā tivāre vā bhāge,  bhummatthe vā etaṁ sāmivacanaṁ, ekasmiṁyeva divase dvivāraṁ vā tivāraṁ  vāti attho. Tambapaṭṭavaṇṇenāti tambalohapaṭṭavaṇṇena.  Sacīvarabhattenāti cīvarena, bhattena ca. “Taṁ  sandhāyā”ti iminā na bhagavā ambavanamatteyeva viharati, atha kho  evaṁ kate vihāre. So pana tadadhikaraṇatāya visuṁ adhikaraṇabhāvena  na vuttoti sandhāyabhāsitamatthaṁ (pg.2.6) dasseti. Sāmaññe hi sati  sandhāyabhāsitaniddhāraṇaṁ.  
 Aḍḍhena teḷasa aḍḍhateḷasa. Tādisehi bhikkhusatehi.  Aḍḍho panettha satasseva. Yena hi payutto tabbhāgavācako  aḍḍhasaddo, so ca kho paṇṇāsāva, tasmā paññāsāya ūnāni teḷasa  bhikkhusatānīti atthaṁ viññāpetuṁ “aḍḍhasatenā”ti-ādi vuttaṁ.  Aḍḍhameva sataṁ satassa vā aḍḍhaṁ tathā.  
 Rājatīti attano issariyasampattiyā dibbati sobhati  ca. Rañjetīti dānādinā, sassamedhādinā ca catūhi  saṅgahavatthūhi rameti, attani vā rāgaṁ karotīti attho.  Ca-saddo cettha vikappanattho. Janapadavācino puthuvacanaparattā  “magadhānan”ti vuttaṁ, janappadāpadesena vā tabbāsikānaṁ  gahitattā. Raññoti pitu bimbisārarañño. Sasati hiṁsatīti  sattu, verī, ajātoyeva sattu ajātasattu. “Nemittakehi  niddiṭṭho”ti vacanena ca ajātassa tassa sattubhāvo na tāva hoti,  sattubhāvassa pana tathā niddiṭṭhattā evaṁ voharīyatīti dasseti.  Ajātasseva pana tassa “rañño lohitaṁ piveyyan”ti deviyā  dohaḷassa pavattattā ajātoyevesa rañño sattūtipi vadanti.  
 “Tasmin”ti-ādinā tadatthaṁ vivarati, samattheti ca.  Dohaḷoti abhilāso. Bhāriyeti garuke, aññesaṁ  asakkuṇeyye vā. Asakkontīti asakkuṇamānā.  Akathentīti akathayamānā samānā. Nibandhitvāti  vacasā bandhitvā. Suvaṇṇasatthakenāti suvaṇṇamayena satthakena,  ghanasuvaṇṇakatenāti attho. Ayomayañhi rañño sarīraṁ upanetuṁ  ayuttanti vadanti. Suvaṇṇaparikkhatena vā ayomayasatthenāti  atthepi ayamevādhippāyo. Bāhuṁ phālāpetvāti  lohitasirāvedhavasena bāhuṁ phālāpetvā. Kevalassa lohitassa  gabbhiniyā dujjīrabhāvato udakena sambhinditvā pāyesi.  Haññissatīti haññissate, āyatiṁ hanīyateti attho.  Nemittakānaṁ vacanaṁ tathaṁ vā siyā, vitathaṁ vāti adhippāyena  “puttoti vā dhītāti vā na paññāyatī”ti vuttaṁ.  “Attano”ti-ādinā aññampi kāraṇaṁ dassetvā nivāresi.  Rañño bhāvo rajjaṁ, rajjassa samīpe pavattatīti oparajjaṁ,  ṭhānantaraṁ.  
 Mahāti (pg.2.7) mahatī. Samāse viya hi vākyepi mahantasaddassa  mahādeso. Dhurāti gaṇassa dhurabhūtā, dhorayhā jeṭṭhakāti attho.  Dhuraṁ nīharāmīti gaṇadhuramāvahāmi, gaṇabandhiyaṁ  nibbattessāmīti vuttaṁ hoti. “So na sakkā”ti-ādinā puna  cintanākāraṁ dasseti. Iddhipāṭihāriyenāti  ahimekhalikakumāravaṇṇavikubbaniddhinā. Tenāti  appāyukabhāvena. Hīti nipātamattaṁ. Tena hīti vā  uyyojanatthe nipāto. Tena vuttaṁ “kumāraṁ …pe… uyyojesī”ti.  Buddho bhavissāmīti ettha iti-saddo idamattho, iminā  khandhake āgatanayenāti attho. Pubbe khoti-ādīhipi  khandhakapāḷiyeva (cūḷava. 339).  
 Potthaniyanti churikaṁ. Yaṁ “nakharan”tipi vuccati,  divā divaseti (dī. ni. ṭī. 1.150) divasassapi divā.  Sāmyatthe hetaṁ bhummavacanaṁ “divā divasassā”ti aññattha  dassanato. Divassa divasetipi vaṭṭati akārantassapi divasaddassa  vijjamānattā. Nepātikampi divāsaddamicchanti saddavidū,  majjhanhikavelāyanti attho. Sā hi divasassa viseso divasoti.  “Bhīto”ti-ādi pariyāyo, kāyathambhanena vā bhīto.  Hadayamaṁsacalanena ubbiggo. “Jāneyyuṁ vā, mā vā”ti  parisaṅkāya ussaṅkī. Ñāte sati attano āgacchamānabhayavasena  utrasto. Vuttappakāranti devadattena vuttākāraṁ vippakāranti  apakāraṁ anupakāraṁ, viparītakiccaṁ vā. Sabbe bhikkhūti  devadattaparisaṁ sandhāyāha.  
 Acchinditvāti apanayanavasena vilumpitvā.  Rajjenāti vijitena. Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṁ  “rajjan”ti hi vuttaṁ, rājabhāvena vā.  
 Manaso attho icchā manoratho ra-kārāgamaṁ,  ta-kāralopañca katvā, cittassa vā nānārammaṇesu vibbhamakaraṇato  manaso ratho iva manoratho, mano eva ratho viyāti vā  manorathotipi neruttikā vadanti. Sukiccakārimhīti  sukiccakārī amhi. Avamānanti avamaññanaṁ anādaraṁ.  Mūlaghaccanti jīvitā voropanaṁ sandhāyāha, bhāvanapuṁsakametaṁ.  Rājakulānaṁ kira satthena ghātanaṁ rājūnamanāciṇṇaṁ, tasmā so  “nanu bhante”ti-ādimāha. Tāpanagehaṁ nāma  uṇhagahāpanagehaṁ, taṁ pana dhūmeneva acchinnā. Tena vuttaṁ  “dhūmagharan”ti. Kammakaraṇatthāyāti tāpana  kammakaraṇatthameva. Kenaci chāditattā ucco aṅgoti uccaṅgo  (pg.2.8)  yassa kassaci gahaṇatthaṁ paṭicchanno unnataṅgoti idha adhippeto. Tena  vuttaṁ “uccaṅgaṁ katvā pavisituṁ mā dethā”ti. “Ucchaṅge  katvā”tipi pāṭho, evaṁ sati majjhimaṅgova, ucchaṅge kiñci  gahetabbaṁ katvāti attho. Moḷiyanti cūḷāyaṁ “chetvāna  moḷiṁ varagandhavāsitan”ti-ādīsu (ma. ni. aṭṭha. 2.1 saṁ. ni.  aṭṭha. 2.2.55 apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; bu. vaṁ. aṭṭha.  27.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā) viya.  Tenāha “moḷiṁ bandhitvā”ti. Catumadhurenāti  sappisakkaramadhunāḷikerasnehasaṅkhātehi catūhi madhurehi  abhisaṅkhatapānavisesenāti vadanti, taṁ mahādhammasamādānasuttapāḷiyā  (ma. ni. 1.473) na sameti. Vuttañhi tattha “dadhi ca madhu  ca sappi ca phāṇitañca ekajjhaṁ saṁsaṭṭhan”ti, (ma. ni. 1.485)  tadaṭṭhakathāyañca vuttaṁ “dadhi ca madhu cāti suparisuddhaṁ  dadhi ca sumadhuraṁ madhu ca. Ekajjhaṁ saṁsaṭṭhanti ekato katvā  missitaṁ āluḷitaṁ. Tassa tanti tassa taṁ catumadhurabhesajjaṁ  pivato”ti “attupakkamena maraṇaṁ na yuttan”ti manasi katvā  rājā tassā sarīraṁ lehitvā yāpeti. Na hi ariyā attānaṁ  vinipātenti.  
 Maggaphalasukhenāti maggaphalasukhavatā,  sotāpattimaggaphalasukhūpasañhitena caṅkamena yāpetīti attho.  Hāressāmīti apanessāmi. Vītaccitehīti  vigata-accitehi jālavigatehi suddhaṅgārehi. Kenaci saññattoti  kenaci sammā ñāpito, ovaditoti vuttaṁ hoti.  Massukaraṇatthāyāti massuvisodhanatthāya. Manaṁ karothāti  yathā rañño manaṁ hoti, tathā karotha. Pubbeti purimabhave.  Cetiyaṅgaṇeti gandhapupphādīhi pūjanaṭṭhānabhūte cetiyassa bhūmitale.  Nisajjanatthāyāti bhikkhusaṅghassa nisīdanatthāya.  Paññattakaṭasārakanti paññapetabba-uttamakilañjaṁ. Tathāvidho  kilañjo hi “kaṭasārako”ti vuccati. Tassāti yathāvuttassa  kammadvayassa. Taṁ pana manopadosavaseneva tena katanti daṭṭhabbaṁ.  Yathāha–  
 	“Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;  
 	Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā.  
 	Tato naṁ dukkhamanveti, cakkaṁva vahato padan”ti.  (dha. pa. 1 netti. 90).  
 Paricārakoti sahāyako. Abhedepi bhedamiva vohāro  loke pākaṭoti vuttaṁ “yakkho hutvā nibbattī”ti. Ekāyapi  hi uppādakiriyāya (pg.2.9) idha bhedavohāro, paṭisandhivasena hutvā,  pavattivasena nibbattīti vā paccekaṁ yojetabbaṁ, paṭisandhivasena vā  pavattanasaṅkhātaṁ sātisayanibbattanaṁ ñāpetuṁ ekāyeva kiriyā padadvayena  vuttā. Tathāvacanañhi paṭisandhivasena nibbattaneyeva dissati  “makkaṭako nāma devaputto hutvā nibbatti (dha. pa. aṭṭha. 1.5)  kaṇṭako nāma …pe… nibbatti, (jā. aṭṭha.  1.avidūrenidānakathā) maṇḍūko nāma …pe… nibbattī”ti-ādīsu  viya. Dvinnaṁ vā padānaṁ bhāvatthamapekkhitvā “yakkho”ti-ādīsu  sāmi-atthe paccattavacanaṁ kataṁ purimāya pacchimavisesanato,  paricārakassa …pe… yakkhassa bhāvena nibbattīti attho, hetvatthe  vā ettha tvā-saddo yakkhassa bhāvato pavattanahetūti. Assa pana  rañño mahāpuññassapi samānassa tattha bahulaṁ nibbattapubbatāya  ciraparicitanikanti vasena tattheva nibbatti veditabbā.  
 Taṁ divasamevāti rañño maraṇadivaseyeva.  Khobhetvāti puttasnehassa balavabhāvato, taṁsahajātapīti vegassa ca  savipphāratāya taṁ samuṭṭhānarūpadhammehi pharaṇavasena sakalasarīraṁ  āloḷetvā. Tenāha “aṭṭhimiñjaṁ āhacca aṭṭhāsī”ti.  Pituguṇanti pituno attani sinehaguṇaṁ. Tena vuttaṁ “mayi  jātepī”ti-ādi. Vissajjetha vissajjethāti turitavasena,  sokavasena ca vuttaṁ.  
 Anuṭṭhubhitvāti achaḍḍetvā.  
 Nāḷāgirihatthiṁ muñcāpetvāti ettha iti-saddo  pakārattho, tena “abhimārakapurisapesenādippakārenā”ti pubbe  vuttappakārattayaṁ paccāmasati, katthaci pana so na diṭṭho. Pañca  vatthūnīti “sādhu bhante bhikkhū yāvajīvaṁ āraññikā  assū”ti-ādinā (pārā. 409 cūḷava. 343) vinaye vuttāni  pañca vatthūni. Yācitvāti ettha yācanaṁ viya katvāti attho.  Na hi so paṭipajjitukāmo yācatīti ayamattho vinaye  (pārā. aṭṭha. 2.410) vuttoyeva. Saññāpessāmīti cintetvā  saṅghabhedaṁ katvāti sambandho. Idañca tassa  anikkhittadhuratādassanavasena vuttaṁ, so pana akatepi saṅghabhede tehi  saññāpetiyeva. Uṇhalohitanti balavasokasamuṭṭhitaṁ uṇhabhūtaṁ  lohitaṁ. Mahānirayeti avīciniraye.  Vitthārakathānayoti ajātasattupasādanādivasena vitthārato  vattabbāya kathāya nayamattaṁ. Kasmā panettha (pg.2.10) sā na vuttā, nanu  saṅgītikathā viya khandhake (cūḷava. 343) āgatāpi sā  vattabbāti codanāya āha “āgatattā pana sabbaṁ na vuttan”ti,  khandhake āgatattā, kiñcimattassa ca vacanakkamassa vuttattā na ettha  koci virodhoti adhippāyo. “Evan”ti-ādi  yathānusandhinā nigamanaṁ.  
 Kosalaraññoti pasenadikosalassa pitu mahākosalarañño.  Nanu videhassa rañño dhītā vedehīti attho sambhavatīti  codanamapaneti “na videharañño”ti iminā. Atha kenaṭṭhenāti  āha “paṇḍitādhivacanametan”ti, paṇḍitavevacanaṁ, paṇḍitanāmanti  vā attho. Ayaṁ pana padattho kena nibbacanenāti vuttaṁ  “tatrāyan”ti-ādi. Vidantīti jānanti.  Vedenāti karaṇabhūtena ñāṇena. “Īhatī”ti etassa  pavattatītipi attho ṭīkāyaṁ vutto. Vedehīti idha  nadādigaṇoti āha “vedehiyā”ti.  
 Soyeva aho tadaho, sattamīvacanena pana  “tadahū”ti padasiddhi. Etthāti etasmiṁ divase.  Upasaddena visiṭṭho vasasaddo upavasaneyeva, na vasanamatte, upavasanañca  samādānamevāti dassetuṁ “sīlenā”ti-ādi vuttaṁ. Ettha ca  sīlenāti sāsane ariyuposathaṁ sandhāya vuttaṁ.  Anasanenāti abhuñjanamattasaṅkhātaṁ bāhiruposathaṁ.  Vā-saddo cettha aniyamattho, tena ekaccaṁ manoduccaritaṁ,  dussīlyādiñca saṅgaṇhāti. Tathā hi gopālakuposatho  abhijjhāsahagatassa cittassa vasena vutto, nigaṇṭhuposatho  mosavajjādivasena. Yathāha visākhuposathe “so tena  abhijjhāsahagatena cetasā divasaṁ atināmetī”ti, (a. ni.   3.71) “iti yasmiṁ samaye sacce samādapetabbā, musāvāde  tasmiṁ samaye samādapetī”ti (a. ni.  3.71) ca ādi.  
 Evaṁ adhippetatthānurūpaṁ nibbacanaṁ dassetvā idāni  atthuddhāravasena nibbacanānurūpaṁ adhippetatthaṁ dassetuṁ “ayaṁ  panā”ti-ādimāha. Etthāti uposathasadde.  Samānasaddavacanīyānaṁ anekappabhedānaṁ atthānamuddharaṇaṁ atthuddhāro  samānasaddavacanīyesu vā atthesu adhippetasseva atthassa uddharaṇaṁ  atthuddhārotipi vaṭṭati. Anekatthadassanañhi adhippetatthassa  uddharaṇatthameva. Nanu ca “atthamattaṁ pati saddā  abhinivisantī”ti-ādinā atthuddhāre (pg.2.11) codanā, sodhanā ca heṭṭhā  vuttāyeva. Apica visesasaddassa avācakabhāvato  pātimokkhuddesādivisayopi uposathasaddo sāmaññarūpo eva, atha  kasmā pātimokkhuddesādivisesavisayo vuttoti? Saccametaṁ, ayaṁ  panattho tādisaṁ saddasāmaññamanādiyitvā tattha tattha  sambhavatthadassanavaseneva vuttoti, evaṁ sabbattha. Sīladiṭṭhivasena  (sīlasuddhivasena dī. ni. ṭī. 1.150) upetehi samaggehi  vasīyati na uṭṭhīyatīti uposatho, pātimokkhuddeso.  Samādānavasena, adhiṭṭhānavasena vā upecca ariyavāsādi-atthāya  vasitabbo āvasitabboti uposatho, sīlaṁ. Anasanādivasena  upecca vasitabbo anuvasitabboti uposatho,  vatasamādānasaṅkhāto upavāso. Navamahatthikulapariyāpanne hatthināge  kiñci kiriyamanapekkhitvā taṁkulasambhūtatāmattaṁ pati ruḷhivaseneva  uposathoti samaññā, tasmā tattha nāmapaññatti veditabbā.  Arayo upagantvā useti dāhetīti uposatho, usasaddo dāhetipi  saddavidū vadanti. Divase pana uposatha saddapavatti aṭṭhakathāyaṁ  vuttāyeva. “Suddhassa ve sadāphaggū”ti-ādīsu  suddhassāti sabbaso kilesamalābhāvena parisuddhassa.  Veti nipātamattaṁ, byattanti vā attho. Sadāti  niccakālampi. Phaggūti phagguṇīnakkhattameva yuttaṁ bhavati,  niruttinayena cetassa siddhi. Yassa hi sundarikabhāradvājassa nāma  brāhmaṇassa phagguṇamāse uttaraphagguṇīyuttadivase titthanhānaṁ karontassa  saṁvaccharampi katapāpapavāhanaṁ hotīti laddhi. Tato taṁ vivecetuṁ idaṁ  majjhimāgamāvare mūlapaṇṇāsake vatthasutte bhagavatā vuttaṁ.  Suddhassuposatho sadāti yathāvuttakilesamalasuddhiyā parisuddhassa  uposathaṅgāni, vatasamādānāni ca asamādiyatopi niccakālaṁ  uposathavāso eva bhavatīti attho. “Na bhikkhave”ti-ādīsu  “abhikkhuko āvāso na gantabbo”ti nīharitvā sambandho.  Upavasitabbadivasoti upavasanakaraṇadivaso, adhikaraṇe vā  tabbasaddo daṭṭhabbo. Evañhi aṭṭhakathāyaṁ vuttanibbacanena sameti.  Antogadhāvadhāraṇena, aññatthāpohanena ca nivāraṇaṁ sandhāya  “sesadvayanivāraṇatthan”ti vuttaṁ. “Pannarase”ti padamārabbha  divasavasena yathāvuttanibbacanaṁ katanti (pg.2.12) dassento “teneva  vuttan”ti-ādimāha. Pañcadasannaṁ tithīnaṁ pūraṇavasena  “pannaraso”ti hi divaso vutto.  
 “Tāni ettha santī”ti ettakeyeva vutte nanvetāni  aññatthāpi santīti codanā siyāti taṁ nivāretuṁ “tadā  kirā”ti-ādi vuttaṁ. Anena bahuso, atisayato vā ettha  taddhitavisayo payuttoti dasseti. Cātumāsī, cātumāsinīti ca  paccayavisesena itthiliṅgeyeva pariyāyavacanaṁ.  Pariyosānabhūtāti ca pūraṇabhāvameva sandhāya vadati tāya saheva  catumāsaparipuṇṇabhāvato. Idhāti pāḷiyaṁ. Tīhi ākārehi  pūretīti puṇṇāti atthaṁ dasseti  “māsapuṇṇatāyā”ti-ādinā. Tattha tadā kattikamāsassa  puṇṇatāya māsapuṇṇatā. Purimapuṇṇamito hi paṭṭhāya yāva aparā  puṇṇamī, tāva eko māsoti tattha vohāro. Vassānassa utuno  puṇṇatāya utupuṇṇatā. Kattikamāsalakkhitassa saṁvaccharassa  puṇṇatāya saṁvaccharapuṇṇatā. Purimakattikamāsato pabhuti yāva  aparakattikamāso, tāva eko kattikasaṁvaccharoti evaṁ  saṁvaccharapuṇṇatāyāti vuttaṁ hoti. Lokikānaṁ matena pana māsavasena  saṁvaccharasamaññā lakkhitā. Tathā ca lakkhaṇaṁ garusaṅkantivasena.  Vuttañhi jotisatthe–  
 	“Nakkhattena sahodaya-matthaṁ yāti sūramanti.  
 	Tassa saṅkaṁ tatra vattabbaṁ, vassaṁ māsakamenevā”ti.  
 Minīyati divaso etenāti mā. Tassa hi gatiyā  divaso minitabbo “pāṭipado dutiyā, tatiyā”ti-ādinā.  Ettha puṇṇoti etissā rattiyā sabbakalāpāripūriyā puṇṇo.  Candassa hi soḷasamo bhāgo “kalā”ti vuccati, tadā ca cando  sabbāsampi soḷasannaṁ kalānaṁ vasena paripuṇṇo hutvā dissati.  Ettha ca “tadahuposathe pannarase”ti padāni divasavasena vuttāni,  “komudiyā”ti-ādīni tadekadesarattivasena.  
 Kasmā pana rājā amaccaparivuto nisinno, na ekakovāti  codanāya sodhanālesaṁ dassetuṁ pāḷipadatthameva avatvā  “evarūpāyā”ti-ādīnipi vadati. Etehi cāyaṁ sodhanāleso  dassito “evaṁ ruciyamānāya rattiyā tadā pavattattā tathā parivuto  nisinno”ti. Dhoviyamānadisābhāgāyāti (pg.2.13) etthāpi viyasaddo  yojetabbo. Rajatavimānaniccharitehīti rajatavimānato  nikkhantehi, rajatavimānappabhāya vā vipphuritehi.  “Visaro”ti idaṁ muttāvaḷi-ādīnampi visesanapadaṁ. Abbhaṁ  dhūmo rajo rāhūti ime cattāro upakkilesā pāḷinayena (a. ni.   4.50 pāci. 447). Rājāmaccehīti  rājakulasamudāgatehi amaccehi. Atha vā anuyuttakarājūhi ceva  amaccehi cāti attho. Kañcanāsaneti sīhāsane. “Raññaṁ  tu hemamāsanaṁ, sīhāsanamatho vāḷabījanitthī ca cāmaran”ti hi vuttaṁ.  Kasmā nisinnoti nisīdanamatte codanā. Eta nti  kandanaṁ, pabodhanaṁ vā. Itīti iminā hetunā. Nakkhatta  nti kattikānakkhattachaṇaṁ. Sammā ghositabbaṁ etarahi nakkhattanti  saṅghuṭṭhaṁ. Pañcavaṇṇakusumehi lājena, puṇṇaghaṭehi ca paṭimaṇḍitaṁ  gharesu dvāraṁ yassa tadetaṁ nagaraṁ pañca …pe… dvāraṁ.  Dhajo vaṭo. Paṭāko paṭṭoti sīhaḷiyā vadanti. Tadā  kira padīpujjalanasīsena katanakkhattaṁ. Tathā hi  ummādantijātakādīsupi (jā. 2.18.57) kattikamāse  evameva vuttaṁ. Tenāha  “samujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgan”ti. Vīthi  nāma rathikā mahāmaggo. Racchā nāma anibbiddhā khuddakamaggo.  Tattha tattha nisinnavasena samānabhāgena pāṭiyekkaṁ nakkhattakīḷaṁ  anubhavamānena samabhikiṇṇanti vuttaṁ hoti. Mahā-aṭṭhakathāyaṁ evaṁ  vatvāpi tattheva iti sanniṭṭhānaṁ katanti attho.  
 Udānaṁ udāhāroti atthato ekaṁ. Mānanti  mānapattaṁ kattubhūtaṁ. Chaḍḍanavasena avaseko. Sotavasena  ogho. Pītivacananti pītisamuṭṭhānavacanaṁ kammabhūtaṁ.  Hadayanti cittaṁ kattubhūtaṁ. Gahetunti bahi  aniccharaṇavasena gaṇhituṁ, hadayantoyeva ṭhapetuṁ na sakkotīti  adhippāyo. Tena vuttaṁ “adhikaṁ hutvā”ti-ādi. Idaṁ vuttaṁ  hoti– yaṁ vacanaṁ paṭiggāhaka nirapekkhaṁ kevalaṁ uḷārāya pītiyā  vasena sarasato sahasāva mukhato niccharati, tadevidha “udānan”ti  adhippetanti.  
 Dosehi itā gatā apagatāti dosinā ta-kārassa  na-kāraṁ katvā yathā “kilese jito vijitāvīti jino”ti āha  “dosāpagatā”ti. Yadipi sutte vuttaṁ “cattārome bhikkhave  candimasūriyānaṁ upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā  candimasūriyā na (pg.2.14) tapanti na bhāsanti na virocanti. Katame  cattāro? Abbhā bhikkhave …pe… mahikā. Dhūmo rajo. Rāhu  bhikkhave candimasūriyānaṁ upakkileso”ti, (cūḷava. 447) tathāpi  tatiyupakkilesassa pabhedadassana vasena aṭṭhakathānayena dassetuṁ  “pañcahi upakkilesehī”ti vuttaṁ. Ayamattho ca  ramaṇīyādisaddayogato ñāyatīti āha “tasmā”ti-ādi.  Anīya-saddopi bahulā katvatthābhidhāyako yathā “niyyānikā  dhammā”ti (dha. sa. dukamātikā 96) dasseti  “ramayatī”ti iminā. Juṇhāvasena rattiyā surūpattamāha  “vuttadosavimuttāyā”ti-ādinā. Abbhādayo cettha vuttadosā.  Ayañca hetu “dassituṁ yuttā”ti etthāpi sambajjhitabbo.  Tena kāraṇena, utusampattiyā ca pāsādikatā daṭṭhabbā. Īdisāya  rattiyā yutto divaso māso utu saṁvaccharoti evaṁ divasamāsādīnaṁ  lakkhaṇā sallakkhaṇupāyā bhavituṁ yuttā, tasmā  lakkhitabbāti lakkhaṇiyā, sā eva lakkhaññā ya-vato  ṇa-kārassa ña-kārādesavasena yathā “pokkharañño sumāpitā”ti āha  “divasamāsādīnan”ti-ādi.  
 “Yaṁ no payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti vacanato  samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vāti ettha paramatthasamaṇo, paramatthabrāhmaṇo  ca adhippeto, na pana pabbajjāmattasamaṇo, na ca jātimattabrāhmaṇoti  vuttaṁ “samitapāpatāyā”ti-ādi. Bahati pāpe bahi karotīti  brāhmaṇo niruttinayena. Bahuvacane vattabbe ekavacanaṁ, ekavacane  vā vattabbe bahuvacanaṁ vacanabyattayo vacanavipallāsoti attho. Idha  pana “payirupāsatan”ti vattabbe “payirupāsato”ti vuttattā  bahuvacane vattabbe ekavacanavasena vacanabyattayo dassito. Attani,  garuṭṭhāniye ca hi ekasmimpi bahuvacanappayogo niruḷho.  Payirupāsatoti ca vaṇṇavipariyāyaniddeso esa yathā  “payirudāhāsī”ti. Ayañhi bahulaṁ diṭṭhapayogo, yadidaṁ parisadde  ya-kārapare vaṇṇavipariyāyo. Tathā hi akkharacintakā vadanti  “pariyādīnaṁ rayādivaṇṇassa yarādīhi vipariyāyo”ti.  Yanti samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā. Iminā sabbenapi  vacanenāti “ramaṇīyā vatā”ti-ādivacanena.  Obhāsanimittakammanti obhāsabhūtaṁ nimittakammaṁ (pg.2.15)  paribyattaṁ  nimittakaraṇanti attho. Mahāparādhatāyāti mahādosatāya.  
 “Tena hī”ti-ādi tadatthavivaraṇaṁ. Devadatto  cāti ettha ca-saddo samuccayavasena atthupanayane, tena yathā  rājā ajātasattu attano pitu ariyasāvakassa satthu upaṭṭhākassa  ghātanena mahāparādho, evaṁ bhagavato mahānatthakarassa devadattassa  apassayabhāvenāpīti imamatthaṁ upaneti. Tassa piṭṭhichāyāyāti  vohāramattaṁ, tassa jīvakassa piṭṭhi-apassayena, taṁ pamukhaṁ katvā  apassāyāti vuttaṁ hoti. Vikkhepapacchedanatthanti vakkhamānāya  attano kathāya uppajjanakavikkhepassa pacchindanatthaṁ, anuppajjanatthanti  adhippāyo. Tenāha “tassaṁ hī”ti-ādi.  Asikkhitānanti kāyavacīsaṁyamane vigatasikkhānaṁ.  Kulūpaketi kulamupagate satthāre. Gahitāsāratāyāti  gahetabbaguṇasāravigatatāya. Nibbikkhepanti  aññesamapanayanavirahitaṁ.  
 Bhaddanti avassayasampannatāya sundaraṁ.  
  151. Ayañcattho imāya pāḷicchāyāya adhigato,  imamatthameva vā antogadhaṁ katvā pāḷiyamevaṁ vuttanti dasseti  “tenāhā”ti-ādinā. Asatthāpi samāno satthā paṭiññāto  yenāti satthupaṭiññāto, tassa abuddhassāpi samānassa  buddhapaṭiññātassa “ahameko loke atthadhammānusāsako”ti  ācariyapaṭiññātabhāvaṁ vā sandhāya evaṁ vuttaṁ. “So  kirā”ti-ādinā anussutimattaṁ pati porāṇaṭṭhakathānayova kirasaddena  vutto. Esa nayo parato makkhalipadanibbacanepi    Ekūnadāsasataṁ pūrayamānoti ekenūnadāsasataṁ attanā saddhiṁ  anūnadāsasataṁ katvā pūrayamāno. Evaṁ jāyamāno cesa maṅgaladāso  jāto. Jātarūpenevāti mātukucchito vijātaveseneva, yathā vā  sattā anivatthā apārutā jāyanti, tathā jātarūpeneva.  Upasaṅkamantīti upagatā bhajantā honti. Tadeva pabbajjaṁ  aggahesīti tadeva naggarūpaṁ “ayameva pabbajjā nāma siyā”ti  pabbajjaṁ katvā aggahesi. Pabbajiṁsūti taṁ  pabbajitamanupabbajiṁsu.  
 “Pabbajitasamūhasaṅkhāto”ti etena  pabbajitasamūhatāmattena saṅgho, na  niyyānikadiṭṭhivisuddhasīlasāmaññavasena saṁhatattāti dasseti.  Assa atthīti (pg.2.16) assa satthupaṭiññātassa parivārabhāvena atthi.  “Saṅghī gaṇī”ti cedaṁ pariyāyavacanaṁ, saṅketamattato nānanti  āha “svevā”ti-ādi. Svevāti ca  pabbajitasamūhasaṅkhāto eva. Keci pana “pabbajitasamūhavasena  saṅghī, gahaṭṭhasamūhavasena gaṇī”ti vadanti, taṁ tesaṁ  matimattaṁ gaṇe eva loke saṅgha-saddassa niruḷhattā.  Acelakavatacariyādi attanā parikappitamattaṁ ācāro.  Paññāto pākaṭo saṅghī-ādibhāvena. Appiccho santuṭṭhoti  atthato ekaṁ. Tattha labbhamānāppicchataṁ dassetuṁ “appicchatāya  vatthampi na nivāsetī”ti vuttaṁ. Na hi tasmiṁ sāsanike viya  santaguṇaniggūhaṇalakkhaṇā appicchatā labbhati. Yasoti  kittisaddo. Taranti etena saṁsāroghanti evaṁ sammatatāya laddhi  titthaṁ nāma “sādhū”ti sammato, na ca sādhūhi sammatoti  atthamāha “ayan”ti-ādinā. Na hi tassa sādhūhi sammatatā  labbhati. Sundaro sappurisoti dvidhā attho.  Assutavatoti assutāriyadhammassa, kattutthe cetaṁ sāmivacanaṁ.  “Imāni me vatasamādānāni ettakaṁ kālaṁ suciṇṇānī”ti bahū  rattiyo jānāti. Tā panassa rattiyo cirakālabhūtāti katvā  “ciraṁ pabbajitassā”ti-ādi vuttaṁ, antattha-aññapadatthasamāso  cesa yathā “māsajāto”ti. Atha tassa padadvayassa ko visesoti  ce? Cirapabbajitaggahaṇenassa buddhisīlatā, rattaññūgahaṇena tattha  sampajānatā dassitā, ayametassa visesoti. Kiṁ pana atthaṁ  sandhāya so amacco āhāti vuttaṁ  “acirapabbajitassā”ti-ādi. Okappanīyāti  saddahanīyā. Addhānanti dīghakālaṁ. Kittako pana soti āha  “dve tayo rājaparivaṭṭe”ti, dvinnaṁ, tiṇṇaṁ vā rājūnaṁ  rajjānusāsanapaṭipāṭiyoti attho. “Addhagato”ti vatvāpi puna  kataṁ vayaggahaṇaṁ osānavayāpekkhaṁ padadvayassa atthavisesasambhavatoti  dasseti “pacchimavayan”ti iminā. Ubhayanti  “addhagato, vayo-anuppatto”ti padadvayaṁ.  
 Kājaro nāma eko rukkhaviseso, yo  “paṇṇakarukkho”tipi vuccati. Disvā viya anattamanoti  sambandho. Pubbe pitarā saddhiṁ satthu santikaṁ gantvā desanāya  sutapubbataṁ sandhāyāha “jhānā …pe… kāmo”ti.  Tilakkhaṇabbhāhatanti tīhi lakkhaṇehi abhighaṭitaṁ.  Dassanenāti nidassanamattaṁ. So hi disvā tena saddhiṁ  allāpasallāpaṁ katvā (pg.2.17)  tato akiriyavādaṁ sutvā ca anattamano ahosi.  Guṇakathāyāti abhūtaguṇakathāya. Tenāha “suṭṭhutaraṁ  anattamano”ti. Yadi anattamano, kasmā tuṇhī ahosīti codanaṁ  visodheti “anattamano samānopī”ti-ādinā.  
  152. Gosālāyāti evaṁnāmake gāmeti vuttaṁ.  Vassānakāle gunnaṁ patiṭṭhitasālāyāti pana atthe tabbasena tassa nāmaṁ  sātisayamupapannaṁ hoti bahulamanaññasādhāraṇattā, tathāpi so porāṇehi  ananussutoti ekaccavādo nāma kato. “Mā khalīti sāmiko  āhā”ti iminā tathāvacanamupādāya tassa ākhyātapadena samaññāti  dasseti. Saññāya hi vattumicchāya ākhyātapadampi nāmikaṁ bhavati  yathā “aññāsikoṇḍañño”ti (mahāva. 17). Sesanti  “so paṇṇena vā”ti-ādivacanaṁ.  
  153. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādināmamiva  ajitoti tassa nāmamattaṁ. Kesehi vāyito kambalo  yassātipi yujjati. Paṭikiṭṭhataranti nihīnataraṁ.  “Yathāhā”ti-ādinā aṅguttarāgame tikanipāte makkhalisutta  (a. ni.  3.138) māhari. Tantāvutānīti tante vītāni.  “Sīte sīto”ti-ādinā chahākārehi tassa paṭikiṭṭhataraṁ  dasseti.  
  154. Pakujjhati sammādiṭṭhikesu byāpajjatīti  pakudho. Vaccaṁ katvāpīti ettha pi-saddena bhojanaṁ  bhuñjitvāpi kenaci asucinā makkhitvāpīti imamatthaṁ sampiṇḍeti.  Vālikāthūpaṁ katvāti vatasamādānasīsena vālikāsañcayaṁ katvā,  tathārūpe anupagamanīyaṭṭhāne puna vataṁ samādāya gacchatīti vuttaṁ hoti.  
  156. “Gaṇṭhanakileso”ti etassa  “palibundhanakileso”ti atthavacanaṁ, saṁsāre paribundhanakicco  khettavatthuputtadārādivisayo rāgādikilesoti attho.  “Evaṁvāditāyā”ti iminā laddhivasenassa nāmaṁ, na  panatthatoti dasseti. Yāva hi so maggena samugghāṭito, tāva  atthiyeva. Ayaṁ pana vacanattho– “natthi mayhaṁ gaṇṭho”ti  gaṇhātīti nigaṇṭhoti. Nāṭassāti evaṁnāmakassa.  
 
 Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā 

  157. Sabbathā (pg.2.18) tuṇhībhūtabhāvaṁ sandhāya “esa  nāga …pe… viyā”ti vuttaṁ. Supaṇṇoti garuḷo, garuḍo  vā sakkaṭamatena. “Ḍa-ḷāna’maviseso”ti hi tattha vadanti.  Yathādhippāyaṁ na vattatīti katvā “anattho vata me”ti vuttaṁ.  Upasantassāti sabbathā saññamena upasamaṁ gatassa. Jīvakassa  tuṇhībhāvo mama adhippāyassa maddanasadiso, tasmā tadeva tuṇhībhāvaṁ  pucchitvā kathāpanena mama adhippāyo sampādetabboti ayamettha rañño  adhippāyoti dassento “hatthimhi kho panā”ti-ādimāha.  Kinti kāraṇapucchāyaṁ nipātoti dasseti “kena  kāraṇenā”ti iminā, yena tuvaṁ tuṇhī, kiṁ taṁ kāraṇanti vā atthaṁ  dasseti. Tattha yathāsambhavaṁ kāraṇaṁ uddharitvā adhippāyaṁ dassetuṁ  “imesan”ti-ādi vuttaṁ. Yathā etesanti etesaṁ  kulūpako atthi yathā, imesaṁ nu kho tiṇṇaṁ kāraṇānaṁ aññatarena  kāraṇena tuṇhī bhavasīti pucchatīti adhippāyo.  
  Kathāpetīti kathāpetukāmo hoti.  Pañcapatiṭṭhitenāti ettha pañcahi aṅgehi abhimukhaṁ ṭhitenāti  attho, pādajāṇu kappara hattha sīsasaṅkhātāni pañca aṅgāni samaṁ  katvā onāmetvā abhimukhaṁ ṭhitena paṭhamaṁ vanditvāti vuttaṁ hoti.  Yampi vadanti “navakatarenupāli bhikkhunā vuḍḍhatarassa bhikkhuno  pāde vandantena ime pañca dhamme ajjhattaṁ upaṭṭhāpetvā pādā  vanditabbā’ti-ādikaṁ (pari. 469) vinayapāḷimāharitvā  ekaṁsakaraṇa-añjalipaggahaṇapādasambāhanapemagāravupaṭṭhāpanavasena  pañcapatiṭṭhitavandanā”ti, tametthānadhippetaṁ dūrato vandane  yathāvuttapañcaṅgassa aparipuṇṇattā. Vandanā cettha paṇamanā  añjalipaggahaṇakarapuṭasamāyogo. “Pañcapatiṭṭhitena  vanditvā”ti ca kāyapaṇāmo vutto, “mama  satthuno”ti-ādinā pana vacīpaṇāmo, tadubhayapurecarānucaravasena  manopaṇāmoti. Kāmaṁ sabbāpi tathāgatassa paṭipatti anaññasādhāraṇā  acchariyabbhutarūpāva, tathāpi gabbhokkanti abhijāti abhinikkhamana  abhisambodhi dhammacakkappavattana (saṁ. ni.  5.1081 paṭi. ma.  3.30) yamakapāṭihāriyadevorohanāni sadevake loke ativiya  supākaṭāni, na sakkā kenaci paṭibāhitunti tāniyevettha uddhaṭāni.  
 Itthaṁ (pg.2.19) imaṁ pakāraṁ bhūto pattoti itthambhūto, tassa  ākhyānaṁ itthambhūtākhyānaṁ, soyevattho itthambhūtākhyānattho.  Atha vā itthaṁ evaṁpakāro bhūto jātoti itthambhūto,  tādisoti ākhyānaṁ itthambhūtākhyānaṁ, tadevattho  itthambhūtākhyānattho, tasmiṁ upayogavacananti attho.  Abbhuggatoti ettha hi abhisaddo padhānavasena  itthambhūtākhyānatthajotako kammappavacanīyo abhibhavitvā  uggamanakiriyāpakārassa dīpanato, tena payogato “taṁ kho pana  bhagavantan”ti idaṁ upayogavacanaṁ sāmi-atthe samānampi appadhānavasena  itthambhūtākhyānatthadīpanato “itthambhūtākhyānatthe”ti vuttaṁ. Tenevāha  “tassa kho pana bhagavatoti attho”ti. Nanu ca “sādhu  devadatto mātaramabhī”ti ettha viya “taṁ kho pana bhagavantan”ti  ettha abhisaddo appayutto, kathamettha taṁpayogato upayogavacanaṁ siyāti?  Atthato payuttattā. Atthasaddapayogesu hi atthapayogoyeva padhānoti.  Idaṁ vuttaṁ hoti– yathā “sādhu devadatto mātaramabhī”ti ettha  abhisaddapayogato itthambhūtākhyāne upayogavacanaṁ kataṁ, evamidhāpi  “taṁ kho pana bhagavantaṁ abhi evaṁ kalyāṇo kittisaddo uggato”ti  abhisaddapayogato itthambhūtākhyāne upayogavacanaṁ katanti. Yathā hi  “sādhu devadatto mātaramabhī”ti ettha “devadatto mātaramabhi  mātuvisaye, mātuyā vā sādhū”ti evaṁ adhikaraṇatthe, sāmi-atthe vā  bhummavacanassa, sāmivacanassa vā pasaṅge itthambhūtākhyānajotakena  kammappavacanīyena abhisaddena payogato upayogavacanaṁ kataṁ, evamidhāpi  sāmi-atthe sāmivacanappasaṅge yathā ca tattha “devadatto mātuvisaye,  mātu sambandhī vā sādhuttappakārappatto”ti ayamattho viññāyati,  evamidhāpi “bhagavato sambandhī kittisaddo abbhuggato abhibhavitvā  uggamanappakārappatto”ti ayamattho viññāyati. Tattha hi  devadattaggahaṇaṁ viya idha kittisaddaggahaṇaṁ, “mātaran”ti vacanaṁ viya  “bhagavantan”ti vacanaṁ, sādhusaddo viya uggatasaddo veditabbo.  
 Kalyāṇoti bhaddako. Kalyāṇabhāvo cassa  kalyāṇaguṇavisayatāyāti āha “kalyāṇaguṇasamannāgato”ti,  kalyāṇehi guṇehi samannāgato tabbisayatāya yuttoti attho. Taṁ  visayatā hettha samannāgamo, kalyāṇaguṇavisayatāya tannissitoti   (pg.2.20) adhippāyo. Seṭṭhoti pariyāyavacanepi eseva nayo.  Seṭṭhaguṇavisayatā eva hi kittisaddassa seṭṭhatā “bhagavāti vacanaṁ seṭṭhaṁ,  bhagavāti vacanamuttaman”ti-ādīsu (visuddhi. 1.142 pārā. aṭṭha.  1.verañjakaṇḍavaṇṇanā; udā. aṭṭha. 1 itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā;  mahāni. aṭṭha. 49) viya. “Arahaṁ sammāsambuddho”ti-ādinā  guṇānaṁ saṁkittanato, saddanīyato ca vaṇṇoyeva kittisaddo nāmāti  āha “kittiyevā”ti. Vaṇṇo eva hi kittetabbato  kitti, saddanīyato saddoti ca vuccati. Kittipariyāyo  hi saddasaddo yathā “uḷārasaddā isayo, guṇavanto tapassino”ti.  Kittivasena pavatto saddo kittisaddoti bhinnādhikaraṇataṁ dasseti  “thutighoso”ti iminā. Kittisaddo hettha thutipariyāyo  kittanamabhitthavanaṁ kittīti. Thutivasena pavatto ghoso  thutighoso, abhitthavudāhāroti attho. Abhisaddo abhibhavane,  abhibhavanañcettha ajjhottharaṇamevāti vuttaṁ “ajjhottharitvā”ti,  anaññasādhāraṇe guṇe ārabbha pavattattā abhibyāpetvāti attho.  Kinti-saddo abbhuggatoti codanāya “itipi so  bhagavā”ti-ādimāhāti anusandhiṁ dassetuṁ “kintī”ti vuttaṁ.  
 Padānaṁ sambajjhanaṁ padasambandho. So bhagavāti yo so  samatiṁsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṁ  sammāsambodhiṁ abhisambuddho devānamatidevo sakkānamatisakko  brahmānamatibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi sadevake loke  “bhagavā”ti patthaṭakittisaddo, so bhagavā. Yaṁ taṁ-saddā hi  niccasambandhā. “Bhagavā”ti ca idamādipadaṁ satthu nāmakittanaṁ.  Tenāha āyasmā dhammasenāpati “bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ, na  pitarā katan”ti-ādi (mahāni. 6 cūḷani. 2). Parato pana  “bhagavā”ti padaṁ guṇakittanaṁ. Yathā  kammaṭṭhānikena“arahan”ti-ādīsu navasu ṭhānesu paccekaṁ itipisaddaṁ  yojetvā buddhaguṇā anussarīyanti, evamidha buddhaguṇasaṁkittakenāpīti  dassento “itipi arahaṁ …pe… itipi bhagavā”ti āha.  Evañhi sati“arahan”ti-ādīhi navahi padehi ye sadevake loke  ativiya pākaṭā paññātā buddhaguṇā, te nānappakārato vibhāvitā  honti “itipī”ti padadvayena tesaṁ nānappakāratādīpanato.  “Itipetaṁ bhūtaṁ, itipetaṁ (pg.2.21) tacchan”ti-ādīsu (dī. ni. 1.6) viya  hi iti-saddo idha āsannapaccakkhakaraṇattho, pi-saddo  sampiṇḍanattho, tena ca nesaṁ nānappakārabhāvo dīpito, tāni ca  guṇasallakkhaṇakāraṇāni saddhāsampannānaṁ viññujātikānaṁ paccakkhāni  honti, tasmā tāni saṁkittentena viññunā cittassa sammukhībhūtāneva  katvā saṁkittetabbānīti dassento “iminā ca iminā ca  kāraṇenāti vuttaṁ hotī”ti āha. Evañhi nirūpetvā kittente  yassa saṁkitteti, tassa bhagavati ativiya pasādo hoti.  
 Ārakattāti kilesehi suvidūrattā. Arīnanti  kilesārīnaṁ. Arānanti saṁsāracakkassa arānaṁ.  Hatattāti viddhaṁsitattā. Paccayādīnanti  cīvarādipaccayānañceva pūjā visesānañca. Rahābhāvāti  cakkhurahādīnamabhāvato. Rahopāpakaraṇābhāvo hi padamanatikkamma  rahābhāvoti vuttaṁ. Evampi hi yathādhippetamattho labbhatīti.  Tatoti Visuddhimaggato (visuddhi. 1.123). Yathā ca  Visuddhimaggato, evaṁ taṁsaṁvaṇṇanāya paramatthamañjūsāyaṁ (visuddhi.  ṭī. 1.124) nesaṁ vitthāro gahetabbo.  
 Yasmā jīvako bahuso satthu santike buddhaguṇe sutvā ṭhito,  diṭṭhasaccatāya ca satthusāsane vigatakathaṁkatho, satthuguṇakathane ca  vesārajjappatto, tasmā so evaṁ vitthārato eva āhāti vuttaṁ  “jīvako panā”ti-ādi. “Ettha cā”ti-ādinā  sāmatthiyatthamāha. Thāmo desanāñāṇameva, balaṁ pana  dasabalañāṇaṁ. Vissatthanti bhāvanapuṁsakapadaṁ, anāsaṅkanti  attho.  
 Pañcavaṇṇāyāti khuddikādivasena pañcapakārāya.  Nirantaraṁ phuṭaṁ ahosi katādhikārabhāvato. Kammantarāyavasena  hissa rañño guṇasarīraṁ khatūpahataṁ hoti. Kasmā panesa jīvakameva  gamanasajjāya āṇāpetīti āha “imāyā”ti-ādi.  
  158. “Uttaman”ti vatvā na kevalaṁ  uttamabhāvoyevettha kāraṇaṁ, atha kho appasaddatāpīti dassetuṁ  “assayānarathayānānī”ti-ādi vuttaṁ. Hatthiyānesu ca  nibbisevanameva gaṇhanto hatthiniyopi kappāpesi.  Padānupadanti padamanugataṁ padaṁ purato gacchantassa hatthiyānassa  pade tesaṁ padaṁ katvā, padasaddo cettha padavaḷañje. Nibbutassāti  sabbakilesadarathavūpasamassa (pg.2.22)  Nibbutehevāti appasaddatāya  saddasaṅkhobhanavūpasameheva.  
 Kareṇūti hatthinipariyāyavacanaṁ. Kaṇati saddaṁ karotīti  hi kareṇu, karova yassā, na dīgho dantoti vā kareṇu,  “kareṇukā”tipi pāṭho, niruttinayena padasiddhi.  Ārohanasajjanaṁ kuthādīnaṁ bandhanameva. Opavayhanti  rājānamupavahituṁ samatthaṁ. “Opaguyhan”tipi paṭhanti,  rājānamupagūhituṁ gopituṁ samatthanti attho. “Evaṁ  kirassā”ti-ādi paṇḍitabhāvavibhāvanaṁ. Kathā vattatīti  laddhokāsabhāvena dhammakathā pavattati. “Rañño āsaṅkānivattanatthaṁ  āsannacārībhāvena hatthinīsu itthiyo nisajjāpitā”ti (dī. ni.  ṭī. 1.158) ācariyadhammapālattherena vuttaṁ. Aṭṭhakathāyaṁ pana  “itthiyo nissāya purisānaṁ bhayaṁ nāma natthi, sukhaṁ itthiparivuto  gamissāmī”ti tattha kāraṇaṁ vuttameva. Imināpi kāraṇena  bhavitabbanti pana ācariyena evaṁ vuttaṁ siyā. Rañño paresaṁ  dūrupasaṅkamanabhāvadassanatthaṁ tā purisavesaṁ gāhāpetvā āvudhahatthā  kāritā. Hatthinikāsatānīti ettha hatthiniyo eva  hatthinikā. “Pañca hatthiniyā satānī”tipi katthaci pāṭho, so  ayuttova “pañcamattehi bhikkhusatehī”ti-ādīsu (pārā. 1) viya  īdisesu pacchimapadassa samāsasseva dassanato. Kassacidevāti  sannipatite mahājane yassa kassaci eva, tadaññesampi āyatiṁ  maggaphalānamupanissayoti āha “sā mahājanassa upakārāya  bhavissatī”ti.  
 Paṭivedesīti ñāpesi. Upacāravacananti  vohāravacanamattaṁ teneva adhippetatthassa apariyosānato  Tenāha  “tadeva attano ruciyā karohī”ti. Imināyeva hi  tadatthapariyosānaṁ. Maññasīti pakatiyāva jānāsi.  Tadevāti gamanāgamanameva. Yadi gantukāmo, gaccha, atha na  gantukāmo, mā gaccha, attano ruciyevettha pamāṇanti vuttaṁ hoti.  
  159. Pāṭi-ekkāyeva sandhivasena paccekā.  “Mahañcan”ti pade karaṇatthe paccattavacananti āha “mahatā”ti.  Mahantassa bhāvo mahañcaṁ. Na kevalaṁ niggahītantavaseneva  pāṭho, atha kho ākārantavasenāpīti āha (pg.2.23) “mahaccātipi  pāḷī”ti. Yathā “khattiyā”ti vattabbe “khatyā”ti, evaṁ  “mahatiyā”ti vattabbe mahatyā. Puna ca-kāraṁ katvā mahaccāti  sandhivasena padasiddhi. Pulliṅgavasena vattabbe itthiliṅgavasena  vipallāso liṅgavipariyāyo. Visesanañhi bhiyyo  visesyaliṅgādigāhakaṁ. Tiyojanasatānanti paccekaṁ  tiyojanasataparimaṇḍalānaṁ. Dvinnaṁ mahāraṭṭhānaṁ issariyasirīti  aṅgamagadharaṭṭhānamādhipaccamāha. Tadatthaṁ vivarati  “tassā”ti-ādinā. Paṭimukkaveṭhanānīti  ābandhasiroveṭhanāni. Āsattakhaggānīti aṁse olambanavasena  sannaddhāsīni. Maṇidaṇḍatomareti maṇidaṇḍaṅkuse.  
 “Aparāpī”ti-ādinā padasā parivārā vuttā.  Khujjavāmanakā vesavasena, kirātasavara-andhakādayo jātivasena tāsaṁ  paricārakiniyo dassitā. Vissāsikapurisāti vassavare  sandhāyāha. Kulabhoga-issariyādivasena mahatī mattā pamāṇametesanti  mahāmattā, mahānubhāvā rājāmaccā. Vijjādharataruṇā  viyāti mantānubhāvena vijjāmayiddhisampannā vijjādharakumārakā viya.  Raṭṭhiyaputtāti bhojaputtā. Raṭṭhe paricarantīti hi luddakā  raṭṭhiyā, tesaṁ nānāvudhaparicayatāya rājabhaṭabhūtā puttāti attho,  antararaṭṭhabhojakānaṁ vā puttā raṭṭhiyaputtā, khattiyā bhojarājāno.  “Anuyuttā bhavantu te”ti-ādīsu viya hi ṭīkāyaṁ (dī.  ni. ṭī. 1.159) vutto bhojasaddo bhojakavācakoti daṭṭhabbaṁ.  Ussāpetvāti uddhaṁ pasāretvā. Jayasaddanti “jayatu  mahārājā”ti-ādijayapaṭibaddhaṁ saddaṁ. Dhanupantiparikkhepoti  dhanupantiparivāro. Sabbattha taṁgāhakavasena veditabbo.  Hatthighaṭāti hatthisamūhā. Paharamānāti phusamānā.  Aññamaññasaṅghaṭṭanāti avicchedagamanena aññamaññasambandhā.  Seṇiyoti gandhikaseṇīdussikaseṇī-ādayo “anapaloketvā  rājānaṁ vā saṅghaṁ vā gaṇaṁ vā pūgaṁ vā seṇiṁ vā aññatra kappā  vuṭṭhāpeyyā”ti-ādīsu (pāci. 682) viya. “Aṭṭhārasa  akkhobhiṇī seniyo”ti katthaci likhanti, so anekesupi  potthakesu na diṭṭho. Anekasaṅkhyā ca senā heṭṭhā gaṇitāti  ayuttoyeva. Tadā sabbāvudhato sarova dūragāmīti katvā  sarapatanātikkamappamāṇena rañño parisaṁ saṁvidahati. Kimatthanti āha  “sace”ti-ādi.  
 Sayaṁ (pg.2.24) bhāyanaṭṭhena cittutrāso bhayaṁ yathā tathā bhāyatīti  katvā. Bhāyitabbe eva vatthusmiṁ bhayato upaṭṭhite  “bhāyitabbamidan”ti bhāyitabbākārena tīraṇato ñāṇaṁ bhayaṁ  bhayato tīretīti katvā. Tenevāha Visuddhimagge (visuddhi.  2.751) “bhayatupaṭṭhānañāṇaṁ pana bhāyati, na bhāyatīti? Na  bhāyati. Tañhi ‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti,  anāgatā nirujjhissantī’ti tīraṇamattameva hotī”ti.  Bhāyanaṭṭhānaṭṭhena ārammaṇaṁ bhayaṁ bhāyati etasmāti katvā.  Bhāyanahetuṭṭhena ottappaṁ bhayaṁ pāpato bhāyati etenāti katvā.  Bhayānakanti bhāyanākāro. Tepīti dīghāyukā devāpi.  Dhammadesananti pañcasu khandhesu pannarasalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṁ  dhammadesanaṁ. Yebhuyyenāti ṭhapetvā khīṇāsavadeve tadaññesaṁ vasena  bāhullato. Khīṇāsavattā hi tesaṁ cittutrāsabhayampi na uppajjati.  Kāmaṁ sīhopamasuttaṭṭhakathāyaṁ (a. ni. aṭṭha. 2.4.33)  cittutrāsabhayampi tadatthabhāvena vuttaṁ, idha pana pakaraṇānurūpato  ñāṇabhayameva gahitaṁ. Saṁveganti sahottappañāṇaṁ.  Santāsanti sabbaso ubbijjanaṁ. Bhāyitabbaṭṭhena bhayameva  bhīmabhāvena bheravanti bhayabheravaṁ, bhītabbavatthu. Tenāha  “āgacchatī”ti, etaṁ naraṁ taṁ bhayabheravaṁ āgacchati nūnāti  attho.  
 Bhīruṁ pasaṁsantīti pāpato bhāyanato utrāsanato bhīruṁ  pasaṁsanti paṇḍitā. Na hi tattha sūranti tasmiṁ pāpakaraṇe sūraṁ  pagabbhadhaṁsinaṁ na hi pasaṁsanti. Tenāha “bhayā hi santo na  karonti pāpan”ti. Tattha bhayāti pāputrāsato, ottappahetūti  attho.  
 Chambhitassāti thambhitassa, tha-kārassa cha-kārādeso.  Tadatthamāha “sakalasarīracalanan”ti, bhayavasena  sakalakāyapakampananti attho. Uyyodhanaṁ sampahāro.  
 Eketi uttaravihāravāsino. “Rājagahe”ti-ādi  tesamadhippāyavivaraṇaṁ. Ekekasmiṁ mahādvāre dve dve katvā catusaṭṭhi  khuddakadvārāni. “Tadā”ti-ādinā akāraṇabhāve hetuṁ dasseti.  
 Idāni sakavādaṁ dassetuṁ “ayaṁ panā”ti-ādi vuttaṁ.  “Jīvako kirā”ti-ādi āsaṅkanākāradassanaṁ.  Assāti ajātasatturañño. Ukkaṇṭhitoti anabhirato.  Chattaṁ ussāpetukāmo maññeti sambandho (pg.2.25)  Bhāyitvāti bhāyanahetu.  Tassāti jīvakassa. Sammasaddo samānattho, samānabhāvo ca  vayenāti āha “vayassābhilāpo”ti. Vayena samāno  vayasso yathā “ekarājā harissavaṇṇo”ti (jā. 1.2.17).  Samānasaddassa hi sādesamicchanti saddavidū, tena abhilāpo  ālapanaṁ tathā, ruḷhīniddeso esa, “mārisā”ti ālapanamiva.  Yathā hi mārisāti niddukkhatābhilāpo sadukkhepi nerayike vuccati  “yadā kho te mārisa saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyyā”ti-ādīsu,  (ma. ni. 1.512) evaṁ yo koci sahāyo asamānavayopi  “sammā”ti vuccatīti, tasmā sahāyābhilāpo icceva attho. Kacci  na vañcesīti pāḷiyā sambandho. “Na palambhesī”ti vuttepi idha  parikappatthova sambhavatīti vuttaṁ “na vippalambheyyāsī”ti, na  palobheyyāsīti attho. Kathāya sallāpo, so eva nigghoso tathā.  
 Vinasseyyāti cittavighātena vihaññeyya. “Na taṁ  devā”ti-ādivacanaṁ sandhāya “daḷhaṁ katvā”ti vuttaṁ.  Turitavasenidamāmeḍitanti dasseti “taramānovā”ti iminā.  “Abhikkama mahārājā”ti vatvā tattha kāraṇaṁ dassetuṁ “ete”ti-ādi  vuttanti sasambandhamatthaṁ dassento “mahārāja corabalaṁ  nāmā”ti-ādimāha.  
 
 Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā 

  160. Ayaṁ bahidvārakoṭṭhakokāso nāgassa bhūmi  nāma. Tenāha “vihārassā”ti-ādi. Bhagavato  tejoti buddhānubhāvo. Rañño sarīraṁ phari yathā taṁ  soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa bhagavato santikaṁ āgacchantassa  antovanasaṇḍagatassa. “Attano aparādhaṁ saritvā mahābhayaṁ  uppajjī”ti idaṁ sedamuñcanassa kāraṇadassanaṁ. Na hi  buddhānubhāvato sedamuñcanaṁ sambhavati kāyacittapassaddhihetubhāvato.  
 Eketi uttaravihāravāsinoyeva. Tadayuttamevāti dasseti  “iminā”ti-ādinā. Abhimāreti dhanuggahe.  Dhanapālanti nāḷāgiriṁ. So hi tadā nāgarehi  pūjitadhanarāsino labbhanato “dhanapālo”ti voharīyati. Na kevalaṁ  diṭṭhapubbatoyeva, atha kho pakatiyāpi bhagavā saññātoti   (pg.2.26) dassetuṁ “bhagavā hī”ti-ādimāha. Ākiṇṇavaralakkhaṇoti  battiṁsa mahāpurisalakkhaṇe sandhāyāha.  Anubyañjanapaṭimaṇḍitoti asītānubyañjane (jinālaṅkāraṭīkāya  vijātamaṅgalavaṇṇanāyaṁ vitthāro). Chabbaṇṇāhi rasmīhīti  tadā vattamānā rasmiyo. Issariyalīḷāyāti  issariyavilāsena. Nanu ca bhagavato santike issariyalīlāya  pucchā agāravoyeva siyāti codanāya “pakati  hesā”ti-ādimāha, pakatiyā pucchanato na agāravoti adhippāyo.  Parivāretvā nisinnena bhikkhusaṅghena pure katepi atthato tassa  purato nisinno nāma. Tenāha “parivāretvā”ti-ādi.  
  161. Yena, tenāti ca bhummatthe karaṇavacananti  dasseti “yattha, tatthā”ti iminā. Yena maṇḍalassa dvāraṁ,  tenūpasaṅkamīti sampattabhāvassa vuttattā idha upagamanameva yuttanti āha  “upagato”ti. Anucchavike ekasmiṁ padeseti yattha  viññujātikā aṭṭhaṁsu, tasmiṁ. Ko panesa anucchavikapadeso nāma?  Atidūratādichanisajjadosavirahito padeso,  napacchatādi-aṭṭhanisajjadosavirahito vā. Yathāhu aṭṭhakathācariyā–  
 	“Na pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;  
 	Na kacche no paṭivāte, na cāpi onatunnate.  
 	Ime dose vissajjetvā, ekamantaṁ ṭhitā ahū”ti.  (khu. pā. aṭṭha. evamiccādipāṭhavaṇṇanā; su. ni. aṭṭha. 2.261).  
 Tadā bhikkhusaṅghe tuṇhībhāvassa anavasesato byāpitabhāvaṁ  dassetuṁ “tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtan”ti vicchāvacanaṁ vuttanti āha  “yato …pe… mevā”ti, yato yato bhikkhutoti attho.  Hatthena, hatthassa vā kukatabhāvo hatthakukkuccaṁ, asaññamo,  asampajaññakiriyā ca. Tathā pādakukkuccanti etthāpi.  Vā-saddo avuttavikappane, tena tadaññopi cakkhusotādi-asaññamo  natthīti vibhāvito. Tattha pana cakkhu-asaṁyamo sabbapaṭhamo  dunnivārito cāti tadabhāvaṁ dassetuṁ  “sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitan”ti-ādi vuttaṁ.  
 Vippasannarahadamivāti anāvilodakasaramiva.  Yenetarahi …pe… iminā me …pe… hotūti sambandho. Añño  hi atthakkamo, añño saddakkamoti (pg.2.27) āha “yenā”ti-ādi.  Tattha kāyika-vācasikena upasamena laddhena mānasikopi upasamo  anumānato laddho evāti katvā “mānasikena cā”ti vuttaṁ.  Sīlūpasamenāti sīlasaññamena. Vuttamatthaṁ lokapakatiyā  sādhento “dullabhañhī”ti-ādimāha. Laddhāti labhitvā.  
 Upasamanti ācārasampattisaṅkhātaṁ saṁyamaṁ.  “Evan”ti-ādinā tathā icchāya kāraṇaṁ dasseti   Soti ayyako, udayabhaddo vā. “Kiñcāpī”ti-ādi  tadattha-samatthanaṁ. Ghātessatiyevāti taṁkālāpekkhāya vuttaṁ.  Tenāha “ghātesī”ti. Idañhi sampatipekkhavacanaṁ.  Pañcaparivaṭṭoti pañcarājaparivaṭṭo.  
 Kasmā evamāha, nanu bhagavantamuddissa rājā na kiñci  vadatīti adhippāyo. Vacībhedeti yathāvutta-udānavacībhede.  Tuṇhī niravoti pariyāyavacanametaṁ. “Ayan”ti-ādi  cittajānanākāradassanaṁ. Ayaṁ …pe… na sakkhissatīti ñatvāti  sambandho. Vacanānantaranti udānavacanānantaraṁ. Yenāti  yattha padese, yena vā sotapathena. Yena pemanti etthāpi  yathārahamesa nayo.  
 Katāparādhassa ālapanaṁ nāma dukkaranti sandhāya “mukhaṁ  nappahotī”ti vuttaṁ. “Āgamā kho tvaṁ mahārāja yathāpeman”ti  vacananiddiṭṭhaṁ vā tadā tadatthadīpanākārena pavattaṁ nānānayavicittaṁ  bhagavato madhuravacanampi sandhāya evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ. Ekampi hi  atthaṁ bhagavā yathā sotūnaṁ ñāṇaṁ pavattati, tathā deseti. Yaṁ sandhāya  aṭṭhakathāsu vuttaṁ “bhagavatā abyākataṁ tantipadaṁ nāma natthi,  sabbesaññeva atthopi bhāsito”ti. Pañcahākārehīti  iṭṭhāniṭṭhesu samabhāvādisaṅkhātehi pañcahi kāraṇehi. Vuttañhetaṁ  mahāniddese (mahāni. 38 162)–  
  “Pañcahākārehi tādī iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti  tādī, tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti tādī, taṁniddesā tādī.  
  Kathaṁ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Arahā lābhepi tādī,  alābhepi, yasepi, ayasepi, pasaṁsāyapi, nindāyapi, sukhepi,  dukkhepi tādī, ekaṁ ce bāhaṁ gandhena limpeyyuṁ, ekaṁ ce bāhaṁ vāsiyā  (pg.2.28) taccheyyuṁ, amusmiṁ natthi rāgo, amusmiṁ natthi paṭighaṁ,  anunayapaṭighavippahīno, ugghātinighātivītivatto,  anurodhavirodhasamatikkanto, evaṁ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī.  
  Kathaṁ arahā cattāvīti tādī? Arahato …pe…  thambho, sārambho, māno, atimāno, mado, pamādo, sabbe kilesā,  sabbe duccaritā, sabbe darathā, sabbe pariḷāhā  sabbe santāpā, sabbā  kusalābhisaṅkhārā cattā vantā muttā pahīnā paṭinissaṭṭhā, evaṁ arahā  cattāvīti tādī.  
  Kathaṁ arahā tiṇṇāvīti tādī? Arahā kāmoghaṁ  tiṇṇo, bhavoghaṁ tiṇṇo, diṭṭhoghaṁ tiṇṇo, avijjoghaṁ tiṇṇo, sabbaṁ  saṁsārapathaṁ tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto samatikkanto  vītivatto, so vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo jātimaraṇasaṅkhayo,  jātimaraṇasaṁsāro (mahāni. 38) natthi tassa punabbhavoti, evaṁ  arahā tiṇṇāvīti tādī.  
  Kathaṁ arahā muttāvīti tādī? Arahato rāgā cittaṁ  muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, dosā, mohā, kodhā, upanāhā, makkhā,  paḷāsā, issāya, macchariyā, māyāya, sāṭheyyā, thambhā, sārambhā,  mānā, atimānā, madā, pamādā, sabbakilesehi, sabbaduccaritehi,  sabbadarathehi, sabbapariḷāhehi, sabbasantāpehi,  sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ; evaṁ arahā  muttāvīti tādī.  
  Kathaṁ arahā taṁniddesā tādī? Arahā ‘sīle sati  sīlavā’ti taṁniddesā tādī, ‘saddhāya sati saddho’ti, ‘vīriye sati  vīriyavā’ti, ‘satiyā sati satimā’ti, ‘samādhimhi sati  samāhito’ti, ‘paññāya sati paññavā’ti, ‘vijjāya sati  tevijjo’ti, ‘abhiññāya sati chaḷabhiñño’ti taṁniddesā tādī, evaṁ  arahā taṁniddesā tādī”ti.  
 Bhagavā pana sabbesampi tādīnamatisayo tādī. Tenāha  “suppatiṭṭhito”ti. Vuttampi cetaṁ bhagavatā  kāḷakārāmasuttante “iti kho bhikkhave (pg.2.29) tathāgato  diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu tādīyeva tādī, tamhā ca pana  tādimhā añño tādī uttaritaro vā paṇītataro vā natthīti  vadāmī”ti (a. ni.  4.24). Atha vā  pañcavidhāriyiddhisiddhehi pañcahākārehi tādilakkhaṇe suppatiṭṭhitoti  attho. Vuttañhetaṁ āyasmatā dhammasenāpatinā paṭisambhidāmagge –  
  “Katamā ariyā iddhi? Idha bhikkhu sace  ākaṅkhati ‘paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyyan’ti,  appaṭikūlasaññī tattha viharati, sace ākaṅkhati ‘appaṭikūle   paṭikūlasaññī vihareyyan’ti, paṭikūlasaññī tattha viharati, sace  ākaṅkhati ‘paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī  vihareyyan’ti, appaṭikūlasaññī tattha viharati, sace ākaṅkhati  ‘appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyyan’ti,  paṭikūlasaññī tattha viharati, sace ākaṅkhati ‘paṭikūle ca  appaṭikūle ca tadubhayaṁ abhinivajjetvā upekkhako vihareyyaṁ sato  sampajāno’ti, upekkhako tattha viharati sato sampajāno”ti (paṭi.  ma. 3.17).  
 Bahiddhāti sāsanato bahisamaye.  
  162. Esāti bhikkhusaṅghassa vandanākāro.  Tamatthaṁ lokasiddhāya upamāya sādhetuṁ “rājānan”ti-ādi vuttaṁ.  Okāsanti pucchitabbaṭṭhānaṁ.  
 Na me pañhavissajjane bhāro atthīti satthu sabbattha  appaṭihatañāṇacāratāya atthato āpannāya dassanaṁ. “Yadi  ākaṅkhasī”ti vutteyeva hi esa attho āpanno hoti. Sabbaṁ  te vissajjessāmīti etthāpi ayaṁ nayo. “Yaṁ ākaṅkhasi, taṁ  pucchā”ti vacaneneva hi ayamattho sijjhati. Asādhāraṇaṁ  sabbaññupavāraṇanti sambandho. Yadi “yadākaṅkhasī”ti na  vadanti, atha kathaṁ vadantīti āha “sutvā”ti-ādi.  Padesañāṇeyeva ṭhitattā tathā vadantīti veditabbaṁ. Buddhā pana  sabbaññupavāraṇaṁ pavārentīti sambandho.  
 “Pucchāvuso yadākaṅkhasī”ti-ādīni suttapadāni yesaṁ  puggalānaṁ vasena āgatāni, taṁ dassanatthaṁ  “yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānan”ti vuttaṁ. Tattha  hi “pucchāvuso yadākaṅkhasī”ti āḷavakassa yakkhassa  (pg.2.30) okāsakaraṇaṁ, “puccha mahārājā”ti narindānaṁ, “puccha  vāsavā”ti-ādi devānamindassa, “tena hī”ti-ādi  samaṇānaṁ, “bāvarissa cā”ti-ādi brāhmaṇānaṁ, “puccha maṁ  sabhiyā”ti-ādi paribbājakānaṁ okāsakaraṇanti daṭṭhabbaṁ.  Vāsavāti devānamindālapanaṁ. Tadetañhi sakkapañhasutte.  Manasicchasīti manasā icchasi.  
 Katāvakāsāti yasmā tumhe mayā katokāsā, tasmā  bāvarissa ca tuyhaṁ ajitassa ca sabbesañca sesānaṁ yaṁ kiñci sabbaṁ  saṁsayaṁ yathā manasā icchatha, tathā pucchavho pucchathāti yojanā.  Ettha ca bāvarissa saṁsayaṁ manasā pucchavho, tumhākaṁ pana sabbesaṁ  saṁsayaṁ manasā ca aññathā ca yathā icchatha, tathā pucchavhoti  adhippāyo. Bāvarī hi “attano saṁsayaṁ manasāva pucchathā”ti  antevāsike āṇāpesi. Vuttañhi–  
 	“Anāvaraṇadassāvī, yadi buddho bhavissati;  
 	Manasā pucchite pañhe, vācāya vissajessatī”ti.  (su. ni. 1011).  
  Tadetaṁ pārāyanavagge. Tathā “puccha maṁ  sabhiyā”ti-ādipi.  
 Buddhabhūminti buddhaṭṭhānaṁ, āsavakkhayañāṇaṁ,  sabbaññutaññāṇañca. Bodhisattabhūmi nāma bodhisattaṭṭhānaṁ  pāramīsambharaṇañāṇaṁ, bhūmisaddo vā avatthāvācako, buddhāvatthaṁ,  bodhisattāvatthāyanti ca attho. Ekattanayena hi pavattesu khandhesu  avatthāyeva taṁ tadākāranissitā.  
 Yo bhagavā bodhisattabhūmiyaṁ padesañāṇe ṭhito sabbaññupavāraṇaṁ  pavāresi, tassa tadeva acchariyanti sambandho. Kathanti āha  “koṇḍañña pañhānī”ti-ādi. Tattha koṇḍaññāti  gottavasena sarabhaṅgamālapanti. Viyākarohīti byākarohi.  Sādhurūpāti sādhusabhāvā. Dhammoti sanantano  paveṇīdhammo. Yanti āgamanakiriyāparāmasanaṁ, yena vā  kāraṇena āgacchati, tena viyākarohīti sambandho. Vuddhanti  sīlapaññādīhi vuddhippattaṁ, garunti attho. Esa bhāroti  saṁsayupacchedanasaṅkhāto eso bhāro, āgato bhāro tayā avassaṁ  vahitabboti adhippāyo.  
 Mayā (pg.2.31) katāvakāsā bhonto pucchantu. Kasmāti ce? Ahañhi  taṁ taṁ vo byākarissaṁ ñatvā sayaṁ lokamimaṁ, parañcāti.  Sayanti ca sayameva parūpadesena vinā. Evaṁ sarabhaṅgakāle  sabbaññupavāraṇaṁ pavāresīti sambandho.  
 Pañhānanti dhammayāgapañhānaṁ. Antakaranti  niṭṭhānakaraṁ. Suciratenāti evaṁ nāmakena brāhmaṇena.  Puṭṭhunti pucchituṁ. Jātiyāti paṭisandhiyā,  “vijātiyā”tipi vadanti. Paṁsuṁ kīḷanto sambhavakumāro  nisinnova hutvā pavāresīti yojetabbaṁ.  
 Tagghāti ekaṁsatthe nipāto. Yathāpi kusalo  tathāti yathā sabbadhammakusalo sabbadhammavidū buddho jānāti katheti,  tathā te ahamakkhissanti attho. Jānāti-saddo hi idha  sambandhamupagacchati  Yathāha “yena yassa hi sambandho, dūraṭṭhampi ca  tassa tan”ti (sārattha. ṭī. 1aṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā).  Jānanā cettha kathanā. Yathā “iminā imaṁ jānātī”ti  vuttovāyamattho ācariyena. Rājā ca kho taṁ yadi kāhati  vā, na vāti yo taṁ idha pucchituṁ pesesi, so korabyarājā  taṁ tayā pucchitamatthaṁ, tayā vā puṭṭhena mayā akkhātamatthaṁ yadi karotu  vā, na vā karotu, ahaṁ pana yathādhammaṁ te akkhissaṁ  ācikkhissāmīti vuttaṁ hoti. Jātakaṭṭhakathāyaṁ pana–  
  “Rājā ca kho tanti ahaṁ taṁ pañhaṁ yathā  tumhākaṁ rājā jānāti jānituṁ sakkoti, tathā akkhissaṁ. Tato  uttari rājā yathā jānāti, tathā yadi karissati vā, na vā  karissati, karontassa vā akarontassa vā tassevetaṁ bhavissati,  mayhaṁ pana doso natthīti dīpetī”ti (jā. aṭṭha. 5.16.172)–  
  Jānāti-saddo vākyadvayasādhāraṇavasena vutto.  
  163. Sippameva sippāyatanaṁ āyatanasaddassa  tabbhāvavuttittā. Apica sikkhitabbatāya sippañca taṁ sattānaṁ  jīvitavuttiyā kāraṇabhāvato, nissayabhāvato vā āyatanañcāti  sippāyatanaṁ. Seyyathidanti ekova nipāto, nipātasamudāyo  vā. Tassa te katameti (pg.2.32) idha atthoti āha “katame pana  te”ti. Ime katametipi paccekamattho yujjati. Evaṁ sabbattha.  Idañca vattabbāpekkhanavasena vuttaṁ, tasmā te sippāyatanikā katameti  attho. “Puthusippāyatanānī”ti hi sādhāraṇato sippāni  uddisitvā upari taṁtaṁsippūpajīvinova niddiṭṭhā puggalādhiṭṭhānāya  kathāya. Kasmāti ce? Papañcaṁ pariharitukāmattā. Aññathā hi  yathādhippetāni tāva sippāyatanāni dassetvā puna  taṁtaṁsippūpajīvinopi dassetabbā siyuṁ tesamevettha padhānato  adhippetattā. Evañca sati kathāpapañco bhaveyya, tasmā taṁ papañcaṁ  pariharituṁ sippūpajīvīhi taṁtaṁsippāyatanāni saṅgahetvā evamāhāti  tamatthaṁ dassetuṁ “hatthārohāti-ādīhi ye taṁ taṁ sippaṁ nissāya  jīvanti, te dassetī”ti vuttaṁ. Kasmāti āha  “ayañhī”ti-ādi. Sippaṁ upanissāya jīvantīti  sippūpajīvino.  
 Hatthimārohantīti hatthārohā, hatthāruḷhayodhā. Hatthiṁ  ārohāpayantīti hatthārohā, hatthācariya hatthivejja  hatthimeṇḍādayo. Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo  hoti, taṁ hatthissa payogaṁ vidhāyantānaṁ sabbesampetesaṁ gahaṇaṁ. Tenāha  “sabbepī”ti-ādi. Tattha hatthācariyā nāma ye  hatthino, hatthārohakānañca sikkhāpakā. Hatthivejjā nāma  hatthibhisakkā. Hatthimeṇḍā nāma hatthīnaṁ pādarakkhakā. Hatthiṁ  maṇḍayanti rakkhantīti hatthimaṇḍā, teyeva hatthimeṇḍā, hatthiṁ  minenti sammā vidahanena hiṁsantīti vā hatthimeṇḍā.  Ādi-saddena hatthīnaṁ yavapadāyakādayo saṅgaṇhāti.  Assārohāti etthāpi suddhahetukattuvasena yathāvuttova attho.  Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā.  Dhanuṁ gaṇhantīti dhanuggahā, issāsā, dhanuṁ gaṇhāpentīti  dhanuggahā, dhanusippasikkhāpakā dhanvācariyā.  
 Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakā,  jayaddhajagāhakāti āha “ye yuddhe”ti-ādi. Jayadhajanti  jayanatthaṁ, jayakāle vā paggahitadhajaṁ. Puratoti senāya pubbe.  Yathā tathā ṭhite senike byūhavicāraṇavasena tato tato calayanti  uccālentīti calakāti vuttaṁ “idha rañño”ti-ādi.  Sakuṇagghi-ādayo viya maṁsapiṇḍaṁ parasenāsamūhasaṅkhātaṁ piṇḍaṁ  sāhasikatāya chetvā chetvā (pg.2.33) dayanti uppatitvā uppatitvā  niggacchantīti piṇḍadāyakā. Tenāha “te  kirā”ti-ādi. Sāhasaṁ karontīti sāhasikā, teyeva  mahāyodhā. Piṇḍamivāti tālaphalapiṇḍamivāti vadanti,  “maṁsapiṇḍamivā”ti (dī. ni. ṭī. 1.163) ācariyena vuttaṁ.  Sabbattha “ācariyenā”ti vutte ācariyadhammapālattherova  gahetabbo. Dutiyavikappe piṇḍe janasamūhasaṅkhāte sammadde dayanti  uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakā, daya-saddo gatiyaṁ,  aya-saddassa vā da-kārāgamena nipphatti.  
 Uggatuggatāti saṅgāmaṁ patvā javaparakkamādivasena ativiya  uggatā. Tadevāti parehi vuttaṁ tameva sīsaṁ vā āvudhaṁ vā.  Pakkhandantīti vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenamanupavisanti.  Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgasadisatā. Tenāha  “hatthi-ādīsupī”ti-ādi. Ekantasūrāti ekacarasūrā  antasaddassa tabbhāvavuttito, sūrabhāvena ekākino hutvā yujjhanakāti  attho. Sajālikāti savammikā. Sannāho kaṅkaṭo vammaṁ  kavaco uracchado jālikāti hi atthato ekaṁ. Sacammikāti  jālikā viya sarīraparittāṇena cammena sacammikā.  Cammakañcukanti cammamayakañcukaṁ. Pavisitvāti tassa  anto hutvā, paṭimuñcitvāti vuttaṁ hoti. Saraparittāṇaṁ  cammanti cammapaṭisibbitaṁ celakaṁ, cammamayaṁ vā phalakaṁ.  Balavasinehāti sāmini atisayapemā. Gharadāsayodhāti  antojātadāsapariyāpannā yodhā, “gharadāsikaputtā”tipi pāṭho,  antojātadāsīnaṁ puttāti attho.  
 Āḷāraṁ vuccati mahānasaṁ, tattha niyuttā āḷārikā.  Pūvikāti pūvasampādakā, ye pūvameva nānappakārato sampādetvā  vikkiṇantā jīvanti. Kesanakhasaṇṭhapanādivasena manussānaṁ  alaṅkāravidhiṁ kappenti saṁvidahantīti kappakā.  Cuṇṇavilepanādīhi malaharaṇavaṇṇasampādanavidhinā nhāpenti nahānaṁ  karontīti nhāpikā. Navantādividhinā pavatto gaṇanagantho  antarā chiddābhāvena acchiddakoti vuccati, tadeva paṭhentīti  acchiddakapāṭhakā. Hatthena adhippāyaviññāpanaṁ, gaṇanaṁ vā  hatthamuddā. Aṅgulisaṅkocanañhi muddāti vuccati, tena ca  viññāpanaṁ, gaṇanaṁ vā hoti. Hatthasaddo cettha tadekadesesu  aṅgulīsu daṭṭhabbo “na bhuñjamāno sabbaṁ (pg.2.34) hatthaṁ mukhe  pakkhipissāmī”ti-ādīsu (pāci. 618) viya, tamupanissāya  jīvantīti muddikā. Tenāha “hatthamuddāyā”ti-ādi.  
 Ayakāro kammārakārako. Dantakāro bhamakāro.  Cittakāro lepacittakāro. Ādi-saddena  koṭṭakalekhakavilīvakāra-iṭṭhakakāradārukārādīnaṁ saṅgaho. Diṭṭheva  dhammeti imasmiṁyeva attabhāve. Karaṇanipphādanavasena dassetvā.  Sandiṭṭhikamevāti asamparāyikatāya sāmaṁ daṭṭhabbaṁ,  sayamanubhavitabbaṁ attapaccakkhanti attho. Upajīvantīti  upanissāya jīvanti. Sukhitanti sukhappattaṁ.  Thāmabalūpetabhāvova pīṇananti āha “pīṇitaṁ thāmabalūpetan”ti.  Uparīti devaloke. Tathā uddhantipi. So hi  manussalokato uparimo. Aggaṁ viyāti aggaṁ, phalaṁ.  “Kammassa katattā phalassa nibbattanato taṁ kammassa aggisikhā  viya hotī”ti ācariyena vuttaṁ. Apica sagganti uttamaṁ, phalaṁ.  Sagganti suṭṭhu aggaṁ, rūpasaddādidasavidhaṁ attano phalaṁ  nipphādetuṁ arahatīti attho. Su-aggikāva niruttinayena  sovaggikā, dakkhiṇāsaddāpekkhāya ca sabbattha  itthiliṅganiddeso. Sukhoti sukhūpāyo iṭṭho kanto.  Aggeti uḷāre. Attanā paribhuñjitabbaṁ bāhiraṁ rūpaṁ,  attano vaṇṇapokkharatā vaṇṇoti ayametesaṁ viseso.  Dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā, pariccāgamayaṁ puññanti  āha “dakkhiṇaṁ dānan”ti.  
 Maggo sāmaññaṁ samitapāpasaṅkhātassa samaṇassa bhāvoti  katvā, tassa vipākattā ariyaphalaṁ sāmaññaphalaṁ.  “Yathāhā”ti-ādinā mahāvaggasaṁyuttapāḷivasena tadatthaṁ sādheti.  Taṁ esa rājā na jānāti ariyadhammassa akovidatāya.  Yasmā panesa “dāsakassakādibhūtānaṁ pabbajitānaṁ lokato  abhivādanādilābho sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ nāmā”ti cintetvā  “atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā īdisamatthaṁ  jānanto”ti vīmaṁsanto pūraṇādike pucchitvā tesaṁ kathāya  anadhigatavitto bhagavantampi etamatthaṁ pucchi. Tasmā vuttaṁ  “dāsakassakopamaṁ sandhāya pucchatī”ti.  
 Rājāmaccāti (pg.2.35) rājakulasamudāgatā amaccā,  anuyuttakarājāno ceva amaccā cātipi attho. Kaṇhapakkhanti  yathāpucchite atthe labbhamānadiṭṭhigatūpasaṁhitaṁ saṁkilesapakkhaṁ.  Sukkapakkhanti tabbidhuraṁ upari suttāgataṁ vodānapakkhaṁ.  Samaṇakolāhalanti samaṇakotūhalaṁ taṁ taṁ samaṇavādānaṁ  aññamaññavirodhaṁ. Samaṇabhaṇḍananti teneva virodhena  “evaṁvādīnaṁ tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ ayaṁ doso, evaṁvādīnaṁ tesaṁ ayaṁ  doso”ti evaṁ taṁ taṁ vādassa paribhāsanaṁ. Issarānuvattako hi  lokoti dhammatādassanena tadatthasamatthanaṁ. Attano desanākosallena  rañño bhāraṁ karonto, na tadaññena paravambhanādikāraṇena.  
  164. Nu-saddo viya no-saddopi pucchāyaṁ nipātoti  āha “abhijānāsi nū”ti. Ayañcāti ettha  ca-saddo na kevalaṁ abhijānāsipadeneva, atha kho  “pucchitā”ti padena cāti samuccayattho. Kathaṁ yojetabboti  anuyogamapaneti “idañhī”ti-ādinā. Pucchitā nūti  pubbe pucchaṁ kattā nu. Naṁ puṭṭhabhāvanti tādisaṁ pucchitabhāvaṁ  abhijānāsi nu. Na te sammuṭṭhanti tava na pamuṭṭhaṁ vatāti  attho. Aphāsukabhāvoti tathā bhāsanena asukhabhāvo.  Paṇḍitapatirūpakānanti (sāmaṁ viya attano sakkārānaṁ  paṇḍitabhāsānaṁ) āmaṁ viya pakkānaṁ paṇḍitā bhāsānaṁ. (dī. ni.  ṭī. 1.163) pāḷipada-atthabyañjanesūti pāḷisaṅkhāte pade,  tadatthe tappariyāpannakkhare ca, vākyapariyāyo vā byañjanasaddo  “akkharaṁ padaṁ byañjanan”ti-ādīsu (netti. 28) viya. Bhagavato  rūpaṁ sabhāvo viya rūpamassāti bhagavantarūpo, bhagavā viya  ekantapaṇḍitoti attho.  
 
 Pūraṇakassapavādavaṇṇanā 

  165. Ekamidāhanti ettha idanti  nipātamattaṁ, ekaṁ samayamicceva attho. Sammodeti sammodanaṁ  karotīti sammodanīyaṁ. Anīyasaddo hi bahulā  katvatthābhidhāyako yathā “niyyānikā”ti, (dha. sa.  suttantadukamātikā 97) sammodanaṁ vā janetīti sammodaniyaṁ  taddhitavasena. Saritabbanti sāraṇīyaṁ, saraṇassa  anucchavikanti vā sāraṇiyaṁ, etamatthaṁ dassetuṁ  “sammodajanakaṁ saritabbayuttakan”ti vuttaṁ, saritabbayuttakanti  ca saraṇānucchavikanti attho.  
  166. Sahatthāti (pg.2.36) sahattheneva, tena suddhakattāraṁ  dasseti, āṇattiyāti pana hetukattāraṁ, nissaggiyathāvarādayopi  idha sahattha karaṇeneva saṅgahitā. Hatthādīnīti  hatthapādakaṇṇanāsādīni. Pacanaṁ dahanaṁ vibādhananti āha  “daṇḍena uppīḷentassā”ti. Papañcasūdaniyaṁ nāma  majjhimāgamaṭṭhakathāyaṁ pana “pacato”ti etassa  “tajjentassa vā”ti (ma. ni. aṭṭha. 3.97) dutiyopi attho  vutto, idha pana tajjanaṁ, paribhāsanañca daṇḍena saṅgahetvā “daṇḍena  uppīḷentassa icceva vuttan”ti (dī. ni. ṭī. 1.166) ācariyena  vuttaṁ, adhunā pana potthakesu “tajjentassa vā”ti pāṭhopi bahuso  dissati. Sokanti sokakāraṇaṁ, socanantipi yujjati  kāraṇasampādanena phalassapi kattabbato. Parehīti attano  vacanakarehi kammabhūtehi. Phandatoti ettha parassa phandanavasena  suddhakattuttho na labbhati, atha kho attano phandanavasenevāti āha  “paraṁ phandantaṁ phandanakāle sayampi phandato”ti, attanā katena  parassa vibādhanapayogena sayampi phandatoti attho.  “Atipātāpayato”ti padaṁ suddhakattari, hetukattari ca pavattatīti  dasseti “hanantassāpi hanāpentassāpī”ti iminā.  Sabbatthāti “ādiyato”ti-ādīsu.  Karaṇakāraṇavasenāti sayaṁkāraparaṁkāravasena.  
 Gharabhittiyā anto ca bahi ca sandhi gharasandhi.  Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo vilumpanaṁ nillopoti  āha “mahāvilopan”ti. Ekāgāre niyutto vilopo  ekāgāriko. Tenāha “ekamevā”ti-ādi. “Paripanthe  tiṭṭhato”ti ettha acchindanatthameva tiṭṭhatīti ayamattho pakaraṇato  siddhoti dasseti “āgatāgatānan”ti-ādinā. “Parito  sabbaso panthe hananaṁ paripantho”ti (dī. ni. ṭī. 1.166)  ayamatthopi ācariyena vutto. Karomīti saññāyāti  sañcetanikabhāvamāha, tenetaṁ dasseti “sañcicca karotopi na  karīyati nāma, pageva asañciccā”ti. Pāpaṁ na karīyatīti  pubbe asato uppādetuṁ asakkuṇeyyattā pāpaṁ akatameva nāma. Tenāha  “natthi pāpan”ti.  
 Yadi evaṁ kathaṁ sattā pāpe pavattantīti attano vāde parehi  āropitaṁ dosamapanetukāmo pūraṇo imamatthampi dassetīti āha  “sattā panā”ti-ādi. Saññāmattametaṁ “pāpaṁ karontī”ti,  pāpaṁ (pg.2.37) pana natthevāti vuttaṁ hoti. Evaṁ kirassa hoti– imesaṁ  sattānaṁ hiṁsādikiriyā attānaṁ na pāpuṇāti tassa niccatāya  nibbikārattā, sarīraṁ pana acetanaṁ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṁ, tasmiṁ  vikopitepi na kiñci pāpanti. Pariyanto vuccati nemi  pariyosāne ṭhitattā. Tena vuttaṁ ācariyena  “nisitakhuramayaneminā”ti (dī. ni. ṭī. 1.166).  Dutiyavikappe cakkapariyosānameva pariyanto, khurena sadiso pariyanto  yassāti khurapariyanto. Khuraggahaṇena cettha khuradhārā gahitā  tadavarodhato. Pāḷiyaṁ cakkenāti cakkākārakatena āvudhavisesena.  Taṁ maṁsakhalakaraṇasaṅkhātaṁ nidānaṁ kāraṇaṁ yassāti  tatonidānaṁ, “paccattavacanassa to-ādeso, samāse cassa  lopābhāvo”ti (pārā. aṭṭha. 1.21) aṭṭhakathāsu vutto.  “Paccattatthe nissakkavacanampi yujjatī”ti (sārattha. ṭī.  paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) ācariyasāriputtatthero.  “Kāraṇatthe nipātasamudāyo”tipi akkharacintakā.  
 Gaṅgāya dakkhiṇadisā appatirūpadeso, uttaradisā pana  patirūpadesoti adhippāyena “dakkhiṇañce”ti-ādi vuttaṁ, tañca  desadisāpadesena tannivāsino sandhāyāti dassetuṁ  “dakkhiṇatīre”ti-ādimāha. Hananadānakiriyā hi tadāyattā.  Mahāyāganti mahāvijitarañño yaññasadisampi mahāyāgaṁ.  Damasaddo indriyasaṁvarassa, uposathasīlassa ca vācakoti āha  “indriyadamena uposathakammenā”ti. Keci pana  uposathakammenā’ti idaṁ indriyadamassa visesanaṁ, tasmā  ‘uposathakammabhūtena indriyadamenā’ti” atthaṁ vadanti, tadayuttameva  tadubhayatthavācakattā damasaddassa, atthadvayassa ca visesavuttito.  Adhunā hi katthaci potthake vā-saddo, ca-saddopi dissati.  Sīlasaṁyamenāti tadaññena kāyikavācasikasaṁvarena.  Saccavacanenāti amosavajjena. Tassa visuṁ vacanaṁ loke  garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garutaro,  evaṁ puññadhammesu amosavajjo. Tenāha bhagavā itivuttake–  
 	“Ekadhammaṁ (pg.2.38) atītassa, musāvādissa jantuno;  
 	Vitiṇṇaparalokassa, natthi pāpaṁ akāriyan”ti.  (itivu. 27).  
 Pavattīti yo karoti, tassa santāne  phaluppādapaccayabhāvena uppatti. Evañhi “natthi kammaṁ, natthi  kammaphalan”ti akiriyavādassa paripuṇṇatā. Sati hi kammaphale  kammānamakiriyabhāvo kathaṁ bhavissati. Sabbathāpīti  “karoto”ti-ādinā vuttena sabbappakārenapi.  
 Labujanti likucaṁ. Pāpapuññānaṁ kiriyameva  paṭikkhipati, na raññā puṭṭhaṁ sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ byākarotīti  adhippāyo. Idañhi avadhāraṇaṁ vipākapaṭikkhepanivattanatthaṁ. Yo  hi kammaṁ paṭikkhipati, tena atthato vipākopi paṭikkhittoyeva nāma  hoti. Tathā hi vakkhati “kammaṁ paṭibāhantenāpī”ti-ādi (dī.  ni. aṭṭha. 1.170-172).  
 Paṭirājūhi anabhibhavanīyabhāvena visesato jitanti  vijitaṁ, ekassa rañño āṇāpavattideso. “Mā mayhaṁ vijite  vasathā”ti apasādanā pabbajitassa pabbājanasaṅkhātā viheṭhanāyevāti  vuttaṁ “viheṭhetabban”ti. Tena vuttassa atthassa  “evametan”ti upadhāraṇaṁ sallakkhaṇaṁ uggaṇhanaṁ, tadaminā  paṭikkhipatīti āha “sārato aggaṇhanto”ti. Tassa pana  atthassa addhaniyabhāvāpādanavasena cittena sandhāraṇaṁ nikkujjanaṁ,  tadaminā paṭikkhipatīti dasseti “sāravaseneva …pe…  aṭṭhapento”ti iminā. Sāravasenevāti uttamavaseneva,  avitathattā vā parehi anuccālito thirabhūto attho apheggubhāvena  sāroti vuccati, taṁvasenevāti attho. Nissaraṇanti vaṭṭato  niyyānaṁ. Paramatthoti aviparītattho, uttamassa vā  ñāṇassārammaṇabhūto attho. Byañjanaṁ pana tena uggahitañceva  nikkujjitañca tathāyeva bhagavato santike bhāsitattā.  
 
 Makkhaligosālavādavaṇṇanā 

  168. Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhavacanena.  “Vijjamānamevā”ti iminā sabhāvato vijjamānasseva  paṭikkhipane tassa aññāṇameva kāraṇanti dasseti.  Saṁkilesapaccayanti saṁkilissanassa malīnassa kāraṇaṁ   (pg.2.39)  Visuddhipaccayanti saṁkilesato visuddhiyā vodānassa paccayaṁ.  Attakāreti paccattavacanassa e-kāravasena padasiddhi yathā  “vanappagumbe yathā phusitagge”ti, (khu. pā. 13 su. ni.  236) paccattatthe vā bhummavacanaṁ yathā “idampissa hoti  sīlasmin”ti (dī. ni. 1.194), tadevatthaṁ dasseti  “attakāro”ti iminā. So ca tena tena sattena attanā  kātabbakammaṁ, attanā nipphādetabbapayogo vā. Tenāha  “yenā”ti-ādi. Sabbaññutanti sammāsambodhiṁ.  Tanti attanā katakammaṁ. Dutiyapadenāti “natthi  parakāre”ti padena. Parakāro ca nāma parassa vāhasā  ijjhanakapayogo. Tena vuttaṁ “yaṁ parakāran”ti-ādi.  Ovādānusāsaninti ovādabhūtamanusāsaniṁ, paṭhamaṁ vā ovādo,  pacchā anusāsanī. “Parakāran”ti padassa upalakkhaṇavasena  atthadassanañcetaṁ, lokuttaradhamme parakārāvassayo natthīti āha  “ṭhapetvā mahāsattan”ti. Atthevesa lokiyadhamme yathā taṁ  amhākaṁ bodhisattassa āḷārudake nissāya  pañcābhiññālokiyasamāpattilābho, tañca pacchimabhavikamahāsattaṁ  sandhāya vuttaṁ, paccekabodhisattassapi ettheva saṅgaho tesampi tadabhāvato.  Manussasobhagyatanti manussesu subhagabhāvaṁ. Evanti  vuttappakārena kammavādassa, kiriyavādassa ca paṭikkhipanena.  Jinacakketi “atthi bhikkhave kammaṁ kaṇhaṁ  kaṇhavipākan”ti-ādi (a. ni.  4.232) nayappavatte kammānaṁ,  kammaphalānañca atthitāparidīpane buddhasāsane. Paccanīkakathanaṁ  pahāradānasadisanti “pahāraṁ deti nāmā”ti.  
 Yathāvutta-attakāraparakārābhāvato eva sattānaṁ paccattapurisakāro  nāma koci natthīti sandhāya “natthipurisakāre”ti tassa  paṭikkhipanaṁ dassetuṁ “yenā”ti-ādi vuttaṁ.  “Devattampī”ti-ādinā, “manussasobhagyatan”ti-ādinā ca  vuttappakārā. “Bale patiṭṭhitā”ti vatvā vīriyamevidha  balanti dassetuṁ “vīriyaṁ katvā”ti vuttaṁ. Sattānañhi  diṭṭhadhammikasamparāyika nibbānasampatti-āvahaṁ vīriyabalaṁ natthīti so  paṭikkhipati, nidassanamattañcetaṁ vodāniyabalassa paṭikkhipanaṁ  saṁkilesikassāpi balassa tena paṭikkhipanato. Yadi vīriyādīni  purisakāravevacanāni, atha kasmā tesaṁ visuṁ gahaṇanti āha  “idaṁ no vīriyenā”ti-ādi. Idaṁ no vīriyenāti  idaṁ phalaṁ amhākaṁ vīriyena pavattaṁ.  Pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasenāti aññesaṁ pavattavohāravacanassa  paṭikkhepakaraṇavasena (pg.2.40)  Vīriyathāmaparakkamasambandhanena pavattabalavādīnaṁ  vādassa paṭikkhepakaraṇavasena “natthi balan”ti padamiva  sabbānipetāni tena ādīyantīti adhippāyo. Tañca vacanīyatthato  vuttaṁ, vacanatthato pana tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṁ.  Sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṁ. Tadeva daḷhabhāvato,  porisadhuraṁ vahantena pavattetabbato ca purisathāmo. Paraṁ paraṁ  ṭhānaṁ akkamanavasena pavattiyā purisaparakkamoti veditabbaṁ.  
 Rūpādīsu sattavisattatāya sattā. Assasanapassasanavasena  pavattiyā pāṇanato pāṇāti iminā atthena samānepi padadvaye  ekindriyādivasena pāṇe vibhajitvā sattato visesaṁ katvā esa  vadatīti āha “ekindriyo”ti-ādi. Bhavantīti  bhūtāti sattapāṇapariyāyepi sati aṇḍakosādīsu sambhavanaṭṭhena  tato visesāva, tena vuttāti dasseti “aṇḍa …pe…  vadatī”ti iminā. Vatthikoso gabbhāsayo. Jīvanato  pāṇaṁ dhārento viya vaḍḍhanato jīvā. Tenāha  “sāliyavā”ti-ādi. Ādisaddena viruḷhadhammā  tiṇarukkhā gahitā. Natthi etesaṁ saṁkilesavisuddhīsu vaso  sāmatthiyanti avasā. Tathā abalā avīriyā. Tenāha  “tesan”ti-ādi. Niyatāti niyamanā,  achejjasuttāvutassa abhejjamaṇino viya niyatappavattitāya  gatijātibandhāpavaggavasena niyāmoti attho. Tattha tatthāti  tāsu tāsu jātīsu. Channaṁ abhijātīnaṁ sambandhībhūtānaṁ  gamanaṁ samavāyena samāgamo. Sambandhīnirapekkhopi bhāvasaddo  sambandhīsahito viya pakatiyatthavācakoti āha  “sabhāvoyevā”ti, yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kapitthaphalādīnaṁ  parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṁ vicittākāratā ca, evaṁ sabbassāpi  lokassa hetupaccayamantarena tathā tathā pariṇāmo akuttimo  sabhāvoyevāti attho. Tena vuttaṁ “yenā”ti-ādi.  Pariṇamanaṁ nānappakāratāpatti. Yenāti sattapāṇādinā. Yathā  bhavitabbaṁ, tathevāti sambandho.  
 Chaḷabhijātiyo parato vitthārīyissanti. “Sukhañca  dukkhañca paṭisaṁvedentī”ti vadanto makkhali adukkhamasukhabhūmiṁ  sabbena sabbaṁ na jānātīti vuttaṁ “aññā adukkhamasukhabhūmi  natthīti dassetī”ti. Ayaṁ “sukhañca dukkhañca  paṭisaṁvedentī”ti (pg.2.41) vacanaṁ karaṇabhāvena gahetvā vuttā ācariyassa mati.  Potthakesu pana “aññā sukhadukkhabhūmi natthīti  dassetī”ti ayameva pāṭho diṭṭho, na “adukkhamasukhabhūmī”ti.  Evaṁ sati “chasvevābhijātīsū”ti vacanaṁ adhikaraṇabhāvena gahetvā  chasu eva abhijātīsu sukhadukkhapaṭisaṁvedanaṁ, na tehi aññattha,  tāyeva sukhadukkhabhūmi, na tadaññāti dassetīti vuttanti veditabbaṁ.  Ayameva ca yuttataro paṭikkhepitabbassa atthassa bhūmivasena vuttattā.  Yadi hi “sukhañca dukkhañca paṭisaṁvedentī”ti vacanena  paṭikkhepitabbassa dassanaṁ siyā, atha “aññā adukkhamasukhā  natthī”ti dasseyya, na “adukkhamasukhabhūmī”ti dassanahetuvacanassa  bhūmi-atthābhāvato. Dasseti cetaṁ tāsaṁ bhūmiyā abhāvameva, tena  viññāyati ayaṁ pāṭho, ayañcattho yuttataroti.  
 Pamukhayonīnanti manussesu khattiyabrāhmaṇādivasena,  tiracchānādīsu sīhabyagghādivasena padhānayonīnaṁ, padhānatā cettha  uttamatā. Tenāha “uttamayonīnan”ti. Saṭṭhi  satānīti cha sahassāni. “Pañca ca kammuno satānī”ti  padassa atthadassanaṁ “pañca kammasatāni cā”ti.  “Eseva nayo”ti iminā “kevalaṁ takkamattakena niratthakaṁ  diṭṭhiṁ dīpetī”ti imamevatthamatidisati. Ettha ca  “takkamattakenā”ti vadanto yasmā takkikā  avassayabhūtatathatthaggahaṇa-aṅkusanayamantarena niraṅkusatāya parikappanassa  yaṁ kiñci attanā parikappitaṁ sārato maññamānā tatheva abhinivissa  tattha ca diṭṭhigāhaṁ gaṇhanti, tasmā na tesaṁ diṭṭhivatthusmiṁ viññūhi  vicāraṇā kātabbāti imamadhippāyaṁ vibhāveti. Kecīti  uttaravihāravāsino. Pañcindriyavasenāti  cakkhādipañcindriyavasena. Te hi  “cakkhusotaghānajivhākāyasaṅkhātāni imāni pañcindriyāni  ‘pañca kammānī’ti titthiyā paññapentī”ti vadanti  “kāyavacīmanokammāni ca ‘tīṇi kammānī’ti”. Kammanti  laddhīti tadubhayaṁ oḷārikattā paripuṇṇakammanti laddhi. Manokammaṁ  anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā. “Dvāsaṭṭhi  paṭipadā”ti vattabbe sabhāvaniruttiṁ ajānanto “dvaṭṭhipaṭipadā”ti  vadatīti āha “dvāsaṭṭhi paṭipadā”ti. Saddaracakā pana  “dvāsaṭṭhiyā salopo, attamā”ti vadanti, tadayuttameva  sabhāvaniruttiyā yogato asiddhattā (pg.2.42)  Yadi hi sā yogena siddhā  assa, evaṁ sabhāvaniruttiyeva siyā, tathā ca sati ācariyānaṁ matena  virujjhatīti vadanti. “Cullāsīti sahassānī”ti-ādikā pana  aññatra diṭṭhapayogā sabhāvaniruttiyeva. Dissati hi  Visuddhimaggādīsu–  
 	“Cullāsīti sahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū;  
 	Na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittehi samohitā”ti.  (visuddhi. 2.715 mahāni. 10 39).  
 Ekasmiṁ kappeti catunnamasaṅkhyeyyakappānaṁ aññatarabhūte  ekasmiṁ asaṅkhyeyyakappe. Tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyīsaññitaṁ ekameva  sandhāya “dvaṭṭhantarakappā”ti vuttaṁ. Na hi so  assutasāsanadhammo itare jānāti bāhirakānamavisayattā, ajānanto  evamāhāti attho.  
 Urabbhe hananti, hantvā vā jīvitaṁ kappentīti  orabbhikā. Esa nayo sākuṇikādīsupi.  Luddāti vuttāvasesakā ye keci cātuppadajīvikā nesādā.  Māgavikapadasmiñhi rohitādimigajātiyeva gahitā. Bandhanāgāre  niyojentīti bandhanāgārikā. Kurūrakammantāti  dāruṇakammantā. Ayaṁ sabbopi kaṇhakammapasutatāya  kaṇhābhijātīti vadati kaṇhassa dhammassa abhijāti abbhuppatti  yassāti katvā. Bhikkhūti buddhasāsane bhikkhū.  Kaṇṭaketi chandarāge. Saññogavasena tesaṁ pakkhipanaṁ.  Kaṇṭakasadisachandarāgena saññuttā bhuñjantīti hi adhippāyena  “kaṇṭake pakkhipitvā”ti vuttaṁ. Kasmāti ce? Yasmā  “te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantī”ti tassa micchāgāho, tasmā  ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya  paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadati  kaṇṭakavuttikāti kaṇṭakena yathāvuttena saha jīvikā.  Ayañhissa pāḷiyevāti ayaṁ makkhalissa vādadīpanā attanā  racitā pāḷiyevāti yathāvuttamatthaṁ samattheti. Kaṇṭakavuttikā eva  nāma eke apare pabbajitā bāhirakā santi, te  nīlābhijātīti vadatīti attho. Te hi savisesaṁ  attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya  bhavantīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Nīlassa dhammassa  abhijāti yassāti nīlābhijāti. Evamitaresupi.  
 Amhākaṁ (pg.2.43) saññojanagaṇṭho natthīti vādino bāhirakapabbajitā  nigaṇṭhā. Ekameva sāṭakaṁ paridahantā ekasāṭakā.  Kaṇhato parisuddho nīlo, tato pana lohitoti-ādinā yathākkamaṁ tassa  parisuddhaṁ vādaṁ dassetuṁ “ime kirā”ti-ādi vuttaṁ.  Paṇḍaratarāti bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena parisuddhatarā  kaṇhanīlamupādāya lohitassāpi parisuddhabhāvena vattabbato.  Odātavasanāti odātavatthaparidahanā. Acelakasāvakāti  ājīvakasāvakabhūtā. Te kira ājīvakaladdhiyā  visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā haliddābhānampi   purime  upādāya parisuddhabhāvappattito. “Evan”ti-ādinā tassa  chandāgamanaṁ dasseti. Nandādīnaṁ sāvakabhūtā pabbajitā  ājīvakā. Tathā ājīvakiniyo. Nandādayo kira  tathārūpaṁ ājīvakapaṭipattiṁ ukkaṁsaṁ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi  ājīvakasāvakehi pabbajitehi paṇḍaratarā vuttā paramasukkābhijātīti  ayaṁ tassa laddhi.  
 Purisabhūmiyoti padhānaniddeso. Itthīnampi hetā  bhūmiyo esa icchateva. Satta divaseti accantasaññogavacanaṁ,  ettakampi mandā momūhāti. Sambādhaṭṭhānatoti mātukucchiṁ  sandhāyāha. Rodanti ceva viravanti ca tamanussaritvā.  Khedanaṁ, kīḷanañca khiḍḍāsaddeneva saṅgahetvā khiḍḍābhūmi vuttā.  Padassa nikkhipanaṁ padanikkhipanaṁ. Yadā tathā padaṁ  nikkhipituṁ samattho, tadā padavīmaṁsabhūmi nāmāti bhāvo.  Vatāvatassa jānanakāle. Bhikkhu ca pannakoti-ādipi tesaṁ  bāhirakānaṁ pāḷiyeva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako,  tesaṁ vā paṭipattiyā paṭipannako. Jinoti jiṇṇo jarāvasena  hīnadhātuko, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhaṁ jinitvā ṭhito. So  kira tathābhūto dhammampi kassaci na kathesi. Tenāha “na  kiñci āhā”ti. Oṭṭhavadanādivippakāre katepi khamanavasena na  kiñci kathetītipi vadanti. Alābhinti “so na  kumbhimukhā paṭiggaṇhātī”ti-ādinā nayena mahāsīhanādasutte (dī.  ni. 1.394 ma. ni. 1.155) vutta-alābhahetusamāyogena alābhiṁ.  Tatoyeva jighacchādubbalaparetatāya sayanaparāyanaṭṭhena samaṇaṁ  pannabhūmīti vadati.  
 Ājīvavuttisatānīti sattānamājīvabhūtāni  jīvikāvuttisatāni. “Paribbājakasatānī”ti vuccamānepi cesa  sabhāvaliṅgamajānanto “paribbājakasate”ti (pg.2.44) vadati.  Evamaññesupi. Tenāha “paribbājakapabbajjāsatānī”ti.  Nāgabhavanaṁ nāgamaṇḍalaṁ yathā “mahiṁsakamaṇḍalan”ti.  Paramāṇu-ādi rajo. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā.  Migaggahaṇena rurugavayādi migajāti. Gaṇṭhimhīti  phaḷumhi, pabbeti attho. Cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena,  tesañca antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṁ  ekacca-antarabhedo mahāsamayasuttena (dī. ni. 2.331)  dīpetabbo. “So panā”ti-ādinā ajānanto panesa bahū  devepi satta eva vadatīti tassa appamāṇataṁ dasseti. Manussāpi  anantāti dīpadesakulavaṁsājīvādivibhāgavasena. Pisācā eva  pesācā, te aparapetādivasena mahantamahantā, bahutarāti  attho. Bāhirakasamaye pana “chaddantadahamandākiniyo  kuvāḷiyamucalindanāmena voharitā”ti (dī. ni. ṭī. 1.168)  ācariyena vuttaṁ.  
 Gaṇṭhikāti pabbagaṇṭhikā. Pabbagaṇṭhimhi hi pavuṭasaddo.  Mahāpapātāti mahātaṭā. Pārisesanayena  khuddakapapātasatāni. Evaṁ supinesupi.  “Mahākappino”ti idaṁ “mahākappānan”ti atthato veditabbaṁ.  Saddato panesa ajānanto evaṁ vadatīti na vicāraṇakkhamaṁ. Tathā  “cullāsīti satasahassānī”ti idampi. So hi  “caturāsīti satasahassānī”ti vattumasakkonto evaṁ vadati.  Saddaracakā pana “caturāsītiyā tulopo, cassa cu, rassa lo,  dvittañcā”ti vadanti. Ettakā mahāsarāti etappamāṇavatā  mahāsarato, sattamahāsaratoti vuttaṁ hoti. Kirāti tassa  vādānussavane nipāto. Paṇḍitopi …pe… na gacchati,  kasmā? Sattānaṁ saṁsaraṇakālassa niyatabhāvato.  
 “Acelakavatena vā aññena vā yena kenacī”ti  vuttamatidisati “tādisenevā”ti iminā.  Tapokammenāti tapakaraṇena. Etthāpi “tādisenevā”ti  adhikāro. Yo …pe… visujjhati, so aparipakkaṁ kammaṁ  paripāceti nāmāti yojanā. Antarāti  caturāsītimahākappasatasahassānamabbhantare. Phussa phussāti  patvā patvā. Vuttaparimāṇaṁ kālanti  caturāsītimahākappasatasahassapamāṇaṁ kālaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti–  aparipakkaṁ saṁsaraṇanimittaṁ kammaṁ sīlādinā sīghaṁyeva  visuddhappattiyā (pg.2.45) paripāceti nāma. Paripakkaṁ kammaṁ phussa phussa  kālena paripakkabhāvānāpādanena byantiṁ vigamanaṁ karoti  nāmāti. Doṇenāti pariminanadoṇatumbena. Rūpakavasenattho  labbhatīti vuttaṁ “mitaṁ viyā”ti. Na hāpanavaḍḍhanaṁ  paṇḍitabālavasenāti dasseti “na saṁsāro”ti-ādinā.  Vaḍḍhanaṁ ukkaṁso. Hāpanaṁ avakaṁso.  
 Katasuttaguḷeti katasuttavaṭṭiyaṁ. Paletīti pareti  yathā “abhisamparāyo”ti, (mahāni. 69 cūḷani. 85 paṭi.  ma. 3.4) ra-kārassa pana la-kāraṁ katvā evaṁ vuttaṁ yathā  “palibuddho”ti (cūḷani. 15 mi. pa. 3.6). So ca  curādigaṇavasena gatiyanti vuttaṁ “gacchatī”ti. Imāya  upamāya cesa sattānaṁ saṁsāro anukkamena khīyateva, na vaḍḍhati  paricchinnarūpattāti imamatthaṁ vibhāvetīti āha “sutte  khīṇe”ti-ādi. Tatthevāti khīyanaṭṭhāneyeva.  
 
 Ajitakesakambalavādavaṇṇanā 

  171. Dinnanti deyyadhammasīsena dānacetanāyeva  vuttā. Taṁmukhena ca phalanti dasseti “dinnassa  phalābhāvan”ti iminā. Dinnañhi mukhyato annādivatthu, taṁ  kathamesa paṭikkhipissati  Esa nayo yiṭṭhaṁ hutanti etthāpi.  Sabbasādhāraṇaṁ mahādānaṁ mahāyāgo. Pāhunabhāvena  kattabbasakkāro pāhunakasakkāro. Phalanti ānisaṁsaphalaṁ,  nissandaphalañca. Vipākoti sadisaphalaṁ. Caturaṅgasamannāgate  dāne ṭhānantarādipatti viya hi ānisaṁso, saṅkhabrāhmaṇassa  dāne (jā. 1.10.39) tāṇalābhamattaṁ viya nissando,  paṭisandhisaṅkhātaṁ sadisaphalaṁ vipāko. Ayaṁ loko,  paralokoti ca kammunā laddhabbo vutto phalābhāvameva sandhāya  paṭikkhipanato. Paccakkhadiṭṭho hi loko kathaṁ tena paṭikkhitto  siyā. “Sabbe tattha tattheva ucchijjantī”ti iminā  kāraṇamāha, yattha yattha bhavayoni-ādīsu ṭhitā ime sattā, tattha  tattheva ucchijjanti, nirudayavināsavasena vinassantīti attho.  Tesūti mātāpitūsu. Phalābhāvavaseneva vadati, na  mātāpitūnaṁ, nāpi tesu idāni kariyamānasakkārāsakkārānamabhāvavasena  tesaṁ loke paccakkhattā. Pubbuḷassa viya imesaṁ sattānaṁ uppādo nāma  kevalo, na cavitvā āgamanapubbako atthīti dassanatthaṁ (pg.2.46) “natthi  sattā opapātikā”ti vuttanti āha “cavitvā upapajjanakā  sattā nāma natthī”ti. Samaṇena nāma yāthāvato jānantena  kassaci akathetvā saññatena bhavitabbaṁ, aññathā ahopurisikā nāma  siyā. Kiñhi paro parassa karissati, tathā ca attano  sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva  ucchijjanatoti imamatthaṁ sandhāya “ye imañca …pe…  pavedentī”ti āha. Ayaṁ aṭṭhakathāvasesako attho.  
 Catūsu mahābhūtesu niyutto cātumahābhūtiko, atthamattato  pana dassetuṁ “catumahābhūtamayo”ti vuttaṁ. Yathā hi mattikāya  nibbattaṁ bhājanaṁ mattikāmayaṁ, evamayampi catūhi mahābhūtehi nibbatto  catumahābhūtamayoti vuccati. Ajjhattikapathavīdhātūti  sattasantānagatā pathavīdhātu. Bāhirapathavīdhātunti bahiddhā  mahāpathaviṁ, tena pathavīyeva kāyoti dasseti. Anugacchatīti  anubandhati. Ubhayenāpīti padadvayenapi. Upeti  upagacchatīti bāhirapathavikāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā  ajjhattikabhāvappatti hutvā sattabhāvena saṇṭhitā, sā ca mahāpathavī  ghaṭādigatapathavī viya idāni tameva bāhiraṁ pathavikāyaṁ samudāyabhūtaṁ  puna upeti upagacchati, sabbaso tena bāhirapathavikāyena nibbisesataṁ  ekībhāvameva gacchatīti attho. Āpādīsupi eseva nayoti  ettha pajjunnena mahāsamuddato gahita-āpo viya vassodakabhāvena punapi  mahāsamuddaṁ, sūriyaraṁsito gahita-indaggisaṅkhātatejo viya punapi  sūriyaraṁsiṁ, mahāvāyukkhandhato niggatamahāvāto viya punapi  mahāvāyukkhandhaṁ upeti upagacchatīti parikappanāmattena diṭṭhigatikassa  adhippāyo.  
 Manacchaṭṭhāni indriyānīti manameva chaṭṭhaṁ yesaṁ  cakkhusotaghānajivhākāyānaṁ, tāni indriyāni. Ākāsaṁ  pakkhandanti tesaṁ visayabhāvāti vadanti. Visayīgahaṇena hi  visayāpi gahitā eva honti. Kathaṁ gaṇitā mañcapañcamāti āha  “mañco ceva …pe… attho”ti. Āḷāhanaṁ susānanti  atthato ekaṁ. Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsāni.  Sarīrameva vā padāni taṁtaṁkiriyāya pajjitabbato.  Pārāvatapakkhivaṇṇānīti pārāvatassa nāma pakkhino vaṇṇāni.  “Pārāvatapakkhavaṇṇānī”ti pāṭho, pārāvatasakuṇassa  pattavaṇṇānīti attho. Bhasmantāti (pg.2.47) chārikāpariyantā. Tenāha  “chārikāvasānamevā”ti. Āhutisaddenettha “dinnaṁ yiṭṭhaṁ  hutan”ti vuttappakāraṁ dānaṁ sabbampi gahitanti dasseti  “pāhunakasakkārādibhedaṁ dinnadānan”ti iminā,  virūpekasesaniddeso vā esa. Atthoti adhippāyato attho  saddato tassa anadhigamitattā. Evamīdisesu. Dabbanti muyhantīti  dattū, bālapuggalā, tehi dattūhi. Kiṁ vuttaṁ hotīti āha  “bālā dentī”ti-ādi. Pāḷiyaṁ “loko atthī”ti mati  yesaṁ te atthikā, “atthī”ti cedaṁ nepātikapadaṁ, tesaṁ vādo  atthikavādo, taṁ atthikavādaṁ.  
 Tatthāti tesu yathāvuttesu tīsu micchāvādīsu.  Kammaṁ paṭibāhati akiriyavādibhāvato. Vipākaṁ  paṭibāhati sabbena sabbaṁ āyatiṁ upapattiyā paṭikkhipanato.  Vipākanti ca ānisaṁsanissandasadisaphalavasena tividhampi  vipākaṁ. Ubhayaṁ paṭibāhati sabbaso hetupaṭisedhaneneva  phalassāpi paṭisedhitattā. Ubhayanti ca kammaṁ vipākampi.  So hi “ahetū appaccayā sattā saṁkilissanti, visujjhanti  cā”ti vadanto kammassa viya vipākassāpi saṁkilesavisuddhīnaṁ  paccayattābhāvajotanato tadubhayaṁ paṭibāhati nāma. Vipāko  paṭibāhito hoti asati kammasmiṁ vipākābhāvato. Kammaṁ  paṭibāhitaṁ hoti asati vipāke kammassa niratthakatāpattito.  Itīti vuttatthanidassanaṁ. Atthatoti sarūpato, visuṁ  visuṁ taṁtaṁdiṭṭhidīpakabhāvena pāḷiyaṁ āgatāpi tadubhayapaṭibāhakāvāti  attho. Paccekaṁ tividhadiṭṭhikā eva te ubhayapaṭibāhakattā.  “Ubhayappaṭibāhakā”ti hi hetuvacanaṁ hetugabbhattā tassa  visesanassa. Ahetukavādā cevāti-ādi paṭiññāvacanaṁ  tapphalabhāvena nicchitattā. Tasmā vipākapaṭibāhakattā  natthikavādā, kammapaṭibāhakattā akiriyavādā,  tadubhayapaṭibāhakattā ahetukavādāti yathālābhaṁ hetuphalatāsambandho  veditabbo. Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko ucchedavādī,  so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko, ubhayapaṭibāhanena  ahetukadiṭṭhiko ca hoti. Sesadvayepi eseva nayo.  
 “Ye vā panā”ti-ādinā tesamanudiṭṭhikānaṁ  niyāmokkantivinicchayo vutto. Tattha tesanti pūraṇādīnaṁ.  Sajjhāyantīti taṁ diṭṭhidīpakaṁ ganthaṁ yathā (pg.2.48) tathā tehi kataṁ  uggahetvā paṭhanti. Vīmaṁsantīti tassa atthaṁ vicārenti.  “Tesan”ti-ādi vīmaṁsanākāradassanaṁ. “Karoto …pe…  ucchijjatī”ti evaṁ vīmaṁsantānaṁ tesanti sambandho. Tasmiṁ  ārammaṇeti yathāparikappite kammaphalābhāvādike “karoto na  karīyati pāpan”ti-ādi nayappavattāya micchādassanasaṅkhātāya  laddhiyā ārammaṇe. Micchāsati santiṭṭhatīti  micchāsatisaṅkhātā laddhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. “Karoto na  karīyati pāpan”ti-ādivasena hi anussavūpaladdhe atthe  tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite  cirakālaparicayena “evametan”ti nijjhānakkhamabhāvūpagamane,  nijjhānakkhantiyā ca tathā tathā gahite punappunaṁ tatheva āsevantassa  bahulīkarontassa micchāvitakkena samānīyamānā  micchāvāyāmupatthambhitā ataṁsabhāvampi “taṁsabhāvan”ti gaṇhantī  micchāladdhisahagatā taṇhā musā vitathaṁ saraṇato pavattanato  micchāsatīti vuccati. Caturaṅguttaraṭīkāyampi (a. ni.  aṭṭha. 2.4.30) cesa attho vuttoyeva. Micchāsaṅkappādayo viya hi  micchāsati nāma pāṭiyekko koci dhammo natthi, taṇhāsīsena  gahitānaṁ catunnampi akusalakkhandhānametaṁ adhivacananti  majjhimāgamaṭṭhakathāyampi sallekhasuttavaṇṇanāyaṁ (ma. ni.  aṭṭha. 1.83) vuttaṁ.  
 Cittaṁ ekaggaṁ hotīti yathāsakaṁ vitakkādipaccayalābhena  tasmiṁ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggataṁ pahāya ekaggaṁ appitaṁ viya  hoti, cittasīsena cettha micchāsamādhi eva vutto. So hi  paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne  samādhānapatirūpakakiccakaroyeva hoti vālavijjhanādīsu viyāti  daṭṭhabbaṁ. Javanāni javantīti anekakkhattuṁ tenākārena  pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sanniṭṭhānabhūte sabbapacchime  javanavāre satta javanāni javanti. “Paṭhamajavane satekicchā  honti, tathā dutiyādīsū”ti idaṁ dhammasabhāvadassanameva, na pana  tasmiṁ khaṇe tesaṁ tikicchā kenaci sakkā kātunti dassanaṁ tesveva  ṭhatvā sattamajavanassa avassamuppajjamānassa nivattituṁ asakkuṇeyyattā,  evaṁ lahuparivatte ca cittavāre ovādānusāsana vasena tikicchāya  asambhavato. Tenāha “buddhānampi atekicchā anivattino”ti  (pg.2.49)  Ariṭṭhakaṇṭakasadisāti ariṭṭhabhikkhukaṇṭakasāmaṇerasadisā, te  viya atekicchā anivattino micchādiṭṭhigatikāyeva jātāti vuttaṁ  hoti.  
 Tatthāti tesu tīsu micchādassanesu. Koci ekaṁ  dassanaṁ okkamatīti yassa ekasmiṁyeva abhiniveso, āsevanā ca  pavattā, so ekameva dassanaṁ okkamati. Koci dve, koci  tīṇipīti yassa dvīsu, tīsupi vā abhiniveso, āsevanā ca  pavattā, so dve  tīṇipi okkamati, etena pana vacanena yā pubbe  “iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā”ti-ādinā  ubhayappaṭibāhakatāmukhena dīpitā atthato siddhā sabbadiṭṭhikatā, sā  pubbabhāgiyā. Yā pana micchattaniyāmokkantibhūtā, sā yathāsakaṁ  paccayasamudāgamasiddhito bhinnārammaṇānaṁ viya visesādhigamānaṁ ekajjhaṁ  anuppattiyā aññamaññaṁ abbokiṇṇā evāti dasseti.  “Ekasmiṁ okkantepī”ti-ādinā tissannampi diṭṭhīnaṁ  samānasāmatthiyataṁ, samānaphalatañca vibhāveti. Saggāvaraṇādinā  hetā samānasāmatthiyā ceva samānaphalā ca, tasmā tissopi cetā  ekassa uppannāpi abbokiṇṇā eva, ekāya vipāke dinne itarā  tassā anubalappadāyikāyoti daṭṭhabbaṁ. “Patto  saggamaggāvaraṇañcevā”ti-ādiṁ vatvā “abhabbo”ti-ādinā  tadevatthaṁ āvikaroti. Mokkhamaggāvaraṇanti nibbānapathabhūtassa  ariyamaggassa nivāraṇaṁ. Pagevāti paṭikkhepatthe nipāto,  mokkhasaṅkhātaṁ pana nibbānaṁ gantuṁ kā nāma kathāti attho.  Apica pagevāti pā eva, paṭhamatarameva mokkhaṁ gantumabhabbo,  mokkhagamanatopi dūrataramevāti vuttaṁ hoti. Evamaññatthāpi yathārahaṁ.  
 “Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto”ti idaṁ vacanaṁ neyyatthameva, na  nītatthaṁ. Tathā hi vuttaṁ papañcasūdaniyaṁ nāma  majjhimāgamaṭṭhakathāyaṁ “kiṁ panesa ekasmiṁyeva attabhāve niyato  hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiṁyeva niyato, āsevanavasena  pana bhavantarepi taṁ taṁ diṭṭhiṁ rocetiyevā”ti (ma. ni. aṭṭha.  3.103). Akusalañhi nāmetaṁ abalaṁ dubbalaṁ, na kusalaṁ viya  sabalaṁ mahābalaṁ, tasmā “ekasmiṁyeva attabhāve niyato”ti tattha  vuttaṁ. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko  siyā, na ca accantiko. Yadevaṁ vaṭṭakhāṇujotanā kathaṁ yujjeyyāti  āha (pg.2.50) “āsevanavasenā”ti-ādi, tasmā yathā sattaṅguttarapāḷiyaṁ  “sakiṁ nimuggopi nimuggo eva bālo”ti [a. ni.  7.15 (atthato samānaṁ)] vuttaṁ, evaṁ vaṭṭakhāṇujotanāpi vuttā. Yādise hi  paccaye paṭicca ayaṁ taṁ taṁ dassanaṁ okkanto, puna kadāci tappaṭipakkhe  paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṁ.  Tasmā tattha, (ma. ni. aṭṭha. 3.102) idha ca aṭṭhakathāyaṁ  “evarūpassa hi yebhuyyena bhavato vuṭṭhānaṁ nāma natthī”ti  yebhuyyaggahaṇaṁ kataṁ, iti āsevanavasena bhavantarepi taṁtaṁdiṭṭhiyā  rocanato yebhuyyenassa bhavato vuṭṭhānaṁ natthīti katvā vaṭṭakhāṇuko  nāmesa jāto, na pana micchattaniyāmassa accantikatāyāti  nīharitvā ñātabbatthatāya neyyatthamidaṁ, na nītatthanti veditabbaṁ. Yaṁ  sandhāya abhidhammepi “arahā, ye ca puthujjanā maggaṁ na  paṭilabhissanti, te rūpakkhandhañca na parijānanti, vedanākkhandhañca  na parijānissantī”ti-ādi (yama. 1.khandhayamaka 210) vuttaṁ.  Pathavigopakoti yathāvuttakāraṇena pathavipālako. Tadatthaṁ  samatthetuṁ “yebhuyyenā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Evaṁ micchādiṭṭhiyā paramasāvajjānusārena sotūnaṁ satimuppādento  “tasmā”ti-ādimāha. Tattha tasmāti yasmā evaṁ  saṁsārakhāṇubhāvassāpi paccayo apaṇṇakajāto, tasmā parivajjeyyāti  sambandho. Akalyāṇajananti kalyāṇadhammavirahitajanaṁ  asādhujanaṁ. Āsīvisanti āsumāgatahalāhalaṁ.  Bhūtikāmoti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṁ vasena attano  guṇehi vuḍḍhikāmo. Vicakkhaṇoti paññācakkhunā  vividhatthassa passako, dhīroti attho.  
 
 Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā 

  174. “Akaṭā”ti ettha ta-kārassa ṭa-kārādesoti  āha “akatā”ti, samena, visamena vā kenacipi hetunā  akatā, na vihitāti attho. Tathā akaṭavidhāti etthāpi.  Natthi katavidho karaṇavidhi etesanti akaṭavidhā.  Padadvayenāpi loke kenaci hetupaccayena nesaṁ anibbattabhāvaṁ dasseti.  Tenāha “evaṁ karohī”ti-ādi. Iddhiyāpi na  nimmitāti kassaci iddhimato cetovasippattassa puggalassa,  devassa, issarādino ca iddhiyāpi na nimmitā.  Animmāpitāti kassaci (pg.2.51) animmāpitā. Kāmaṁ saddato yuttaṁ,  atthato ca purimena samānaṁ, tathāpi pāḷiyamaṭṭhakathāyañca anāgatameva  agahetabbabhāve kāraṇanti dasseti “taṁ neva  pāḷiyan”ti-ādinā.  
 Brahmajālasuttasaṁvaṇṇanāyaṁ (dī. ni. aṭṭha. 1.30)  vuttatthameva. Idamettha yojanāmattaṁ– vañjhāti hi  vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā kassaci ajanakā, tena  pathavikāyādīnaṁ rūpādijanakabhāvaṁ paṭikkhipati. Rūpasaddādayo hi  pathavikāyādīhi appaṭibaddhavuttikāti tassa laddhi. Pabbatassa  kūṭamiva ṭhitāti kūṭaṭṭhā, yathā pabbatakūṭaṁ kenaci anibbattitaṁ  kassaci ca anibbattakaṁ, evametepi sattakāyāti adhippāyo. Yamidaṁ  “bījato aṅkurādi jāyatī”ti vuccati, taṁ vijjamānameva tato  nikkhamati, na avijjamānaṁ, itarathā aññatopi aññassa upaladdhi  siyā, evametepi sattakāyā, tasmā esikaṭṭhāyiṭṭhitāti.  Ṭhitattāti nibbikārabhāvena suppatiṭṭhitattā. Na  calantīti na vikāramāpajjanti. Vikārābhāvato hi tesaṁ sattannaṁ  kāyānaṁ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā, aniñjanañca attano pakatiyā avaṭṭhānameva.  Tenāha “na vipariṇamantī”ti. Pakatinti sabhāvaṁ    Avipariṇāmadhammattā eva na aññamaññaṁ upahananti. Sati hi  vikāramāpādetabbabhāve upaghātakatā siyā, tathā anuggahetabbabhāve sati  anuggāhakatāpīti tadabhāvaṁ dassetuṁ pāḷiyaṁ “nālan”ti-ādi  vuttaṁ. Pathavīyeva kāyekadesattā pathavikāyo yathā “samuddo  diṭṭho”ti, pathavisamūho vā kāyasaddassa samūhavācakattā yathā  “hatthikāyo”ti. Jīvasattamānaṁ kāyānaṁ niccatāya  nibbikārabhāvato na hantabbatā, na ghātetabbatā ca, tasmā neva koci  hantā, ghātetā vā atthīti dassetuṁ pāḷiyaṁ “sattannaṁ tveva  kāyānan”ti-ādi vuttaṁ. Yadi koci hantā natthi, kathaṁ tesaṁ  satthappahāroti tattha codanāyāha “yathā”ti-ādi. Tattha  sattannaṁ tvevāti sattannameva. Itisaddo hettha nipātamattaṁ.  Pahatanti paharitaṁ. Ekatodhārādikaṁ satthaṁ. Antareneva  pavisati, na tesu. Idaṁ vuttaṁ hoti– kevalaṁ “ahaṁ imaṁ  jīvitā voropemī”ti tesaṁ tathā saññāmattameva, hananaghātanādi  pana paramatthato nattheva kāyānaṁ avikopanīyabhāvatoti.  
 
 Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā 

  177. Cattāro (pg.2.52) yāmā bhāgā catuyāmaṁ, catuyāmaṁ eva  cātuyāmaṁ. Bhāgattho hi idha yāma-saddo yathā “rattiyā  paṭhamo yāmo”ti (saṁ. ni. aṭṭha. 3.368). So panettha bhāgo  saṁvaralakkhitoti āha “catukoṭṭhāsena saṁvarena saṁvuto”ti,  saṁyamattho vā yāmasaddo yamanaṁ saññamanaṁ yāmoti katvā.  “Yatatto”ti-ādīsu viya hi anupasaggopi sa-upasaggo viya  saññamatthavācako, so pana catūhi ākārehīti āha  “catukoṭṭhāsena saṁvarenā”ti. Ākāro koṭṭhāsoti hi atthato  ekaṁ. Vārito sabbavāri yassāyaṁ sabbavārivārito yathā  “agyāhito”ti. Tenāha “vāritasabba-udako”ti.  Vārisaddena cettha vāriparibhogo vutto yathā “rattūparato”ti.  Paṭikkhitto sabbasītodako tapparibhogo yassāti tathā.  Tanti sītodakaṁ. Sabbavāriyuttoti saṁvaralakkhaṇamattaṁ  kathitaṁ. Sabbavāridhutoti pāpanijjaralakkhaṇaṁ.  Sabbavāriphuṭoti kammakkhayalakkhaṇanti imamatthaṁ dassento  “sabbenā”ti-ādimāha, sabbena pāpavāraṇena yuttoti hi  sabbappakārena saṁvaralakkhaṇena pāpavāraṇena samannāgato.  Dhutapāpoti sabbena nijjaralakkhaṇena pāpavāraṇena vidhutapāpo.  Phuṭṭhoti aṭṭhannampi kammānaṁ khepanena mokkhappattiyā  kammakkhayalakkhaṇena sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho, taṁ patvā ṭhitoti  attho. “Dveyeva gatiyo bhavanti, anaññā”ti-ādīsu (dī. ni.  1.258 2.34 3.199 200 ma. ni. 2.384 398) viya  gamusaddo niṭṭhānatthoti vuttaṁ “koṭippattacitto”ti,  mokkhādhigamena uttamamariyādappattacittoti attho. Kāyādīsu  indriyesu saṁyametabbassa abhāvato saṁyatacitto. Atīte hettha  ta-saddo. Saṁyametabbassa avasesassa abhāvato suppatiṭṭhitacitto.  Kiñci sāsanānulomanti pāpavāraṇaṁ sandhāya vuttaṁ.  Asuddhaladdhitāyāti “atthi jīvo, so ca siyā nicco,  siyā anicco”ti (dī. ni. ṭī. 1.177).  Evamādimalīnaladdhitāya. Sabbāti  kammapakativibhāgādivisayāpi sabbā nijjhānakkhantiyo.  Diṭṭhiyevāti micchādiṭṭhiyo eva jātā.  
 
 Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā 

  179-181. Amarāvikkhepe (pg.2.53) vuttanayo evāti brahmajāle  amarāvikkhepavādavaṇṇanāyaṁ (dī. ni. aṭṭha. 1.61) vuttanayo eva.  Kasmā? Vikkhepabyākaraṇabhāvato, tatheva ca tattha vikkhepavādassa  āgatattā.  
 
 Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā 

  182. Pīḷetvāti telayantena uppīḷetvā, iminā  rañño ābhogamāha. Vadato hi ābhogavasena sabbattha atthanicchayo.  Aṭṭhakathācariyā ca tadābhogaññū, paramparābhatatthassāvirodhino ca,  tasmā sabbattha yathā tathā vacanokāsaladdhabhāvamattena attho na vutto,  atha kho tesaṁ vattumicchitavasenāti gahetabbaṁ, evañca katvā tattha  tattha atthuddhārādivasena atthavivecanā katāti.  
  183. Yathā te rucceyyāti idāni mayā  pucchiyamāno attho yathā tava citte rucceyya, tayā citte ruccethāti  attho. Kammatthe hetaṁ kiriyāpadaṁ. Mayā vā dāni  pucchiyamānamatthaṁ tava sampadānabhūtassa roceyyātipi vaṭṭati.  Gharadāsiyā kucchismiṁ jāto antojāto. Dhanena kīto  dhanakkīto. Bandhaggāhagahito karamarānīto. Sāmameva  yena kenaci hetunā dāsabhāvamupagato sāmaṁdāsabyopagato.  Sāmanti hi sayameva. Dāsabyanti dāsabhāvaṁ. Koci  dāsopi samāno alaso kammaṁ akaronto “kammakāro”ti na  vuccati, so pana na tathābhūtoti visesanametanti āha  “analaso”ti-ādi. Dūratoti dūradesato āgataṁ.  Paṭhamamevāti attano āsannataraṭṭhānupasaṅkamanato pageva puretarameva.  Uṭṭhahatīti gāravavasena uṭṭhahitvā tiṭṭhati, paccuṭṭhātīti vā  attho. Pacchāti sāmikassa nipajjāya pacchā. Sayanato  avuṭṭhiteti rattiyā vibhāyanavelāya seyyato avuṭṭhite.  Paccūsakālatoti atītarattiyā paccūsakālato  Yāva  sāmino rattiṁ niddokkamananti aparāya bhāviniyā rattiyā  padosavelāyaṁ yāva niddokkamanaṁ. Yā atītarattiyā paccūsavelā,  bhāviniyā ca padosavelā, etthantare sabbakiccaṁ katvā pacchā  nipatatīti vuttaṁ (pg.2.54) hoti. Kiṁ kāramevāti kiṁ karaṇīyameva  kinti pucchāya kātabbato, pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho.  Paṭissaveneva samīpacāritā vuttāti āha “paṭisuṇanto  vicaratī”ti. Paṭikuddhaṁ mukhaṁ oloketuṁ na visahatītipi dasseti  “tuṭṭhapahaṭṭhan”ti iminā.  
 Devo viyāti ādhipaccaparivārādisamannāgato padhānadevo  viya, tena maññe-saddo idha upamatthoti ñāpeti yathā “akkhāhataṁ  maññe aṭṭhāsi rañño mahāsudassanassa antepuraṁ upasobhayamānan”ti  (dī. ni. 2.245). So vatassāhanti ettha so vata  assaṁ ahanti padacchedo, so rājā viya ahampi bhaveyyaṁ. Kenāti  ce? Yadi puññāni kareyyaṁ, tenāti atthoti āha “so vata  ahan”ti-ādi. Vatasaddo upamāyaṁ. Tenāha  “evarūpo”ti. Puññānīti uḷārataraṁ puññaṁ sandhāya  vuttaṁ aññadā katapuññato uḷārāya pabbajjāya adhippetattā.  “So vatassāyan”tipi pāṭhe so rājā viya ayaṁ ahampi  assaṁ. Kathaṁ? “Yadi puññāni kareyyan”ti atthasambhavato  “ayamevattho”ti vuttaṁ. Assanti hi uttamapurisayoge  ahaṁ-saddo appayuttopi ayaṁ-saddena parāmasanato payutto viya hoti.  So ahaṁ evarūpo assaṁ vata, yadi puññāni kareyyanti paṭhamapāṭhassa  atthamicchanti keci. Evaṁ sati dutiyapāṭhe “ayamevattho”ti  avattabbo siyā tattha ayaṁ-saddena ahaṁ-saddassa parāmasanato,  “so”ti ca parāmasitabbassa aññassa sambhavato. Yanti  dānaṁ. Satabhāgampīti satabhūtaṁ bhāgampi, raññā dinnadānaṁ satadhā  katvā tattha ekabhāgampīti vuttaṁ hoti. Yāvajīvaṁ na  sakkhissāmi dātunti yāvajīvaṁ dānatthāya ussāhaṁ karontopi  satabhāgamattampi dātuṁ na sakkhissāmi, tasmā pabbajissāmīti  pabbajjāyaṁ ussāhaṁ katvāti attho. “Yaṁnūnā”ti nipāto  parivitakkanattheti vuttaṁ “evaṁ cintanabhāvan”ti.  
 Kāyena pihitoti kāyena saṁvaritabbassa kāyadvārena  pavattanakassa pāpadhammassa saṁvaraṇavasena pidahito. Ussukkavacanavasena  panattho vihareyya-padena sambajjhitabbattāti āha  “akusalapavesanadvāraṁ thaketvā”ti. Hutvāti hi seso.  Akusalapavesanadvāranti ca kāyakammabhūtānamakusalānaṁ pavesanabhūtaṁ  kāyaviññattisaṅkhātaṁ dvāraṁ. Sesapadadvayepīti (pg.2.55) “vācāya  saṁvuto, manasā saṁvuto”ti padadvayepi. Ghāsacchādanena  paramatāyāti ghāsacchādanapariyesane sallekhavasena paramatāya,  ukkaṭṭhabhāve vā saṇṭhito ghāsacchādanamattameva paramaṁ pamāṇaṁ koṭi  etassa  na tato paraṁ kiñci āmisajātaṁ pariyesati, paccāsisati  cāti ghāsacchādanaparamo, tassa bhāvo  ghāsacchādanaparamatātipi aṭṭhakathāmuttako nayo. Ghasitabbo  asitabboti ghāso, āhāro, ābhuso chādeti paridahati etenāti  acchādanaṁ, nivāsanaṁ, apica ghasanaṁ ghāso, ābhuso  chādīyate acchādanantipi yujjati. Etadatthampīti  ghāsacchādanatthāyāpi. Anesananti ekavīsatividhampi  ananurūpamesanaṁ.  
 Vivekaṭṭhakāyānanti gaṇasaṅgaṇikato pavivitte ṭhitakāyānaṁ,  sambandhībhūtānaṁ kāyavivekoti sambandho. Nekkhammābhiratānanti  jhānābhiratānaṁ. Paramavodānappattānanti tāya eva  jhānābhiratiyā paramaṁ uttamaṁ vodānaṁ cittavisuddhiṁ pattānaṁ.  Nirupadhīnanti kilesūpadhi-abhisaṅkhārūpadhīhi accantavigatānaṁ.  Visaṅkhāraṁ vuccati nibbānaṁ, tadadhigamanetā visaṅkhāragatā,  arahanto, tesaṁ. “Evaṁ vutte”ti iminā mahāniddese  (mahāni. 7 9) āgatabhāvaṁ dasseti. Ettha ca paṭhamo viveko  itarehi dvīhi vivekehi sahāpi vattabbo itaresu siddhesu tassāpi  sijjhanato, vinā ca tasmiṁ siddhepi itare samasijjhanato. Tathā  dutiyopi. Tatiyo pana itarehi saheva vattabbo. Na vinā itaresu  siddhesuyeva tassa sijjhanatoti daṭṭhabbaṁ. “Gaṇasaṅgaṇikaṁ  pahāyā”ti-ādi tadadhippāyavibhāvanaṁ. Tattha gaṇe janasamāgame  sannipatanaṁ gaṇasaṅgaṇikā, taṁ pahāya. Kāyena eko  viharati vicarati puggalavasena asahāyattā. Citte kilesānaṁ  sannipatanaṁ cittakilesasaṅgaṇikā, taṁ pahāya. Eko  viharati kilesavasena asahāyattā. Maggassa ekacittakkhaṇikattā,  gotrabhu-ādīnañca ārammaṇakaraṇamattattā na tesaṁ vasena sātisayā  nibbutisukhasamphusanā, phalasamāpattinirodhasamāpattivasena pana  sātisayāti āha “phalasamāpattiṁ vā nirodhasamāpattiṁ vā”ti.  Phalapariyosāno hi nirodho. Pavisitvāti  samāpajjanavasena antokatvā. Nibbānaṁ patvāti ettha  ussukkavacanametaṁ ārammaṇakaraṇena, cittacetasikānaṁ nirodhena ca  (pg.2.56) nibbutipajjanassa adhippetattā. Codanattheti jānāpetuṁ  ussāhakaraṇatthe.  
  184. Abhiharitvāti abhimukhabhāvena netvā.  Nanti tathā pabbajjāya viharantaṁ. Abhihāroti  nimantanavasena abhiharaṇaṁ. “Cīvarādīhi payojanaṁ sādhessāmī”ti  vacanasesena yojanā. Tathā “yenattho, taṁ vadeyyāthā”ti.  Cīvarādivekallanti cīvarādīnaṁ lūkhatāya vikalabhāvaṁ.  Tadubhayampīti tadeva abhihāradvayampi. Sappāyanti  sabbagelaññāpaharaṇavasena upakārāvahaṁ. Bhāvino anatthassa  ajananavasena paripālanaṁ rakkhāgutti. Paccuppannassa pana anatthassa  nisedhavasena paripālanaṁ āvaraṇagutti. Kimatthiyaṁ “dhammikan’ti  visesananti āha “sā panesā”ti-ādi.  Vihārasīmāyāti upacārasīmāya, lābhasīmāya vā.  
  185. Kevalo yadi-evaṁ-saddo pubbe vuttatthāpekkhakoti  vuttaṁ “yadi tava dāso”ti-ādi. Evaṁ santeti evaṁ  labbhamāne sati. Dutiyaṁ upādāya paṭhamabhāvo, tasmā “paṭhaman”ti  bhaṇanto aññassāpi atthitaṁ dīpeti. Tadeva ca kāraṇaṁ katvā  rājāpi evamāhāti dassetuṁ “paṭhamanti bhaṇanto”ti-ādi vuttaṁ.  Tenevāti paṭhamasaddena aññassāpi atthitādīpaneneva.  
 
 Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā 

  186. Kasatīti vilekhati kasiṁ karoti.  Gahapatikoti ettha ka-saddo appatthoti vuttaṁ  “ekagehamatte jeṭṭhako”ti. Idaṁ vuttaṁ hoti– gahassa pati  gahapati, khuddako gahapati gahapatiko ekasmiññeva gehamatte  jeṭṭhakattāti, khuddakabhāvo panassa gehavasenevāti katvā  “ekagehamatte”ti vuttaṁ. Tena hi anekakulajeṭṭhakabhāvaṁ paṭikkhipati,  gahaṁ, gehanti ca atthato samānameva. Karasaddo balimhīti vuttaṁ  “balisaṅkhātan”ti. Karotīti abhinipphādeti  sampādeti. Vaḍḍhetīti uparūpari uppādanena mahantaṁ sannicayaṁ  karoti.  
 Kasmā tadubhayampi vuttanti āha “yathā hī”ti-ādi.  Appampi pahāya pabbajituṁ dukkaranti dassanañca pageva mahantanti  viññāpanatthaṁ. Esā hi kathikānaṁ (pg.2.57) pakati, yadidaṁ yena kenaci  pakārena atthantaraviññāpananti. Appampi pahāya pabbajituṁ dukkarabhāvo  pana majjhimanikāye majjhimapaṇṇāsake laṭukikopamasuttena (ma.  ni. 2.148ādayo) dīpetabbo. Vuttañhi tattha “seyyathāpi  udāyi puriso daliddo assako anāḷhiyo, tassa’ssa ekaṁ agārakaṁ  oluggaviluggaṁ kākātidāyiṁ naparamarūpaṁ, ekā khaṭopikā  oluggaviluggā naparamarūpā”ti vitthāro. Yadi appampi bhogaṁ  pahāya pabbajituṁ dukkaraṁ, kasmā dāsavārepi bhogaggahaṇaṁ na katanti  āha “dāsavāre panā”ti-ādi. Attanopi anissaroti  attānampi sayamanissaro. Yathā ca dāsassa bhogāpi abhogāyeva  parāyattabhāvato, evaṁ ñātayopīti dāsavāre ñātiparivaṭṭaggahaṇampi na  katanti daṭṭhabbaṁ. Parivaṭṭati paramparabhāvena samantato āvaṭṭatīti  parivaṭṭo, ñātiyeva. Tenāha “ñātiyeva  ñātiparivaṭṭo”ti.  
 
 Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā 

  189. Tanti yathā dāsavāre “evamevā”ti  vuttaṁ, na tathā idha kassakavāre, tadavacanaṁ kasmāti anuyuñjeyya ceti  attho. Evamevāti vuccamāneti yathā paṭhamadutiyāni  sāmaññaphalāni paññattāni, tathāyeva paññapetuṁ sakkā nu khoti vutte.  Evarūpāhīti yathāvuttadāsakassakūpamāsadisāhi upamāhi.  Sāmaññaphalaṁ dīpetuṁ pahoti anantapaṭibhānatāya  vicittanayadesanabhāvato. Tatthāti evaṁ dīpane. Pariyantaṁ  nāma natthi anantanayadesanabhāvato, savane vā asantosanena bhiyyo  bhiyyo sotukāmatājananato sotukāmatāya pariyantaṁ nāma natthīti  attho. Tathāpīti “desanāya  uttaruttarādhikanānānayavicittabhāve satipī”ti (dī. ni. ṭī.  1.189) ācariyena vuttaṁ, satipi evaṁ apariyantabhāvetipi yujjati.  Anumānañāṇena cintetvā. Upari visesanti taṁ ṭhapetvā  tadupari visesameva sāmaññaphalaṁ pucchanto. Kasmāti āha  “savane”ti-ādi. Etena imamatthaṁ dīpeti– anekatthā  samānāpi saddā vatticchānupubbikāyeva taṁtadatthadīpakāti.  
 Sādhukaṁ sādhūti ekatthametaṁ sādhusaddasseva ka-kārena  vaḍḍhetvā vuttattā. Teneva hi sādhukasaddassatthaṁ vadantena sādhusaddo  atthuddhāravasena (pg.2.58) udāhaṭo. Tena ca nanu sādhukasaddasseva atthuddhāro  vattabbo, na sādhusaddassāti codanā nisedhitā. Āyācaneti  abhimukhaṁ yācane, abhipatthanāyanti attho. Sampaṭicchaneti  paṭiggahaṇe. Sampahaṁsaneti saṁvijjamānaguṇavasena haṁsane tosane,  udaggatākaraṇeti attho.  
 Sādhu dhammarucīti gāthā ummādantījātake (jā.  2.18.101). Tatthāyamaṭṭhakathāvinicchayapaveṇī– sucaritadhamme  rocetīti dhammaruci, dhammaratoti attho. Tādiso hi jīvitaṁ  jahantopi akattabbaṁ na karoti. Paññāṇavāti paññavā  ñāṇasampanno. Mittānamaddubbhoti mittānaṁ adussanabhāvo.  “Adūsako anupaghātako”ti (dī. ni. ṭī. 1.189) ācariyena  vuttaṁ. “Adrubbho”tipi pāṭho da-kārassa dra-kāraṁ katvā.  
 Daḷhīkammeti sātaccakiriyāyaṁ. Āṇattiyanti  āṇāpane. Idhāpīti sāmaññaphalepi. Assāti  sādhukasaddassa. “Suṇohi sādhukaṁ manasi karohī”ti hi  sādhukasaddena savanamanasikārānaṁ sātaccakiriyāpi tadāṇāpanampi  jotitaṁ hoti. Āyācaneneva ca uyyojanasāmaññato āṇatti  saṅgahitāti na sā visuṁ atthuddhāre vuttā. Āṇārahassa hi āṇatti   tadanarahassa āyācananti viseso. Sundarepīti sundaratthepi.  Idāni yathāvuttena sādhukasaddassa atthattayena pakāsitaṁ visesaṁ dassetuṁ,  tassa vā atthattayassa idha yogyataṁ vibhāvetuṁ “daḷhīkammatthena  hī”ti-ādi vuttaṁ. Suggahitaṁ gaṇhantoti suggahitaṁ katvā  gaṇhanto. Sundaranti bhāvanapuṁsakaṁ. Bhaddakanti pasatthaṁ,  “dhamman”ti iminā sambandho. Sundaraṁ bhaddakanti vā  savanānuggahaṇe pariyāyavacanaṁ.  
 Manasi karohīti ettha na ārammaṇapaṭipādanalakkhaṇo  manasikāro, atha kho vīthipaṭipādanajavanapaṭipādanamanasikārapubbake  citte ṭhapanalakkhaṇoti dassento “āvajja, samannāharā”ti  āha. Avikkhittacittoti yathāvuttamanasikāradvayapubbakāya  cittapaṭipāṭiyā ekārammaṇe ṭhapanavasena anuddhatacitto hutvā.  Nisāmehīti suṇāhi, anaggharatanamiva vā suvaṇṇamañjusāya  dullabhadhammaratanaṁ citte paṭisāmehītipi attho (pg.2.59)  Tena vuttaṁ  “citte karohī”ti. Evaṁ padadvayassa paccekaṁ yojanāvasena  atthaṁ dassetvā idāni paṭiyogīvasena dassetuṁ  “apicā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha sotindriyavikkhepavāraṇaṁ  savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanato, tena sotaṁ odahāti  atthaṁ dasseti. Manindriyavikkhepavāraṇaṁ manasikārena  daḷhīkammaniyojanena aññacintāpaṭisedhanato.  Byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṁ “sādhukan”ti visesetvā vuttattā.  Atthavipallāsaggāhavāraṇepi esa nayo.  
 Dhāraṇūpaparikkhādīsūti ettha ādi-saddena  tulanatīraṇādike, diṭṭhiyā suppaṭivedhe ca saṅgaṇhāti.  Yathādhippetamatthaṁ byañjeti pakāseti, sayametenāti vā byañjanaṁ,  sabhāvanirutti, saha byañjanenāti sabyañjano, byañjanasampannoti  attho. Sahappavatti hi “sampannatā samavāyatā  vijjamānatā”ti-ādinā anekavidhā, idha pana sampannatāyeva tadaññassa  asambhavato, tasmā “saha byañjanenā”ti nibbacanaṁ katvāpi  “byañjanasampanno”ti (dī. ni. ṭī. 1.189) attho ācariyena  vuttoti daṭṭhabbaṁ, yathā taṁ “na kusalā akusalā,  kusalapaṭipakkhā”ti (dha. sa. 1) araṇīyato upagantabbato  anudhātabbato attho, catupārisuddhisīlādi, saha atthenāti  sāttho, vuttanayena atthasampannoti attho. Sādhukapadaṁ ekameva  samānaṁ āvuttinayādivasena ubhayattha yojetabbaṁ. Kathanti āha  “yasmā”ti-ādi. Dhammo nāma tanti. Desanā  nāma tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Attho  nāma tantiyā attho. Paṭivedho nāma tantiyā, tanti-atthassa  ca yathābhūtāvabodho. Yasmā cete dhammadesanātthapaṭivedhā sasādīhi  viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca,  tasmā gambhīrā. Tena vuttaṁ “yasmā …pe… manasi  karohī”ti. Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṁ  dukkhogāhatā, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya,  uppādetumasakkuṇeyyatāya, tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato  paṭivedhassa dukkhogāhatā veditabbā. Yamettha vattabbaṁ, taṁ  nidānavaṇṇanāyaṁ vuttameva.  
 “Suṇāhi sādhukan”ti “sādhukaṁ manasi karohī”ti  vadanto na kevalaṁ atthakkamato eva ayaṁ yojanā, atha kho  saddakkamatopi ubhayattha sambandhattāti dasseti. “Sakkā  mahārājā”ti idhāpi “aññampi diṭṭheva (pg.2.60) dhamme sandiṭṭhikaṁ  sāmaññaphalaṁ …pe… paṇītatarañcā”ti idamanuvattatīti āha  “evaṁ paṭiññātaṁ sāmaññaphaladesanan”ti. Vitthārato  bhāsananti atthameva daḷhaṁ karoti “desessāmīti  saṁkhittadīpanan”ti-ādinā. Hi-saddo cettha luttaniddiṭṭho. Idaṁ  vuttaṁ hoti– desanaṁ nāma uddisanaṁ. Bhāsanaṁ nāma  niddisanaṁ paribyattakathanaṁ. Tenāyamattho sambhavatīti yathāvuttamatthaṁ  sagāthāvaggasaṁyutte vaṅgīsasutte (saṁ. ni.  1.214)  gāthāpadena sādhetuṁ “tenāhā”ti-ādi vuttaṁ.  
 Sāḷikāyiva nigghosoti sāḷikāya nigghoso viya,  yathā sāḷikāya ālāpo madhuro kaṇṇasukho pemanīyo, evanti attho.  Paṭibhānanti cetassa visesanaṁ liṅgabhedassapi visesanassa  dissanato yathā “guṇo pamāṇan”ti. Paṭibhānanti ca saddo  vuccati paṭibhāti taṁtadākārena dissatīti katvā. Udīrayīti  uccārayi, vuccati vā, kammagabbhañcetaṁ kiriyāpadaṁ. Iminā cetaṁ  dīpeti– āyasmantaṁ dhammasenāpatiṁ thometukāmena desanābhāsanānaṁ  visesaṁ dassentena pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā vaṅgīsattherena  “saṅkhittena, vitthārenā”ti ca visesanaṁ kataṁ, tenāyamattho  viññāyatīti.  
 Evaṁ vutteti “bhāsissāmī”ti vutte. “Na kira  bhagavā saṅkhepeneva desessati, atha kho vitthārenapi bhāsissatī”ti  hi taṁ padaṁ sutvāva ussāhajāto sañjātussāho, haṭṭhatuṭṭhoti attho.  Ayamācariyassa adhippāyo. Apica “tena hi mahārāja suṇohi  sādhukaṁ manasi karohi, bhāsissāmī”ti vuttaṁ sabbampi  uyyojanapaṭiññākaraṇappakāraṁ ussāhajananakāraṇaṁ sabbeneva  ussāhasambhavato, tasmā evaṁ vutteti “suṇohi, sādhukaṁ manasi  karohi, bhāsissāmī”ti vutte sabbeheva tīhipi padehi  ussāhajātoti attho daṭṭhabbo. Paccassosīti pati assosi  bhagavato vacanasamanantarameva pacchā assosi, “sakkā pana  bhante”ti-ādinā vā pucchitvā puna “evaṁ bhante”ti assosīti  attho. Taṁ pana patissavanaṁ atthato sampaṭicchanamevāti āha  “sampaṭicchi, paṭiggahesī”ti. Teneva hi “iti attho”ti  avatvā “iti vuttaṁ hotī”ti vuttaṁ.  
  190. “Athassa (pg.2.61) bhagavā etadavocā”ti  vacanasambandhamattaṁ dassetvā “etaṁ avocā”ti padaṁ vibhajitvā atthaṁ  dassento “idānī”ti-ādimāha. “Idhā”ti iminā  vuccamānaṁ adhikaraṇaṁ tathāgatassa uppattiṭṭhānabhūtaṁ lokamevādhippetanti  dasseti “desopadese nipāto”ti iminā. Desassa upadisanaṁ  desopadeso, tasmiṁ. Yadi sabbattha desopadese, athāyamattho na  vattabbo avuttepi labbhamānattāti codanāyāha “svāyan”ti-ādi.  Sāmaññabhūtaṁ idhasaddaṁ gaṇhitvā “svāyan”ti vuttaṁ, na tu  yathāvisesitabbaṁ. Tathā hi vakkhati “katthaci  padapūraṇamattamevā”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.190). Lokaṁ  upādāya vuccati lokasaddena samānādhikaraṇabhāvato. Idha  loketi ca jātikkhettaṁ, tatthāpi ayaṁ cakkavāḷo adhippeto.  Sāsanamupādāya vuccati “samaṇo”ti saddantarasannidhānato.  Ayañhi catukaṅguttarapāḷi. Tattha paṭhamo samaṇoti sotāpanno.  Dutiyo samaṇoti sakadāgāmī. Vuttañhetaṁ tattheva–  
  “Katamo ca bhikkhave paṭhamo samaṇo? Idha bhikkhave  bhikkhu tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpanno hotī”ti, (a.  ni.  4.241) “katamo ca bhikkhave dutiyo samaṇo? Idha  bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ  tanuttā sakadāgāmī hotī”ti (a. ni.  4.241) ca ādi.  
 Okāsanti kañci padesamupādāya vuccati  “tiṭṭhamānassā”ti saddantarasannidhānato.  
 Idheva tiṭṭhamānassāti imissaṁyeva indasālaguhāyaṁ  patiṭṭhamānassa, devabhūtassa me satoti devabhāvena, devo hutvā vā  bhūtassa samānassa. Meti anādarayoge sāmivacanaṁ. Puna  meti kattutthe. Idañhi sakkapañhato udāhaṭaṁ.  
 Padapūraṇamattameva okāsāpadisanassāpi asambhavena  atthantarassa abodhanato. Pubbe vuttaṁ tathāgatassa uppattiṭṭhānabhūtameva  sandhāya “lokan”ti vuttaṁ. Purimaṁ  uyyojanapaṭiññākaraṇavisaye ālapananti (pg.2.62) puna “mahārājā”ti  ālapati. “Arahan”ti ādayo saddā vitthāritāti yojanā.  Atthato hi vitthāraṇaṁ saddamukheneva hotīti ubhayattha saddaggahaṇaṁ kataṁ.  Yasmā pana “aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā  tathāgato”ti-ādinā (udā. aṭṭha. 18 itivu. aṭṭha. 38)  tathāgata-saddo udānaṭṭhakathādīsu, “arahan”ti ādayo ca  Visuddhimaggaṭīkāyaṁ (visuddhi. ṭī. 1.130) aparehipi  pakārehi vitthāritā ācariyena, tasmā tesu vuttanayenapi tesamattho  veditabbo. Tathāgatassa sattanikāyantogadhatāya “idha pana  sattaloko adhippeto”ti vatvā tatthāyaṁ yasmiṁ sattanikāye, yasmiñca  okāse uppajjati, taṁ dassetuṁ “sattaloke uppajjamānopi  cā”ti-ādi vuttaṁ. Na devaloke, na brahmaloketi ettha yaṁ  vattabbaṁ, taṁ parato āgamissati.  
  Tassāparenāti tassa nigamassa aparena, tato  bahīti vuttaṁ hoti. Tatoti mahāsālato. Orato  majjheti abbhantaraṁ majjhimapadeso. Evaṁ paricchinneti  pañcanimittabaddhā sīmā viya pañcahi yathāvuttanimittehi paricchinne.  Aḍḍhateyyayojanasateti paṇṇāsayojanehi ūnatiyojanasate.  Ayañhi majjhimajanapado mudiṅgasaṇṭhāno, na samaparivaṭṭo, na ca  samacaturasso, ujukena katthaci asītiyojano hoti, katthaci  yojanasatiko, tathāpi cesa kuṭilaparicchedena miniyamāno pariyanta  parikkhepato navayojanasatiko hoti. Tena vuttaṁ  “navayojanasate”ti. Asītimahātherāti yebhuyyavasena  vuttaṁ sunāparantakassa puṇṇattherassāpi mahāsāvakesu pariyāpannattā.  Sunāparantajanapado hi paccantavisayo. Tathā hi  “candanamaṇḍalamāḷapaṭiggahaṇe bhagavā na tattha aruṇaṁ uṭṭhapetī”ti  majjhimāgama- (ma. ni. aṭṭha. 4.397)  saṁyuttāgamaṭṭhakathāsu (saṁ. ni. aṭṭha. 3.4.88-89) vuttaṁ.  Sārappattāti kulabhogissariyādivasena, sīlasārādivasena ca  sārabhūtā. Brāhmaṇagahapatikātibrahmāyupokkharasāti-ādibrāhmaṇā  ceva anāthapiṇḍikādigahapatikā ca.  
 Tatthāti majjhimapadese, tasmiṁyeva “uppajjatī”ti vacane  vā. Sujātāyāti evaṁnāmikāya paṭhamaṁ saraṇagamanikāya  yasattheramātuyā. Catūsu panetesu vikappesu paṭhamo buddhabhāvāya  āsannatarapaṭipattidassanavasena (pg.2.63) vutto. Āsannatarāya hi paṭipattiyā  ṭhitopi “uppajjatī”ti vuccati uppādassa ekantikattā, pageva  paṭipattiyā matthake ṭhito. Dutiyo buddhabhāvāvahapabbajjato paṭṭhāya  āsannamattapaṭipattidassanavasena, tatiyo buddhakaradhammapāripūrito paṭṭhāya  buddhabhāvāya paṭipattidassanavasena. Na hi mahāsattānaṁ  antimabhavūpapattito paṭṭhāya bodhisambhārasambharaṇaṁ nāma atthi buddhatthāya  kālamāgamayamāneneva tattha patiṭṭhanato. Catuttho  buddhabhāvakaradhammasamārambhato paṭṭhāya bodhiyā niyatabhāvadassanena.  Bodhiyā hi niyatabhāvappattito pabhuti “buddho uppajjatī”ti  viññūhi vattuṁ sakkā uppādassa ekantikattā. Yathā pana “sandanti  nadiyo”ti sandanakiriyāya avicchedamupādāya vattamānappayogo  evaṁ  uppādatthāya paṭipajjanakiriyāya avicchedamupādāya catūsupi vikappesu  “uppajjati nāmā”ti vuttaṁ, pavattāparatavattamānavacanañcetaṁ.  Catubbidhañhi vattamānalakkhaṇaṁ saddasatthe pakāsitaṁ–  
 	“Niccapavatti samīpo, pavattuparato tathā;  
  Pavattāparato ceva, vattamāno catubbidho”ti.  
 Yasmā pana buddhānaṁ sāvakānaṁ viya na paṭipāṭiyā  iddhividhañāṇādīni uppajjanti, saheva pana arahattamaggena sakalopi  sabbaññutaññāṇādiguṇarāsi āgato nāma hoti, tasmā tesaṁ  nipphattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppanno nāmāti  ekaṅguttaravaṇṇanāyaṁ (a. ni. aṭṭha. 1.1.170) vuttaṁ.  Asati hi nipphattasabbakiccatte na tāvatā “uppanno”ti vattumarahati.  Sabbapaṭhamaṁ uppannabhāvanti catūsu vikappesu sabbapaṭhamaṁ  “tathāgato sujātāya …pe… uppajjati nāmā”ti vuttaṁ tathāgatassa  uppannatāsaṅkhātaṁ atthibhāvaṁ. Tadeva sandhāya uppajjatīti vuttaṁ  buddhabhāvāya āsannatarapaṭipattiyaṁ ṭhitasseva adhippetattā. Ayameva hi  attho mukhyato uppajjatīti vattabbo. Tenāha  “tathāgato …pe… attho”ti.  
 Ettha ca “uppanno”ti vutte atītakālavasena koci atthaṁ  gaṇheyyāti tannivattanatthaṁ “uppanno hotī”ti vuttaṁ. “Uppannā  dhammā”ti-ādīsu (dha. sa. tikamātikā 17) viya hi idha  uppannasaddo paccuppannakāliko. Nanu ca arahattaphalasamaṅgīsaṅkhāto  uppannoyeva tathāgato pavedanadesanādīni sādheti, atha kasmā (pg.2.64) yathāvutto  arahattamaggapariyosāno uppajjamānoyeva tathāgato adhippeto. Na hi  so pavedanadesanādīni sādheti madhupāyāsabhojanato yāva  arahattamaggo, tāva tesaṁ kiccānamasādhanatoti? Na hevaṁ daṭṭhabbaṁ,  buddhabhāvāya āsannatarapaṭipattiyaṁ ṭhitassa uppajjamānassa gahaṇeneva  arahattaphalasamaṅgīsaṅkhātassa uppannassāpi gahitattā.  Kāraṇaggahaṇeneva hi phalampi gahitaṁ tadavinābhāvittā. Iti  pavedanadesanādisādhakassa arahattaphalasamaṅginopi tathāgatassa  gahetabbattā neyyatthamidaṁ “uppajjatī”ti vacanaṁ daṭṭhabbanti. Tathā hi  aṅguttaraṭṭhakathāyaṁ (a. ni. aṭṭha. 1.1.170) uppajjamāno,  uppajjati, uppannoti tīhi kālehi atthavibhajane “dīpaṅkarapādamūle  laddhabyākaraṇato yāva anāgāmiphalā uppajjamāno nāma,  arahattamaggakkhaṇe pana uppajjati nāma, arahattaphalakkhaṇe uppanno  nāmā”ti vuttaṁ. Ayamettha ācariyadhammapālattherassa mati.  Yasmā pana ekaṅguttaraṭṭhakathāyaṁ “ekapuggalo bhikkhave loke  uppajjamāno uppajjatī”ti (a. ni.  1.170) suttapadavaṇṇanāyaṁ  “imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṁyeva sandhāya uppajjatī”ti vuttaṁ,  “uppanno hotīti ayañhettha attho”ti (a. ni. aṭṭha.  1.1.170) āgataṁ, tasmā idhāpi arahattaphalakkhaṇameva sandhāya  uppajjatīti vuttanti dasseti “sabbapaṭhamaṁ uppannabhāvaṁ sandhāyā”ti  iminā. Tenāha “uppanno hotīti ayañhettha attho”ti.  Sabbapaṭhamaṁ uppannabhāvanti ca sabbaveneyyānaṁ paṭhamataraṁ  arahattaphalavasena uppannabhāvanti attho. “Uppanno hotī”ti  ca iminā arahattaphalakkhaṇavasena atītakālaṁ dassetīti. Ayameva  ca nayo aṅguttaraṭīkākārena ācariyasāriputtattherena adhippetoti.  
 So bhagavāti yo so tathāgato “arahan”ti-ādinā  pakittitaguṇo, so bhagavā. Idāni vattabbaṁ imasaddena nidasseti  vuccamānatthassa parāmasanato. Idaṁ vuttaṁ hoti– nayidaṁ mahājanassa  sammukhamattaṁ sandhāya “imaṁ lokan”ti vuttaṁ, atha kho  “sadevakan”ti-ādinā vakkhamānaṁ anavasesapariyādānaṁ sandhāyāti.  “Saha devehi sadevakan”ti-ādinā yathāvākyaṁ padanibbacanaṁ  vuttaṁ, yathāpadaṁ pana “sadevako”ti-ādinā vattabbaṁ, ime ca  tagguṇasaṁviññāṇabāhiratthasamāsā. Ettha hi avayavena viggaho,  samudāyo samāsattho hoti lokāvayavena (pg.2.65) kataviggahena  lokasamudāyassa yathārahaṁ labbhamānattā. Samavāyajotakasahasaddayoge  hi ayameva samāso viññāyati. Devehīti ca  pañcakāmāvacaradevehi, arūpāvacaradevehi vā. Brahmunāti  rūpāvacarārūpāvacarabrahmunā, rūpāvacarabrahmunā eva vā,  bahukattukādīnamiva nesaṁ siddhi. Pajātattāti yathāsakaṁ  kammakilesehi pakārena nibbattakattā.  
 Evaṁ vacanatthato atthaṁ dassetvā vacanīyatthato dassetuṁ  “tatthā”ti-ādi vuttaṁ. Pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṁ  pārisesañāyena itaresaṁ padantarehi visuṁ gahitattā.  Chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṁ paccāsattiñāyena. Tattha hi māro  jāto, tannivāsī ca. Yasmā cesa dāmarikarājaputto viya tattha  vasitattā pākaṭo, tasmā santesupi aññesu vasavattimahārājādīsu  pākaṭatarena teneva visesetvā vuttoti, ayañca nayo  majjhimāgamaṭṭhakathāyaṁ (ma. ni. aṭṭha. 2.290) pakāsitova.  Māraggahaṇena cettha taṁsambandhino devāpi gahitā okāsalokena saddhiṁ  sattalokassa gahaṇato. Evañhi vasavattisattalokassa  anavasesapariyādānaṁ hoti. Brahmakāyikādibrahmaggahaṇampi  paccāsattiñāyena. Paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇanti  paccatthikā eva paccāmittā, teyeva samaṇabrāhmaṇā, tesaṁ gahaṇaṁ tathā,  tena bāhirakasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṁ vuttaṁ, nidassanamattañcetaṁ  apaccatthikapaccāmittānampi tesaṁ iminā gahaṇato.  Samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇanti pana  sāsanikasamaṇabrāhmaṇānaṁ gahaṇaṁ veditabbaṁ. Kāmaṁ  “sadevakan”ti-ādivisesanānaṁ vaseneva sattavisayopi lokasaddo  viññāyati samavāyatthavasena tulyayogavisayattā tesaṁ, “salomako  sapakkhako”ti-ādīsu pana vijjamānatthavasena atulyayogavisayepi ayaṁ  samāso labbhatīti byabhicāradassanato abyabhicārenatthañāpakaṁ  pajāgahaṇanti āha “pajāvacanena sattalokaggahaṇan”ti, na pana  lokasaddena sattalokassa aggahitattā evaṁ vuttaṁ. Tenāha “tīhi  padehi okāsalokena saddhiṁ sattaloko”ti. Sadevakādivacanena  upapattidevānaṁ, sassamaṇabrāhmaṇīvacanena visuddhidevānañca gahitattā vuttaṁ  “sadeva …pe… manussaggahaṇan”ti. Tattha sammutidevā  rājāno (pg.2.66)  Avasesamanussaggahaṇanti sammutidevehi,  samaṇabrāhmaṇehi ca avasiṭṭhamanussānaṁ gahaṇaṁ. Etthāti etesu  padesu. Tīhi padehīti sadevakasamārakasabrahmakapadehi.  Dvīhīti sassamaṇabrāhmaṇīsadevamanussapadehi. Samāsapadatthesu  sattalokassapi vuttanayena gahitattā “okāsalokena saddhiṁ  sattaloko”ti vuttaṁ.  
  “Aparo nayo”ti-ādinā aparampi  vacanīyatthamāha. Arūpinopi sattā attano āneñjavihārena viharanto  “dibbantīti devā”ti idaṁ nibbacanaṁ laddhumarahantīti āha  “sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito”ti. Tenevāha  bhagavā brahmajālādīsu “ākāsānañcāyatanūpagānaṁ devānaṁ  sahabyatan”ti-ādi, (a. ni.  3.197) arūpāvacarabhūto  okāsaloko, sattaloko ca gahitoti attho. Evaṁ  chakāmāvacaradevaloko, rūpī brahmalokoti etthāpi.  Chakāmāvacaradevalokassa savisesaṁ māravase pavattanato vuttaṁ  “samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko”ti. So hi tassa  dāmarikassa viya vasapavattanokāso. Rūpī brahmaloko gahito  pārisesañāyena arūpībrahmalokassa visuṁ gahitattā.  Catuparisavasenāti  khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṁsamārabrahmasaṅkhātāsu  aṭṭhasu parisāsu khattiyādicatuparisavaseneva tadaññāsaṁ  sadevakādiggahaṇena gahitattā. Kathaṁ panettha catuparisavasena  manussaloko gahitoti? “Sassamaṇabrāhmaṇin”ti iminā  samaṇaparisā, brāhmaṇaparisā ca gahitā, “sadevamanussan”ti iminā  khattiyaparisā, gahapatiparisā cāti. “Pajan”ti iminā pana  imāyeva catasso parisā vuttā. Catuparisasaṅkhātaṁ pajanti hi idha  attho.  
  Aññathā gahetabbamāha “sammutidevehi vā saha  manussaloko”ti. Kathaṁ pana gahitoti?  “Sassamaṇabrāhmaṇin”ti iminā samaṇabrāhmaṇā gahitā,  “sadevamanussan”ti iminā sammutidevasaṅkhātā khattiyā,  gahapatisuddasaṅkhātā ca avasesamanussāti. Ito pana aññesaṁ  manussasattānamabhāvato “pajan”ti iminā eteyeva catūhi pakārehi  ṭhitā manussasattā vuttā. Catukulappabhedaṁ pajanti hi idha attho.  Evaṁ vikappadvayepi pajāgahaṇena catuparisādivasena manussānaññeva  gahitattā (pg.2.67) idāni avasesasattepi saṅgahetvā dassetuṁ  “avasesasabbasattaloko vā”ti vuttaṁ. Etthāpi  catuparisavasena gahitena manussalokena saha avasesasabbasattaloko  gahito, sammutidevehi vā saha avasesasabbasattalokoti yojetabbaṁ.  Nāgagaruḷādivasena ca avasesasabbasattaloko. Idaṁ vuttaṁ hoti–  catuparisasahito avasesasuddanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko,  catukulappabhedamanussasahito vā avasesanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko  gahitoti.  
 Ettāvatā bhāgaso lokaṁ gahetvā yojanaṁ dassetvā idāni tena  tena visesena abhāgaso lokaṁ gahetvā yojanaṁ dassetuṁ  “apicetthā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha ukkaṭṭhaparicchedatoti  ukkaṁsagatiparicchedato, tabbijānanenāti vuttaṁ hoti. Paṭhamanayena hi  pañcasu gatīsu devagatipariyāpannāva pañcakāmaguṇasamaṅgitāya,  dīghāyukatāyāti evamādīhi visesehi seṭṭhā. Dutiyanayena pana  arūpino dūrasamugghāṭitakilesadukkhatāya,  santapaṇīta-āneñjavihārasamaṅgitāya, ativiya dīghāyukatāyāti  evamādīhi visesehi ativiya ukkaṭṭhā. Ācariyehi pana  dutiyanayameva sandhāya vuttaṁ. Evaṁ paṭhamapadeneva padhānanayena  sabbalokassa sacchikatabhāve siddhepi iminā kāraṇavisesena  sesapadāni vuttānīti dasseti “tato yesan”ti-ādinā.  Tatoti paṭhamapadato paraṁ āhāti sambandho.  “Chakāmāvacarissaro” tiyeva vutte sakkādīnampi tassa ādhipaccaṁ  siyāti āsaṅkānivattanatthaṁ “vasavattī”ti vuttaṁ, tena  sāhasikakaraṇena vasavattāpanameva tassādhipaccanti dasseti. So hi  chaṭṭhadevalokepi anissaro tattha vasavattidevarājasseva issarattā.  Tenāha bhagavā aṅguttarāgamavare aṭṭhanipāte dānānisaṁsasutte  “tatra bhikkhave vasavattī devaputto dānamayaṁ puññakiriyavatthuṁ atirekaṁ  karitvā …pe… paranimmitavasavattī deve dasahi ṭhānehi  adhigaṇhātī”ti (a. ni.  8.36) vitthāro.  Majjhimāgamaṭṭhakathāyampi vuttaṁ “tatra hi vasavattirājā rajjaṁ  kāreti, māro pana ekasmiṁ padese attano parisāya issariyaṁ  pavattento rajjapaccante dāmarikarājaputto viya vasatī”ti (ma. ni.  1.60) “brahmā mahānubhāvo”ti-ādi (pg.2.68) dasasahassiyaṁ mahābrahmuno  vasena vadati. “Ukkaṭṭhaparicchedato”ti hi heṭṭhā vuttameva.  “Ekaṅguliyā”ti-ādi ekadesena mahānubhāvatādassanaṁ.  Anuttaranti seṭṭhaṁ navalokuttaraṁ. Puthūti bahukā, visuṁ bhūtā  vā. Ukkaṭṭhaṭṭhānānanti ukkaṁsagatikānaṁ. Bhāvānukkamoti  bhāvavasena paresamajjhāsayānurūpaṁ “sadevakan”ti-ādipadānaṁ anukkamo,  bhāvavasena anusandhikkamo vā bhāvānukkamo, atthānañceva  padānañca anusandhānapaṭipāṭīti attho, ayameva vā pāṭho tathāyeva  samantapāsādikāyaṁ (pārā. aṭṭha. verañjakaṇḍavaṇṇanā 1)  diṭṭhattā, ācariyasāriputtattherena (sārattha. ṭī.  1.verañjakaṇḍavaṇṇanā) ca vaṇṇitattā. “Vibhāvanānukkamo”tipi  pāṭho dissati, so pana tesu adiṭṭhattā na sundaro.  
 Idāni porāṇakānaṁ saṁvaṇṇanānayaṁ dassetuṁ “porāṇā  panāhū”ti-ādi vuttaṁ. Tattha aññapadena niravasesasattalokassa  gahitattā sabbattha avasesalokanti anavasesapariyādānaṁ vuttaṁ.  Tenāha “tibhavūpage satte”ti, tedhātukasaṅkhāte tayo bhave  upagatasatteti attho. Tīhākārehīti  devamārabrahmasahitatāsaṅkhātehi tīhi ākārehi. Tīsu padesūti  “sadevakan”ti-ādīsu tīsu padesu. Pakkhipitvāti  atthavasena saṅgahetvā. Teyeva tibhavūpage satte “sassamaṇabrāhmaṇiṁ,  sadevamanussan”ti padadvaye pakkhipatīti ñāpetuṁ “punā”ti vuttaṁ.  Tena tenākārenāti sadevakattādinā,  sassamaṇabrāhmaṇībhāvādinā ca tena tena pakārena. “Tibhavūpage  satte”ti vatvā “tedhātukamevā”ti vadantā okāsalokena  saddhiṁ sattaloko gahitoti dassenti. Tedhātukameva pariyādinnanti  porāṇā panāhūti yojanā.  
 Sāmanti attanā. Aññatthāpohanena, antogadhāvadhāraṇena  vā tappaṭisedhanamāha “aparaneyyo hutvā”ti, aparehi  anabhijānāpetabbo hutvāti attho. Abhiññāti  ya-kāralopaniddeso yathā “paṭisaṅkhā yoniso”ti (ma. ni.  1.23 422 2.24 3.75 saṁ. ni.  4.120 a. ni.   6.58 mahāni. 206) vuttaṁ “abhiññāyā”ti.  Abhisaddena na visesanamattaṁ jotitaṁ, atha kho visesanamukhena  karaṇampīti dasseti “adhikena ñāṇenā”ti iminā.  Anumānādipaṭikkhepoti ettha ādisaddena (pg.2.69)   upamāna-atthāpattisaddantarasannidhānasampayogavippayogasahacaraṇādinā  kāraṇalesamattena pavedanaṁ saṅgaṇhāti ekappamāṇattā. Sabbattha  appaṭihatañāṇacāratāya hi sabbadhammapaccakkhā buddhā bhagavanto.  Bodheti viññāpetīti saddato atthavacanaṁ. Pakāsetīti  adhippāyato. Evaṁ sabbattha vivecitabbo.  
 Anuttaraṁ vivekasukhanti phalasamāpattisukhaṁ.  Hitvāpīti pi-saddaggahaṇaṁ phalasamāpattiyā antarā  ṭhitikāpi kadāci bhagavato desanā hotīti katvā kataṁ. Bhagavā hi  dhammaṁ desento yasmiṁ khaṇe parisā sādhukāraṁ vā deti, yathāsutaṁ vā  dhammaṁ paccavekkhati, taṁ khaṇampi pubbābhogena paricchinditvā  phalasamāpattiṁ samāpajjati, yathāparicchedañca samāpattito vuṭṭhāya pubbe  ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṁ desetīti aṭṭhakathāsu (ma. ni. aṭṭha.  2.387) vuttovāyamattho. Appaṁ vā bahuṁ vā desentoti  ugghaṭitaññussa vasena appaṁ vā vipañcitaññussa, neyyassa ca vasena  bahuṁ vā desento. Kathaṁ desetīti āha “ādimhipī”ti-ādi.  Dhammassa kalyāṇatā niyyānikatāya, niyyānikatā ca sabbaso  anavajjabhāvenevāti vuttaṁ “anavajjameva katvā”ti.  Desanāyāti pariyattidhammassa desakāyattena hi āṇādividhinā  atisajjanaṁ pabodhanaṁ desanāti pariyattidhammo vuccati. Kiñcāpi  avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi, yesu pana  avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu gāthādisamaññā, taṁ tato bhinnaṁ  viya katvā saṁsāmivohāramāropetvā dassento “atthi desanāya  ādimajjhapariyosānan”ti āha. Sāsanassāti  paṭipattidhammassa. Sāsitabbapuggalagatena hi yathāparādhādinā  sāsitabbabhāvena anusāsanaṁ, tadaṅgavinayādivasena vinayananti katvā  paṭipattidhammo “sāsanan”ti vuccati. Atthi sāsanassa  ādimajjhapariyosānanti sambandho. Catuppadikāyapīti ettha  pi-saddo sambhāvane, tena evaṁ appakatarāyapi  ādimajjhapariyosānesu kalyāṇatā, pageva bahutarāyāti sambhāveti.  Padañcettha gāthāya catutthaṁso, yaṁ “pādo”tipi vuccati, eteneva  tipādikachapādikāsupi yathāsambhavaṁ vibhāgaṁ dasseti. Evaṁ suttāvayave  kalyāṇattayaṁ dassetvā sakalepi sutte dassetuṁ  “ekānusandhikassā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha nātibahuvibhāgaṁ  yathānusandhinā ekānusandhikaṁ (pg.2.70) sandhāya “ekānusandhikassā”ti āha.  Itarasmiṁ pana teneva dhammavibhāgena ādimajjhapariyosānā  labbhantīti “anekānusandhikassā”ti-ādi vuttaṁ.  Nidānanti ānandattherena ṭhapitaṁ  kāladesadesakaparisādi-apadisanalakkhaṇaṁ nidānaganthaṁ.  Idamavocāti nigamanaṁ upalakkhaṇameva “iti yaṁ taṁ vuttaṁ,  idametaṁ paṭicca vuttan”ti nigamanassapi gahetabbato.  Saṅgītikārakehi ṭhapitānipi hi nidānanigamanāni satthu desanāya  anuvidhānato tadantogadhānevāti veditabbaṁ. Ante anusandhīti  sabbapacchimo anusandhi.  
 “Sīlasamādhivipassanā”ti-ādinā sāsanassa idha  paṭipattidhammataṁ vibhāveti. Vinayaṭṭhakathāyaṁ pana  “sāsanadhammo”ti vuttattā–  
 	“Sabbapāpassa akaraṇaṁ, kusalassa upasampadā;  
  Sacittapariyodapanaṁ, etaṁ buddhāna sāsanan”ti. (dī.  ni. 2.90 dha. pa. 183 netti. 30 50 116 124).  
 Evaṁ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo eva  sīlādi-atthavasena kalyāṇattayavibhāvane vutto. Idha pana paṭipattiyeva.  Tena vakkhati “idha desanāya ādimajjhapariyosānaṁ  adhippetan”ti. Sīlasamādhivipassanā ādi nāma  sāsanasampattibhūtānaṁ uttarimanussadhammānaṁ mūlabhāvato. Kusalānaṁ  dhammānanti anavajjadhammānaṁ. Diṭṭhīti vipassanā,  avinābhāvato panettha samādhiggahaṇaṁ. Mahāvaggasaṁyutte  bāhiyasuttapadamidaṁ (saṁ. ni.  5.381). Kāmaṁ sutte  ariyamaggassa antadvayavigamena tesaṁ majjhimapaṭipadābhāvo vutto,  majjhimabhāvasāmaññato pana sammāpaṭipattiyā ārambhanipphattīnaṁ  majjhimabhāvassāpi sādhakabhāve yuttanti āha “atthi bhikkhave,  majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhāti evaṁ vutto ariyamaggo  majjhaṁ nāmā”ti, sīlasamādhivipassanāsaṅkhātānaṁ ārambhānaṁ,  phalanibbānasaṅkhātānañca nipphattīnaṁ vemajjhabhāvato ariyamaggo  majjhaṁ nāmāti adhippāyo. Sa-upādisesanibbānadhātuvasena phalaṁ  pariyosānaṁ nāma, anupādisesanibbānadhātuvasena pana nibbānaṁ.  Sāsanapariyosānā hi nibbānadhātu. Maggassa nipphatti  phalavasena, nibbānasacchikiriyāya ca hoti tato paraṁ  kattabbābhāvatoti vā evaṁ vuttaṁ. Idāni tesaṁ dvinnampi sāsanassa  pariyosānataṁ āgamena sādhetuṁ “etadatthaṁ idan”ti-ādimāha.  Etadeva (pg.2.71) phalaṁ attho yassāti etadatthaṁ. Brāhmaṇāti  piṅgalakocchabrāhmaṇaṁ bhagavā ālapati. Idañhi majjhimāgame  mūlapaṇṇāsake cūḷasāropamasutta (ma. ni. 1.312ādayo)  padaṁ. Etadeva phalaṁ sāraṁ yassāti etaṁsāraṁ niggahitāgamena.  Tathā etaṁpariyosānaṁ. Nibbānogadhanti nibbānantogadhaṁ.  Āvuso visākhāti dhammadinnāya theriyā visākhagahapatimālapanaṁ.  Idañhi cūḷavedallasutte (ma. ni. 1.460ādayo)  “sātthaṁ sabyañjanan”ti-ādisaddantarasannidhānato “idha  desanāya ādimajjhapariyosānaṁ adhippetan”ti vuttaṁ.  
 Evaṁ saddapabandhavasena desanāya kalyāṇattayavibhāgaṁ dassetvā  tadatthavasenapi dassento “bhagavā hī”ti-ādimāha. Atthatopi  hi tassādhippetabhāvaṁ hi-saddena samattheti. Tathā  samatthanamukhena ca atthavasena kalyāṇattayavibhāgaṁ dassetīti.  Atthato panetaṁ dassento yo tasmiṁ tasmiṁ atthe katavidhi saddapabandho  gāthāsuttavasena vavatthito pariyattidhammoyeva idha desanāti vutto,  tassa cattho visesato sīlādi evāti āha “ādimhi  sīlan”ti-ādi. Visesakathanañhetaṁ. Sāmaññato pana  sīlaggahaṇena sasambhārasīlaṁ gahitaṁ, tathā maggaggahaṇena  sasambhāramaggoti atthattayavasena anavasesato pariyatti-atthaṁ  pariyādāya tiṭṭhati. Itarathā hi kalyāṇattayavibhāgo  asabbasādhāraṇo siyā. Ettha ca sīlamūlakattā sāsanassa sīlena  ādikalyāṇatā vuttā, sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato maggena  majjhekalyāṇatā. Nibbānādhigamato uttari karaṇīyābhāvato  nibbānena pariyosānakalyāṇatā. Tenāti sīlādidassanena.  Atthavasena hi idha desanāya ādikalyāṇādibhāvo vutto.  “Tasmā”ti-ādi yathāvuttānusārena sotūnamanusāsanīdassanaṁ.  
 Esāti yathāvuttākārena kathanā.  Kathikasaṇṭhitīti dhammakathikassa saṇṭhānaṁ kathanavasena  samavaṭṭhānaṁ.  
 Vaṇṇanā atthavivaraṇā, pasaṁsanā vā. Na so sātthaṁ  deseti niyyānatthavirahato tassā desanāya. Tasmāti  catusatipaṭṭhānādiniyyānatthadesanato. Ekabyañjanādiyuttāti  sithiladhanitādibhedesu dasasu (pg.2.72) byañjanesu ekappakāreneva, dvippakāreneva  vā byañjanena yuttā damiḷabhāsā viya.  Sabbaniroṭṭhabyañjanāti vivaṭakaraṇatāya oṭṭhe aphusāpetvā  uccāretabbato sabbathā oṭṭhaphusanarahitavimuttabyañjanā kirātabhāsā  viya. Sabbavissaṭṭhabyañjanāti sabbasseva vissajjanīyayuttatāya  sabbathā vissaggabyañjanā savarabhāsā viya.  Sabbaniggahitabyañjanāti sabbasseva sānusāratāya sabbathā  bindusahitabyañjanā pārasikādimilakkhubhāsā viya. Evaṁ  “damiḷakirātasavaramilakkhūnaṁ bhāsā viyā”ti idaṁ paccekaṁ  yojetabbaṁ. Milakkhūti ca pārasikādayo. Sabbāpesā  byañjanekadesavaseneva pavattiyā aparipuṇṇabyañjanāti vuttaṁ  “byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāmā”ti.  
 Ṭhānakaraṇāni sithilāni katvā uccāretabbamakkharaṁ pañcasu  vaggesu paṭhamatatiyaṁ sithilaṁ. Tāni asithilāni katvā  uccāretabbamakkharaṁ tesveva dutiyacatutthaṁ dhanitaṁ.  Dvimattakālamakkharaṁ dīghaṁ. Ekamattakālaṁ rassaṁ.  
 	Pamāṇaṁ ekamattassa, nimīsumīsato’ bravuṁ;  
  Aṅguliphoṭakālassa, pamāṇenāpi abravuṁ.  
 Saññogaparaṁ, dīghañca garukaṁ. Asaṁyogaparaṁ rassaṁ  lahukaṁ. Ṭhānakaraṇāni niggahetvā avivaṭena mukhena uccāretabbaṁ  niggahitaṁ. Parapadena sambajjhitvā uccāretabbaṁ sambandhaṁ.  Tathā asambajjhitabbaṁ vavatthitaṁ. Ṭhānakaraṇāni vissaṭṭhāni  katvā vivaṭena mukhena uccāretabbaṁ vimuttaṁ.  Dasadhāti-ādīsu evaṁ sithilādivasena byañjanabuddhisaṅkhātassa  akkharuppādakacittassa dasahi pakārehi byañjanānaṁ pabhedoti attho.  Sabbāni hi akkharāni cittasamuṭṭhānāni, yathādhippetatthassa  ca byañjanato pakāsanato byañjanānīti, byañjanabuddhiyā vā  karaṇabhūtāya byañjanānaṁ dasadhā pabhedotipi yujjati.  
 Amakkhetvāti amilecchetvā avināsetvā, ahāpetvāti  attho. Tadatthamāha “paripuṇṇabyañjanameva katvā”ti, yamatthaṁ  bhagavā ñāpetuṁ ekagāthaṁ, ekavākyampi deseti, tamatthaṁ  parimaṇḍalapadabyañjanāya eva desanāya desetīti vuttaṁ hoti.  Tasmāti paripuṇṇabyañjanadhammadesanato (pg.2.73)  Kevalasaddo idha  anavasesavācako. Na avomissatādivācakoti āha  “sakalādhivacanan”ti. Paripuṇṇanti sabbaso puṇṇaṁ.  Taṁ panatthato ūnādhikanisedhananti vuttaṁ “anūnādhikavacanan”ti.  Tattha yadatthaṁ desito, tassa sādhakattā anūnatā veditabbā,  tabbidhurassa pana asādhakattā anadhikatā. Upanetabbassa vā  vodānatthassa avuttassa abhāvato anūnatā, apanetabbassa  saṁkilesatthassa vuttassa abhāvato anadhikatā. Sakalanti  sabbabhāgavantaṁ. Paripuṇṇanti sabbaso puṇṇameva. Tenāha  “ekadesenāpi aparipuṇṇā natthī”ti. Aparisuddhā desanā  hoti taṇhāya saṁkiliṭṭhattā. Lokehi taṇhāya āmasitabbato  lokāmisā, cīvarādayo paccayā, tesu agadhitacittatāya  lokāmisanirapekkho. Hitapharaṇenāti hitato pharaṇena  hitūpasaṁhārena visesanabhūtena. Mettābhāvanāya karaṇabhūtāya  muduhadayo. Ullumpanasabhāvasaṇṭhitenāti sakalasaṁkilesato,  vaṭṭadukkhato ca uddharaṇākārasaṇṭhitena, kāruññādhippāyenāti vuttaṁ  hoti.  
 “Ito paṭṭhāya dassāmi, evañca dassāmī”ti samādātabbaṭṭhena  dānaṁ vataṁ. Paṇḍitapaññattatāya seṭṭhaṭṭhena brahmaṁ, brahmānaṁ vā seṭṭhānaṁ  cariyanti dānameva brahmacariyaṁ. Macchariyalobhādiniggahaṇena  samāciṇṇattā dānameva suciṇṇaṁ. Iddhīti deviddhi.  Jutīti pabhā, ānubhāvo vā. Balavīriyūpapattīti mahatā  balena, vīriyena ca samannāgamo. Nāgāti varuṇanāgarājānaṁ  vidhurapaṇḍitassa ālapanaṁ.  
 Dānapatīti dānasāmino. Opānabhūtanti  udakatitthamiva bhūtaṁ.  
 Dhīrāti so vidhurapaṇḍitamālapati.  
 Madhussavoti madhurasasandanaṁ. Puññanti puññaphalaṁ,  kāraṇavohārena vuttaṁ. Brahmaṁ, brahmānaṁ vā cariyanti brahmacariyaṁ,  veyyāvaccaṁ. Esa nayo sesesupi.  
 Tittiriyanti tittirasakuṇarājena bhāsitaṁ.  
 Aññatra tāhīti paradārabhūtāhi vajjetvā. Amhanti  amhākaṁ.  
 Tapassī (pg.2.74)  lūkho, jegucchī, pavivittoti catubbidhassa dukkarassa  katattā caturaṅgasamannāgataṁ. Sudanti nipātamattaṁ.  Lomahaṁsanasuttaṁ majjhimāgame mūlapaṇṇāsake,  “mahāsīhanādasuttan”tipi (ma. ni. 1.146) taṁ vadanti.  
 Iddhanti samiddhaṁ. Phītanti phullitaṁ.  Vitthārikanti vitthārabhūtaṁ. Bāhujaññanti bahūhi janehi  niyyānikabhāvena ñātaṁ. Puthubhūtanti bahubhūtaṁ. Yāva  devamanussehīti ettha devalokato yāva manussalokā supakāsitanti  adhippāyavasena pāsādikasuttaṭṭhakathāyaṁ (dī. ni. aṭṭha.  3.170) vuttaṁ, yāva devā ca manussā cāti attho. Tasmāti  yasmā sikkhattayasaṅgahaṁ sakalasāsanaṁ idha “brahmacariyan”ti  adhippetaṁ, tasmā. “Brahmacariyan”ti iminā samānādhikaraṇāni  sabbapadāni yojetvā atthaṁ dassento “so dhammaṁ  desetī”ti-ādimāha. “Evaṁ desento cā”ti hi iminā  brahmacariyasaddena dhammasaddādīnaṁ samānatthataṁ dasseti, “dhammaṁ  desetī”ti vatvāpi “brahmacariyaṁ pakāsetī”ti vacanaṁ sarūpato  atthappakāsanatthanti ca vibhāveti.  
  191. Vuttappakārasampadanti  yathāvutta-ādikalyāṇatādippabhedaguṇasampadaṁ. Dūrasamussāritamānasseva  sāsane sammāpaṭipatti sambhavati, na mānajātikassāti vuttaṁ  “nihatamānattā”ti. Ussannattāti bahulabhāvato.  Bhogarūpādivatthukā madā suppaheyyā honti nimittassa anavaṭṭhānato,  na tathā kulavijjādimadā nimittassa samavaṭṭhānato. Tasmā  khattiyabrāhmaṇakulīnānaṁ pabbajitānampi jātivijjaṁ nissāya  mānajappanaṁ duppajahanti āha “yebhuyyena …pe… mānaṁ  karontī”ti. Vijātitāyāti viparītajātitāya,  hīnajātitāyāti attho. Yebhuyyena upanissayasampannā sujātikā  eva, na dujjātikāti evaṁ vuttaṁ. Patiṭṭhātuṁ na sakkontīti  sīle patiṭṭhahituṁ na ussahanti, suvisuddhaṁ katvā sīlaṁ rakkhituṁ na  sakkontīti vuttaṁ hoti. Sīlameva hi sāsane patiṭṭhā,  patiṭṭhātunti vā saccapaṭivedhena lokuttarāya patiṭṭhāya patiṭṭhātuṁ.  Sā hi nippariyāyato sāsane patiṭṭhā nāma.  
 Evaṁ byatirekato atthaṁ vatvā anvayatopi vadati  “gahapatidārakā panā”ti-ādinā. Kacchehi sedaṁ  muñcantehīti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṁ. Tathā piṭṭhiyā  loṇaṁ pupphamānāyāti, sedaṁ muñcantakacchā (pg.2.75) loṇaṁ pupphamānapiṭṭhikā  hutvā, tehi vā pakārehi lakkhitāti attho. Bhūmiṁ  kasitvāti bhūmiyā kassanato, khettūpajīvanatoti vuttaṁ hoti.  Tādisassāti jātimantūpanissayassa. Dubbalaṁ mānaṁ.  Balavaṁ dappaṁ. Kammanti parikammaṁ.  “Itarehī”ti-ādinā “ussannattā”ti hetupadaṁ vivarati.  “Itī”ti vatvā tadaparāmasitabbaṁ dasseti  “nihatamānattā”ti-ādinā, itisaddo vā nidassane, evaṁ  yathāvuttanayenāti attho. Esa nayo īdisesu.  
 Paccājātoti ettha ākāro upasaggamattanti āha  “patijāto”ti. Parisuddhanti rāgādīnaṁ accantameva  pahānadīpanato nirupakkilesatāya sabbathā suddhaṁ. Dhammassa sāmī  taduppādakaṭṭhena, dhammena vā sadevakassa lokassa sāmīti  dhammassāmī. Saddhanti pothujjanikasaddhāvasena saddahanaṁ.  Viññūjātikānañhi dhammasampattigahaṇapubbikā saddhāsiddhi catūsu  puggalesu dhammappamāṇadhammappasannapuggalabhāvato. “Yo evaṁ  svākkhātadhammo, sammāsambuddho vata so bhagavā”ti saddhaṁ paṭilabhati.  Yojanasatantarepi vā padese. Jāyampatikāti  jānipatikā. Kāmaṁ “jāyampatikā”ti vutteyeva  gharasāmikagharasāminīvasena dvinnameva gahaṇaṁ viññāyati, yassa pana  purisassa anekā pajāpatiyo, tassa vattabbameva natthi. Ekāyapi  tāva saṁvāso sambādhoyevāti dassanatthaṁ “dve”ti vuttaṁ.  Rāgādinā kiñcanaṁ, khettavatthādinā palibodhanaṁ, tadubhayena  saha vattatīti sakiñcanapalibodhano, soyevattho tathā. Rāgo  eva rajo, tadādikā dosamoharajā. Vuttañhi “rāgo rajo na ca  pana reṇu vuccatī”ti-ādi (mahāni. 209 cūḷani. 74)  āgamanapathatāpi uṭṭhānaṭṭhānatā evāti dvepi saṁvaṇṇanā ekatthā,  byañjanameva nānaṁ. Alagganaṭṭhenāti asajjanaṭṭhena  appaṭibandhasabhāvena. Rūpakavasena, taddhitavasena vā abbhokāsoti  dassetuṁ viya-saddaggahaṇaṁ. Evaṁ akusalakusalappavattīnaṁ  ṭhānāṭhānabhāvena gharāvāsapabbajjānaṁ sambādhabbhokāsataṁ dassetvā idāni  kusalappavattiyā eva aṭṭhānaṭṭhānabhāvena tesaṁ tabbhāvaṁ dassetuṁ  “apicā”ti-ādi vuttaṁ. Rajānaṁ sannipātaṭṭhānaṁ viyāti  sambandho.  
 Visuṁ visuṁ paduddhāramakatvā samāsato atthavaṇṇanā  saṅkhepakathā. Ekampi divasanti ekadivasamattampi.  Akhaṇḍaṁ katvāti dukkaṭamattassāpi anāpajjanena (pg.2.76) achiddaṁ katvā.  Carimakacittanti cuticittaṁ. Kilesamalenāti  taṇhāsaṁkilesādimalena. Amalīnanti asaṁkiliṭṭhaṁ.  Pariyodātaṭṭhena nimmalabhāvena saṅkhaṁ viya likhitaṁ dhotanti  saṅkhalikhitaṁ. Atthamattaṁ pana dassetuṁ  “likhitasaṅkhasadisan”ti vuttaṁ.  Dhotasaṅkhasappaṭibhāganti tadatthasseva vivaraṇaṁ. Apica  likhitaṁ saṅkhaṁ saṅkhalikhitaṁ yathā “agyāhito”ti,  tassadisattā pana idaṁ saṅkhalikhitantipi dasseti, bhāvanapuṁsakañcetaṁ.  Ajjhāvasatāti ettha adhi-saddena kammappavacanīyena  yogato “agāran”ti etaṁ bhummatthe upayogavacananti āha  “agāramajjhe”ti. Yaṁ nūna yadi pana pabbajeyyaṁ, sādhu  vatāti sambandho. Kasāyena rattāni kāsāyānīti dasseti  “kasāyarasapītatāyā”ti iminā. Kasmā cetāni  gahitānīti āha “brahmacariyaṁ carantānaṁ anucchavikānī”ti.  Acchādetvāti vohāravacanamattaṁ, paridahitvāti attho, tañca kho  nivāsanapārupanavasena. Agāravāso agāraṁ uttarapadalopena,  tassa hitaṁ vuḍḍhi-āvahaṁ kasivāṇijjādikammaṁ. Taṁ  anagāriyanti tasmiṁ anagāriye.  
  192. Sahassatoti kahāpaṇasahassato.  Bhogakkhandho bhogarāsi. Ābandhanaṭṭhenāti “putto nattā  panattā”ti-ādinā pemavasena paricchedaṁ katvā bandhanaṭṭhena, etena  ābandhanattho parivaṭṭa-saddoti dasseti. Atha vā  pitāmahapituputtādivasena parivattanaṭṭhena parivaṭṭotipi yujjati.  “Amhākamete”ti ñāyantīti ñātayo.  
  193. Pātimokkhasaṁvarena pihitakāyavacīdvāro samāno  tena saṁvarena upeto nāmāti katvā “pātimokkhasaṁvarena  samannāgato”ti vuttaṁ. Ācāragocarānaṁ vitthāro  vibhaṅgaṭṭhakathādīsu (vibha. aṭṭha. 503) gahetabbo.  “Ācāragocarasampanno”ti-ādi ca tasseva  pātimokkhasaṁvarasaṁvutabhāvassa paccayadassanaṁ. Aṇusadisatāya  appamattakaṁ “aṇū”ti vuttanti āha “appamattakesū”ti.  Asañcicca āpanna-anukhuddakāpattivasena, sahasā  uppanna-akusalacittuppādavasena ca appamattakatā. Bhayadassīti  bhayadassanasīlo. Sammāti aviparītaṁ, sundaraṁ vā, tabbhāvo  ca sakkaccaṁ yāvajīvaṁ avītikkamavasena. “Sikkhāpadesū”ti vutteyeva  tadavayavabhūtaṁ (pg.2.77) “sikkhāpadaṁ samādāya sikkhatī”ti atthassa  gamyamānattā kammapadaṁ na vuttanti āha “taṁ taṁ  sikkhāpadan”ti, taṁ taṁ sikkhākoṭṭhāsaṁ, sikkhāya vā adhigamupāyaṁ,  tassā vā nissayanti attho.  
 Etthāti etasmiṁ “pātimokkhasaṁvarasaṁvuto”ti-ādivacane.  Ācāragocaraggahaṇenevāti “ācāragocarasampanno”ti  vacaneneva. Tenāha “kusale kāyakammavacīkamme gahitepī”ti.  Na hi ācāragocarasaddamattena kusalakāyavacīkammaggahaṇaṁ sambhavati,  iminā punaruttitāya codanālesaṁ dasseti. Tassāti  ājīvapārisuddhisīlassa. Uppattidvāradassanatthanti uppattiyā  kāyavacīviññattisaṅkhātassa dvārassa kammāpadesena dassanatthaṁ, etena  yathāvuttacodanāya sodhanaṁ dasseti. Idaṁ vuttaṁ hoti– siddhepi sati  punārambho niyamāya vā hoti, atthantarabodhanāya vā, idha pana  atthantaraṁ bodheti, tasmā uppattidvāradassanatthaṁ vuttanti.  Kusalenāti ca sabbaso anesanapahānato anavajjena. Kathaṁ tena  uppattidvāradassananti āha “yasmā panā”ti-ādi.  Kāyavacīdvāresu uppannena anavajjena kāyakammavacīkammena samannāgatattā  parisuddhājīvoti adhippāyo. Tadubhayameva hi ājīvahetukaṁ  ājīvapārisuddhisīlaṁ.  
 Idāni suttantarena saṁsandituṁ “muṇḍikaputtasuttantavasena vā  evaṁ vuttan”ti āha. Vā-saddo cettha  suttantarasaṁsandanāsaṅkhāta-atthantaravikappanattho.  Muṇḍikaputtasuttantaṁ nāma majjhimāgamavare majjhimapaṇṇāsake, yaṁ  “samaṇamuṇḍikaputtasuttan”tipi vadanti. Tattha thapatīti  pañcakaṅgaṁ nāma vaḍḍhakiṁ bhagavā ālapati. Thapati-saddo hi  vaḍḍhakipariyāyo. Idaṁ vuttaṁ hoti– yasmā “katame ca thapati  kusalā sīlā? Kusalaṁ kāyakammaṁ kusalaṁ vacīkamman”ti sīlassa  kusalakāyakammavacīkammabhāvaṁ dassetvā “ājīvapārisuddhampi kho  ahaṁ thapati sīlasmiṁ vadāmī”ti (ma. ni. 2.265) evaṁ pavattāya  muṇḍikaputtasuttadesanāya “kāyakammavacīkammena samannāgato  kusalenā”ti sīlassa kusalakāyakammavacīkammabhāvaṁ dassetvā  “parisuddhājīvo”ti evaṁ pavattā ayaṁ sāmaññaphalasuttadesanā  ekasaṅgahā aññadatthu saṁsandati sameti yathā taṁ gaṅgodakena  yamunodakaṁ, tasmā īdisīpi bhagavato desanāvibhūti atthevāti  (pg.2.78)  Sīlasmiṁ vadāmīti sīlanti vadāmi, sīlasmiṁ vā ādhārabhūte  antogadhaṁ pariyāpannaṁ, niddhāraṇasamudāyabhūte vā ekaṁ sīlanti vadāmi.  
 Tividhenāti cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlato tividhena.  “Manacchaṭṭhesū”ti iminā kāyapañcamānameva gahaṇaṁ nivatteti.  Upari niddese vakkhamānesu sattasu ṭhānesu. Tividhenāti  catūsu paccekaṁ yathālābhayathābalayathāsāruppatāvasena tibbidhena.  
 
 Cūḷamajjhimamahāsīlavaṇṇanā 

  194-211. Evanti “so evaṁ pabbajito samāno  pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharatī”ti-ādinā nayena.  “Sīlasmin”ti idaṁ niddhāraṇe bhummaṁ tato ekassa  niddhāraṇīyattāti āha “ekaṁ sīlan”ti. Apica iminā  ādhāre bhummaṁ dasseti samudāyassa avayavādhiṭṭhānattā yathā “rukkhe  sākhā”ti. “Idan”ti padena katvatthavasena samānādhikaraṇaṁ  bhummavacanassa katvatthe pavattanato yathā “vanappagumbe yatha  phusitagge”ti (khu. pā. 6.13 su. ni. 236) dasseti  “paccattavacanatthe vā etaṁ bhumman”ti iminā.  Ayamevatthoti paccattavacanattho eva. Brahmajāleti  brahmajālasuttavaṇṇanāyaṁ, (dī. ni. aṭṭha. 1.7) brahmajālasuttapade vā.  Saṁvaṇṇanāvasena vuttanayenāti attho. “Idamassa hoti  sīlasmin”ti ettha mahāsīlapariyosānena niddhāriyamānassa  abhāvato paccattavacanatthoyeva sambhavatīti āha “idaṁ assa sīlaṁ  hotīti attho”ti, tatoyeva ca pāḷiyaṁ apiggahaṇamakatanti daṭṭhabbaṁ.  
  212. Attānuvādaparānuvādadaṇḍabhayādīni  asaṁvaramūlakāni bhayāni. “Sīlassāsaṁvaratoti sīlassa  asaṁvaraṇato, sīlasaṁvarābhāvatoti attho”ti (dī. ni. ṭī.  1.280) ācariyena vuttaṁ, “yadidaṁ sīlasaṁvarato”ti pana padassa  “yaṁ idaṁ bhayaṁ sīlasaṁvarato bhaveyyā”ti atthavacanato,  “sīlasaṁvarahetu bhayaṁ na samanupassatī”ti ca atthassa upapattito  sīlasaṁvarato sīlasaṁvarahetūti atthoyeva sambhavati. “Yaṁ idaṁ bhayaṁ  sīlasaṁvarato bhaveyyā”ti hi pāṭhopi dissati.  “Saṁvarato”ti hetuṁ vatvā tadadhigamita-atthavasena  “asaṁvaramūlakassa bhayassa abhāvā”tipi hetuṁ (pg.2.79) vadati.  Yathāvidhānavihitenāti yathāvidhānaṁ sampāditena.  Khattiyābhisekenāti khattiyabhāvāvahena abhisekena. Muddhani  avasittoti matthakeyeva abhisitto. Ettha ca  “yathāvidhānavihitenā”ti iminā  porāṇakāciṇṇavidhānasamaṅgitāsaṅkhātaṁ ekaṁ aṅgaṁ dasseti,  “khattiyābhisekenā”ti iminā khattiyabhāvāvahatāsaṅkhātaṁ,  “muddhani avasitto”ti iminā muddhaniyeva  abhisiñcitabhāvasaṅkhātaṁ. Iti tivaṅgasamannāgato khattiyābhiseko  vutto hoti. Yena abhisittarājūnaṁ rājānubhāvo samijjhati. Kena  panāyamattho viññāyatīti? Porāṇakasatthāgatanayena. Vuttañhi  aggaññasuttaṭṭhakathāyaṁ mahāsammatābhisekavibhāvanāya “te panassa  khettasāmino tīhi saṅkhehi abhisekampi akaṁsū”ti (dī. ni.  aṭṭha. 3.131) majjhimāgamaṭṭhakathāyañca  mahāsīhanādasuttavaṇṇanāyaṁ vuttaṁ “muddhāvasittenāti tīhi  saṅkhehi khattiyābhisekena muddhani abhisittenā”ti (ma. ni. aṭṭha.  1.160) sīhaḷaṭṭhakathāyampi cūḷasīhanādasuttavaṇṇanāyaṁ “paṭhamaṁ  tāva abhisekaṁ gaṇhantānaṁ rājūnaṁ suvaṇṇamayādīni tīṇi saṅkhāni  ca gaṅgodakañca khattiyakaññañca laddhuṁ vaṭṭatī”ti-ādi vuttaṁ.  
  Ayaṁ pana tatthāgatanayena abhisekavidhānavinicchayo – abhisekamaṅgalatthañhi alaṅkatapaṭiyattassa maṇḍapassa antokatassa  udumbarasākhamaṇḍapassa majjhe suppatiṭṭhite udumbarabhaddapīṭhamhi  abhisekārahaṁ abhijaccaṁ khattiyaṁ nisīdāpetvā paṭhamaṁ tāva  maṅgalābharaṇabhūsitā jātisampannā khattiyakaññā gaṅgodakapuṇṇaṁ  suvaṇṇamayasāmuddikadakkhiṇāvaṭṭasaṅkhaṁ ubhohi hatthehi sakkaccaṁ gahetvā  sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṁ abhisiñcati,  evañca vadeti “deva taṁ sabbepi khattiyagaṇā attānamārakkhatthaṁ  iminā abhisekena abhisekikaṁ mahārājaṁ karonti, tvaṁ rājadhammesu  ṭhito dhammena samena rajjaṁ kārehi, etesu khattiyagaṇesu tvaṁ  puttasinehānukampāya sahitacitto, hitasamamettacitto ca bhava,  rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṁ rakkhito ca bhavāhī”ti. Tato puna  purohitopi porohiccaṭhānānurūpālaṅkārehi alaṅkatapaṭiyatto  gaṅgodakapuṇṇaṁ rajatamayaṁ saṅkhaṁ ubhohi hatthehi sakkaccaṁ gahetvā tassa  sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṁ abhisiñcati,  evañca vadeti “deva taṁ sabbepi brāhmaṇagaṇā (pg.2.80) attānamārakkhatthaṁ  iminā abhisekena abhisekikaṁ mahārājaṁ karonti, tvaṁ rājadhammesu  ṭhito dhammena samena rajjaṁ kārehi, etesu brāhmaṇagaṇesu tvaṁ  puttasinehānukampāya sahitacitto, hitasamamettacitto ca bhava,  rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṁ rakkhito ca bhavāhī”ti. Tato puna seṭṭhipi  seṭṭhiṭṭhānabhūsanabhūsito gaṅgodakapuṇṇaṁ ratanamayaṁ saṅkhaṁ ubhohi hatthehi  sakkaccaṁ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani  abhisekodakaṁ abhisiñcati, evañca vadeti “deva taṁ sabbepi  gahapatigaṇā attānamārakkhatthaṁ iminā abhisekena abhisekikaṁ  mahārājaṁ karonti, tvaṁ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṁ kārehi,  etesu gahapatigaṇesu tvaṁ puttasinehānukampāya sahitacitto,  hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṁ rakkhito ca  bhavāhī”ti. Te pana tassa evaṁ vadantā “sace tvaṁ amhākaṁ  vacanānurūpaṁ rajjaṁ karissasi, iccetaṁ kusalaṁ. No ce karissasi,  tava muddhā sattadhā phalatū”ti evaṁ rañño abhisapanti viyāti  daṭṭhabbanti. Vaḍḍhakīsūkarajātakādīhi cāyamattho vibhāvetabbo,  abhisekopakaraṇānipi samantapāsādikādīsu (pārā. aṭṭha.  1.tatiyasaṅgītikathā) gahetabbānīti.  
 Yasmā nihatapaccāmitto, tasmā na samanupassatīti sambandho.  Anavajjatā kusalabhāvenāti āha “kusalaṁ  sīlapadaṭṭhānehī”ti-ādi. Idaṁ vuttaṁ hoti– kusalasīlapadaṭṭhānā  avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammā, avippaṭisārādinimittañca  uppannaṁ cetasikasukhaṁ paṭisaṁvedeti, cetasikasukhasamuṭṭhānehi ca  paṇītarūpehi phuṭṭhasarīrassa uppannaṁ kāyikasukhanti.  
 
 Indriyasaṁvarakathāvaṇṇanā 

  213. Sāmaññassa visesāpekkhatāya idhādhippetopi  viseso tena apariccatto eva hotīti āha “cakkhusaddo  katthaci buddhacakkhumhi vattatī”ti-ādi. Vijjamānameva hi  abhidheyyabhāvena visesatthaṁ visesantaranivattanena visesasaddo  vibhāveti, na avijjamānaṁ. Sesapadesupi eseva nayo. Aññehi  asādhāraṇaṁ buddhānameva cakkhu dassananti (pg.2.81) buddhacakkhu,  āsayānusayañāṇaṁ, indriyaparopariyattañāṇañca. Samantato sabbaso  dassanaṭṭhena cakkhūti samantacakkhu, sabbaññutaññāṇaṁ.  Tathūpamanti pabbatamuddhūpamaṁ, dhammamayaṁ pāsādanti sambandho.  Sumedha samantacakkhu tvaṁ janatamavekkhassūti attho.  Ariyamaggattayapaññāti heṭṭhimāriyamaggattayapaññā. “Dhammacakkhu  nāma heṭṭhimā tayo maggā, tīṇi ca phalānī”ti  saḷāyatanavaggaṭṭhakathāyaṁ (saṁ. ni. aṭṭha. 3.4.418) vuttaṁ, idha  pana maggeheva phalāni saṅgahetvā dasseti. Catusaccasaṅkhāte dhamme  cakkhūti hi dhammacakkhu. Paññāyeva dassanaṭṭhena cakkhūti  paññācakkhu, pubbenivāsāsavakkhayañāṇaṁ.  Dibbacakkhumhīti dutiyavijjāya. Idhāti “cakkhunā  rūpaṁ disvā”ti imasmiṁ pāṭhe. Ayanti cakkhusaddo.  “Pasādacakkhuvohārenā”ti iminā idha cakkhusaddo  cakkhupasādeyeva nippariyāyato vattati, pariyāyato pana  nissayavohārena nissitassa vattabbato cakkhuviññāṇepi yathā  “mañcā ukkuṭṭhiṁ karontī”ti dasseti. Idhāpi sasambhārakathā  avasiṭṭhāti katvā sesapadesupīti pi-saddaggahaṇaṁ, “na  nimittaggāhī”ti-ādipadesupīti attho. Vividhaṁ asanaṁ khedanaṁ  byāseko, kileso eva byāseko, tena virahito tathā,  virahitatā ca asammissatā, asammissabhāvo ca sampayogābhāvato  parisuddhatāti āha “asammissaṁ parisuddhan”ti, kilesadukkhena  avomissaṁ, tato ca suvisuddhanti attho. Sati ca suvisuddhe  indriyasaṁvare nīvaraṇesu padhānabhūtapāpadhammavigamena adhicittānuyogo  hatthagato eva hoti, tasmā adhicittasukhameva “abyāsekasukhan”ti  vuccatīti dasseti “adhicittasukhan”ti iminā.  
 
 Satisampajaññakathāvaṇṇanā 

  214. Samantato pakārehi, pakaṭṭhaṁ vā savisesaṁ  jānātīti sampajāno, tassa bhāvo sampajaññaṁ,  tathāpavattañāṇaṁ, tassa vibhajanaṁ sampajaññabhājanīyaṁ, tasmiṁ  sampajaññabhājanīyamhi. “Gamanan”ti iminā  abhikkamanaṁ abhikkantanti bhāvasādhanamāha. Tathā paṭikkamanaṁ  paṭikkantanti vuttaṁ “nivattanan”ti. Gamanañcettha  nivattetvā, anivattetvā ca gamanaṁ, nivattanaṁ pana nivattimattameva,  aññamaññamupādānakiriyāmattañcetaṁ dvayaṁ. Kathaṁ labbhatīti āha  “gamane”ti-ādi. Abhiharantoti gamanavasena kāyaṁ  upanento. Paṭinivattentoti (pg.2.82) tato puna nivattento.  Apanāmentoti apakkamanavasena pariṇāmento.  Āsanassāti pīṭhakādi-āsanassa. Purima-aṅgābhimukhoti  aṭanikādipurimāvayavābhimukho. Saṁsarantoti saṁsappanto.  Pacchima-aṅgapadesanti aṭanikādipacchimāyavappadesaṁ.  Paccāsaṁsarantoti paṭi-āsappanto. “Eseva nayo”ti  iminā nipannasseva abhimukhaṁ saṁsappanapaṭi-āsappanāni dasseti.  Ṭhānanisajjāsayanesu hi yo gamanavidhuro kāyassa purato abhihāro,  so abhikkamo. Pacchato apahāro paṭikkamoti lakkhaṇaṁ.  
 Sampajānanaṁ sampajānaṁ, tena attanā kattabbakiccassa  karaṇasīlo sampajānakārīti āha “sampajaññena  sabbakiccakārī”ti. “Sampajaññameva vā kārī”ti iminā  sampajānassa karaṇasīlo sampajānakārīti dasseti.  “So hī”ti-ādi dutiyavikappassa samatthanaṁ.  “Sampajaññan”ti ca iminā sampajāna-saddassa  sampajaññapariyāyatā vuttā. Tathā hi ācariyānandattherena vuttaṁ  “samantato, sammā, samaṁ vā pajānanaṁ sampajānaṁ, tadeva  sampajaññan”ti (vibha. mūlaṭī. 2.523) ayaṁ aṭṭhakathāto aparo  nayo– yathā atikkantādīsu asammohaṁ uppādeti, tathā sampajānassa  kāro karaṇaṁ sampajānakāro, so etassa atthīti  sampajānakārīti.  
 Dhammato vaḍḍhisaṅkhātena atthena saha vattatīti sātthakaṁ,  abhikkantādi, sātthakassa sampajānanaṁ sātthakasampajaññaṁ.  Sappāyassa attano patirūpassa sampajānanaṁ sappāyasampajaññaṁ.  Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare, aññattha ca pavattesu  avijahitakammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajānanaṁ gocarasampajaññaṁ.  Sāmaññaniddesena, hi ekasesanayena vā gocarasaddo tadatthadvayepi  pavattati. Atikkamādīsu asammuyhanasaṅkhātaṁ asammohameva sampajaññaṁ  asammohasampajaññaṁ. Cittavasenevāti cittassa vaseneva,  cittavasamanugatenevāti attho. Pariggahetvāti tulayitvā  tīretvā, paṭisaṅkhāyāti attho. Saṅghadassaneneva  uposathapavāraṇādi-atthāya gamanaṁ saṅgahitaṁ. Ādisaddena  kasiṇaparikammādīnaṁ saṅgaho. Saṅkhepato vuttaṁ tadatthameva vivarituṁ  “cetiyaṁ vā”ti-ādi vuttaṁ. Arahattaṁ pāpuṇātīti  ukkaṭṭhaniddeso esa. Samathavipassanuppādanampi hi bhikkhuno vaḍḍhiyeva.  Tatthāti asubhārammaṇe. Kecīti abhayagirivāsino.  Āmisatoti (pg.2.83) cīvarādi-āmisapaccayato. Kasmāti āha  “taṁ nissāyā”ti-ādi.  
 Tasminti sātthakasampajaññavasena pariggahita-atthe.  Yasmā pana dhammato vaḍḍhiyeva attho nāma, tasmā yaṁ “sātthakan”ti  adhippetaṁ gamanaṁ, taṁ sabbampi sappāyamevāti siyā avisesena  kassaci āsaṅkāti tannivattanatthaṁ “cetiyadassanaṁ  tāvā”ti-ādi āraddhaṁ. Mahāpūjāyāti mahatiyā pūjāya,  bahūnaṁ pūjādivaseti vuttaṁ hoti. Cittakammarūpakānī viyāti  cittakammakatapaṭimāyo viya, yantapayogena vā  nānappakāravicittakiriyā paṭimāyo viya. Tatrāti tāsu  parisāsu. Assāti bhikkhuno. Asamapekkhanaṁ nāma  gehassita-aññāṇupekkhāvasena ārammaṇassa ayoniso gahaṇaṁ. Yaṁ  sandhāya vuttaṁ “cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjati upekkhā bālassa  mūḷhassa puthujjanassā”ti-ādi (ma. ni. 3.308)  mātugāmasamphassavasena kāyasaṁsaggāpatti. Hatthi-ādisammaddena  jīvitantarāyo. Visabhāgarūpadassanādinā  brahmacariyantarāyo. “Dasadvādasayojanantare parisā  sannipatantī”ti-ādinā vuttappakāreneva.  Mahāparisaparivārānanti kadāci dhammassavanādi-atthāya  itthipurisasammissaparivāre sandhāya vuttaṁ.  
 Tadatthadīpanatthanti asubhadassanassa  sātthakabhāvasaṅkhātassa atthassa dīpanatthaṁ. Pabbajitadivasato  paṭṭhāya paṭivacanadānavasena bhikkhūnaṁ anuvattanakathā āciṇṇā, tasmā  paṭivacanassa adānavasena ananuvattanakathā tassa dutiyā nāma hotīti  āha “dve kathā nāma na kathitapubbā”ti. Dve kathāti  hi vacanakaraṇākaraṇakathā. Tattha vacanakaraṇakathāyeva kathitapubbā,  dutiyā na kathitapubbā. Tasmā subbacattā paṭivacanamadāsīti attho.  
 Evanti iminā. “Sace pana cetiyassa  mahāpūjāyā”ti-ādikaṁ sabbampi vuttappakāraṁ paccāmasati, na  “purisassa mātugāmāsubhan”ti-ādikameva. Pariggahitaṁ sātthakaṁ,  sappāyañca yena so pariggahitasātthakasappāyo, tassa, tena  yathānupubbikaṁ sampajaññapariggahaṇaṁ dasseti. Vuccamānayogakammassa  pavattiṭṭhānatāya bhāvanāya ārammaṇaṁ kammaṭṭhānaṁ, tadeva bhāvanāya  (pg.2.84) visayabhāvato gocaranti āha “kammaṭṭhānasaṅkhātaṁ  gocaran”ti. Uggahetvāti yathā uggahanimittaṁ uppajjati, evaṁ  uggahakosallassa sampādanavasena uggahaṇaṁ katvā.  Bhikkhācāragocareti bhikkhācārasaṅkhāte gocare, anena  kammaṭṭhāne, bhikkhācāre ca gocarasaddoti dasseti.  
 Idhāti sāsane. Haratīti kammaṭṭhānaṁ pavattanavasena  neti, yāva piṇḍapātapaṭikkamā anuyuñjatīti attho. Na  paccāharatīti āhārūpayogato yāva divāṭhānupasaṅkamanā kammaṭṭhānaṁ na  paṭineti. Tatthāti tesu catūsu bhikkhūsu.  Āvaraṇīyehīti nīvaraṇehi. Pagevāti pātoyeva   Sarīraparikammanti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṁ. Dve tayo  pallaṅketi dve tayo nisajjāvāre. Ūrubaddhāsanañhettha pallaṅko.  Usumanti dve tīṇi uṇhāpanāni sandhāya vuttaṁ. Kammaṭṭhānaṁ  anuyuñjitvāti tadahe mūlabhūtaṁ kammaṭṭhānaṁ anuyuñjitvā.  Kammaṭṭhānasīsenevāti kammaṭṭhānamukheneva, kammaṭṭhānamavijahanto  evāti vuttaṁ hoti, tena “patopi acetano”ti-ādinā (dī. ni.  aṭṭha. 1.214 ma. ni. aṭṭha. 1.209 saṁ. ni. aṭṭha.  3.5.168 vibha. aṭṭha. 523) vakkhamānaṁ kammaṭṭhānaṁ,  yathāparihariyamānaṁ vā avijahitvāti dasseti.  
 Gantvāti pāpuṇitvā. Buddhānussatikammaṭṭhānaṁ ce, tadeva  nipaccakārasādhanaṁ. Aññañce, anipaccakārakaraṇamiva hotīti dassetuṁ  “sace”ti-ādi vuttaṁ. Atabbisayena taṁ ṭhapetvā.  “Mahantaṁ cetiyaṁ ce”ti-ādinā kammaṭṭhānikassa  mūlakammaṭṭhānamanasikārassa papañcābhāvadassanaṁ. Aññena pana tathāpi  aññathāpi vanditabbameva. Tathevāti tikkhattumeva.  Paribhogacetiyato sārīrikacetiyaṁ garutaranti katvā “cetiyaṁ  vanditvā”ti pubbakālakiriyāvasena vuttaṁ. Yathāha aṭṭhakathāyaṁ  “cetiyaṁ bādhayamānā bodhisākhā haritabbā”ti, (ma. ni. aṭṭha.  4.128 a. ni. aṭṭha. 1.1.275 vibha. aṭṭha. 809) ayaṁ  ācariyassa mati, “bodhiyaṅgaṇaṁ pattenāpī”ti pana vacanato  yadi cetiyaṅgaṇato gate bhikkhācāramagge bodhiyaṅgaṇaṁ bhaveyya, sāpi  vanditabbāti maggānukkameneva “cetiyaṁ vanditvā”ti  pubbakālakiriyāvacanaṁ, na tu garukātabbatānukkamena. Evañhi sati  bodhiyaṅgaṇaṁ paṭhamaṁ pattenāpi bodhiṁ vanditvā cetiyaṁ vanditabbaṁ,  ekameva pattenāpi tadeva vanditabbaṁ, tadubhayampi (pg.2.85) appattena na  vanditabbanti ayamattho suviññāto hoti. Bhikkhācāragatamaggena  hi pattaṭṭhāne kattabba-antarāvattadassanametaṁ, na pana dhuvavattadassanaṁ.  Pubbe hesa katavattoyeva. Tenāha “pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṁ  katvā”ti-ādi. Buddhaguṇānussaraṇavaseneva bodhi-ādiparibhogacetiyepi  nipaccakaraṇaṁ upapannanti dasseti “buddhassa bhagavato sammukhā  viya nipaccakāraṁ dassetvā”ti iminā. Paṭisāmitaṭṭhānanti  sopānamūlabhāvasāmaññena vuttaṁ,  buddhārammaṇapītivisayabhūtacetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇato bāhiraṭṭhānaṁ patvāti  vuttaṁ hoti.  
 Gāmasamīpeti gāmūpacāre. Tāva pañhaṁ vā pucchanti,  dhammaṁ vā sotukāmā hontīti sambandho. Janasaṅgahatthanti  “mayi akathente etesaṁ ko kathessatī”ti dhammānuggahena mahājanassa  saṅgahaṇatthaṁ. Aṭṭhakathācariyānaṁ vacanaṁ samatthetuṁ “dhammakathā hi  kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthī”ti vuttaṁ. Tasmāti yasmā  “dhammakathā nāma kātabbāyevā”ti aṭṭhakathācariyā vadanti, yasmā  vā dhammakathā kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā dhammakathaṁ  kathetvāti sambandho. Ācariyānandattherena (vibha. mūlaṭī.  523) pana “tasmā”ti etassa “kathetabbāyevāti vadantī”ti  etena sambandho vutto. Kammaṭṭhānasīsenevāti attanā  parihariyamānaṁ kammaṭṭhānaṁ avijahanavasena, tadanuguṇaṁyeva dhammakathaṁ  kathetvāti attho, dutiyapadepi eseva nayo. Anumodanaṁ  katvāti etthāpi “kammaṭṭhānasīsenevā”ti adhikāro.  Tatthāti gāmato nikkhamanaṭṭhāneyeva.  
 “Porāṇakabhikkhū”ti-ādinā porāṇakāciṇṇadassanena  yathāvuttamatthaṁ daḷhaṁ karoti. Sampattaparicchedenevāti  “paricito aparicito”ti-ādivibhāgaṁ akatvā sampattakoṭiyā eva,  samāgamamattenevāti attho. Ānubhāvenāti anuggahabalena.  Bhayeti paracakkādibhaye. Chātaketi dubbhikkhe.  
 “Pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā”ti-ādinā  vuttappakāraṁ. Karontassāti karamānasseva, anādare cetaṁ  sāmivacanaṁ. Kammajatejoti gahaṇiṁ sandhāyāha.  Pajjalatīti uṇhabhāvaṁ janeti. Tatoyeva upādinnakaṁ gaṇhāti,  sedā muccanti. Kammaṭṭhānaṁ vīthiṁ nārohati (pg.2.86) khudāparissamena  kilantakāyassa samādhānābhāvato. Anupādinnaṁ odanādivatthu.  Upādinnaṁ udarapaṭalaṁ. Antokucchiyañhi odanādivatthusmiṁ  asati kammajatejo uṭṭhahitvā udarapaṭalaṁ gaṇhāti, “chātosmi,  āhāraṁ me dethā”ti vadāpeti, bhuttakāle udarapaṭalaṁ muñcitvā vatthuṁ  gaṇhāti, atha satto ekaggo hoti, yato “chāyārakkhaso viya  kammajatejo”ti aṭṭhakathāsu vutto. So pagevāti ettha  “tasmā”ti seso. Gorūpānanti gunnaṁ, gosamūhānaṁ vā,  vajato gocaratthāya nikkhamanavelāyamevāti attho. Vuttaviparītanayena  upādinnakaṁ muñcitvā anupādinnakaṁ gaṇhāti. Antarābhatteti  bhattassa antare, yāva bhattaṁ na bhuñjati, tāvāti attho. Tenāha  “kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā”ti.  Avasesaṭṭhāneti yāguyā aggahitaṭṭhāne. Tatoti bhuñjanato.  Poṅkhānupoṅkhanti kammaṭṭhānānupaṭṭhānassa  anavacchedadassanametaṁ, uttaruttarinti attho, yathā poṅkhānupoṅkhaṁ  pavattāya sarapaṭipāṭiyā anavacchedo, evametassāpi  kammaṭṭhānupaṭṭhānassāti vuttaṁ hoti. “Edisā cā”ti-ādinā  tathā kammaṭṭhānamanasikārassāpi sātthakabhāvaṁ dasseti.  Āsananti nisajjāsanaṁ.  
 Nikkhittadhuroti bhāvanānuyoge anukkhittadhuro  anāraddhavīriyo. Vattapaṭipattiyā aparipūraṇena sabbavattāni  bhinditvā. Pañcavidhacetokhīlavinibandhacittoti pañcavidhena  cetokhīlena, vinibandhena ca sampayuttacitto. Vuttañhi  majjhimāgame cetokhīlasutte–  
  “Katamassa pañca cetokhīlā appahīnā honti? Idha  bhikkhave bhikkhu satthari kaṅkhati, dhamme kaṅkhati, saṅghe  kaṅkhati, sikkhāya kaṅkhati, sabrahmacārīsu kupito hotī”ti,  (ma. ni. 1.185)  
  “Katamassa pañca cetaso vinibandhā asamucchinnā  honti? Idha bhikkhave bhikkhu kāme avītarāgo hoti, kāye  avītarāgo hoti, rūpe avītarāgo hoti, yāvadatthaṁ udarāvadehakaṁ  bhuñjitvā seyyasukhaṁ passasukhaṁ middhasukhaṁ anuyutto viharati, aññataraṁ  devanikāyaṁ paṇidhāya brahmacariyaṁ caratī”ti (ma. ni. 1.186).  Ca–  
  Vitthāro (pg.2.87)  Ācariyena (dī. ni. ṭī. 1.215)  pana pañcavidhacetovinibandhacittabhāvoyeva padekadesamulliṅgetvā dassito.  Cittassa kacavarakhāṇukabhāvo hi cetokhīlo, cittaṁ bandhitvā  muṭṭhiyaṁ viya katvā gaṇhanabhāvo cetaso vinibandho. Paṭhamo cettha  vicikicchādosavasena, dutiyo lobhavasenāti ayametesaṁ viseso.  Caritvāti vicaritvā. Kammaṭṭhānavirahavasena tuccho.  
 Bhāvanāsahitameva bhikkhāya gataṁ, paccāgatañca yassāti  gatapaccāgatikaṁ, tadeva vattaṁ, tassa vasena. Attakāmāti  attano hitasukhamicchantā, dhammacchandavantoti attho. Dhammo hi  hitaṁ, sukhañca tannimittakanti. Atha vā viññūnaṁ attato  nibbisesattā, attabhāvapariyāpannattā ca dhammo attā nāma, taṁ  kāmenti icchantīti attakāmā. Adhunā pana  atthakāmāti hitavācakena atthasaddena pāṭho dissati,  dhammasaññuttaṁ hitamicchantā, hitabhūtaṁ vā dhammamicchantāti tassattho.  Iṇaṭṭāti iṇena pīḷitā. Tathā sesapadadvayepi. Etthāti  sāsane.  
 Usabhaṁ nāma vīsati yaṭṭhiyo, gāvutaṁ nāma asīti  usabhā. Tāya saññāyāti tādisāya pāsāṇasaññāya,  kammaṭṭhānamanasikārena “ettakaṁ ṭhānamāgatā”ti jānantā gacchantīti  adhippāyo. Nanti kilesaṁ. Kammaṭṭhānavippayuttacittena  pāduddhāraṇamakatthukāmato tiṭṭhati, pacchāgato pana  ṭhitimanatikkamitukāmato. Soti uppannakileso bhikkhu.  Ayanti pacchāgato  Etanti parassa jānanaṁ.  Tatthevāti patiṭṭhitaṭṭhāneyeva. Soyeva nayoti “ayaṁ  bhikkhū”ti-ādikā yo patiṭṭhāne vutto, so eva nisajjāyapi nayo.  Pacchato āgacchantānaṁ chinnabhattabhāvabhayenāpi yonisomanasikāraṁ  paribrūhetīti idampi parassa jānaneneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṁ.  Purimapādeyevāti paṭhamaṁ kammaṭṭhānavippayuttacittena  uddharitapādavaḷañjeyeva. Etīti gacchati.  “Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viyā”ti-ādinā  aṭṭhāneyevetaṁ kathitaṁ. “Kvāyaṁ evaṁ paṭipannapubbo”ti āsaṅkaṁ  nivatteti.  
 Maddantāti dhaññakaraṇaṭṭhāne sālisīsādīni maddantā.  Assāti therassa, ubhayāpekkhavacanametaṁ. Assa  arahattappattadivase caṅkamanakoṭiyanti ca (pg.2.88)  Adhigamappicchatāya  vikkhepaṁ katvā, nibandhitvā ca paṭijānitvāyeva ārocesi.  
 Paṭhamaṁ tāvāti padasobhanatthaṁ pariyāyavacanaṁ.  Mahāpadhānanti bhagavato dukkaracariyaṁ, amhākaṁ atthāya lokanāthena  chabbassāni kataṁ dukkaracariyaṁ “evāhaṁ yathābalaṁ pūjessāmī”ti  attho. Paṭipattipūjāyeva hi pasatthatarā satthupūjā, na tathā  āmisapūjā. Ṭhānacaṅkamamevāti adhiṭṭhātabba-iriyāpathavasena  vuttaṁ, na bhojanakālādīsu avassaṁ kattabbanisajjāya paṭikkhepavasena.  Evasaddena hi itarāya nisajjāya, sayanassa ca nivattanaṁ karoti.  Vippayuttena uddhaṭe paṭinivattentoti sampayuttena uddharitapādeyeva  puna ṭhapanaṁ sandhāyāha. “Gāmasamīpaṁ gantvā”ti vatvā tadatthaṁ  vivarati “gāvī nū”ti-ādinā. Kacchakantaratoti  upakacchantarato, upakacche laggitakamaṇḍalutoti vuttaṁ hoti.  Udakagaṇḍūsanti udakāvagaṇḍakārakaṁ. Katinaṁ tithīnaṁ pūraṇī  katimī, “pañcamī nu kho pakkhassa, aṭṭhamī”ti-ādinā  divasaṁ vā pucchitoti attho. Anārocanassa akattabbattā  āroceti. Tathā hi vuttaṁ “anujānāmi bhikkhave sabbeheva  pakkhagaṇanaṁ uggahetun”ti-ādi (mahāva. 156).  
 “Udakaṁ gilitvā ārocetī”ti vuttanayena.  Tatthāti gāmadvāre. Niṭṭhubhananti udakaniṭṭhubhanaṭṭhānaṁ.  Tesūti manussesu. Ñāṇacakkhusampannattā cakkhumā.  Īdisoti susammaṭṭhacetiyaṅgaṇādiko. Visuddhipavāraṇanti  khīṇāsavabhāvena pavāraṇaṁ.  
 Vīthiṁ otaritvā ito cito ca anoloketvā paṭhamameva  vīthiyo sallakkhetabbāti āha “vīthiyo sallakkhetvā”ti.  Yaṁ sandhāya vuttaṁ “pāsādikena abhikkantena paṭikkantenā”ti-ādi  (pārā. 432). Taṁ gamanaṁ dassetuṁ “tattha cā”ti-ādimāha.  “Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṁ nāma kiñci atthī”ti  iminā javena gamane loluppacāritā viya asāruppataṁ dasseti.  Udakasakaṭanti udakasārasakaṭaṁ. Tañhi visamabhūmibhāgappattaṁ  niccalameva kātuṁ vaṭṭati. Tadanurūpanti bhikkhādānānurūpaṁ.  “Āhāre paṭikūlasaññaṁ upaṭṭhapetvā”ti-ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ  parato āgamissati. Rathassa akkhānaṁ telena abbhañjanaṁ, vaṇassa  lepanaṁ, puttamaṁsassa khādanañca tidhā upamā yassa āharaṇassāti tathā.  Aṭṭhaṅgasamannāgatanti “yāvadeva (pg.2.89) imassa kāyassa ṭhitiyā,  yāpanāyā”ti-ādinā (ma. ni. 1.23 2.24 387 saṁ. ni.   4.120 a. ni.  6.58  5.9 vibha. 518 mahāni.  206) vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṁ katvā. “Neva  davāyā”ti-ādi pana paṭikkhepamattadassanaṁ. Bhattakilamathanti  bhattavasena uppannakilamathaṁ. Purebhattādi divāvasena vuttaṁ.  Purimayāmādi rattivasena.  
 Gatapaccāgatesu kammaṭṭhānassa haraṇaṁ vattanti atthaṁ dassento  “haraṇapaccāharaṇasaṅkhātan”ti āha. “Yadi  upanissayasampanno hotī”ti idaṁ “devaputto hutvā”ti-ādīsupi  sabbattha sambajjhitabbaṁ. Tattha paccekabodhiyā upanissayasampadā  kappānaṁ dve asaṅkhyeyyāni, satasahassañca tajjā  puññañāṇasambhārasambharaṇaṁ, sāvakabodhiyā aggasāvakānaṁ  ekamasaṅkhyeyyaṁ, kappasatasahassañca, mahāsāvakānaṁ (theragā. aṭṭha.  2.vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā vitthāro) kappasatasahassameva, itaresaṁ pana  atītāsu jātīsu vivaṭṭupanissayavasena kālaniyamamantarena nibbattitaṁ  nibbedhabhāgiyakusalaṁ. “Seyyathāpī”ti-ādinā tasmiṁ tasmiṁ  ṭhānantare etadaggaṭṭhapitānaṁ therānaṁ sakkhidassanaṁ. Tattha thero  bāhiyo dārucīriyoti bāhiyavisaye sañjātasaṁvaḍḍhatāya bāhiyo,  dārucīrapariharaṇato dārucīriyoti ca samaññito thero. So  hāyasmā–  
  “Tasmā tiha te bāhiya evaṁ sikkhitabbaṁ ‘diṭṭhe  diṭṭhamattaṁ bhavissati, sute, mute, viññāte viññātamattaṁ bhavissatī’ti,  evañhi te bāhiya sikkhitabbaṁ. Yato kho te bāhiya diṭṭhe  diṭṭhamattaṁ bhavissati, sute, mute, viññāte viññātamattaṁ bhavissati,  tato tvaṁ bāhiya na tena. Yato tvaṁ bāhiya na tena, tato bāhiya  na tattha. Yato tvaṁ bāhiya na tattha, tato tvaṁ bāhiya nevidha na  huraṁ na ubhayamantarena, esevanto dukkhassā’ti” (udā. 10).  
 Ettakāya desanāya arahattaṁ sacchākāsi. Evaṁ  sāriputtattherādīnampi mahāpaññatādidīpanāni suttapadāni vitthārato  vattabbāni. Visesato pana aṅguttarāgame etadaggasuttapadāni (a.  ni.  1.188) sikhāpattanti koṭippattaṁ niṭṭhānappattaṁ sabbathā  paripuṇṇato.  
 Tanti (pg.2.90) asammuyhanaṁ. Evanti idāni  vuccamānākārena veditabbaṁ. “Attā abhikkamatī”ti iminā  diṭṭhigāhavasena, “ahaṁ abhikkamāmī”ti iminā mānagāhavasena,  tadubhayassa pana vinā taṇhāya appavattanato taṇhāgāhavasenāti tīhipi  maññanāhi andhabālaputhujjanassa abhikkame sammuyhanaṁ dasseti.  “Tathā asammuyhanto”ti vatvā tadeva asammuyhanaṁ yena  ghanavinibbhogena hoti, taṁ dassento  “abhikkamāmī”ti-ādimāha. Cittasamuṭṭhānavāyodhātūti  teneva abhikkamanacittena samuṭṭhānā, taṁcittasamuṭṭhānikā vā vāyodhātu.  Viññattinti kāyaviññattiṁ. Janayamānā uppajjati tassā  vikārabhāvato. Itīti tasmā uppajjanato.  Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenāti  kiriyamayacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā  vicalanākārasaṅkhātakāyaviññattivasena. Tassāti  aṭṭhisaṅghāṭassa. Abhikkamatoti abhikkamantassa.  Omattāti avamattā lāmakappamāṇā. Vāyodhātutejodhātuvasena  itarā dve dhātuyo.  
 Idaṁ vuttaṁ hoti– yasmā cettha vāyodhātuyā anugatā tejodhātu  uddharaṇassa paccayo. Uddharaṇagatikā hi tejodhātu, tena tassā  uddharaṇe vāyodhātuyā anugatabhāvo hoti, tasmā imāsaṁ dvinnamettha  sāmatthiyato adhimattatā, tathā abhāvato pana itarāsaṁ omattatāti.  Yasmā pana tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṁ  paccayo. Kiriyagatikāya hi vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu  sātisayo byāpāro, tena tassā tattha tejodhātuyā anugatabhāvo  hoti, tasmā imāsaṁ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca  tadabhāvato omattatāti dasseti “tathā  atiharaṇavītiharaṇesū”ti iminā. Satipi cettha  anugamakānugantabbatāvisese tejodhātuvāyodhātubhāvamattaṁ sandhāya  tathāsaddaggahaṇaṁ kataṁ. Paṭhame hi naye tejodhātuyā anugamakatā,  vāyodhātuyā anugantabbatā, dutiye pana vāyodhātuyā anugamakatā,  tejodhātuyā anugantabbatāti. Tattha akkantaṭṭhānato pādassa ukkhipanaṁ  uddharaṇaṁ, ṭhitaṭṭhānaṁ atikkamitvā purato haraṇaṁ atiharaṇaṁ.  Khāṇu-ādipariharaṇatthaṁ, patiṭṭhitapādaghaṭṭanāpariharaṇatthaṁ vā passena haraṇaṁ  (pg.2.91) vītiharaṇaṁ, yāva patiṭṭhitapādo, tāva haraṇaṁ atiharaṇaṁ,  tato paraṁ haraṇaṁ vītiharaṇanti vā ayametesaṁ viseso.  
 Yasmā pathavīdhātuyā anugatā āpodhātu vossajjane paccayo.  Garutarasabhāvā hi āpodhātu, tena tassā vossajjane pathavīdhātuyā  anugatabhāvo hoti, tasmā tāsaṁ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā,  itarāsañca tadabhāvato omattatāti dassento āha  “vossajjane …pe… balavatiyo”ti. Yasmā pana  āpodhātuyā anugatā pathavīdhātu sannikkhepanassa paccayo.  Patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi tassā sātisayakiccattā āpodhātuyā  tassā anugatabhāvo hoti, tathā ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuyā vasena  sannirujjhanassa sijjhanato tassā sannirujjhanepi āpodhātuyā  anugatabhāvo hoti, tasmā vuttaṁ “tathā  sannikkhepanasannirujjhanesū”ti.  
 Anugamakānugantabbatāvisesepi sati pathavīdhātu-āpodhātubhāvamattaṁ  sandhāya tathāsaddaggahaṇaṁ kataṁ. Paṭhame hi naye pathavīdhātuyā  anugamakatā, āpodhātuyā anugantabbatā, dutiye pana āpodhātuyā  anugamakatā, pathavīdhātuyā anugantabbatāti. Vossajjanañcettha  pādassa onāmanavasena vossaggo, tato paraṁ bhūmi-ādīsu patiṭṭhāpanaṁ  sannikkhepanaṁ, patiṭṭhāpetvā nimmaddanavasena gamanassa sannirodho  sannirujjhanaṁ.  
  Tatthāti tasmiṁ atikkamane, tesu vā yathāvuttesu  uddharaṇātiharaṇavītiharaṇavossajjanasannikkhepanasannirujjhanasaṅkhātesu  chasu koṭṭhāsesu. Uddharaṇeti uddharaṇakkhaṇe.  Rūpārūpadhammāti uddharaṇākārena pavattā rūpadhammā, taṁsamuṭṭhāpakā  ca arūpadhammā. Atiharaṇaṁ na pāpuṇanti khaṇamattāvaṭṭhānato.  Sabbattha esa nayo. Tattha tatthevāti yattha yattha uddharaṇādike  uppannā, tattha tattheva. Na hi dhammānaṁ desantarasaṅkamanaṁ atthi  lahuparivattanato. Pabbaṁ pabbanti paricchedaṁ paricchedaṁ.  Sandhi sandhīti gaṇṭhi gaṇṭhi. Odhi odhīti bhāgaṁ  bhāgaṁ. Sabbañcetaṁ uddharaṇādikoṭṭhāse sandhāya sabhāgasantativasena  vuttanti veditabbaṁ. Itaro eva hi rūpadhammānampi pavattikkhaṇo  gamanayogagamanassādānaṁ devaputtānaṁ heṭṭhupariyena paṭimukhaṁ dhāvantānaṁ  sirasi, pāde ca bandhakhuradhārāsamāgamatopi sīghataro, yathā tilānaṁ  bhijjayamānānaṁ paṭapaṭāyanena (pg.2.92) bhedo lakkhīyati, evaṁ saṅkhatadhammānaṁ  uppādenāti dassanatthaṁ “paṭapaṭāyantā”ti vuttaṁ, uppādavasena  paṭapaṭa-saddaṁ akarontāpi karontā viyāti attho. Tilabhedalakkhaṇaṁ  paṭapaṭāyanaṁ viya hi saṅkhatabhedalakkhaṇaṁ uppādo uppannānamekantato  bhinnattā. Tatthāti abhikkamane. Ko eko abhikkamati  nābhikkamatiyeva. Kassa vā ekassa abhikkamanaṁ siyā, na  siyā eva. Kasmā? Paramatthato hi …pe… dhātūnaṁ sayanaṁ,  tasmāti attho. Andhabālaputhujjanasammūḷhassa attano  abhikkamananivattanañhetaṁ vacanaṁ. Atha vā “ko eko …pe…  abhikkamanan”ti codanāya “paramatthato hī”ti-ādinā sodhanā  vuttā.  
 Tasmiṁ tasmiṁ koṭṭhāseti yathāvutte chabbidhepi koṭṭhāse  gamanādikassa apaccāmaṭṭhattā. “Saddhiṁ rūpena uppajjate,  nirujjhatī”ti ca silokapadena saha sambandho. Tattha  paṭhamapadasambandhe rūpenāti yena kenaci sahuppajjanakena rūpena.  Dutiyapadasambandhe pana “rūpenā”ti idaṁ yaṁ tato  nirujjhamānacittato upari sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannaṁ,  tadeva tassa nirujjhamānacittassa nirodhena saddhiṁ nirujjhanakaṁ  sattarasacittakkhaṇāyukaṁ rūpaṁ sandhāya vuttaṁ, aññathā rūpārūpadhammā  samānāyukā siyuṁ. Yadi ca siyuṁ, atha “rūpaṁ garupariṇāmaṁ  dandhanirodhan”ti-ādi (vibha. aṭṭha. pakiṇṇakakathā)  aṭṭhakathāvacanehi, “nāhaṁ bhikkhave aññaṁ ekadhammampi samanupassāmi,  yaṁ evaṁ lahuparivattaṁ, yathayidaṁ cittan”ti (a. ni.  1.38)  evamādipāḷivacanehi ca virodho siyā. Cittacetasikā hi  sārammaṇasabhāvā yathābalaṁ attano ārammaṇapaccayabhūtamatthaṁ vibhāvento  eva uppajjanti, tasmā tesaṁ taṁsabhāvanipphatti-anantaraṁ nirodho,  rūpadhammā pana anārammaṇā pakāsetabbā, evaṁ tesaṁ  pakāsetabbabhāvanipphatti soḷasahi cittehi hoti, tasmā  ekacittakkhaṇātītena saha sattarasacittakkhaṇāyukatā  rūpadhammānamicchitāti. Lahuparivattanaviññāṇavisesassa  saṅgatimattapaccayatāya tiṇṇaṁ khandhānaṁ, visayasaṅgatimattatāya ca  viññāṇassa lahuparivattitā, dandhamahābhūtapaccayatāya rūpassa  garuparivattitā. Yathābhūtaṁ nānādhātuñāṇaṁ kho pana tathāgatasseva, tena  ca purejātapaccayo rūpadhammova vutto, pacchājātapaccayo ca tathevāti  rūpārūpadhammānaṁ samānakkhaṇatā na yujjateva, tasmā vuttanayenevettha  attho veditabboti ācariyena (dī. ni. ṭī. 1.214)  vuttaṁ (pg.2.93)  tadetaṁ cittānuparivattiyā viññattiyā ekanirodhabhāvassa  suviññeyyattā evaṁ vuttaṁ. Tato saviññattikena puretaraṁ  sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannena rūpena saddhiṁ aññaṁ  cittaṁ nirujjhatīti attho veditabbo. Aññaṁ cittaṁ nirujjhati,  aññaṁ uppajjate cittanti yojetabbaṁ. Añño hi saddakkamo, añño  atthakkamoti. Yañhi purimuppannaṁ cittaṁ, taṁ nirujjhantaṁ aññassa  pacchā uppajjamānassa anantarādipaccayabhāveneva nirujjhati, tathā  laddhapaccayameva aññampi uppajjate cittaṁ, avatthāvisesato cettha  aññathā. Yadi evaṁ tesamubhinnaṁ antaro labbheyyāti codanaṁ  “no”ti apanetumāha “avīci manusambandho”ti, yathā vīci  antaro na labbhati, tadevedanti avisesaṁ vidū maññanti, evaṁ anu  anu sambandho cittasantāno, rūpasantāno ca nadīsotova  nadiyaṁ udakappavāho viya vattatīti attho. Avīcīti  hi nirantaratāvasena bhāvanapuṁsakavacanaṁ.  
 Abhimukhaṁ lokitaṁ ālokitanti āha  “puratopekkhanan”ti. Yaṁdisābhimukho gacchati, tiṭṭhati,  nisīdati, sayati vā, tadabhimukhaṁ pekkhananti vuttaṁ hoti. Yasmā  ca tādisamālokitaṁ nāma hoti, tasmā tadanugatadisālokanaṁ  vilokitanti āha “anudisāpekkhanan”ti,  abhimukhadisānurūpagatesu vāmadakkhiṇapassesu vividhā pekkhananti  vuttaṁ hoti. Heṭṭhā-uparipacchāpekkhanañhi  “olokita-ullokitāpalokitānī”ti gahitāni.  Sāruppavasenāti samaṇapatirūpavasena, imināva asāruppavasena  itaresamaggahaṇanti sijjhati. Sammajjanaparibhaṇḍādikaraṇe  olokitassa, ullokaharaṇādīsu ullokitassa, pacchato  āgacchantaparissayaparivajjanādīsu apalokitassa ca siyā sambhavoti  āha “iminā vā”ti-ādi, etena upalakkhaṇamattañcetanti  dasseti.  
 Kāyasakkhinti kāyena sacchikataṁ paccakkhakārinaṁ,  sādhakanti attho. So hi āyasmā vipassanākāle “yamevāhaṁ  indriyesu aguttadvārataṁ nissāya sāsane anabhirati-ādivippakāraṁ  patto, tameva suṭṭhu niggahessāmī”ti ussāhajāto balavahirottappo,  tattha ca katādhikārattā indriyasaṁvare ukkaṁsapāramippatto, teneva naṁ  satthā “etadaggaṁ bhikkhave mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ indriyesu  guttadvārānaṁ, yadidaṁ nando”ti (a. ni.  1.230) etadagge  ṭhapesi. Nandassāti kattutthe sāmivacanaṁ. Itīti  iminā ālokanena.  
 Sātthakatā (pg.2.94) ca sappāyatā ca veditabbā  ālokitavilokitassāti ajjhāharitvā sambandho. Tasmāti  kammaṭṭhānāvijahanasseva ālokitavilokite. Gocarasampajaññabhāvato  etthāti ālokitavilokite. Attano  kammaṭṭhānavasenevāti khandhādikammaṭṭhānavaseneva ālokanavilokanaṁ  kātabbaṁ, na añño upāyo gavesitabboti adhippāyo.  Kammaṭṭhānasīsenevāti vakkhamānakammaṭṭhānamukheneva. Yasmā pana  ālokitādi nāma dhammamattasseva pavattiviseso, tasmā tassa  yāthāvato jānanaṁ asammohasampajaññanti dassetuṁ  “abbhantare”ti-ādi vuttaṁ. Āloketāti ālokento.  Tathā viloketā. Viññattinti kāyaviññattiṁ. Itīti  tasmā uppajjanato. Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenāti  kiriyamayacittasamuṭṭhānāya vāyodhātuyā  vicalanākārasaṅkhātakāyaviññattivasena. Akkhidalanti  akkhipaṭalaṁ. Adho sīdatīti osīdantaṁ viya heṭṭhā gacchati.  Uddhaṁ laṅghetīti laṅghentaṁ viya upari gacchati.  Yantakenāti akkhidalesu yojitarajjuyo gahetvā  paribbhamanakacakkena. Tatoti tathā  akkhidalānamosīdanullaṅghanato. Manodvārikajavanassa  mūlakāraṇaparijānanaṁ mūlapariññā. Āgantukassa abbhāgatassa,  tāvakālikassa ca taṅkhaṇamattapavattakassa bhāvo  āgantukatāvakālikabhāvo, tesaṁ vasena.  
 Tatthāti tesu gāthāya dassitesu sattasu cittesu.  Aṅgakiccaṁ sādhayamānanti padhānabhūta-aṅgakiccaṁ nipphādentaṁ, sarīraṁ  hutvāti vuttaṁ hoti. Bhavaṅgañhi paṭisandhisadisattā padhānamaṅgaṁ,  padhānañca “sarīran”ti vuccati, avicchedappavattihetubhāvena vā  kāraṇakiccaṁ sādhayamānanti attho. Taṁ āvaṭṭetvāti  bhavaṅgasāmaññavasena vuttaṁ, pavattākāravisesavasena pana atītādinā  tibbidhaṁ, tattha ca bhavaṅgupacchedasseva āvaṭṭanaṁ. Tannirodhāti  tassa nirujjhanato, anantarapaccayavasena hetuvacanaṁ.  “Paṭhamajavanepi …pe… sattamajavanepī”ti idaṁ  pañcadvārikavīthiyaṁ “ayaṁ itthī, ayaṁ puriso”ti  rajjanadussanamuyhanānamabhāvaṁ sandhāya vuttaṁ. Tattha hi  āvajjanavoṭṭhabbanānaṁ puretaraṁ pavattāyonisomanasikāravasena ayoniso  āvajjanavoṭṭhabbanākārena pavattanato iṭṭhe itthirūpādimhi  lobhasahagatamattaṁ javanaṁ uppajjati, aniṭṭhe ca dosasahagatamattaṁ, na  panekantarajjanadussanādi, manodvāre (pg.2.95) eva ekantarajjanadussanādi hoti,  tassa pana manodvārikassa rajjanadussanādino pañcadvārikajavanaṁ mūlaṁ,  yathāvuttaṁ vā sabbampi bhavaṅgādi, evaṁ manodvārikajavanassa  mūlakāraṇavasena mūlapariññā vuttā, āgantukatāvakālikatā pana  pañcadvārika javanasseva apubbabhāvavasena, ittaratāvasena ca.  Yuddhamaṇḍaleti saṅgāmappadese. Heṭṭhupariyavasenāti heṭṭhā ca  upari ca parivattamānavasena, aparāparaṁ bhavaṅguppattivasenāti attho.  Tathā bhavaṅguppādavasena hi tesaṁ bhijjitvā patanaṁ, iminā pana  heṭṭhimassa, uparimassa ca bhavaṅgassa aparāparuppattivasena  pañcadvārikajavanato visadisassa manodvārikajavanassa uppādaṁ dasseti  tassa vaseneva rajjanādipavattanato. Tenevāha “rajjanādivasena  ālokitavilokitaṁ hotī”ti.  
 Āpāthanti gocarabhāvaṁ.  Sakakiccanipphādanavasenāti āvajjanādikiccanipphādanavasena.  Tanti javanaṁ. Cakkhudvāre rūpassa āpāthagamanena āvajjanādīnaṁ  pavattanato pavattikāraṇavaseneva “gehabhūte”ti vuttaṁ, na  nissayavasena. Āgantukapuriso viyāti abbhāgatapuriso viya.  Duvidhā hi āgantukā atithi-abbhāgatavasena. Tattha kataparicayo  “atithī”ti vuccati, akataparicayo “abbhāgato”ti,  ayamevidhādhippeto. Tenāha “yathā paragehe”ti-ādi   Tassāti javanassa rajjanadussanamuyhanaṁ ayuttanti sambandho.  Āsinesūti nisinnesu. Āṇākaraṇanti attano  vasakaraṇaṁ.  
 Saddhiṁ sampayuttadhammehi phassādīhi. Tattha tattheva  sakakiccanipphādanaṭṭhāne bhijjanti. Itīti tasmā  āvajjanādivoṭṭhabbanapariyosānānaṁ bhijjanato. Ittarānīti  aciraṭṭhitikāni. Tatthāti tasmiṁ vacane ayaṁ upamāti attho.  Udayabbayaparicchinno tāva tattako kālo etesanti  tāvakālikāni, tassa bhāvo, taṁvasena.  
 Etanti asammohasampajaññaṁ. Etthāti etasmiṁ  yathāvuttadhammasamudāye. Dassanaṁ cakkhuviññāṇaṁ, tassa vaseneva  ālokanavilokanapaññāyanato āvajjanādīnamaggahaṇaṁ.  
 Samavāyeti sāmaggiyaṁ. Tatthāti pañcakkhandhavasena  ālokanavilokana paññāyamāne. Nimittatthe cetaṁ bhummaṁ,  tabbinimuttako ko eko (pg.2.96) āloketi na tveva āloketi.  Ko ca eko viloketi natveva viloketīti attho.  
 “Tathā”ti-ādi āyatanavasena, dhātuvasena ca dassanaṁ.  Cakkhurūpāni yathārahaṁ dassanassa nissayārammaṇapaccayo, tathā  āvajjanā anantarādipaccayo, āloko upanissayapaccayoti dassanassa  suttantanayena pariyāyato paccayatā vuttā. Sahajātapaccayopi  dassanasseva, nidassanamattañcetaṁ  aññamaññasampayutta-atthi-avigatādipaccayānampi labbhanato,  “sahajātādipaccayā”tipi adhunā pāṭho dissati.  “Evan”ti-ādi nigamanaṁ.  
 Idāni yathāpāṭhaṁ samiñjanapasāraṇesu sampajānaṁ vibhāvento  “samiñjite pasārite”ti-ādimāha. Tattha pabbānanti  pabbabhūtānaṁ. Taṁsamiñjanapasāraṇeneva hi sabbesaṁ hatthapādānaṁ  samiñjanapasāraṇaṁ hoti, pabbametesanti vā pabbā yathā  “saddho”ti, pabbavantānanti attho. Cittavasenevāti  cittaruciyā eva, cittasāmatthiyā vā. Yaṁ yaṁ cittaṁ uppajjati  sātthepi anatthepi samiñjituṁ, pasārituṁ vā, taṁtaṁcittānugateneva  samiñjanapasāraṇamakatvāti vuttaṁ hoti. Tatthāti  samiñjanapasāraṇesu atthānatthapariggaṇhanaṁ veditabbanti sambandho.  Khaṇe khaṇeti tathā ṭhitakkhaṇassa byāpanicchāvacanaṁ.  Vedanāti santhambhanādīhi rujjanā. “Vedanā  uppajjatī”ti-ādinā paramparapayojanaṁ dasseti. Tathā “tā  vedanā nuppajjantī”ti-ādināpi. Purimaṁ purimañhi pacchimassa  pacchimassa kāraṇavacanaṁ. Kāleti samiñjituṁ, pasārituṁ vā  yuttakāle. Phātinti vuddhiṁ. Jhānādi pana viseso.  
 Tatrāyaṁ nayoti sappāyāsappāya-apariggaṇhane  vatthusandassanasaṁṅkhāto nayo. Tadapariggahaṇe ādīnavadassaneneva  pariggahaṇepi ānisaṁso vibhāvitoti tesamidha udāharaṇaṁ veditabbaṁ.  Mahācetiyaṅgaṇeti duṭṭhagāmaṇiraññā katassa hemamālīnāmakassa  mahācetiyassa aṅgaṇe. Vuttañhi–  
 	“Dīpappasādako thero, rājino ayyakassa me;  
  Evaṁ kirāha nattā te, duṭṭhagāmaṇi bhūpati.  
 	Mahāpuñño (pg.2.97) mahāthūpaṁ, soṇṇamāliṁ manoramaṁ;  
  Vīsaṁ hatthasataṁ uccaṁ, kāressati anāgate”ti.  
 Bhūmippadeso cettha aṅgaṇaṁ “udaṅgaṇe tattha papaṁ  avindun”ti-ādisu (jā. 1.1.2) viya, tasmā upacārabhūte  susaṅkhate bhūmippadeseti attho. Teneva kāraṇena gihī  jātoti kāyasaṁsaggasamāpajjanahetunā ukkaṇṭhito hutvā hīnāyāvatto.  Jhāyīti jhāyanaṁ ḍayhanamāpajji. Mahācetiyaṅgaṇepi  cīvarakuṭiṁ katvā tattha sajjhāyaṁ gaṇhantīti vuttaṁ  “cīvarakuṭidaṇḍake”ti, cīvarakuṭiyā cīvarachadanatthāya  katadaṇḍaketi attho. “Maṇisappo nāma sīhaḷadīpe  vijjamānā ekā sappajātīti vadantī”ti ācariyānandattherena,  (vibha. mūlaṭī. 242) ācariyadhammapālattherena (dī. ni.  ṭī. 1.214) ca vuttaṁ. “Keci, apare, aññe”ti vā avatvā  “vadanti”cceva vacanañca sārato gahetabbatāviññāpanatthaṁ aññathā  gahetabbassa avacanato, tasmā na nīlasappādi idha “maṇisappo”ti  veditabbo.  
 Mahātheravatthunāti evaṁnāmakassa therassa vatthunā.  Antevāsikehīti tattha nisinnesu bahūsu antevāsikesu ekena  antevāsikena. Tenāha “taṁ antevāsikā pucchiṁsū”ti.  Kammaṭṭhānanti “abbhantare attā nāmā”ti-ādinā (dī. ni.  aṭṭha. 1.214) vakkhamānappakāraṁ dhātukammaṭṭhānaṁ. Pakaraṇatopi hi  attho viññāyatīti. Tattha ṭhitānaṁ pucchantānaṁ saṅgahaṇavasena  “tumhehī”ti puna puthuvacanakaraṇaṁ. Evaṁ rūpaṁ sabhāvo yassāti  evarūpo niggahitalopavasena tena   kammaṭṭhānamanasikārasabhāvenāti attho. Evametthāpīti  api-saddena heṭṭhā vuttaṁ ālokitavilokitapakkhamapekkhanaṁ karoti.  Ayaṁ nayo uparipi.  
 Suttākaḍḍhanavasenāti yante yojitasuttānaṁ āviñchanavasena.  Dāruyantassāti dārunā katayantarūpassa. Taṁ taṁ kiriyaṁ  yāti pāpuṇāti, hatthapādādīhi vā taṁ taṁ ākāraṁ kurumānaṁ yāti  gacchatīti yantaṁ, naṭakādipañcālikārūpaṁ, dārunā kataṁ yantaṁ  tathā, nidassanamattañcetaṁ. Tathā hi naṁ potthena vatthena alaṅkariyattā  potthalikā, pañca aṅgāni yassā sajīvassevāti  pañcālikāti ca voharanti. Hatthapādalaḷananti  hatthapādānaṁ kampanaṁ, hatthapādehi vā līḷākaraṇaṁ.  
 Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti (pg.2.98) ettha saṅghāṭicīvarānaṁ  samānadhāraṇatāya ekatodassanaṁ ganthagarutāpanayanatthaṁ, antaravāsakassa  nivāsanavasena, sesānaṁ pārupanavasenāti yathārahamattho.  Tatthāti saṅghāṭicīvaradhāraṇapattadhāraṇesu. Vuttappakāroti  paccavekkhaṇavidhinā sutte vuttappabhedo.  
 Uṇhapakatikassāti uṇhālukassa pariḷāhabahulakāyassa.  Sītālukassāti sītabahulakāyassa. Ghananti appitaṁ.  Dupaṭṭanti nidassanamattaṁ. “Utuddhaṭānaṁ dussānaṁ catugguṇaṁ  saṅghāṭiṁ, diguṇaṁ uttarāsaṅgaṁ, diguṇaṁ antaravāsakaṁ, paṁsukūle  yāvadatthan”ti (mahāva. 348) hi vuttaṁ. Viparītanti  tadubhayato viparītaṁ, tesaṁ tiṇṇampi asappāyaṁ. Kasmāti āha  “aggaḷādidānenā”ti-ādi. Uddharitvā allīyāpanakhaṇḍaṁ  aggaḷaṁ. Ādisaddena tunnakammādīni saṅgaṇhāti.  Tathā-saddo anukaḍḍhanattho, asappāyamevāti. Paṭṭuṇṇadese  pāṇakehi sañjātavatthaṁ paṭṭuṇṇaṁ. Vākavisesamayaṁ setavaṇṇaṁ  dukūlaṁ. Ādisaddena koseyyakambalādikaṁ sānulomaṁ  kappiyacīvaraṁ saṅgaṇhāti. Kasmāti vuttaṁ  “tādisañhī”ti-ādi. Araññe ekakassa  nivāsantarāyakaranti brahmacariyantarāyekadesamāha.  Corādisādhāraṇato ca tathā vuttaṁ. Nippariyāyena taṁ asappāyanti  sambandho. Aneneva yathāvuttamasappāyaṁ anekantaṁ tathārūpapaccayena  kassaci kadāci sappāyasambhavato. Idaṁ pana dvayaṁ ekantameva  asappāyaṁ kassaci kadācipi sappāyābhāvatoti dasseti. Micchā  ājīvanti etenāti micchājīvo, anesanavasena  paccayapariyesanapayogo. Nimittakammādīhi pavatto micchājīvo tathā,  etena ekavīsatividhaṁ anesanapayogamāha. Vuttañhi  suttanipātaṭṭhakathāyaṁ khuddakapāṭhaṭṭhakathāyañca mettasuttavaṇṇanāyaṁ–  
  “Yo imasmiṁ sāsane pabbajitvā attānaṁ na sammā  payojeti, khaṇḍasīlo hoti  ekavīsatividhaṁ anesanaṁ nissāya  jīvikaṁ kappeti. Seyyathidaṁ? Veḷudānaṁ, pattadānaṁ, puppha, phala,  dantakaṭṭha, mukhodaka, sināna, cuṇṇa, mattikādānaṁ, cāṭukamyataṁ,  muggasūpyataṁ, pāribhaṭutaṁ, jaṅghapesanikaṁ, vejjakammaṁ, dūtakammaṁ,  pahiṇagamanaṁ, piṇḍapaṭipiṇḍaṁ, dānānuppadānaṁ, vatthuvijjaṁ, nakkhattavijjaṁ,  aṅgavijjan”ti.  
 Abhidhammaṭīkākārena pana (pg.2.99) ācariyānandattherena evaṁ vuttaṁ –  
  “Ekavīsati anesanā nāma vejjakammaṁ karoti,  dūtakammaṁ karoti, pahiṇakammaṁ karoti, gaṇḍaṁ phāleti, arumakkhanaṁ  deti, uddhaṁvirecanaṁ deti, adhovirecanaṁ deti, natthutelaṁ pacati, vaṇatelaṁ  pacati, veḷudānaṁ deti, patta, puppha, phala, sināna, dantakaṭṭha,  mukhodaka, cuṇṇa, mattikādānaṁ deti, cāṭukammaṁ karoti, muggasūpiyaṁ,  pāribhaṭuṁ, jaṅghapesanikaṁ dvāvīsatimaṁ dūtakammena sadisaṁ, tasmā  ekavīsatī”ti (dha. sa. mūlaṭī. 150-51).  
 Aṭṭhakathāvacanañcettha brahmajālādisuttantanayena vuttaṁ,  ṭīkāvacanaṁ pana khuddakavatthuvibhaṅgādi-abhidhammanayena, ato cettha  kesañci visamatāti vadanti, vīmaṁsitvā gahetabbaṁ. Apica  “nimittakammādī”ti iminā nimittobhāsaparikathāyo vuttā.  “Micchājīvo”ti pana yathāvuttapayogo, tasmā nimittakammañca  micchājīvo ca, tabbasena uppannaṁ asappāyaṁ sīlavināsanena  anatthāvahattāti attho. Samāhāradvandepi hi katthaci pulliṅgapayogo  dissati yathā “cittuppādo”ti. Atiruciye rāgādayo,  ati-aruciye ca dosādayoti āha “akusalā dhammā  abhivaḍḍhantī”ti. Tanti tadubhayaṁ.  Kammaṭṭhānāvijahanavasenāti vakkhamānakammaṭṭhānassa avijahanavasena.  
 “Abbhantare attā nāmā”ti-ādinā saṅkhepato  asammohasampajaññaṁ dassetvā “tattha cīvarampi  acetanan”ti-ādinā cīvarassa viya “kāyopi acetano”ti  kāyassa attasuññatāvibhāvanena tamatthaṁ paridīpento “tasmā neva  sundaraṁ cīvaraṁ labhitvā”ti-ādinā vuttassa itarītarasantosassa  kāraṇaṁ vibhāvetīti daṭṭhabbaṁ. Evañhi sambandho vattabbo–  asammohasampajaññaṁ dassento “abbhantare”ti-ādimāha.  Attasuññatāvibhāvanena pana tadatthaṁ paridīpituṁ vuttaṁ “tattha  cīvaran”ti-ādi. Idāni attasuññatāvibhāvanassa payojanabhūtaṁ  itarītarasantosasaṅkhātaṁ laddhaguṇaṁ pakāsento āha “tasmā neva  sundaran”ti-ādīti.  
 Tattha (pg.2.100) abbhantareti attano santāne. Tatthāti  tasmiṁ cīvarapārupane. Tesu vā pārupakattapārupitabbacīvaresu.  Kāyopīti attapaññattimatto kāyopi. “Tasmā”ti  ajjhāharitabbaṁ, acetanattāti attho. Ahanti kammabhūto kāyo.  Dhātuyoti cīvarasaṅkhāto bāhirā dhātuyo.  Dhātusamūhanti kāyasaṅkhātaṁ ajjhattikaṁ dhātusamūhaṁ.  Potthakarūpapaṭicchādane dhātuyo dhātusamūhaṁ paṭicchādenti viyāti  sambandho. Pusanaṁ snehasecanaṁ, pūraṇaṁ vā potthaṁ,  lepanakhananakiriyā, tena katanti potthakaṁ, tameva rūpaṁ tathā,  khananakammanibbattaṁ dārumattikādirūpamidhādhippetaṁ. Tasmāti  acetanattā, attasuññabhāvato vā.  
 Nāgānaṁ nivāso vammiko nāgavammiko.  Cittīkaraṇaṭṭhānabhūto rukkho cetiyarukkho. Kehici  sakkatassāpi kehici asakkatassa kāyassa upamānabhāvena yogyattā  tesamidha kathanaṁ. Tehīti mālāgandhagūthamuttādīhi.  Attasuññatāya nāgavammikacetiyarukkhādīhi viya kāyasaṅkhātena  attanā somanassaṁ vā domanassaṁ vā na kātabbanti vuttaṁ hoti.  
 “Labhissāmi vā, no vā”ti paccavekkhaṇapubbakena  “labhissāmī”ti atthasampassaneneva gahetabbaṁ. Evañhi  sātthakasampajaññaṁ bhavatīti āha “sahasāva aggahetvā”ti-ādi.  
 Garupattoti atibhārabhūto patto. Cattāro vā pañca vā  gaṇṭhikā catupañcagaṇṭhikā yathā “dvattipattā (pāci. 232),  chappañcavācā”ti (pāci. 61) aññapadabhūtassa hi vā-saddasseva  attho idha padhāno catugaṇṭhikāhato vā pañcagaṇṭhikāhato vā patto  dubbisodhanīyoti vikappanavasena atthassa gayhamānattā. Āhatā  catupañcagaṇṭhikā yassāti catupañcagaṇṭhikāhato yathā  “agyāhito”ti, catupañcagaṇṭhikāhi vā āhato tathā,  dubbisodhanīyabhāvassa hetugabbhavacanañcetaṁ.  Kāmañcaūnapañcabandhanasikkhāpade (pārā. 612)  pañcagaṇṭhikāhatopi patto paribhuñjitabbabhāvena vutto,  dubbisodhanīyatāmattena pana palibodhakaraṇato idha asappāyoti daṭṭhabbaṁ.  Duddhotapattoti agaṇṭhikāhatampi pakatiyāva dubbisodhanīyapattaṁ  sandhāyāha. “Taṁ dhovantassevā”ti-ādi tadubhayassāpi  (pg.2.101) asappāyabhāve kāraṇaṁ. “Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo”ti  iminā kiñcāpi so vinayapariyāyena kappiyo, suttantapariyāyena  pana antarāyakaraṇato asappāyoti dasseti. “Pattaṁ bhamaṁ āropetvā  majjitvā pacanti ‘maṇivaṇṇaṁ karissāmā’ti, na vaṭṭatī”ti (pārā.  aṭṭha. 1āḷimuttakavinicchayo) hi vinayaṭṭhakathāsu  pacanakiriyāmattameva paṭikkhittaṁ. Tathā hi vadanti “maṇivaṇṇaṁ  pana pattaṁ aññena kataṁ labhitvā paribhuñjituṁ vaṭṭatī”ti (sārattha. ṭī.  2.85) “tādisañhi araññe ekakassa  nivāsantarāyakaran”ti-ādinā cīvare vuttanayena  “nimittakammādivasena laddho pana ekanta-akappiyo sīlavināsanena  anatthāvahattā”ti-ādinā amhehi vuttanayopi yathārahaṁ netabbo.  Sevamānassāti hetvanto gadhavacanaṁ abhivaḍḍhanaparihāyanassa.  
 “Abbhantare”ti-ādi saṅkhepo.  “Tatthā”ti-ādi attasuññatāvibhāvanena vitthāro.  Saṇḍāsenāti kammārānaṁ ayogahaṇavisesena.  Aggivaṇṇapattaggahaṇeti agginā jhāpitattā aggivaṇṇabhūtapattassa  gahaṇe. Rāgādipariḷāhajanakapattassa īdisameva upamānaṁ yuttanti evaṁ  vuttaṁ.  
 “Apicā”ti-ādinā saṅghāṭicīvarapattadhāraṇesu ekato  asammohasampajaññaṁ dasseti. Chinnahatthapāde anāthamanusseti  sambandho. Nīlamakkhikā nāma āsāṭikakārikā.  Gavādīnañhi vaṇesu nīlamakkhikāhi katā anayabyasanahetubhūtā  aṇḍakā āsāṭikā nāma vuccati. Anāthasālāyanti  anāthānaṁ nivāsasālāyaṁ. Dayālukāti karuṇābahulā.  Vaṇamattacoḷakānīti vaṇappamāṇena paṭicchādanatthāya  chinnacoḷakhaṇḍakāni. Kesañcīti bahūsu kesañci  anāthamanussānaṁ. Thūlānīti thaddhāni. Tatthāti tasmiṁ  pāpuṇane, bhāvalakkhaṇe, nimitte vā etaṁ bhummaṁ. Kasmāti vuttaṁ  “vaṇapaṭicchādanamattenevā”ti-ādi. Coḷakena,  kapālenāti ca atthayoge kammatthe tatiyā, karaṇatthe vā.  Vaṇapaṭicchādanamatteneva bhesajjakaraṇamattenevāti pana visesanaṁ, na pana  maṇḍanānubhavanādippakārena atthoti. Saṅkhāradukkhatādīhi  niccāturassa kāyassa paribhogabhūtānaṁ pattacīvarānaṁ edisameva  upamānamupapannanti tathā vacanaṁ daṭṭhabbaṁ. Sukhumattasallakkhaṇena  uttamassa sampajānassa karaṇasīlattā, purimehi ca sampajānakārīhi  uttamattā uttamasampajānakārī.  
 Asanādikiriyāya (pg.2.102) kammavisesayogato asitādipadeheva  kammavisesasahito kiriyāviseso viññāyatīti vuttaṁ  “asiteti piṇḍapātabhojane”ti-ādi. Aṭṭhavidhopi  atthoti aṭṭhappakāropi payojanaviseso.  
 Tattha piṇḍapātabhojanādīsu attho nāma iminā  mahāsivattheravādavasena “imassa kāyassa ṭhitiyā”ti-ādinā  (saṁ. ni.  4.120 a. ni.  6.58  8.9 dha. sa.  1355 mahāni. 206) sutte vuttaṁ aṭṭhavidhampi payojanaṁ dasseti.  Mahāsivatthero (dha. sa. 1.1355) hi “heṭṭhā cattāri  aṅgāni paṭikkhepo nāma, upari pana aṭṭhaṅgāni payojanavasena  samodhānetabbānī”ti vadati. Tattha “yāvadeva imassa kāyassa  ṭhitiyā”ti ekamaṅgaṁ, “yāpanāyā”ti ekaṁ, “vihiṁsūparatiyā”ti  ekaṁ, “brahmacariyānuggahāyā”ti ekaṁ, “iti purāṇañca vedanaṁ  paṭihaṅkhāmī”ti ekaṁ, “navañca vedanaṁ na uppādessāmī”ti ekaṁ,  “yātrā ca me bhavissatī”ti ekaṁ, “anavajjatā cā”ti ekaṁ,  phāsuvihāro pana bhojanānisaṁsamattanti evaṁ aṭṭha aṅgāni  payojanavasena samodhānetabbāni. Aññathā pana “neva davāyā”ti  ekamaṅgaṁ, “na madāyā”ti ekaṁ, “na maṇḍanāyā”ti ekaṁ, “na  vibhūsanāyā”ti ekaṁ, “yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā  yāpanāyā”ti ekaṁ, “vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā”ti ekaṁ,  “iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṁ na  uppādessāmī”ti ekaṁ, “yātrā ca me bhavissatī”ti ekaṁ,  “anavajjatā ca phāsuvihāro cā”ti pana bhojanānisaṁsamattanti  vuttāni aṭṭhaṅgāni idhānadhippetāni. Kasmāti ce? Payojanānameva  abhāvato, tesameva ca idha atthasaddena vuttattā. Nanu ca  “nevadavāyāti-ādinā nayena vutto”ti mariyādavacanena  dutiyanayasseva idhādhippetabhāvo viññāyatīti? Na, “neva  davāyā”ti-ādinā paṭikkhepaṅgadassanamukhena paccavekkhaṇapāḷiyā  desitattā, yathādesitatantikkamasseva mariyādabhāvena dassanato.  Pāṭhakkameneva hi “neva davāyāti-ādinā nayenā”ti vuttaṁ, na  atthakkamena, tena pana “imassa kāyassa ṭhitiyāti-ādinā  nayenā”ti vattabbanti.  
 Tidhā (pg.2.103) dente dvidhā gāhaṁ sandhāya “paṭiggahaṇaṁ nāmā”ti  vuttaṁ, bhojanādigahaṇatthāya hattha-otāraṇaṁ bhuñjanādi-atthāya  ālopakaraṇanti-ādinā anukkamena bhuñjanādipayogo vāyodhātuvaseneva  vibhāvito. Vāyodhātuvipphārenevāti ettha eva-saddena  nivattetabbaṁ dasseti “na kocī”ti-ādinā. Kuñcikā  nāma avāpuraṇaṁ, yaṁ “tāḷo”tipi vadanti. Yantakenāti  cakkayantakena. Yatati ugghāṭananigghāṭana-ukkhipananikkhipanādīsu  vāyamati etenāti hi yantakaṁ. Sañcuṇṇakaraṇaṁ musalakiccaṁ.  Antokatvā patiṭṭhāpanaṁ udukkhalakiccaṁ.  Āloḷitaviloḷitavasena parivattanaṁ hatthakiccaṁ. Itīti evaṁ.  Tatthāti hatthakiccasādhane, bhāvalakkhaṇe, nimitte vā bhummaṁ.  Tanukakheḷoti pasannakheḷo. Bahalakheḷoti āvilakheḷo.  Jivhāsaṅkhātena hatthena āloḷitaviloḷitavasena ito cito ca  parivattakaṁ jivhāhatthaparivattakaṁ. Kaṭacchu, dabbīti katthaci  pariyāyavacanaṁ. “Pume kaṭacchu dabbitthī”ti hi vuttaṁ. Idha pana  yena bhojanādīni antokatvā gaṇhāti, so kaṭacchu, yāya pana  tesamuddharaṇādīni karoti, sā dabbīti veditabbaṁ.  Palālasanthāranti patiṭṭhānabhūtaṁ palālādisanthāraṁ.  Nidassanamattañhetaṁ. Dhārentoti patiṭṭhānabhāvena sampaṭicchanto.  Pathavīsandhārakajalassa taṁsandhārakavāyunā viya paribhuttāhārassa  vāyodhātunāva āmāsaye avaṭṭhānanti dasseti “vāyodhātuvaseneva  tiṭṭhatī”ti iminā. Tathā paribhuttañhi āhāraṁ vāyodhātu heṭṭhā ca  tiriyañca ghanaṁ parivaṭumaṁ katvā yāva pakkā sannirujjhanavasena  āmāsaye patiṭṭhitaṁ karotīti. Uddhanaṁ nāma yattha  ukkhaliyādīni patiṭṭhāpetvā pacanti, yā “cullī”tipi vuccati.  Rassadaṇḍo daṇḍako. Patodo yaṭṭhi. Itīti  vuttappakāramatidisati. Vuttappakārasseva hi dhātuvasena vibhāvanā.  Tattha atiharatīti yāva mukhā abhiharati. Vītiharatīti  tato kucchiyaṁ vimissaṁ karonto haratī”ti (dī. ni. ṭī.  1.214) ācariyadhammapālatthero, ācariyānandatthero pana  “tato yāva kucchi, tāva haratī”ti (vibha. mūlaṭī. 523)  āha. Tadubhayampi atthato ekameva ubhayatthāpi kucchisambandhamattaṁ  haraṇasseva adhippetattā.  
 Apica atiharatīti mukhadvāraṁ atikkāmento harati.  Vītiharatīti kucchigataṁ passato harati. Dhāretīti  āmāsaye patiṭṭhitaṁ karoti (pg.2.104)  Parivattetīti aparāparaṁ parivattanaṁ  karoti. Sañcuṇṇetīti musalena viya sañcuṇṇanaṁ karoti.  Visosetīti visosanaṁ nātisukkhaṁ karoti. Nīharatīti  kucchito bahi niddhāreti. Pathavīdhātukiccesupi yathāvuttoyeva attho.  Tāni pana āhārassa dhāraṇaparivattanasañcuṇṇanavisosanāni  pathavīsahitā eva vāyodhātu kātuṁ sakkoti, na kevalā, tasmā tāni  pathavīdhātuyāpi kiccabhāvena vuttāni. Sinehetīti temeti.  Allattañca anupāletīti yathā vāyodhātu-ādīhi ativiya sosanaṁ  na hoti, tathā allabhāvañca nāti-allatākaraṇavasena anupāleti.  Añjasoti āhārassa pavisanaparivattananikkhamanādīnaṁ maggo.  Viññāṇadhātūti manoviññāṇadhātu  pariyesanajjhoharaṇādivijānanassa adhippetattā. Tattha tatthāti  tasmiṁ tasmiṁ pariyesanajjhoharaṇādikicce. Taṁtaṁvijānanassa  paccayabhūto taṁnipphādakoyeva payogo sammāpayogo nāma. Yena  hi payogena pariyesanādi nipphajjati,. So tabbisayavijānanampi  nipphādeti nāma tadavinābhāvato. Tamanvāya āgammāti attho.  Ābhujatīti pariyesanavasena,  ajjhāharaṇajiṇṇājiṇṇatādipaṭisaṁvedanavasena ca tāni  pariyesanajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādīni āvajjeti vijānāti.  Āvajjanapubbakattā vijānanassa vijānanampettha gahitanti veditabbaṁ.  Atha vā sammāpayogo nāma sammāpaṭipatti. Tamanvāya  āgamma. “Abbhantare attā nāma koci bhuñjanako  natthī”ti-ādinā ābhujati samannāharati, vijānātīti attho.  Ābhogapubbako hi sabbo viññāṇabyāpāroti “ābhujati”cceva  vuttaṁ.  
 Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṁ uddissa gamanato.  Paccāgamanampi gamanasabhāvattā imināva saṅgahitaṁ.  Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhāya āhiṇḍanato.  Pariyesanasabhāvattā imināva paṭikkamanasālādi-upasaṅkamanampi saṅgahitaṁ.  Paribhogatoti dantamusalehi sañcuṇṇetvā jivhāya  samparivattanakkhaṇeyeva antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāravisesaṁ  suvānadoṇiyaṁ suvānavamathu viya paramajegucchaṁ āhāraṁ paribhuñjanato.  Āsayatoti evaṁ paribhuttassa āhārassa  pittasemhapubbalohitāsayabhāvūpagamanena paramajigucchanahetubhūtato  āmāsayassa upari patiṭṭhānakapittādicatubbidhāsayato. Āsayati  ekajjhaṁ pavattamānopi (pg.2.105) kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena  aññamaññaṁ asaṅkarato tiṭṭhati pavattati etthāti hi āsayo,  āmāsayassa upari patiṭṭhānako pittādi catubbidhāsayo.  Mariyādattho hi ayamākāro. Nidhānatoti āmāsayato.  Nidheti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti hi  āmāsayo “nidhānan”ti vuccati. Aparipakkatoti  bhuttāhāraparipācanena gahaṇīsaṅkhātena kammajatejasā aparipākato.  Paripakkatoti yathāvuttakammajatejasāva paripākato.  Phalatoti nipphattito, sammāparipaccamānassa,  asammāparipaccamānassa ca bhuttāhārassa yathākkamaṁ  kesādikuṇapadaddu-ādirogābhinipphattisaṅkhātapayojanatoti vā attho.  “Idamassa phalan”ti hi vuttaṁ. Nissandanatoti  akkhikaṇṇādīsu anekadvāresu ito cito ca vissandanato.  Vuttañhi–  
 	“Annaṁ pānaṁ khādanīyaṁ, bhojanañca mahārahaṁ;  
  Ekadvārena pavisitvā, navadvārehi sandatī”ti.  (visuddhi. 1.303).  
 Sammakkhanatoti hattha-oṭṭhādi-aṅgesu navasu dvāresu  paribhogakāle, paribhuttakāle ca yathārahaṁ sabbaso makkhanato.  Sabbattha āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbāti saha pāṭhasesena yojanā.  Taṁtaṁkiriyānipphattipaṭipāṭivasena cāyaṁ “gamanato”ti-ādikā  anupubbī ṭhapitā. Sammakkhanaṁ pana paribhogādīsu labbhamānampi  nissandavasena visesato paṭikkūlanti sabbapacchā ṭhapitanti daṭṭhabbaṁ.  
 Pattakāleti yuttakāle, yathāvuttena vā tejena paripaccanato  uccārapassāvabhāvaṁ pattakāle. Vegasandhāraṇena uppannapariḷāhattā  sakalasarīrato sedā muccanti. Tatoyeva akkhīni  paribbhamanti, cittañca ekaggaṁ na hoti. Aññe ca  sūlabhagandarādayo rogā uppajjanti. Sabbaṁ tanti  sedamuccanādikaṁ.  
 Aṭṭhāneti manussāmanussapariggahite khettadevāyatanādike  ayuttaṭṭhāne. Tādise hi karontaṁ kuddhā manussā, amanussā vā  jīvitakkhayampi pāpenti. Āpattīti pana bhikkhubhikkhunīnaṁ  yathārahaṁ dukkaṭapācittiyā. Patirūpe ṭhāneti vuttaviparīte ṭhāne.  Sabbaṁ tanti āpatti-ādikaṁ.  
 Nikkhamāpetā (pg.2.106) attā nāma atthi, tassa kāmatāya  nikkhamananti bālamaññanaṁ nivattetuṁ “akāmatāyā”ti vuttaṁ,  attano anicchāya apayogena vāyodhātuvipphāreneva nikkhamatīti vuttaṁ  hoti. Sannicitāti samuccayena ṭhitā.  Vāyuvegasamuppīḷitāti vāyodhātuyā vegena samantato  avapīḷitā, nikkhamanassa cetaṁ hetuvacanaṁ. “Sannicitā  uccārapassāvā”ti vatvā “so panāyaṁ uccārapassāvo”ti  puna vacanaṁ samāhāradvandepi pulliṅgapayogassa sambhavatādassanatthaṁ.  Ekattameva hi tassa niyatalakkhaṇanti. Attanā nirapekkhaṁ  nissaṭṭhattā neva attano atthāya santakaṁ vā hoti, kassacipi  dīyanavasena anissajjitattā, jigucchanīyattā ca na parassapīti  attho. Sarīranissandovāti sarīrato vissandanameva  nikkhamanamattaṁ. Sarīre sati so hoti, nāsatīti sarīrassa  ānisaṁsamattantipi vadanti. Tadayuttameva nidassanena visamabhāvato.  Tattha hi “paṭijagganamattamevā”ti vuttaṁ, paṭisodhanamattaṁ  evāti cassa attho. Veḷunāḷi-ādi-udakabhājanaṁ udakatumbo.  Tanti chaḍḍita-udakaṁ.  
 “Gateti gamane”ti pubbe abhikkamapaṭikkamagahaṇena  gamanepi purato, pacchato ca kāyassa atiharaṇaṁ vuttanti idha gamanameva  gahitan”ti (vibha. mūlaṭī. 525) ācariyānandattherena  vuttaṁ, taṁ kecivādo nāma ācariyadhammapālattherena kataṁ.  Kasmāti ce? Gamane pavattassa purato, pacchato ca kāyātiharaṇassa  tadavinābhāvato padavītihāraniyamitāya gamanakiriyāya eva  saṅgahitattā, vibhaṅgaṭṭhakathādīhi (abhi. aṭṭha. 2.523) ca  virodhanato. Vuttañhi tattha gamanassa ubhayattha samavarodhattaṁ,  bhedattañca–  
  “Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato.  So heṭṭhā ‘abhikkante paṭikkante’ti ettha bhikkhācāragāmaṁ gacchato ca  āgacchato ca addhānagamanavasena kathito. ‘Gate ṭhite nisinne’ti  ettha vihāre cuṇṇikapāduddhāra-iriyāpathavasena kathitoti veditabbo”ti.  
 “Gate”ti-ādīsu avatthābhedena kiriyābhedoyeva, na pana  atthabhedoti dassetuṁ “gacchanto vā”ti-ādi vuttaṁ. Tenāha  “tasmā”ti-ādi (pg.2.107)  Tattha sutteti dīghanikāye,  majjhimanikāye ca saṅgīte satipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.372  ma. ni. 1.105) addhāna-iriyāpathāti cirapavattakā  dīghakālikā iriyāpathā addhānasaddassa cirakālavacanato “addhaniyaṁ  assa ciraṭṭhitikan”ti-ādīsu (dī. ni. 2.184 3.177  pārā. 21) viya, addhānagamanapavattakā vā dīghamaggikā iriyāpathā.  Addhānasaddo hi dīghamaggapariyāyo “addhānagamanasamayo”ti-ādīsu  (pāci. 213 217) viya. Majjhimāti  bhikkhācārādivasena pavattā nāticirakālikā, nātidīghamaggikā vā  iriyāpathā. Cuṇṇiya-iriyāpathāti vihāre, aññattha vā ito  cito ca parivattanādivasena pavattā appamattakabhāvena  cuṇṇavicuṇṇiyabhūtā iriyāpathā. Appamattakampi hi  “cuṇṇavicuṇṇan”ti loke vadanti.  “Khuddakacuṇṇika-iriyāpathā”tipi pāṭho, khuddakā hutvā  vuttanayena cuṇṇikā iriyāpathāti attho. Tasmāti evaṁ  avatthābhedena iriyāpathabhedamattassa kathanato. Tesupīti “gate  ṭhite”ti-ādīsupi. Vuttanayenāti “abhikkante”ti-ādīsu  vuttanayena.  
 Aparabhāgeti gamana-iriyāpathato aparabhāge. Ṭhitoti  ṭhita-iriyāpathasampanno. Etthevāti caṅkamaneyeva. Evaṁ sabbattha  yathārahaṁ.  
 Gamanaṭhānanisajjānaṁ viya nisīdanasayanassa kamavacanamayuttaṁ  yebhuyyena tathā kamābhāvatoti “uṭṭhāya” micceva vuttaṁ.  
 Jāgaritasaddasannidhānato cettha bhavaṅgotaraṇavasena niddokkamanameva  sayanaṁ, na pana piṭṭhipasāraṇamattanti dasseti  “kiriyāmayapavattānan”ti-ādinā. Divāseyyasikkhāpade  (pārā. 77) viya piṭṭhipasāraṇassāpi sayana-iriyāpathabhāvena  ekalakkhaṇattā etthāvarodhanaṁ daṭṭhabbaṁ. Karaṇaṁ kiriyā,  kāyādikiccaṁ, taṁ nibbattentīti kiriyāmayāni  taddhitasaddānamanekatthavuttito. Atha vā āvajjanadvayakiccaṁ  kiriyā, tāya pakatāni, nibbattāni vā kiriyāmayāni.  Āvajjanavasena hi bhavaṅgupacchede sati vīthicittāni uppajjantīti.  Aparāparuppattiyā nānappakārato vattanti parivattantīti  pavattāni. Katthaci pana “cittānan”ti pāṭho, so  abhidhammaṭṭhakathādīhi, (vibha. aṭṭha. 523) taṭṭīkāhi ca viruddhattā  na porāṇapāṭhoti veditabbo. Kiriyāmayāni eva pavattāni tathā,  javanaṁ, sabbampi vā chadvārikavīthicittaṁ. Tenāha  abhidhammaṭīkāyaṁ (vibha. mūlaṭī. 525)  “kāyādikiriyāmayattā (pg.2.108)  āvajjanakiriyāsamuṭṭhitattā ca javanaṁ,  sabbampi vā chadvārappavattaṁ kiriyāmayapavattaṁ nāmā”ti.  Appavattanti niddokkamanakāle anuppajjanaṁ suttaṁ nāmāti  attho gahetabbo. Neyyatthavacanañhi idaṁ, itarathā chadvārikacittānaṁ  purecarānucaravasena uppajjantānaṁ sabbesampi dvāravimuttacittānaṁ pavattaṁ  suttaṁ nāma siyā, evañca katvā niddokkamanakālato aññasmiṁ kāle  uppajjantānaṁ dvāravimuttacittānampi pavattaṁ jāgarite saṅgayhatīti  veditabbaṁ.  
 Cittassa payogakāraṇabhūte oṭṭhādike paṭicca yathāsakaṁ ṭhāne  saddo jāyatīti āha “oṭṭhe ca paṭiccā”ti-ādi. Kiñcāpi  saddo yathāṭhānaṁ jāyati, oṭṭhālanādinā pana payogeneva jāyati, na  vinā tena payogenāti adhippāyo. Keci pana vadanti “oṭṭhe  cāti-ādi sadduppattiṭṭhānanidassanan”ti, tadayuttameva tathā avacanato.  Na hi “oṭṭhe ca paṭiccā”ti-ādinā sasamuccayena kammavacanena  ṭhānavacanaṁ sambhavatīti. Tadanurūpanti tassa saddassa anurūpaṁ.  Bhāsanassa paṭisañcikkhanavirodhato tuṇhībhāvapakkhe “aparabhāge  bhāsito iti paṭisañcikkhatī”ti na vuttaṁ, tena ca viññāyati  “tuṇhībhūtova paṭisañcikkhatīti attho”ti.  
 Bhāsanatuṇhībhāvānaṁ sabhāvato bhede sati ayaṁ vibhāgo yutto  siyā, nāsatīti anuyogenāha  “upādārūpapavattiyañhī”ti-ādi. Upādārūpassa saddāyatanassa  pavatti tathā, saddāyatanassa pavattanaṁ bhāsanaṁ, appavattanaṁ tuṇhīti vuttaṁ  hoti.  
 Yasmā pana mahāsivattheravāde anantare anantare iriyāpathe  pavattarūpārūpadhammānaṁ tattha tattheva nirodhadassanavasena  sampajānakāritā gahitā, tasmā taṁ mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni.  2.376 ma. ni. 1.109)  āgata-asammohasampajaññavipassanāvāravasena veditabbaṁ, na  catubbidhasampajaññavibhāgavasena, ato tattheva tamadhippetaṁ, na idhāti  dassento “tayidan”ti-ādimāha. Asammohasaṅkhātaṁ dhuraṁ  jeṭṭhakaṁ yassa vacanassāti asammohadhuraṁ, mahāsatipaṭṭhānasutteyeva  tassa vacanassa adhippetabhāvassa hetugabbhamidaṁ vacanaṁ. Yasmā panettha  sabbampi catubbidhaṁ sampajaññaṁ labbhati yāvadeva  sāmaññaphalavisesadassanapadhānattā (pg.2.109) imissā desanāya, tasmā taṁ idha  adhippetanti dassetuṁ “imasmiṁ panā”ti-ādi vuttaṁ.  Vuttanayenevāti abhikkantādīsu vuttanayeneva. Nanu  “satisampajaññena samannāgato”ti etassa uddesassāyaṁ niddeso, atha  kasmā sampajaññavaseneva vitthāro katoti codanaṁ sodhento  “sampajānakārīti cā”ti-ādimāha, satisampayuttasseva  sampajānassa vasena atthassa viditabbattā evaṁ vitthāro katoti vuttaṁ  hoti. “Satisampayuttassevā”ti ca iminā yathā  sampajaññassa kiccato padhānatā gahitā, evaṁ satiyāpīti atthaṁ  dasseti, na panetaṁ satiyā sampajaññena saha bhāvamattadassanaṁ. Na hi  kadāci satirahitā ñāṇappavatti atthīti.  
 Nanu ca sampajaññavasenevāyaṁ vitthāro, atha kasmā  satisampayuttassa sampajaññassa vasena attho veditabboti codanampi  sodheti “satisampajaññena samannāgatoti etassa hi padassa ayaṁ  vitthāro”ti iminā. Idaṁ vuttaṁ hoti– “satisampajaññena  samannāgato”ti evaṁ ekato uddiṭṭhassa atthassa vitthārattā uddese viya  niddesepi tadubhayaṁ samadhurabhāveneva gahitanti. Imināpi hi satiyā  sampajaññena samadhurataṁyeva vibhāveti ekato uddiṭṭhassa atthassa  vitthārabhāvadassanena tadatthassa siddhattā. Idāni  vibhaṅganayenāpi tadatthaṁ samatthetuṁ “vibhaṅgappakaraṇe  panā”ti-ādi vuttaṁ. Imināpi hi sampajaññassa viya satiyāpettha  padhānataṁyeva vibhāveti. Tattha etāni padānīti “abhikkante  paṭikkante sampajānakārī hotī”ti-ādīni uddesapadāni.  Vibhattānevāti satiyā sampajaññena sampayogamakatvā sabbaṭṭhānesu  visuṁ visuṁ vibhattāniyeva.  
 Majjhimabhāṇakā, pana ābhidhammikā (vibha. aṭṭha. 523) ca  evaṁ vadanti– eko bhikkhu gacchanto aññaṁ cintento aññaṁ  vitakkento gacchati, eko kammaṭṭhānaṁ avissajjetvāva gacchati. Tathā  eko tiṭṭhanto aññaṁ cintento aññaṁ vitakkento tiṭṭhati, eko  kammaṭṭhānaṁ avissajjetvāva tiṭṭhati. Eko nisīdanto aññaṁ  cintento aññaṁ vitakkento nisīdati, eko kammaṭṭhānaṁ  avissajjetvāva nisīdati. Eko sayanto aññaṁ cintento aññaṁ  vitakkento sayati, eko kammaṭṭhānaṁ avissajjetvāva sayati. Ettakena  pana gocarasampajaññaṁ na pākaṭaṁ hotīti caṅkamanena dīpenti. Yo hi  bhikkhu caṅkamaṁ otaritvā caṅkamanakoṭiyaṁ ṭhito pariggaṇhāti  “pācīnacaṅkamanakoṭiyaṁ pavattā rūpārūpadhammā (pg.2.110) pacchimacaṅkamanakoṭiṁ  appatvā ettheva niruddhā, pacchimacaṅkamanakoṭiyaṁ pavattāpi  pācīnacaṅkamanakoṭiṁ appatvā ettheva niruddhā, caṅkamanavemajjhe pavattā  ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā, caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā  ṭhānaṁ appatvā ettheva niruddhā, ṭhāne pavattā nisajjaṁ, nisajjāya pavattā  sayanaṁ appatvā ettheva niruddhā”ti evaṁ pariggaṇhanto  pariggaṇhantoyeva bhavaṅgaṁ otāreti, uṭṭhahanto kammaṭṭhānaṁ gahetvāva  uṭṭhahati. Ayaṁ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hoti.  
 Evaṁ pana sutte kammaṭṭhānaṁ avibhūtaṁ hoti, kammaṭṭhānaṁ avibhūtaṁ na  kātabbaṁ, tasmā yo bhikkhu yāva sakkoti, tāva caṅkamitvā ṭhatvā  nisīditvā sayamāno evaṁ pariggahetvā sayati “kāyo acetano,  mañco acetano, kāyo na jānāti ‘ahaṁ mañce sayito’ti, mañcopi  na jānāti ‘mayi kāyo sayito’ti. Acetano kāyo acetane  mañce sayito”ti. Evaṁ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva cittaṁ bhavaṅgaṁ  otāreti, pabujjhanto kammaṭṭhānaṁ gahetvāva pabujjhati, ayaṁ sutte  sampajānakārī nāma hoti.  
 “Kāyādikiriyānipphattanena tammayattā,  āvajjanakiriyāsamuṭṭhitattā ca javanaṁ, sabbampi vā chadvārappavattaṁ  kiriyāmayapavattaṁ nāma, tasmiṁ sati jāgaritaṁ nāma hotī”ti  pariggaṇhanto bhikkhu jāgarite sampajānakārī nāma. Apica  rattindivaṁ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite  sampajānakārī nāma hoti.  
 Vimuttāyatanasīsena dhammaṁ desentopi, bāttiṁsa tiracchānakathā  pahāya dasakathāvatthunissitaṁ sappāyakathaṁ kathentopi bhāsite  sampajānakārī nāma.  
 Aṭṭhatiṁsāya ārammaṇesu cittaruciyaṁ manasikāraṁ pavattentopi  dutiyajjhānaṁ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārī nāma.  Dutiyañhi jhānaṁ vacīsaṅkhāravirahato visesato tuṇhībhāvo nāmāti.  Ayampi nayo purimanayato visesanayattā idhāpi āharitvā vattabbo.  Tathā hesa abhidhammaṭṭhakathādīsu (vibha. aṭṭha. 523) “ayaṁ  panettha aparopi nayo”ti ārabhitvā (pg.2.111) yathāvuttanayo vibhāvitoti.  “Evaṁ kho mahārājā”ti-ādi yathāniddiṭṭhassa atthassa nigamanaṁ,  tasmā tattha niddesānurūpaṁ atthaṁ dassento “evan”ti-ādimāha.  Satisampayuttassa sampajaññassāti hi niddesānurūpaṁ  atthavacanaṁ. Tattha vinicchayo vuttoyeva. Evanti iminā  vuttappakārena abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu paccekaṁ catubbidhena  pakārenāti attho.  
 
 Santosakathāvaṇṇanā 

  215. Atthadassanena padassapi viññāyamānattā  padamanapekkhitvā santosassa attani atthitāya bhikkhu santuṭṭhoti  pavuccatīti atthamattaṁ dassetuṁ “itarītarapaccayasantosena  samannāgato”ti vuttaṁ. Santussati na luddho bhavatīti hi  padanibbacanaṁ. Apica padanibbacanavasena atthe vutte yassa  santosassa attani atthibhāvato santuṭṭho nāma, so apākaṭoti taṁ  pākaṭakaraṇatthaṁ “itarītarapaccayasantosena samannāgato”ti  atthamattamāha, cīvarādike yattha katthaci kappiyapaccaye santosena  samaṅgībhūtoti attho. Itara-saddo hi aniyamavacano dvikkhattuṁ  vuccamāno yaṁ kiñci-saddena samānattho hoti. Tena vuttaṁ “yattha  katthaci kappiyapaccaye”ti. Atha vā itaraṁ vuccati hīnaṁ paṇītato  aññattā, tathā paṇītampi hīnato aññattā. Aññamaññāpekkhāsiddhā  hi itaratā, tasmā hīnena vā paṇītena vā cīvarādikappiyapaccayena  santosena samaṅgībhūtoti attho daṭṭhabbo. Santussati tena,  santussanamattanti vā santoso, tathā pavatto alobho,  alobhapadhānā vā cattāro khandhā. Labhanaṁ lābho, attano  lābhassa anurūpaṁ santoso yathālābhasantoso. Balanti  kāyabalaṁ, attano balassa anurūpaṁ santoso yathābalasantoso.  Sāruppanti sappāyaṁ patirūpaṁ bhikkhuno anucchavikatā, attano  sāruppassa anurūpaṁ santoso yathāsāruppasantoso.  
 Aparo nayo– labbhateti lābho, yo yo lābho  yathālābhaṁ, itarītarapaccayo, yathālābhena santoso  yathālābhasantoso. Balassa anurūpaṁ pavattatīti yathābalaṁ,  attano balānucchavikapaccayo, yathā-saddo cettha sasādhanaṁ  anurūpakiriyaṁ (pg.2.112) vadati, yathā taṁ “adhicittan”ti ettha adhi-saddo  sasādhanaṁ adhikaraṇakiriyanti. Yathābalena santoso  yathābalasantoso. Sāruppati patirūpaṁ bhavati, sobhanaṁ vā  āropetīti sāruppaṁ, yaṁ yaṁ sāruppaṁ yathāsāruppaṁ, bhikkhuno  sappāyapaccayo, yathāsāruppena santoso yathāsāruppasantoso.  Yathāvuttaṁ pabhedamanugatā vaṇṇanā pabhedavaṇṇanā.  
 Idhāti sāsane. Aññaṁ na patthetīti  appattapatthanabhāvamāha, labhantopi na gaṇhātīti pattapatthanābhāvaṁ.  Paṭhamena appattapatthanābhāveyeva vutte yathāladdhato aññassa apatthanā  nāma appicchatāyapi siyā pavatti-ākāroti appicchatāpasaṅgabhāvato  tatopi nivattameva santosassa sarūpaṁ dassetuṁ dutiyena pattapatthanābhāvo  vuttoti daṭṭhabbaṁ. Evamuparipi. Pakatidubbaloti  ābādhādivirahepi sabhāvadubbalo. Samāno sīlādibhāgo yassāti  sabhāgo, saha vā sīlādīhi guṇabhāgehi vattatīti  sabhāgo, lajjīpesalo bhikkhu, tena. Taṁ parivattetvāti  pakatidubbalādīnaṁ garucīvaraṁ na phāsubhāvāvahaṁ, sarīrakhedāvahañca  hotīti payojanavasena parivattanaṁ vuttaṁ, na atricchatādivasena.  Atricchatādippakārena hi parivattetvā lahukacīvaraparibhogo  santosavirodhī hoti, tassa pana tadabhāvato yathāvuttappayojanavasena  parivattetvā lahukacīvaraparibhogopi na santosavirodhīti āha  “lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī”ti. Payojanavasena  parivattetvā lahukacīvaraparibhogopi na tāva santosavirodhī, pageva  tathā aparivattetvā paribhogeti sambhāvitassa atthassa dassanatthañhettha  api-saddaggahaṇaṁ. Cīvaraniddesepi “pattacīvarādīnaṁ  aññataran”ti vacanaṁ yathārutaṁ gahitāvasesapaccayasantosassa  cīvarasantose samavarodhitādassanatthaṁ. “Therako ayamāyasmā  mallako”ti-ādīsu theravohārassa paññattimattepi pavattito dasavassato  pabhuti ciravassapabbajitesveva idha pavattiñāpanatthaṁ “therānaṁ  cirapabbajitānan”ti vuttaṁ, therānanti vā saṅghattheraṁ vadati.  Cirapabbajitānanti pana tadavasese vuḍḍhabhikkhū.  Saṅkārakūṭāditoti kacavararāsi-ādito. Anantakānīti  nantakāni pilotikāni. “A-kāro (pg.2.113) cettha nipātamattan”ti (vi.  va. aṭṭha. 1165) vimānaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ. Tathā cāhu  “nantakaṁ kappaṭo jiṇṇavasanaṁ tu paṭaccaran”ti natthi dasāsaṅkhāto  anto koṭi yesanti hi nantakāni, na-saddassa tu anādese  anantakānītipi yujjati. Saṅketakovidānaṁ pana ācariyānaṁ  tathā avuttattā vīmaṁsitvā gahetabbaṁ. “Sanantakānī”tipi  pāṭho, nantakena saha saṁsibbitāni paṁsukūlāni cīvarānīti attho.  Saṅghāṭinti tiṇṇaṁ cīvarānaṁ aññataraṁ cīvaraṁ. Tīṇipi hi  cīvarāni saṅghaṭitattā “saṅghāṭī”ti vuccanti. Mahagghaṁ cīvaraṁ,  bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇampi  mahicchatādinaye aṭṭhatvā yathāsāruppanaye eva ṭhitattā na  santosavirodhīti āha “tesaṁ …pe… dhārentopi santuṭṭhova  hotī”ti. Yathāsāruppanayena yathāladdhaṁ vissajjetvā tadaññagahaṇampi  na tāva santosavirodhī, pageva anaññagahaṇena yathāladdhasseva  yathāsāruppaṁ paribhogeti sambhāvitassa atthassa dassanatthañhettha  api-saddaggahaṇaṁ, evaṁ sesapaccayesupi yathābalayathāsāruppaniddesesu  api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo.  
 Pakativiruddhanti sabhāveneva asappāyaṁ.  Samaṇadhammakaraṇasīsena sappāyapaccayapariyesanaṁ, paribhuñjanañca visesato  yuttataranti atthantaraṁ viññāpetuṁ “yāpentopī”ti avatvā  “samaṇadhammaṁ karontopī”ti vuttaṁ. Missakāhāranti  taṇḍulamuggādīhi nānāvidhapubbaṇṇāparaṇṇehi missetvā kataṁ āhāraṁ.  
 Aññampi senāsane yathāsāruppasantosaṁ dassento āha  “yo hī”ti-ādi. Paṭhame hi naye yathāladdhassa vissajjanena,  dutiye pana yathāpattassa asampaṭicchanena yathāsāruppasantoso vuttoti  ayametesaṁ viseso. Hi-saddo cettha pakkhantarajotako.  Majjhimāgamaṭṭhakathāyaṁ pana pi-saddo dissati.  “Uttamasenāsanaṁ nāma pamādaṭṭhānan”ti vatvā tabbhāvameva dassetuṁ  “tattha nisinnassā”ti-ādi vuttaṁ. Niddābhibhūtassāti  thinamiddokkamanena cittacetasikagelaññabhāvato bhavaṅgasantatisaṅkhātāya  niddāya abhibhūtassa, niddāyantassāti attho. Paṭibujjhatoti  tathārūpena ārammaṇantarena paṭibujjhantassa paṭibujjhanahetu  (pg.2.114) kāmavitakkā pātubhavantīti vuttaṁ hoti. “Paṭibujjhanato”tipi hi katthaci  pāṭho dissati. Ayampīti paṭhamanayaṁ upādāya vuttaṁ.  
 Tesaṁ ābhatenāti tehi therādīhi ābhatena, tesaṁ vā yena  kenaci santakenāti ajjhāharitvā sambandho. Muttaharītakanti  gomuttaparibhāvitaṁ, pūtibhāvena vā mocitaṁ chaḍḍitaṁ harītakaṁ, idāni  pana potthakesu “gomuttaharītakan”ti pāṭho, so na porāṇapāṭho  tabbaṇṇanāya (dī. ni. ṭī. 1.215) viruddhattā.  Catumadhuranti majjhimāgamavare mahādhammasamādānasutte (ma.  ni. 1.484ādayo) vuttaṁ dadhimadhusappiphāṇitasaṅkhātaṁ catumadhuraṁ,  ekasmiñca bhājane catumadhuraṁ ṭhapetvā tesu yadicchasi, taṁ gaṇhāhi  bhanteti attho. “Sacassā”ti-ādinā tadubhayassa  rogavūpasamanabhāvaṁ dasseti. Buddhādīhi vaṇṇitanti  “pūtimuttabhesajjaṁ nissāya pabbajjā”ti-ādinā (mahāva. 73  128) sammāsambuddhādīhi pasatthaṁ. Appicchatāvisiṭṭhāya santuṭṭhiyā  niyojanato paramena ukkaṁsagatena santosena santussatīti  paramasantuṭṭho.  
 Kāmañca santosappabhedā yathāvuttatopi adhikatarā cīvare  vīsati santosā, piṇḍapāte pannarasa, senāsane ca pannarasa,  gilānapaccaye vīsatīti, idha pana saṅkhepena dvādasavidhoyeva santoso  vutto. Tadadhikatarappabhedo pana caturaṅguttare  mahā-ariyavaṁsasuttaṭṭhakathāya (a. ni. aṭṭha. 2.4.28)  gahetabbo. Tenāha “iminā panā”ti-ādi. Evaṁ “idha  mahārāja bhikkhu santuṭṭho hotī”ti ettha puggalādhiṭṭhānaniddiṭṭhena  santuṭṭhapadeneva santosappabhedaṁ dassetvā idāni “kāyaparihārikena  cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātenā”ti-ādi desanānurūpaṁ tena  santosena santuṭṭhassa anucchavikaṁ paccayappabhedaṁ, tassa ca  kāyakucchiparihāriyabhāvaṁ vibhāvento evamāhāti ayamettha sambandho.  Kāmañcassa cīvarapiṇḍapāteheva yathākkamaṁ kāyakucchiparihāriyehi  santuṭṭhatā pāḷiyaṁ vuttā, tathāpi sesaparikkhāracatukkena ca vinā  vicaraṇamayuttaṁ, sabbattha ca kāyakucchiparihāriyatā laddhabbāti  aṭṭhakathāyaṁ ayaṁ vinicchayo vuttoti daṭṭhabbaṁ.  Dantakaṭṭhacchedanavāsīti lakkhaṇamattaṁ tadaññakiccassāpi tāya  sādhetabbattā, tena vakkhati “mañcapīṭhānaṁ  aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle cā”ti-ādi. Vuttampi cetaṁ  porāṇaṭṭhakathāsu “na hetaṁ katthacipi pāḷiyamāgatan”ti.  
 Bandhananti (pg.2.115) kāyabandhanaṁ. Parissāvanena  parissāvanañca, tena sahāti vā attho. Yutto  kammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhāto yogo yassa, tasmiṁ vā yogo yuttoti  yuttayogo, tassa.  
 Kāyaṁ pariharanti posenti, kāyassa vā parihāro posanamattaṁ  payojanametehīti kāyaparihāriyā ka-kārassa ya-kāraṁ katvā.  Posanañcettha vaḍḍhanaṁ, bharaṇaṁ vā, tathā kucchiparihāriyāpi  veditabbā. Bahiddhāva kāyassa upakārakabhāvena kāyaparihāriyatā,  ajjhoharaṇavasena sarīraṭṭhitiyā upakārakabhāvena kucchiparihāriyatāti  ayametesaṁ viseso. Tenāha “ticīvaraṁ tāvā”ti-ādi.  “Pariharatī”ti etassa posetīti atthavacanaṁ.  Itīti nidassane nipāto, evaṁ vuttanayena kāyaparihāriyaṁ  hotīti kāraṇajotane vā, tasmā posanato kāyaparihāriyaṁ hotīti.  Evamuparipi. Cīvarakaṇṇenāti cīvarapariyantena.  
 Kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāleti kuṭiyā samantato vilimpanena  sammaṭṭhakaraṇakāle.  
 Aṅgaṁ nāma mañcapīṭhānaṁ pādūpari ṭhapito  padhānasambhāraviseso. Yattha padarasañcinanapiṭṭhi-apassayanādīni  karonti, yo “aṭanī”tipi vuccati.  
 Madhuddumapupphaṁ madhukaṁ nāma, makkhikāmadhūhi katapūvaṁ vā.  Parikkhāramattā parikkhārapamāṇaṁ. Seyyaṁ pavisantassāti  paccattharaṇakuñcikānaṁ tādise kāle paribhuttabhāvaṁ sandhāya vuttaṁ.  Tenāha “tatraṭṭhakaṁ paccattharaṇan”ti. Attano santakabhāvena  paccattharaṇādhiṭṭhānena adhiṭṭhahitvā tattheva senāsane tiṭṭhanakañhi  “tatraṭṭhakan”ti vuccati. Vikappanavacanato pana tesamaññatarassa  navamatā, yathāvuttapaṭipāṭiyā cettha navamabhāvo, na tu tesaṁ  tathāpatiniyatabhāvena. Kasmāti ce? Tathāyeva tesamadhāraṇato.  Esa nayo dasamādīsupi. Telaṁ paṭisāmetvā haritā veḷunāḷi-ādikā  telanāḷi. Nanu santuṭṭhapuggaladassane santuṭṭhova  aṭṭhaparikkhāriko dassetabboti anuyoge yathārahaṁ tesampi santuṭṭhabhāvaṁ  dassento “etesu cā”ti-ādimāha. Mahanto  parikkhārasaṅkhāto bhāro etesanti mahābhārā, ayaṁ adhunā  pāṭho, ācariyadhammapālattherena pana “mahāgajā”ti  pāṭhassa diṭṭhattā “dupposabhāvena (pg.2.116) mahāgajā viyāti mahāgajā”ti  (dī. ni. ṭī. 1.215) vuttaṁ, na te ettakehi parikkhārehi  “mahicchā, asantuṭṭhā, dubbharā, bāhullavuttino”ti ca vattabbāti  adhippāyo. Yadi itarepi santuṭṭhā appicchatādisabhāvā, kimetesampi  vasena ayaṁ desanā icchitāti codanaṁ sodhetuṁ “bhagavā  panā”ti-ādi vuttaṁ. Aṭṭhaparikkhārikassa vasena imissā desanāya  icchitabhāvo kathaṁ viññāyatīti anuyogampi apaneti “so  hī”ti-ādinā, tasseva tathā pakkantabhāvena “kāyaparihārikena  cīvarenā”ti-ādi pāḷiyā yogyato tassa vasena icchitabhāvo  viññāyatīti vuttaṁ hoti. Vacanīyassa hetubhāvadassanena hi  vācakassāpi hetubhāvo dassitoti  Evañca katvā “iti  imassā”ti-ādi laddhaguṇavacanampi upapannaṁ hoti. Sallahukā vutti  jīvikā yassāti sallahukavutti, tassa bhāvo  sallahukavuttitā, taṁ. Kāyapārihāriyenāti  bhāvappadhānaniddeso, bhāvalopaniddeso vāti dasseti “kāyaṁ  pariharaṇamattakenā”ti iminā, kāyaposanappamāṇenāti attho.  Tathā kucchiparihāriyenāti etthāpi. Vuttanayena cettha dvidhā  vacanattho, ṭīkāyaṁ (dī. ni. ṭī. 1.215) pana paṭhamassa  vacanatthassa heṭṭhā vuttattā dutiyova idha vuttoti daṭṭhabbaṁ.  Mamāyanataṇhāya āsaṅgo. Pariggahataṇhāya bandho.  Jiyāmuttoti dhanujiyāya mutto. Yūthāti hatthigaṇato.  Tidhā pabhinnamado madahatthī. Vanapabbhāranti vane pabbhāraṁ.  
 Catūsu disāsu sukhavihāritāya sukhavihāraṭṭhānabhūtā, “ekaṁ  disaṁ pharitvā”ti-ādinā (dī. ni. 3.308 ma. ni. 1.77  459 509 2.309) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharaṇaṭṭhānabhūtā  catasso disā etassāti catuddiso, so eva cātuddiso,  catasso vā disā catuddisaṁ, vuttanayena tamassāti  cātuddiso yathā “saddho”ti. Tāsveva disāsu katthacipi  satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihanati, sayaṁ vā tehi na  paṭihaññateti appaṭigho. Santussamānoti sakena, santena vā,  samameva vā tussanako. Itarītarenāti yena kenaci paccayena,  uccāvacena vā. Paricca sayanti pavattanti kāyacittāni, tāni vā  parisayanti abhibhavantīti parissayā, sīhabyagghādayo bāhirā,  kāmacchandādayo ca ajjhattikā kāyacittupaddavā, upayogatthe  (pg.2.117) cetaṁ sāmivacanaṁ. Sahitāti adhivāsanakhantiyā, vīriyādidhammehi  ca yathārahaṁ khantā, gahantā cāti attho. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena  achambhī. Eko careti asahāyo ekākī hutvā carituṁ  viharituṁ sakkuṇeyya. Samatthane hi eyya-saddo yathā “ko imaṁ  vijaṭaye jaṭan”ti (saṁ. ni.  1.23) khaggavisāṇakappatāya  ekavihārīti dasseti “khaggavisāṇakappo”ti iminā.  Saṇṭhānena khaggasadisaṁ ekameva matthake uṭṭhitaṁ visāṇaṁ yassāti  khaggo; khaggasaddena taṁsadisavisāṇassa gahitattā, mahiṁsappamāṇo  migaviseso, yo loke “palāsādo, gaṇṭhako”ti ca vuccati, tassa  visāṇena ekībhāvena sadisoti attho. Apica ekavihāritāya  khaggavisāṇakappoti dassetumpi evaṁ vuttaṁ. Vitthāro panassā attho  khaggavisāṇasuttavaṇṇanāyaṁ, (su. ni. aṭṭha. 1.42)  cūḷaniddese (cūḷani. 128) ca vuttanayena veditabbo.  
 Evaṁ vaṇṇitanti khaggavisāṇasutte bhagavatā tathā desanāya  vivaritaṁ, thomitaṁ vā. Khaggassa nāma migassa visāṇena kappo  sadiso tathā. Kappa-saddo hettha “satthukappena vata bho kira  sāvakena saddhiṁ mantayamānā”ti-ādīsu (ma. ni. 1.260) viya  paṭibhāge vattati, tassa bhāvo khaggavisāṇakappatā, taṁ so  āpajjatīti sambandho.  
 Vātābhighātādīhi siyā sakuṇo chinnapakkho, asañjātapakkho  vā, idha pana ḍetuṁ samattho sapakkhikova adhippetoti visesadassanatthaṁ  pāḷiyaṁ “pakkhī sakuṇo”ti vuttaṁ, na tu “ākāse  antalikkhe caṅkamatī”ti-ādīsu (paṭi. ma. 3.11) viya  pariyāyamattadassanatthanti āha “pakkhayutto sakuṇo”ti.  Uppatatīti uddhaṁ patati gacchati, pakkhandatīti attho.  Vidhunantāti vibhindantā, vicālentā vā. Ajjatanāyāti  ajjabhāvatthāya. Tathā svātanāyāti etthāpi. Attano pattaṁ  eva bhāro yassāti sapattabhāro. Mamāyanataṇhābhāvena  nissaṅgo. Pariggahataṇhābhāvena nirapekkho. Yena  kāmanti yattha attano ruci, tattha. Bhāvanapuṁsakaṁ vā etaṁ. Yena  yathā pavatto kāmoti hi yenakāmo, taṁ, yathākāmanti attho.  
 
 Nīvaraṇappahānakathāvaṇṇanā 

  216. Pubbe (pg.2.118) vuttasseva atthacatukkassa puna sampiṇḍetvā  kathanaṁ kimatthanti adhippāyena anuyogaṁ uddharitvā sodheti  “so …pe… kiṁ dassetī”ti-ādinā.  Paccayasampattinti sambhārapāripūriṁ. Ime cattāroti  sīlasaṁvaro indriyasaṁvaro sampajaññaṁ santosoti pubbe vuttā cattāro  āraññikassa sambhārā. Na ijjhatīti na sampajjati na  saphalo bhavati. Na kevalaṁ anijjhanamattaṁ, atha kho ayampi  dosoti dasseti “tiracchānagatehi vā”ti-ādinā.  Vattabbataṁ āpajjatīti “asukassa bhikkhuno araññe  tiracchānagatānaṁ viya, vanacarakānaṁ viya ca nivāsanamattameva, na pana  araññavāsānucchavikā kāci sammāpaṭipatti atthī”ti apavādavasena  vacanīyabhāvamāpajjati, imassatthassa pana dassanena virujjhanato  saddhiṁ-saddo na porāṇoti daṭṭhabbaṁ. Atha vā āraññakehi  tiracchānagatehi, vanacaravisabhāgajanehi vā saddhiṁ vippaṭipattivasena  vasanīyabhāvaṁ āpajjati. “Na bhikkhave paṇidhāya araññe vatthabbaṁ,  yo vaseyya, āpatti dukkaṭassā”ti-ādīsu (pārā. 223) viya hi  vatthabba-saddo vasitabbapariyāyo. Tathā hi  vibhaṅgaṭṭhakathāyampi vuttaṁ “evarūpassa hi araññavāso  kāḷamakkaṭa-acchataracchadīpimigānaṁ aṭavivāsasadiso hotī”ti (vibha.  aṭṭha. 526) adhivatthāti adhivasantā. Paṭhamaṁ bheravasaddaṁ  sāventi. Tāvatā apalāyantassa hatthehipi sīsaṁ paharitvā  palāpanākāraṁ karontīti ācariyasāriputtattherena kathitaṁ. Evaṁ  byatirekato paccayasampattiyā dassitabhāvaṁ pakāsetvā idāni  anvayatopi pakāsetuṁ “yassa panete”ti-ādi vuttaṁ. Kathaṁ  ijjhatīti āha “so hī”ti-ādi. Kāḷako  tilakoti vaṇṇavikārāpanarogavasena aññattha pariyāyavacanaṁ.  Vuttañhi–  
 	“Dunnāmakañca arisaṁ, chaddiko vamathūrito;  
 	Davathu paritāpotha, tilako tilakāḷako”ti.  
 Tilasaṇṭhānaṁ viya jāyatīti hi tilako, kāḷo hutvā  jāyatīti kāḷako. Idha pana paṇṇattivītikkamasaṅkhātaṁ  thullavajjaṁ kāḷakasadisattā kāḷakaṁ, micchāvītikkamasaṅkhātaṁ  aṇumattavajjaṁ tilakasadisattā tilakanti (pg.2.119) ayaṁ viseso.  Tanti tathā uppāditaṁ pītiṁ. Vigatabhāvena upaṭṭhānato  khayavayavasena sammasanaṁ. Khīyanaṭṭhena hi khayova vigato,  viparīto vā hutvā ayanaṭṭhena vayotipi vuccati.  Ariyabhūmi nāma lokuttarabhūmi. Itīti  ariyabhūmi-okkamanato, devatānaṁ vaṇṇabhaṇanato vā, tattha tattha devatānaṁ  vacanaṁ sutvā tassa yaso patthaṭoti vuttaṁ hoti, evañca katvā heṭṭhā  vuttaṁ ayasapattharaṇampi devatānamārocanavasenāti gahetabbaṁ.  
 Vivitta-saddo janaviveketi āha “suññan”ti. Taṁ pana  janasaddanigghosābhāvena veditabbaṁ saddakaṇṭakattā jhānassāti dassetuṁ  “appasaddaṁ appanigghosanti attho”ti vuttaṁ. Janakaggahaṇeneva  hi idha jaññaṁ gahitaṁ. Tathā hi vuttaṁ vibhaṅge “yadeva taṁ  appanigghosaṁ, tadeva taṁ vijanavātan”ti (vibha. 533).  Appasaddanti ca pakatisaddābhāvamāha. Appanigghosanti  nagaranigghosādisaddābhāvaṁ. Īdisesu hi byañjanaṁ sāvasesaṁ viya,  attho pana niravasesoti aṭṭhakathāsu vuttaṁ.  Majjhimāgamaṭṭhakathāvaṇṇanāyaṁ (ma. ni. aṭṭha. 3.364) pana  ācariyadhammapālatthero evamāha “appasaddassa parittapariyāyaṁ  manasi katvā vuttaṁ ‘byañjanaṁ sāvasesaṁ siyā’ti. Tenāha ‘na hi  tassā’ti-ādi. Appasaddo panettha abhāvatthotipi sakkā  viññātuṁ ‘appābādhatañca sañjānāmī’ti-ādīsu (ma. ni. 1.225)  viyā”ti. Tamatthaṁ vibhaṅgapāḷiyā (vibha. 528) saṁsandanto  “etadevā”ti-ādimāha. Etadevāti ca mayā  saṁvaṇṇiyamānaṁ nissaddataṁ evāti attho. Santikepīti  gāmādīnaṁ samīpepi edisaṁ vivittaṁ nāma, pageva dūreti attho.  Anākiṇṇanti asaṅkiṇṇaṁ asambādhaṁ. Yassa senāsanassa  samantā gāvutampi aḍḍhayojanampi pabbatagahanaṁ vanagahanaṁ nadīgahanaṁ  hoti, na koci avelāya upasaṅkamituṁ sakkoti, idaṁ santikepi  anākiṇṇaṁ nāma. Setīti sayati. Āsatīti  nisīdati. “Etthā”ti iminā sena-saddassa,  āsana-saddassa ca adhikaraṇatthabhāvaṁ dasseti, ca-saddena ca  tadubhayapadassa catthasamāsabhāvaṁ. “Tenāhā”ti-ādinā  vibhaṅgapāḷimeva āharati.  
 Idāni tassāyevatthaṁ senāsanappabhedadassanavasena vibhāvetuṁ  “apicā”ti-ādi vuttaṁ. Vibhaṅgapāḷiyaṁ nidassananayena  sarūpato dassitasenāsanasseva hi ayaṁ vibhāgo. Tattha  vihāro pākāraparicchinno sakalo (pg.2.120) āvāso. Aḍḍhayogo  dīghapāsādo, “garuḷasaṇṭhānapāsādo”tipi vadanti. Pāsādo  caturassapāsādo. Hammiyaṁ muṇḍacchadanapāsādo. Aṭṭo  paṭirājūnaṁ paṭibāhanayoggo catupañcabhūmako patissayaviseso.  Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto patissayaviseso.  Aparo nayo– vihāro dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo  ekapassachadanakagehaṁ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti,  itarapasse nīcā, tena taṁ ekachadanakaṁ hoti. Pāsādo  āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṁ muṇḍacchadanakaṁ candikaṅgaṇayuttaṁ.  Guhā kevalā pabbataguhā. Leṇaṁ dvārabandhaṁ pabbhāraṁ.  Sesaṁ vuttanayameva. “Maṇḍapoti sākhāmaṇḍapo”ti (dī. ni. ṭī.  1.216) evaṁ ācariyadhammapālattherena, aṅguttaraṭīkākārena ca  ācariyasāriputtattherena vuttaṁ.  
 Vibhaṅgaṭṭhakathāyaṁ (vibha. aṭṭha. 527) pana  vihāroti samantā parihārapathaṁ, antoyeva ca  rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni dassetvā katasenāsanaṁ. Aḍḍhayogoti  supaṇṇavaṅkagehaṁ. Pāsādoti dve kaṇṇikāni gahetvā kato  dīghapāsādo. Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṁ iṭṭhakāhi kato  bahalabhittiko catupañcabhūmako patissayaviseso. Māḷoti  bhojanasālāsadiso maṇḍalamāḷo. Vinayaṭṭhakathāyaṁ pana  “ekakūṭasaṅgahito caturassapāsādo”ti (pārā. aṭṭha.  2.482-487) vuttaṁ. Leṇanti pabbataṁ khaṇitvā vā  pabbhārassa appahonakaṭṭhāne kuṭṭaṁ uṭṭhāpetvā vā katasenāsanaṁ.  Guhāti bhūmidari vā yattha rattindivaṁ dīpaṁ laddhuṁ vaṭṭati,  pabbataguhā vā bhūmiguhā vāti vuttaṁ.  
 Taṁ āvasathabhūtaṁ patissayasenāsanaṁ viharitabbaṭṭhena, vihāraṭṭhānaṭṭhena  ca vihārasenāsanaṁ nāma. Masārakādicatubbidho mañco.  Tathā pīṭhaṁ. Uṇṇabhisi-ādipañcavidhā bhisi.  Sīsappamāṇaṁ bimbohanaṁ. Vitthārato vidatthicaturaṅgulatā,  dīghato mañcavitthārappamāṇatā cettha sīsappamāṇaṁ. Masārakādīni  mañcapīṭhabhāvato, bhisi-upadhānañca mañcapīṭhasambandhato  mañcapīṭhasenāsanaṁ. Mañcapīṭhabhūtañhi senāsanaṁ,  mañcapīṭhasambandhañca sāmaññaniddesena, ekasesena vā  “mañcapīṭhasenāsanan”ti vuccati. Ācariyasāriputtattheropi  evameva vadati. Ācariyadhammapālattherena pana  “mañcapīṭhasenāsananti mañcapīṭhañceva  mañcapīṭhasambandhasenāsanañcā”ti (dī. ni. ṭī. 1.216) vuttaṁ.  Cimilikā (pg.2.121) nāma sudhāparikammakatāya bhūmiyā vaṇṇānurakkhaṇatthaṁ  paṭakhaṇḍādīhi sibbetvā katā. Cammakhaṇḍo nāma  sīhabyagghadīpitaracchacammādīsupi yaṁ kiñci cammaṁ. Aṭṭhakathāsu  (pāci. aṭṭha. 112 vi. saṅga. aṭṭha. 82) hi senāsanaparibhoge  paṭikkhittacammaṁ na dissati. Tiṇasanthāroti yesaṁ kesañci  tiṇānaṁ santhāro. Eseva nayo paṇṇasanthārepi.  Cimilikādi bhūmiyaṁ santharitabbatāya santhatasenāsanaṁ. Yattha  vā pana bhikkhū paṭikkamantīti ṭhapetvā vā etāni mañcādīni yattha  bhikkhū sannipatanti, sabbametaṁ senāsanaṁ nāmāti evaṁ vuttaṁ  avasesaṁ rukkhamūlādipaṭikkamitabbaṭṭhānaṁ abhisaṅkharaṇābhāvato kevalaṁ  sayanassa, nissajjāya ca okāsabhūtattā okāsasenāsanaṁ.  Senāsanaggahaṇenāti “vivittaṁ senāsanan”ti iminā  senāsanasaddena vivittasenāsanassa vā ādānena, vacanena vā gahitameva  sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca visesassa  payujjitabbato.  
 Yadevaṁ kasmā “araññan”ti-ādi puna vuttanti anuyogena  “idha panassā”ti-ādimāha. Evaṁ gahitesupi senāsanesu  yathāvuttassa bhikkhuno anucchavikameva senāsanaṁ dassetukāmattā puna  evaṁ vuttanti adhippāyo. “Bhikkhunīnaṁ vasena āgatan”ti  idaṁ vinaye āgatameva sandhāya vuttaṁ, na abhidhamme. Vinaye hi  gaṇamhā-ohīyanasikkhāpade (pāci. 691) bhikkhunīnaṁ  āraññakadhutaṅgassa paṭikkhittattā idampi ca tāsaṁ araññaṁ nāma, na  pana pañcadhanusatikaṁ pacchimaṁ araññameva senāsanaṁ, idampi ca tāsaṁ  gaṇamhā-ohīyanāpattikaraṁ, na tu pañcadhanusatikādimeva araññaṁ.  Vuttañhi tattha–  
  “Ekā vā gaṇamhā ohīyeyyāti agāmake araññe  dutiyikāya bhikkhuniyā dassanūpacāraṁ vā savanūpacāraṁ vā  vijahantiyā āpatti thullaccayassa, vijahite āpatti  saṅghādisesassā”ti.  
 Vinayaṭṭhakathāsupi (pāci. aṭṭha. 692) hi tathāva attho  vuttoti. Abhidhamme pana “araññanti nikkhamitvā bahi  indakhīlā sabbametaṁ araññan”ti (vibha. 529) āgataṁ.  Vinayasuttantā hi ubhopi pariyāyadesanā nāma, abhidhammo pana  nippariyāyadesanā, tasmā yaṁ na gāmapadesantogadhaṁ, taṁ araññanti  nippariyāyena dassetuṁ tathā vuttaṁ. Indakhīlā bahi nikkhamitvā  yaṁ ṭhānaṁ pavattaṁ (pg.2.122)  sabbametaṁ araññaṁ nāmāti cettha attho. Āraññakaṁ  nāma …pe… pacchimanti idaṁ pana suttantanayena  āraññakasikkhāpade (pārā. 652) āraññikaṁ bhikkhuṁ sandhāya  vuttaṁ imassa bhikkhuno anurūpaṁ, tasmā Visuddhimagge  dhutaṅganiddese (visuddhi. 1.19) yaṁ tassa lakkhaṇaṁ vuttaṁ, taṁ  yuttameva, ato tattha vuttanayena gahetabbanti adhippāyo.  
 Sandacchāyanti sītacchāyaṁ. Tenāha “tattha  hī”ti-ādi. Rukkhamūlanti rukkhasamīpaṁ. Vuttañhetaṁ  “yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni  nipatanti, ettāvatā rukkhamūlan”ti. Pabbatanti  suddhapāsāṇasuddhapaṁsu-ubhayamissakavasena tividhopi pabbato adhippeto,  na silāmayo eva. Sela-saddo pana avisesato  pabbatapariyāyoti katvā evaṁ vuttaṁ. “Tattha hī”ti-ādinā  tadubhayassa anurūpataṁ dasseti. Disāsu khāyamānāsūti dasasu  disāsu abhimukhībhāvena dissamānāsu. Tathārūpenapi kāraṇena  siyā cittassa ekaggatāti etaṁ vuttaṁ, sabbadisāhi āgatena vātena  bījiyamānabhāvahetudassanatthanti keci. Kaṁ vuccati udakaṁ  pipāsavinodanassa kārakattā. “Yaṁ nadītumbantipi  nadīkuñjantipi vadanti, taṁ kandaranti apabbatapadesepi  vidugganadīnivattanapadesaṁ kandaranti dassetī”ti (vibha. mūlaṭī.  530) ācariyānandatthero, teneva viññāyati  “nadītumbanadīkuñjasaddā nadīnivattanapadesavācakā”ti.  Nadīnivattanapadeso ca nāma nadiyā nikkhamana-udakena puna nivattitvā  gato viduggapadeso. “Apabbatapadesepī”ti vadanto pana aṭṭhakathāyaṁ  nidassanamattena paṭhamaṁ pabbatapadesanti vuttaṁ, yathāvutto pana  nadīpadesopi kandaro evāti dasseti.  
 “Tattha hī”ti-ādināpi nidassanamatteneva  tassānurūpabhāvamāha. Ussāpetvāti puñjaṁ katvā. “Dvinnaṁ  pabbatānampi āsannatare ṭhitānaṁ ovarakādisadisaṁ vivaraṁ hoti,  ekasmiṁyeva pana pabbate umaṅgasadisan”ti vadanti ācariyā.  Ekasmiṁyeva hi umaṅgasadisaṁ antoleṇaṁ hoti upari paṭicchannattā, na  dvīsu tathā appaṭicchannattā, tasmā “umaṅgasadisan”ti idaṁ  “ekasmiṁ yevā”ti iminā sambandhanīyaṁ. “Mahāvivaran”ti idaṁ  pana ubhayehipi. Umaṅgasadisanti ca “suduṅgāsadisan”ti  (dī. ni. ṭī. 1.216) ācariyena vuttaṁ. Suduṅgāti  hi bhūmigharassetaṁ (pg.2.123) adhivacanaṁ, “taṁ gahetvā suduṅgāya ravantaṁ yakkhinī  khipī”ti-ādīsu viya. Manussānaṁ anupacāraṭṭhānanti  pakatisañcāravasena manussehi na sañcaritabbaṭṭhānaṁ.  Kassanavappanādivasena hi pakatisañcārapaṭikkhepo idhādhippeto.  Tenāha “yattha na kasanti na vapantī”ti. Ādisaddena  pana “vanapatthanti vanasaṇṭhānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ,  vanapatthanti bhīsanakānametaṁ, vanapatthanti salomahaṁsānametaṁ,  vanapatthanti pariyantānametaṁ, vanapatthanti na manussūpacārānametaṁ  senāsanānaṁ adhivacanan”ti (vibha. 531) imaṁ  vibhaṅgapāḷisesaṁ saṅgaṇhāti. Patthoti hi pabbatassa  samānabhūmi, yo “sānū”tipi vuccati, tassadisattā pana  manussānamasañcaraṇabhūtaṁ vanaṁ, tasmā patthasadisaṁ vanaṁ vanapatthoti  visesanaparanipāto daṭṭhabbo. Sabbesaṁ sabbāsu disāsu abhimukho  okāso abbhokāsoti āha “acchannan”ti, kenaci  chadanena antamaso rukkhasākhāyapi na chāditanti attho. Daṇḍakānaṁ  upari cīvaraṁ chādetvā katā cīvarakuṭi. Nikkaḍḍhitvāti  nīharitvā. Antopabbhāraleṇasadiso palālarāsiyeva adhippeto,  itarathā tiṇapaṇṇasanthārasaṅgopi siyāti vuttaṁ  “pabbhāraleṇasadise ālaye”ti, pabbhārasadise, leṇasadise  vāti attho. Gacchagumbādīnampīti pi-saddena purimanayaṁ  sampiṇḍeti.  
 Piṇḍapātassa pariyesanaṁ piṇḍapāto uttarapadalopena, tato  paṭikkanto piṇḍapātapaṭikkantoti āha  “piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto”ti. Pallaṅkanti ettha  pari-saddo “samantato”ti etasmiṁ atthe, tasmā parisamantato  aṅkanaṁ āsanaṁ pallaṅko ra-kārassa la-kāraṁ, dvibhāvañca katvā  yathā “palibuddho”ti, (mi. pa. 6.3.6) samantabhāvo ca vāmoruṁ,  dakkhiṇoruñca samaṁ ṭhapetvā ubhinnaṁ pādānaṁ aññamaññasambandhanakaraṇaṁ.  Tenāha “samantato ūrubaddhāsanan”ti. Ūrūnaṁ bandhanavasena  nisajjāva idha pallaṅko, na āharimehi vāḷehi katoti vuttaṁ hoti.  Ābhujitvāti ca yathā pallaṅkavasena nisajjā hoti, tathā ubho  pāde ābhugge samiñjite katvā, taṁ pana ubhinnaṁ pādānaṁ  tathābandhatākaraṇamevāti āha “bandhitvā”ti. Ujuṁ  kāyanti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayo heṭṭhimakāyassa  anujukaṁ ṭhapanassa nisajjāvacaneneva viññāpitattāti vuttaṁ  “uparimaṁ sarīraṁ ujuṁ ṭhapetvā”ti. Taṁ pana uparimakāyassa  (pg.2.124) ujukaṁ ṭhapanaṁ sarūpato dasseti “aṭṭhārasā”ti-ādinā,  aṭṭhārasannaṁ piṭṭhikaṇṭakaṭṭhikānaṁ koṭiyā koṭiṁ paṭipādanameva tathā  ṭhapananti adhippāyo.  
 Idāni tathā ṭhapanassa payojanaṁ dassento  “evañhī”ti-ādimāha. Tattha evanti tathā ṭhapane sati,  iminā vā tathāṭhapanahetunā. Na paṇamantīti na onamanti.  “Athassā”ti-ādi pana paramparapayojanadassanaṁ. Athāti  evaṁ anonamane. Vedanāti piṭṭhigilānādivedanā. Na  paripatatīti na vigacchati vīthiṁ na vilaṅgheti. Tato eva  pubbenāparaṁ visesappattiyā kammaṭṭhānaṁ vuddhiṁ phātiṁ vepullaṁ  upagacchati. Parisaddo cettha abhisaddapariyāyo abhimukhatthoti vuttaṁ  “kammaṭṭhānābhimukhan”ti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā  kammaṭṭhānaṁyeva purakkhatvāti attho. Parisaddassa samīpatthataṁ dasseti  “mukhasamīpe vā katvā”ti iminā, mukhassa samīpe viya  citte nibaddhaṁ upaṭṭhāpanavasena katvāti vuttaṁ hoti. Parisaddassa  samīpatthataṁ vibhaṅgapāḷiyā (vibha. 537) sādhetuṁ  “tenevā”ti-ādi vuttaṁ. Nāsikaggeti nāsapuṭagge.  Mukhanimittaṁ nāma uttaroṭṭhassa vemajjhappadeso, yattha nāsikavāto  paṭihaññati.  
 Ettha ca yathā “vivittaṁ senāsanaṁ bhajatī”ti-ādinā (vibha.  508) bhāvanānurūpaṁ senāsanaṁ dassitaṁ, evaṁ “nisīdatī”ti  iminā alīnānuddhaccapakkhiko santo iriyāpatho dassito, “pallaṅkaṁ  ābhujitvā”ti iminā nisajjāya daḷhabhāvo, “parimukhaṁ satiṁ  upaṭṭhapetvā”ti iminā ārammaṇapariggahaṇūpāyoti. Pari-saddo  pariggahaṭṭho “pariṇāyikā”ti-ādīsu (dha. sa. 16) viya.  Mukha-saddo niyyānaṭṭho “suññatavimokkhamukhan”ti-ādīsu viya.  Paṭipakkhato nikkhamanameva hi niyyānaṁ. Asammosanabhāvo  upaṭṭhānaṭṭho. Tatrāti paṭisambhidānaye.  Pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosatāya pariggahitaṁ,  pariccattasammosapaṭipakkhatāya ca niyyānaṁ satiṁ katvā, paramaṁ  satinepakkaṁ upaṭṭhapetvāti vuttaṁ hoti. Ayaṁ  ācariyadhammapālattherassa, ācariyasāriputtattherassa ca mati.  Atha vā “kāyādīsu suṭṭhupavattiyā pariggahitaṁ, tato eva ca  niyyānabhāvayuttaṁ, kāyādipariggahaṇañāṇasampayuttatāya vā pariggahitaṁ,  tatoyeva ca niyyānabhūtaṁ (pg.2.125) upaṭṭhānaṁ katvāti attho”ti ayaṁ  ācariyānandattherassa (vibha. mūlaṭī. 537) mati.  
  217. Abhijjhāyati gijjhati abhikaṅkhati  etāyāti abhijjhā, kāmacchandanīvaraṇaṁ. Luccanaṭṭhenāti  bhijjanaṭṭhena, khaṇe khaṇe bhijjanaṭṭhenāti atthoti  ācariyadhammapālattherena, (dī. ni. ṭī. 1.217)  aṅguttaraṭīkākārena ca ācariyasāriputtattherena vuttaṁ.  Suttesu ca dissati “luccatīti kho bhikkhu lokoti vuccati.  Kiñca luccati? Cakkhu kho bhikkhu luccati, rūpā luccanti,  cakkhuviññāṇaṁ luccatī”ti-ādi. (saṁ. ni.  4.82)  abhidhammaṭṭhakathāyaṁ, (dha. sa. aṭṭha. 7-13) pana idha ca  adhunā potthake “luccanapaluccanaṭṭhenā”ti likhitaṁ. Tattha luccanameva  paluccanapariyāyena visesetvā vuttaṁ. Lucasaddo hi  apekkhanādi-atthopi bhavati “oloketī”ti-ādīsu,  bhijjanapabhijjanaṭṭhenāti attho. Vaṁsatthapakāsiniyaṁ pana vuttaṁ  “khaṇabhaṅgavasena luccanasabhāvato, cutibhaṅgavasena ca paluccanasabhāvato  loko nāmā”ti (vaṁsatthapakāsiniyaṁ nāma mahāvaṁsaṭīkāyaṁ  paṭhamaparicchede pañcamagāthā vaṇṇanāyaṁ) keci pana  “bhijjana-uppajjanaṭṭhenā”ti atthaṁ vadanti. Āhaccabhāsitavacanatthena  virujjhanato, lucasaddassa ca anuppādavācakattā ayuttamevetaṁ. Apica  ācariyehipi “luccanapaluccanaṭṭhenā”ti pāṭhameva ulliṅgetvā tathā  attho vutto siyā, pacchā pana paramparābhatavasena pamādalekhattā tattha  tattha na diṭṭhoti daṭṭhabbaṁ, na luccati na paluccatīti yo gahitopi  tathā na hoti, sveva loko, aniccānupassanāya vā luccati bhijjati  vinassatīti gahetabbova lokoti taṁgahaṇarahitānaṁ lokuttarānaṁ natthi  lokatā, dukkhasaccaṁ vā lokoti vuttaṁ “pañcupādānakkhandhā  loko”ti. Evaṁ tattha tattha vacanatopi yathāvutto kesañci attho  na yuttoti.  
 Tasmāti pañcupādānakkhandhānameva lokabhāvato.  Vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṁ tadaṅgappahānavaseneva  anuppādanaṁ appavattanaṁ, na pana vikkhambhanappahānavasena paṭipakkhānaṁ  suṭṭhupahīnaṁ. “Pahīnattā”ti hi tathāpahīnasadisataṁ eva  sandhāya vuttaṁ. Kasmāti ce? Jhānassa anadhigatattā. Evaṁ pana  pubbabhāgabhāvanāya tathā pahānatoyevetaṁ cittaṁ vigatābhijjhaṁ nāma,  na (pg.2.126) tu cakkhuviññāṇamiva sabhāvato abhijjhāvirahitattāti dassetuṁ  “na cakkhuviññāṇasadisenā”ti vuttaṁ. Yathā tanti  ettha tanti nipātamattaṁ, taṁ cittaṁ vā. Adhunā  muñcanassa, anāgate ca puna anādānassa karaṇaṁ parisodhanaṁ nāmāti  vuttaṁ hoti. Yathā ca imassa cittassa pubbabhāgabhāvanāya  parisodhitattā vigatābhijjhatā, evaṁ abyāpannatā, vigatathinamiddhatā,  anuddhatatā, nibbicikicchatā ca veditabbāti nidassento  “byāpādapadosaṁ pahāyāti-ādīsupi eseva nayo”ti āha.  Pūtikummāsādayoti ābhidosikayavakummāsādayo.  Purimapakatinti parisuddhapaṇḍarasabhāvaṁ, iminā vikāramāpajjatīti  atthaṁ dasseti. Vikārāpattiyāti  purimapakativijahanasaṅkhātena vikāramāpajjanena.  “Ubhayan”ti-ādinā tulyatthasamāsabhāvamāha. “Yā tasmiṁ  samaye cittassa akallatā”ti-ādinā (dha. sa. 1162 vibha.  546) thinassa, “yā tasmiṁ samaye kāyassa akallatā”ti-ādinā  ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā “thinaṁ cittagelaññaṁ,  middhaṁ cetasikagelaññan”ti vuttaṁ. Satipi hi thinamiddhassa  aññamaññaṁ avippayoge cittakāyalahutādīnaṁ viya cittacetasikānaṁ  yathākkamaṁ taṁtaṁvisesassa yā tesaṁ akallatādīnaṁ visesapaccayatā,  ayametesaṁ sabhāvoti daṭṭhabbaṁ. Diṭṭhāloko nāma passito rattiṁ  candālokadīpāloka-ukkālokādi, divā ca sūriyālokādi. Rattimpi  divāpi tassa sañjānanasamatthā saññā ālokasaññā, tassā ca  vigatanīvaraṇāya parisuddhāya atthitā idha adhippetā.  Atisayatthavisiṭṭhassa hi atthi-atthassa avabodhako ayamīkāroti  dassento “rattimpī”ti-ādimāha, vigatathinamiddhabhāvassa  kāraṇattā cetaṁ vuttaṁ. Suttesu pākaṭovāyamattho.  
 Saratīti sato, sampajānātīti sampajānoti evaṁ  puggalaniddesoti dasseti “satiyā ca ñāṇena ca  samannāgato”ti iminā. Santesupi aññesu vīriyasamādhi-ādīsu  kasmā idameva ubhayaṁ vuttaṁ, vigatābhijjhādīsu vā idaṁ ubhayaṁ avatvā  kasmā idheva vuttanti anuyogamapanetuṁ “idaṁ ubhayan”ti-ādi  vuttaṁ, puggalādhiṭṭhānena niddiṭṭhasatisampajaññasaṅkhātaṁ idaṁ ubhayanti  attho. Atikkamitvā ṭhitoti ta-saddassa atītatthataṁ āha,  pubbabhāgabhāvanāya pajahanameva ca atikkamanaṁ. “Kathaṁ idaṁ  (pg.2.127) kathaṁ idan”ti pavattatīti kathaṁkathā, vicikicchā, sā etassa  atthīti kathaṁkathī, na kathaṁkathī akathaṁkathī,  nibbicikicchoti vacanattho, atthamattaṁ pana dassetuṁ “kathaṁ idaṁ  kathaṁ idan’ti evaṁ nappavattatīti akathaṁkathī”ti vuttaṁ. “Kusalesu  dhammesū”ti idaṁ “akathaṁkathī”ti iminā sambajjhitabbanti āha  “na vicikicchati, na kaṅkhatīti attho”ti.  Vacanatthalakkhaṇādibhedatoti ettha ādisaddena  paccayapahānapahāyakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi pabhedato  vattabbāti.  
  218. Vaḍḍhiyā gahitaṁ dhanaṁ iṇaṁ nāmāti vuttaṁ  “vaḍḍhiyā dhanaṁ gahetvā”ti. Vigato anto byanto,  so yassāti byantī. Tenāha “vigatantan”ti,  virahitadātabba-iṇapariyantaṁ kareyyāti cetassa attho. Tesanti  vaḍḍhiyā gahitānaṁ iṇadhanānaṁ. Pariyanto nāma taduttari  dātabba-iṇaseso. Natthi iṇamassāti aṇaṇo. Tassa bhāvo  āṇaṇyaṁ. Tameva nidānaṁ āṇaṇyanidānaṁ, āṇaṇyahetu  āṇaṇyakāraṇāti attho. Āṇaṇyameva hi nidānaṁ kāraṇamassāti vā  āṇaṇyanidānaṁ, “pāmojjaṁ somanassan”ti imehi sambandho.  “Iṇapalibodhato muttomhī”ti balavapāmojjaṁ labhati.  “Jīvikānimittampi me avasiṭṭhaṁ atthī”ti somanassaṁ  adhigacchati.  
  219. Visabhāgavedanā nāma dukkhavedanā. Sā  hi kusalavipākasantānassa virodhibhāvato sukhavedanāya visabhāgā,  tassā uppattiyā karaṇabhūtāya. Kakacenevāti kakacena  iva. Catu-iriyāpathanti catubbidhampi iriyāpathaṁ. Byādhito  hi yathā ṭhānagamanesu asamattho, evaṁ nisajjādīsupi.  Ābādhetīti pīḷeti. Vātādīnaṁ vikārabhūtā visamāvatthāyeva  “ābādho”ti vuccati. Tenāha “taṁsamuṭṭhānena dukkhena  dukkhito”ti, ābādhasamuṭṭhānena dukkhavedanāsaṅkhātena dukkhena  dukkhito dukkhasamannāgatoti attho. Dukkhavedanāya pana  ābādhabhāvena ādimhi bādhatīti ābādhoti katvā  ābādhasaṅkhātena mūlabyādhinā ābādhiko, aparāparaṁ  sañjātadukkhasaṅkhātena anubandhabyādhinā dukkhitoti attho  gahetabbo. Evañhi sati dukkhavedanāvasena vuttassa dukkhitapadassa  ābādhikapadena visesitabbatā pākaṭā hotīti ayamettha (pg.2.128)  ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.219) vuttanayo.  Adhikaṁ mattaṁ pamāṇaṁ adhimattaṁ, bāḷhaṁ, adhimattaṁ gilāno  dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīroti adhimattagilāno.  Adhimattabyādhiparetatāyāti adhimattabyādhipīḷitatāya. Na  rucceyyāti na ruccetha, kammatthapadañcetaṁ “bhattañcassā”ti ettha  “assā”ti kattudassanato. Mattāsaddo anatthakoti vuttaṁ  “balamattāti balamevā”ti, appamattakaṁ vā balaṁ balamattā.  Tadubhayanti pāmojjaṁ, somanassañca. Labhetha pāmojjaṁ  “rogato muttomhī”ti. Adhigaccheyya somanassaṁ “atthi me  kāyabalan”ti pāḷiyā attho.  
  220. Kākaṇikamattaṁ nāma “ekaguñjamattan”ti  vadanti. “Diyaḍḍhavīhimattan”ti vinayaṭīkāyaṁ vuttaṁ.  Apica kaṇa-saddo kuṇḍake–  
 	“Akaṇaṁ athusaṁ suddhaṁ, sugandhaṁ taṇḍulapphalaṁ;  
 	Tuṇḍikīre pacitvāna, tato bhuñjanti bhojanan”ti.  (dī. ni. 3.281) ādīsu viya.  
  “Kaṇo tu kuṇḍako bhave”ti (abhidhāne bhakaṇḍe  catubbaṇṇavagge 454gāthā) hi vuttaṁ. Appako pana kaṇo  kākaṇoti vuccati yathā “kālavaṇan”ti, tasmā kākaṇova  pamāṇamassāti kākaṇikaṁ, kākaṇikameva kākaṇikamattaṁ,  khuddakakuṇḍakappamāṇamevāti attho daṭṭhabbo. Evañhi sati  “rājadāyo nāma kākaṇikamattaṁ na vaṭṭati, aḍḍhamāsagghanikaṁ maṁsaṁ  detī”ti (jā. aṭṭha. 6.umaṅgajātakavaṇṇanāya) vuttena  umaṅgajātakavacanena ca aviruddhaṁ hoti. Vayoti khayo  bhaṅgo, tassa “bandhanā muttomhī”ti āvajjayato tadubhayaṁ hoti.  Tena vuttaṁ “labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassan”ti.  Vacanāvasesaṁ sandhāya “sesaṁ vuttanayenevā”ti-ādi vuttaṁ.  Vuttanayenevāti ca paṭhamadutiyapadesu vuttanayeneva.  Sabbapadesūti tatiyādīsu tīsu koṭṭhāsesu. Ekeko hi  upamāpakkho “padan”ti vutto.  
  221-222. Adhīnoti āyatto, na seribhāvayutto.  Tenāha “attano ruciyā kiñci kātuṁ na labhatī”ti.  Evamitarasmimpi. Yena gantukāmo, tena kāmaṁ gamo na hotīti  sapāṭhasesayojanaṁ dassetuṁ “yenā”ti-ādi vuttaṁ.  Kāmanti cetaṁ bhāvanapuṁsakavacanaṁ, kāmena vā icchāya gamo  kāmaṁgamo niggahītāgamena. Dāsabyāti  (pg.2.129) ettha bya-saddassa bhāvatthataṁ dasseti “dāsabhāvā”ti iminā.  Aparādhīnatāya attano bhujo viya sakicce esitabbo pesitabboti  bhujisso, sayaṁvasīti nibbacanaṁ. “Bhujo nāma attano  yathāsukhaṁ viniyogo, so isso icchitabbo etthāti  bhujisso, assāmiko”ti mūlapaṇṇāsakaṭīkāyaṁ vuttaṁ.  Atthamattaṁ pana dassento “attano santako”ti āha, attāva  attano santako, na parassāti vuttaṁ hoti. Anudakatāya kaṁ pānīyaṁ  tārenti etthāti kantāro, addhānasaddo ca dīghapariyāyoti vuttaṁ  “nirudakaṁ dīghamaggan”ti.  
  223. Sesānīti byāpādādīni. Tatrāti  dassane. Ayanti idāni vuccamānā sadisatā, yena  iṇādīnaṁ upamābhāvo, kāmacchandādīnañca upameyyabhāvo hoti, so  nesaṁ upamopameyyasambandho sadisatāti daṭṭhabbaṁ. Tehīti parehi  iṇasāmikehi. Kiñci paṭibāhitunti pharusavacanādikaṁ  kiñcipi paṭisedhetuṁ na sakkoti iṇaṁ dātumasakkuṇattā. Kasmāti vuttaṁ  “titikkhākāraṇan”ti-ādi, iṇassa titikkhākāraṇattāti  attho. Yo yamhi kāmacchandena rajjatīti yo puggalo yamhi  kāmacchandassa vatthubhūte puggale kāmacchandena rajjati.  Taṇhāsahagatena taṁ vatthuṁ gaṇhātīti taṇhābhūtena kāmacchandena taṁ  kāmacchandassa vatthubhūtaṁ puggalaṁ “mametan”ti gaṇhāti. Sahagatasaddo  hettha tabbhāvamatto “yāyaṁ taṇhā ponobhavikā  nandīrāgasahagatā”ti-ādīsu (dī. ni. 2.400 ma. ni.  1.133 480 3.373 saṁ. ni.  5.1081 mahāva. 15  paṭi. ma. 2.30) viya. Tenāti kāmacchandassa vatthubhūtena  puggalena. Kasmāti āha “titikkhākāraṇan”ti-ādi,  kāmacchandassa titikkhākāraṇattāti attho. Titikkhāsadiso cettha  rāgapadhāno akusalacittuppādo “titikkhā”ti vutto, na tu  “khantī paramaṁ tapo titikkhā”ti-ādīsu (dī. ni. 2.91  dha. pa. 184) viya tapabhūto adosapadhāno cittuppādo.  Gharasāmikehīti gharassa sāmikabhūtehi sassusasurasāmikehi.  Itthīnaṁ kāmacchando titikkhākāraṇaṁ hoti viyāti sambandho.  
 “Yathā panā”ti-ādinā sesānaṁ rogādisadisatā vuttā.  Tattha pittadosakopanavasena pittarogāturo. Tassa  pittakopanato sabbampi (pg.2.130) madhusakkarādikaṁ amadhurabhāvena sampajjatīti vuttaṁ  “tittakaṁ tittakanti uggiratiyevā”ti. Tumhe  upaddavethāti ṭīkāyaṁ (dī. ni. ṭī. 1.223) uddhaṭapāṭho,  “upaddavaṁ karothā”ti nāmadhātuvasena attho, idāni pana “tumhehi  upaddutā”ti pāṭho dissati. Vibbhamatīti ito cito ca  āhiṇḍati, hīnāya vā āvattati. Madhusakkarādīnaṁ rasaṁ na  vindati nānubhavati na jānāti na labhati ca viyāti sambandho.  Sāsanarasanti sāsanassa rasaṁ, sāsanameva vā rasaṁ.  
 Nakkhattachaṇaṁ nakkhattaṁ. Tenāha “aho naccaṁ, aho  gītan”ti. Muttoti bandhanato pamutto.  Dhammassavanassāti sotabbadhammassa.  
 Sīghaṁ pavattetabbakiccaṁ accāyikaṁ. Sīghattho hi  atisaddo “pāṇātipāto”ti-ādīsu (ma. ni. 2.193  vibha. 968) viya. Vinaye apakataññunāti vinayakkame  akusalena. Pakataṁ niṭṭhānaṁ vinicchayaṁ jānātīti pakataññū, na  pakataññū tathā. So hi kappiyākappiyaṁ yāthāvato na jānāti.  Tenāha “kismiñcidevā”ti-ādi. Kappiyamaṁsepīti  sūkaramaṁsādikepi. Akappiyamaṁsasaññāyāti acchamaṁsādisaññāya.  
 Daṇḍakasaddenāpīti sākhādaṇḍakasaddenapi.  Ussaṅkitaparisaṅkitoti avasaṅkito ceva samantato saṅkito ca,  ativiya saṅkitoti vuttaṁ hoti. Tadākāradassanaṁ  “gacchatipī”ti-ādi. So hi thokaṁ gacchatipi. Gacchanto  pana tāya ussaṅkitaparisaṅkitatāya tattha tattha tiṭṭhatipi.  Īdise kantāre gate “ko jānāti, kiṁ bhavissatī”ti  nivattatipi, tasmā ca gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṁ  hoti, tato eva ca so kicchena kasirena khemantabhūmiṁ  pāpuṇāti vā, na vā pāpuṇāti. Kicchena kasirenāti  pariyāyavacanaṁ, kāyikadukkhena khedanaṁ vā kicchaṁ,  cetasikadukkhena pīḷanaṁ kasiraṁ. Khemantabhūminti khemabhūtaṁ  bhūmiṁ antasaddassa tabbhāvattā, bhayassa khīyanaṁ vā khemo, sova  anto paricchedo yassā tathā, sā eva bhūmīti khemantabhūmi, taṁ  nibbhayappadesanti attho. Aṭṭhasu ṭhānesūti “tattha katamā  vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati. Dhamme. Saṅghe.  Sikkhāya. Pubbante. Aparante. Pubbantāparante.  Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchatī”ti  (vibha. 915) vibhaṅge (pg.2.131) vuttesu aṭṭhasu ṭhānesu.  Adhimuccitvāti vinicchinitvā, saddahitvā vā. Saddhāya  gaṇhitunti saddheyyavatthuṁ “idamevan”ti saddahanavasena gaṇhituṁ,  saddahituṁ na sakkotīti attho. Itīti tasmā vuttanayena  asakkuṇanato antarāyaṁ karotīti sambandho. “Atthi nu kho,  natthi nu kho”ti araññaṁ paviṭṭhassa ādimhi eva sappanaṁ saṁsayo  āsappanaṁ. Tato paraṁ samantato, uparūpari vā sappanaṁ  parisappanaṁ. Ubhayenapi tattheva saṁsayavasena paribbhamanaṁ dasseti.  Tenāha “apariyogāhanan”ti, “evamidan”ti samantato  anogāhananti attho. Chambhitattanti araññasaññāya uppannaṁ  chambhitabhāvaṁ hadayamaṁsacalanaṁ, utrāsanti vuttaṁ hoti. Upameyyapakkhepi  yathārahamesamattho.  
  224. Tatrāyaṁ sadisatāti ettha pana  appahīnapakkhe vuttanayānusārena sadisatā veditabbā  Yadaggena hi  kāmacchandādayo iṇādisadisā, tadaggena ca tesaṁ pahānaṁ  āṇaṇyādisadisatāti. Idaṁ pana anuttānapadatthamattaṁ–  samiddhatanti aḍḍhataṁ. Pubbe paṇṇamāropitāya vaḍḍhiyā saha  vattatīti savaḍḍhikaṁ. Paṇṇanti iṇadānaggahaṇe sallakkhaṇavasena  likhitapaṇṇaṁ. Puna paṇṇanti iṇayācanavasena  sāsanalikhitapaṇṇaṁ. Nillepatāyāti dhanasambandhābhāvena  avilimpanatāya. Tathā alaggatāya. Pariyāyavacanañhetaṁ dvayaṁ.  Atha vā nillepatāyāti vuttanayena avilimpanabhāvena  visesanabhūtena alaggatāyāti attho. Cha dhammeti  asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā,  bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme.  Bhāvetvāti brūhetvā, attani vā uppādetvā.  Anuppanna-anuppādana-uppannappahānādivibhāvanavasena mahāsatipaṭṭhānasutte  savisesaṁ pāḷiyā āgatattā “mahāsatipaṭṭhāne  vaṇṇayissāmā”ti vuttaṁ. “Mahāsatipaṭṭhāne”ti ca imasmiṁ  dīghāgame (dī. ni. 2.372ādayo) saṅgītamāha, na  majjhimāgame nikāyantarattā. Nikāyantarāgatopi hi attho  ācariyehi aññattha yebhuyyena vuttoti vadanti. Esa nayo  byāpādādippahānabhāgepi. Paravatthumhīti ārammaṇabhūte parasmiṁ  vatthusmiṁ. Mamāyanābhāvena neva saṅgo. Pariggahābhāvena na  baddho. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati,  pageva mānusiyānīti sambhāvane api-saddo.  
 Anatthakaroti (pg.2.132) attano, parassa ca ahitakaro. Cha  dhammeti mettānimittassa uggaho, mettābhāvanānuyogo, kammassakatā,  paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme.  Tatthevāti mahāsatipaṭṭhāneyeva. Cārittasīlameva uddissa  paññattasikkhāpadaṁ “ācārapaṇṇattī”ti vuttaṁ.  Ādi-saddena vārittapaṇṇattisikkhāpadaṁ saṅgaṇhāti.  
 Pavesitoti pavesāpito. Bandhanāgāraṁ pavesāpitattā  aladdhanakkhattānubhavano puriso hi “nakkhattadivase bandhanāgāraṁ  pavesito puriso”ti vutto, nakkhattadivase eva vā tadananubhavanatthaṁ  tathā kato puriso evaṁ vuttotipi vaṭṭati. Aparasminti tato  pacchime, aññasmiṁ vā nakkhattadivase. Okāsanti  kammakāraṇākāraṇaṁ, kammakāraṇakkhaṇaṁ vā. Mahānatthakaranti  diṭṭhadhammikādi-atthahāpanamukhena mahato anatthassa kārakaṁ. Cha  dhammeti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā,  ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā,  sappāyakathāti ime cha dhamme, dhammanakkhattassāti  yathāvuttasotabbadhammasaṅkhātassa mahassa. Sādhūnaṁ ratijananato hi  dhammopi chaṇasadisaṭṭhena “nakkhattan”ti vutto.  
 Uddhaccakukkucce mahānatthakaranti parāyattatāpādanena vuttanayena  mahato anatthassa kārakaṁ. Cha dhammeti bahussutatā,  paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuḍḍhasevitā, kalyāṇamittatā,  sappāyakathāti ime cha dhamme. Balassa, balena vā attanā  icchitassa karaṇaṁ balakkāro, tena. Nekkhammapaṭipadanti  nīvaraṇato nikkhamanapaṭipadaṁ upacārabhāvanameva, na paṭhamaṁ jhānaṁ.  Ayañhi upacārabhāvanādhikāro.  
 Balavāti paccatthikavidhamanasamatthena balena balavā  vantu-saddassa abhisayatthavisiṭṭhassa atthiyatthassa bodhanato.  Hatthasāranti hatthagatadhanasāraṁ. Sajjāvudhoti  sajjitadhanvādi-āvudho, sannaddhapañcāvudhoti attho.  Sūravīrasevakajanavasena saparivāro. Tanti yathāvuttaṁ purisaṁ.  Balavantatāya, sajjāvudhatāya, saparivāratāya ca corā dūratova  disvā palāyeyyuṁ. Anatthakārikāti sammāpaṭipattiyā  vibandhakaraṇato vuttanayena ahitakārikā. Cha dhammeti  bahussutatā, paripucchakatā (pg.2.133)  vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā,  kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Yathā bāhusaccādīni  uddhaccakukkuccassa pahānāya saṁvattanti, evaṁ vicikicchāyapīti idhāpi  bahussutatādayo tayopi dhammā gahitā, kalyāṇamittatā, pana  sappāyakathā ca pañcannampi pahānāya saṁvattanti, tasmā tāsu tassa  tassa nīvaraṇassa anucchavikasevanatā daṭṭhabbā. Tiṇaṁ viyāti  tiṇaṁ bhayavasena na gaṇeti viya. Duccaritakantāraṁ  nittharitvāti duccaritacaraṇūpāyabhūtāya vicikicchāya nittharaṇavasena  duccaritasaṅkhātaṁ kantāraṁ nittharitvā. Vicikicchā hi  sammāpaṭipattiyā appaṭipajjananimittatāmukhena micchāpaṭipattimeva  paribrūhetīti tassā appahānaṁ duccaritacaraṇūpāyo, pahānañca  duccaritavidhūnanūpāyoti.  
  225. “Tuṭṭhākāro”ti iminā pāmojjaṁ nāma  taruṇapītiṁ dasseti. Sā hi taruṇatāya kathañcipi tuṭṭhāvatthā  tuṭṭhākāramattaṁ. “Tuṭṭhassā”ti idaṁ “pamuditassā”ti etassa  atthavacanaṁ, tassattho “okkantikabhāvappattāya pītiyā vasena  tuṭṭhassā”ti ṭīkāyaṁ vutto, evaṁ sati pāmojjapadena okkantikā  pītiyeva gahitā siyā. “Sakalasarīraṁ khobhayamānā pīti  jāyatī”ti etassā cattho “attano savipphārikatāya,  attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṁ khobhayamānā  pharaṇalakkhaṇā pīti jāyatī”ti vutto, evañca sati pītipadena  pharaṇā pītiyeva gahitā siyā, kāraṇaṁ panettha gavesitabbaṁ. Idha,  pana aññattha ca taruṇabalavatāmattasāmaññena padadvayassa atthadīpanato  yā kāci taruṇā pīti pāmojjaṁ, balavatī pīti,  pañcavidhāya vā pītiyā yathākkamaṁ taruṇabalavatāsambhavato purimā  purimā pāmojjaṁ  pacchimā pacchimā pītītipi vadanti,  ayamettha tadanucchaviko attho. Tuṭṭhassāti pāmojjasaṅkhātāya  taruṇapītiyā vasena tuṭṭhassa. Ta-saddo hi atītattho, itarathā  hetuphalasambandhābhāvāpattito, hetuphalasambandhabhāvassa ca vuttattā.  “Sakalasarīraṁ khobhayamānā”ti iminā pīti nāma ettha  balavapītīti dasseti. Sā hi attano savipphārikatāya,  attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṁ saṅkhobhayamānā jāyati.  Sakalasarīre pītivegassa pītivipphārassa uppādanañcettha  saṅkhobhanaṁ.  
 Pītisahitaṁ (pg.2.134) pīti uttarapadalopena. Kiṁ pana taṁ? Mano,  pīti mano etassāti samāso. Pītiyā sampayuttaṁ mano yassātipi  vaṭṭati, tassa. Atthamattaṁ pana dassetuṁ “pītisampayuttacittassa  puggalassā”ti vuttaṁ. Kāyoti idha sabbopi arūpakalāpo  adhippeto, na pana kāyalahutādīsu viya vedanādikkhandhattayameva, na  ca kāyāyatanādīsu viya rūpakāyampīti dasseti  “nāmakāyo”ti iminā. Passaddhidvayavaseneva hettha  passambhanamadhippetaṁ, passambhanaṁ pana vigatakilesadarathatāti āha  “vigatadaratho hotī”ti, pahīna-uddhaccādikilesadarathoti attho.  Vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṁ  paṭisaṁvedentoyeva taṁsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāya kāyikampi sukhaṁ  paṭisaṁvedetīti vuttaṁ “kāyikampi cetasikampi sukhaṁ  vedayatī”ti. Iminā nekkhammasukhenāti “sukhaṁ vedetī”ti  evaṁ vuttena saṁkilesanīvaraṇapakkhato nikkhantattā,  paṭhamajjhānapakkhikattā ca yathārahaṁ nekkhammasaṅkhātena upacārasukhena  appanāsukhena ca. Samādhānampettha tadubhayenevāti vuttaṁ  “upacāravasenāpi appanāvasenāpī”ti.  
 Ettha panāyamadhippāyo– kāmacchandappahānato paṭṭhāya yāva  passaddhakāyassa sukhapaṭisaṁvedanā, tāva yathā pubbe, tathā idhāpi  pubbabhāgabhāvanāyeva vuttā, na appanā. Tathā hi kāmacchandappahāne  ācariyadhammapālattherena vuttaṁ “vikkhambhanavasenāti ettha  vikkhambhanaṁ anuppādanaṁ appavattanaṁ, na paṭipakkhānaṁ suppahīnatā,  pahīnattāti ca pahīnasadisataṁ sandhāya vuttaṁ jhānassa anadhigatattā”ti  (dī. ni. ṭī. 1.261). Passaddhakāyassa sukhapaṭisaṁvedanāya ca  vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṁ paṭisaṁvedentoyeva  taṁsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāya kāyikampi sukhaṁ paṭisaṁvedetīti.  Apica kā nāma kathā aññehi vattabbā aṭṭhakathāyameva “cha dhamme  bhāvetvā”ti tattha tattha pubbabhāgabhāvanāya vuttattā. Sukhino  cittasamādhāne pana sukhassa upacārabhāvanāya viya appanāyapi  kāraṇattā, “so vivicceva kāmehī”ti-ādinā ca vakkhamānāya  appanāya hetuphalavasena sambajjhanato pubbabhāgasamādhi  appanāsamādhi  ca vutto, pubbabhāgasukhamiva vā appanāsukhampi appanāsamādhissa  kāraṇamevāti tampi appanāsukhaṁ appanāsamādhino (pg.2.135) kāraṇabhāvena  ācariyadhammapālattherena gahitanti imamatthamasallakkhentā  nekkhammapadatthaṁ yathātathaṁ aggahetvā pāḷiyaṁ, aṭṭhakathāyampi  saṁkiṇṇākulaṁ keci karontīti.  
 
 Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā 

  226. Yadevaṁ “sukhino cittaṁ samādhiyatī”ti  eteneva upacāravasenapi appanāvasenapi cittassa samādhānaṁ kathitaṁ  siyā, evaṁ sante “so vivicceva kāmehī”ti-ādikā desanā  kimatthiyāti codanāya “so vivicceva …pe… vuttanti  veditabban”ti vuttaṁ. Tattha “samāhite”ti padadvayaṁ “dassanatthaṁ  vuttan”ti imehi sambandhitvā samāhitattā tathā dassanatthaṁ vuttanti  adhippāyo veditabbo. Uparivisesadassanatthanti  upacārasamādhito, paṭhamajjhānādisamādhito ca upari pattabbassa  paṭhamadutiyajjhānādivisesassa dassanatthaṁ.  Upacārasamādhisamadhigameneva hi paṭhamajjhānādiviseso samadhigantuṁ  sakkā, na pana tena vinā, dutiyajjhānādisamadhigamepi  pāmojjuppādādikāraṇaparamparā icchitabbā, dutiyamaggādisamadhigame  paṭipadāñāṇadassanavisuddhi viyāti daṭṭhabbaṁ.  Appanāsamādhināti paṭhamajjhānādi-appanāsamādhinā. Tassa  samādhinoti yo appanālakkhaṇo samādhi “sukhino cittaṁ  samādhiyatī”ti sabbasādhāraṇavasena vutto, tassa samādhino.  Pabhedadassanatthanti dutiyajjhānādivibhāgassa ceva  paṭhamābhiññādivibhāgassa ca pabhedadassanatthaṁ. Karajakāyanti  catusantatirūpasamudāyabhūtaṁ cātumahābhūtikakāyaṁ. So hi gabbhāsaye  karīyatīti katvā karasaṅkhātato pupphasambhavato jātattā  karajoti vuccati. Karoti hi mātu  soṇitasaṅkhātapupphassa, pitu sukkasaṅkhātasambhavassa ca nāmaṁ, tato  jāto pana aṇḍajajalābujavasena gabbhaseyyakakāyova. Kāmaṁ  opapātikādīnampi hetusampannānaṁ yathāvuttasamādhisamadhigamo sambhavati,  tathāpi yebhuyyattā, pākaṭattā ca sveva kāyo vuttoti. Karoti putte  nibbattetīti karo, sukkasoṇitaṁ, karena jāto karajotipi  vadanti.  
 Nanu ca nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathā laddhūpakārova  siyā, atha kasmā yathāvutto rūpakāyova idha gahitoti?  Saddantarābhisambandhena adhigatattā.  “Abhisandetī”ti-ādisaddantarābhisambandhato hi rūpakāyo (pg.2.136)  eva idha bhagavatā vuttoti adhigamīyati tasseva  abhisandanādikiriyāyogyattāti. Abhisandetīti abhisandanaṁ  karoti, so imameva kāyaṁ vivekajena pītisukhenāti hi bhedavasena,  samudāyāvayavavasena ca parikappanāmattasiddhā hetukiriyā ettha  labbhati, abhisandanaṁ panetaṁ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa  tintabhāvāpādanaṁ, sabbatthakameva ca lūkhabhāvassāpanayananti āha  “temeti snehetī”ti, avassutabhāvaṁ, allabhāvañca karotīti  attho. Atthato pana abhisandanaṁ nāma yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi  paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṁ daṭṭhabbaṁ. Tenevāha “sabbattha  pavattapīti sukhaṁ karotī”ti. Taṁsamuṭṭhānarūpapharaṇavaseneva hi  sabbattha pavattapītisukhatā. Parisandetīti-ādīsupi eseva  nayo. Bhastaṁ nāma cammapasibbakaṁ. Parippharatīti  suddhakiriyāpadaṁ. Tena vuttaṁ “samantato phusatī”ti, so  imameva kāyaṁ vivekajena pītisukhena samantato phuṭṭho bhavatīti attho.  Phusanakiriyāyevettha upapannā, na byāpanakiriyā bhikkhusseva  suddhakattubhāvato. Sabbaṁ etassa atthīti sabbavā yathā  “guṇavā”ti, tassa sabbavato, “avayavāvayavīsambandhe  avayavini sāmivacanan”ti saddalakkhaṇena panetassa “kiñcī”ti  avayavena sambajjhanato avayavīvisayoyevesa sabbasaddoti mantvā  chavimaṁsādikoṭṭhāsasaṅkhātena avayavena avayavībhāvaṁ dassento āha  “sabbakoṭṭhāsavato kāyassā”ti. “Kiñcī”ti  etassa “upā …pe… ṭhānan”ti atthavacanaṁ.  Upādinnakasantatipavattiṭṭhāneti kammajarūpasantatiyā pavattiṭṭhāne  aphuṭaṁ nāma na hotīti sambandho. Chavimaṁsalohitānugatanti  chavimaṁsalohitādikammajarūpamanugataṁ. Yattha yattha kammajarūpaṁ, tattha  tattha cittajarūpassāpi byāpanato tena tassa kāyassa phuṭabhāvaṁ  sandhāya “aphuṭaṁ nāma na hotī”ti vuttaṁ.  
  227. Chekoti kusalo, taṁ pana kosallaṁ  “kaṁsathāle nhāniyacuṇṇāni ākiritvā”ti-ādisaddantarasannidhānato,  pakaraṇato ca nhāniyacuṇṇānaṁ karaṇe, payojane, piṇḍane ca  samatthatāvasena veditabbanti dasseti “paṭibalo”ti-ādinā.  Kaṁsasaddo pana “mahatiyā kaṁsapātiyā”ti-ādīsu (pg.2.137) (ma. ni.  1.61) suvaṇṇe āgato, “kaṁso upahato yathā”ti-ādīsu (dha. pa.  134) kittimalohe, “upakaṁso nāma rājā mahākaṁsassa  atrajo”ti-ādīsu [jā. aṭṭha. 4.10.164(atthato samānaṁ)]  paṇṇattimatte. Idha pana yattha katthaci loheti āha “yena  kenaci lohena katabhājane”ti. Nanu upamākaraṇamattamevidaṁ, atha  kasmā kaṁsathālakassa savisesassa gahaṇaṁ katanti anuyogaṁ pariharati  “mattikābhājanan”ti-ādinā. “Sandentassā”ti  parimaddetvā piṇḍaṁ karontasseva bhijjati, na pana sandanakkhamaṁ hoti,  anādaralakkhaṇe cetaṁ sāmivacanaṁ. Kiriyantarassa pavattanakkhaṇeyeva  kiriyantarassa pavattanañhi anādaralakkhaṇaṁ. “Paripphosakaṁ  paripphosakan”ti idaṁ bhāvanapuṁsakanti dasseti “siñcitvā  siñcitvā”ti iminā. Phusasaddo cettha parisiñcane yathā taṁ  vātavuṭṭhisamaye “devo ca thokaṁ thokaṁ phusāyatī”ti, (pāci. 362)  tasmā tato tato nhāniyacuṇṇato upari udakena byāpanakaraṇavasena  parisiñcitvā parisiñcitvāti attho. Anupasaggopi hi saddo  sa-upasaggo viya pakaraṇādhigatassa atthassa dīpako, “siñcitvā  siñcitvā”ti pana vacanaṁ “paripphosakaṁ paripphosakan”ti etassa  “sandeyyā”ti ettha visesanabhāvaviññāpanatthaṁ. Evamīdisesu.  “Sandeyyā”ti ettha sanda-saddo piṇḍakaraṇeti vuttaṁ “piṇḍaṁ  kareyyā”ti. Anugatāti anupavisanavasena gatā upagatā.  Pariggahitāti parito gahitā samantato phuṭṭhā.  
 Antaro ca bāhiro ca padeso, tehi saha pavattatīti  santarabāhirā, nhāniyapiṇḍi, “samantarabāhirā”tipi  pāṭho, ma-kāro padasandhivasena āgamo. Yathāvuttena  pariggahitatākāraṇeneva santarabāhiro nhāniyapiṇḍi phuṭā  udakasnehenāti āha “sabbatthakameva udakasinehena phuṭā”ti.  Sabbattha pavattanaṁ sabbatthakaṁ, bhāvanapuṁsakañcetaṁ, sabbapadese hutvā  eva phuṭāti attho. “Santarabāhirā phuṭā”ti ca iminā  nhāniyapiṇḍiyā sabbaso udakena temitabhāvamāha, “na ca  paggharaṇī”ti pana iminā tintāyapi tāya ghanathaddhabhāvaṁ. Tenāha  “na ca binduṁ bindun”ti-ādi. Udakassa phusitaṁ phusitaṁ,  (pg.2.138) na ca paggharaṇī sūdanīti attho, “binduṁ udakaṁ” tipi katthaci pāṭho,  udakasaṅkhātaṁ bindunti tassattho. Bindusaddo hi  “byālambambudharabindū”ti-ādīsu viya dhārāvayave. Evaṁ pana  apaggharaṇato hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulehi gahetuṁ, ovaṭṭikāya  vā kātuṁ sakkā. Yadi hi sā paggharaṇī assa, evaṁ sati  snehavigamanena sukkhattā thaddhā hutvā tathā gahetuṁ, kātuṁ vā na sakkāti  vuttaṁ hoti. Ovaṭṭikāyāti parivaṭṭulavasena, guḷikāvasena sā  piṇḍi kātuṁ sakkāti attho.  
 
 Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā 

  229. Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjati uddhaṁ  nikkhamatīti ubbhidaṁ, tādisaṁ udakaṁ yassāti  ubbhidodako, da-kārassa pana ta-kāre kate ubbhitodako,  imamatthaṁ dassetuṁ “ubbhinna-udako”ti vuttaṁ, nadītīre  khatakūpako viya ubbhijjanaka-udakoti attho. Ubbhijjanakampi udakaṁ  katthaci heṭṭhā ubbhijjitvā dhārāvasena uṭṭhahitvā bahi gacchati, na taṁ  koci antoyeva patiṭṭhitaṁ kātuṁ sakkoti dhārāvasena uṭṭhahanato, idha  pana vālikātaṭe viya udakarahadassa antoyeva ubbhijjitvā tattheva  tiṭṭhati, na dhārāvasena uṭṭhahitvā bahi gacchatīti viññāyati  akhobhakassa sannisinnasseva udakassa adhippetattāti imamatthaṁ  sandhāyāha “na heṭṭhā”ti-ādi. Heṭṭhāti udakarahadassa  heṭṭhā mahā-udakasirā, lohitānugatā lohitasirā viya udakānugato  pathavipadeso “udakasirā”ti vuccati. Uggacchanaka-udakoti  dhārāvasena uṭṭhahanaka-udako. Antoyevāti udakarahadassa anto  samatalapadese eva. Ubbhijjanaka-udakoti ubbhijjitvā tattheva  tiṭṭhanaka-udako. Āgamanamaggoti bāhirato udakarahadābhimukhaṁ  āgamanamaggo. Kālena kālanti ruḷhīpadaṁ “eko  ekāyā”ti-ādi (pārā. 443 444 452) viyāti vuttaṁ  “kāle kāle”ti. Anvaddhamāsanti ettha anusaddo  byāpane. Vassānassa addhamāsaṁ addhamāsanti attho. Evaṁ  anudasāhanti etthāpi. Vuṭṭhinti vassanaṁ.  Anuppavaccheyyāti na upavaccheyya. Vassasaddato cassa siddhīti  dasseti “na vasseyyā”ti iminā.  
 “Sītā (pg.2.139) vāridhārā”ti itthiliṅgapadassa “sītaṁ  dhāran”ti napuṁsakaliṅgena atthavacanaṁ dhārasaddassa  dviliṅgikabhāvaviññāpanatthaṁ. Sītanti khobhanābhāvena sītalaṁ,  purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhādisaṁkiṇṇābhāvena vā setaṁ parisuddhaṁ. Setaṁ  sītanti hi pariyāyo. Kasmā panettha ubbhidodakoyeva rahado  gahito, na itareti anuyogamapaneti “heṭṭhā  uggacchana-udakañhī”ti-ādinā. Uggantvā uggantvā  bhijjantanti uṭṭhahitvā uṭṭhahitvā dhārākiraṇavasena ubbhijjantaṁ,  vinassantaṁ vā. Khobhetīti āloḷeti. Vuṭṭhīti vassanaṁ.  Dhārānipātapubbuḷakehīti udakadhārānipātehi ca tatoyeva  uṭṭhita-udakapubbuḷakasaṅkhātehi pheṇapaṭalehi ca. Evaṁ yathākkamaṁ  tiṇṇampi rahadānamagahetabbataṁ vatvā ubbhidodakasseva gahetabbataṁ vadati  “sannisinnamevā”ti-ādinā. Tattha sannisinnamevāti  sammā, samaṁ vā nisinnameva, aparikkhobhatāya niccalameva,  suppasannamevāti adhippāyo. Iddhinimmitamivāti iddhimatā  iddhiyā tathā nimmitaṁ iva. Tatthāti tasmiṁ upamopameyyavacane.  Sesanti “abhisandetī”ti-ādikaṁ.  
 
 Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā 

  231. “Uppalinī”ti-ādi gacchassapi  vanassapi adhivacanaṁ. Idha pana “yāva aggā, yāva ca mūlā”ti  vacanayogena “appekaccānī”ti-ādinā uppalagacchādīnameva  gahetabbatāya vanamevādhippetaṁ, tasmā “uppalānīti  uppalagacchāni. Etthāti uppalavane”ti-ādinā attho  veditabbo. Avayavena hi samudāyassa nibbacanaṁ kataṁ. Ekañhi  uppalagacchādi uppalādiyeva, catupañcamattampi pana uppalādivananti  voharīyati, sāratthadīpaniyaṁ pana jalāsayopi  uppalini-ādibhāvena vutto. Ettha cāti etasmiṁ padattaye,  etesu vā tīsu uppalapadumapuṇḍarīkasaṅkhātesu atthesu.  “Setarattanīlesū”ti uppalameva vuttaṁ,  setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. Yaṁ kiñci uppalaṁ  uppalameva uppalasaddassa sāmaññanāmavasena tesu sabbesupi pavattanato.  Satapattanti ettha satasaddo bahupariyāyo “satagghī  sataraṁsi sūriyo”ti-ādīsu viya anekasaṅkhyābhāvato. Evañca  katvā anekapattassāpi padumabhāve saṅgaho siddho hoti.  Pattanti ca pupphadalamadhippetaṁ. Vaṇṇaniyamena setaṁ padumaṁ,  rattaṁ (pg.2.140) puṇḍarīkanti sāsanavohāro, loke pana “rattaṁ padumaṁ, setaṁ  puṇḍarīkan”ti vadanti. Vuttañhi “puṇḍarīkaṁ sitaṁ rattaṁ, kokanadaṁ  kokāsako”ti. Rattavaṇṇatāya hi kokanāmakānaṁ sunakhānaṁ nādayato  saddāpayato, tehi ca asitabbato “kokanadaṁ, kokāsako”ti  ca padumaṁ vuccati. Yathāha “padmaṁ yathā kokanadaṁ sugandhan”ti.  Ayaṁ panettha vacanattho udakaṁ pāti, udake vā plavatīti uppalaṁ.  Paṅke davati gacchati, pakārena vā davati viruhatīti padumaṁ.  Paṇḍaraṁ vaṇṇamassa, mahantatāya vā muḍitabbaṁkhaṇḍetabbanti  puṇḍarīkaṁ ma-kārassa pa-kārādivasena. Muḍisaddañhi muḍarisaddaṁ  vā khaṇḍanatthamicchanti saddavidū, saddasatthato cettha padasiddhi. Yāva  aggā, yāva ca mūlā udakena abhisandanādibhāvadassanatthaṁ pāḷiyaṁ  “udakānuggatānī”ti vacanaṁ, tasmā udakato na uggatānicceva  attho, na tu udake anurūpagatānīti āha “udakā …pe…  gatānī”ti. Idha pana uppalādīni viya karajakāyo, udakaṁ viya  tatiyajjhānasukhaṁ daṭṭhabbaṁ.  
 
 Catutthajjhānakathāvaṇṇanā 

  233. Yasmā pana catutthajjhānacittameva “cetasā”ti  vuttaṁ, tañca rāgādi-upakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṁ nimmalaṁ,  tasmā upakkilesavigamanameva parisuddhabhāvoti āha  “nirupakkilesaṭṭhena parisuddhan”ti. Yasmā ca parisuddhasseva  paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā suddhantasuvaṇṇassa  nighaṁsanena pabhassaratā viya, tasmā pabhassaratāyeva pariyodātatāti  āha “pabhassaraṭṭhena pariyodātan”ti. Vijju viya pabhāya ito  cito ca niccharaṇaṁ pabhassaraṁ yathā “ābhassarā”ti.  Odātena vatthenāti ettha “odātenā”ti guṇavacanaṁ sandhāya  “odātena …pe… idan”ti vuttaṁ. Utupharaṇatthanti  uṇhassa utuno pharaṇadassanatthaṁ. Kasmāti āha  “kiliṭṭhavatthenā”ti-ādi. Utupharaṇaṁ na hotīti  odātavatthena viya savisesaṁ utupharaṇaṁ na hoti, appakamattameva  hotīti adhippāyo  Tenāha “taṅkhaṇa …pe… balavaṁ  hotī”ti. “Taṅkhaṇadhotaparisuddhenā”ti ca etena  odātasaddo ettha parisuddhavacano eva “gihī  odātavatthavasano”ti-ādīsu viya (pg.2.141)  na setavacano yena kenaci  taṅkhaṇadhotaparisuddheneva utupharaṇasambhavatoti dasseti.  
 Nanu ca pāḷiyaṁ “nāssa kiñci sabbāvato kāyassa  odātena vatthena aphuṭaṁ assā”ti kāyassa odātavatthapharaṇaṁ vuttaṁ, na  pana vatthassa utupharaṇaṁ, atha kasmā utupharaṇaṁ idha vuttanti  anuyogenāha “imissāya hī”ti-ādi. Yasmā vatthaṁ viya  karajakāyo, utupharaṇaṁ viya catutthajjhānasukhaṁ, tasmā evamattho  veditabboti vuttaṁ hoti, etena ca odātena vatthena sabbāvato  kāyassa pharaṇāsambhavato, upameyyena ca ayuttattā kāyaggahaṇena  tannissitavatthaṁ gahetabbaṁ, vatthaggahaṇena ca tappaccayaṁ utupharaṇanti  dasseti. Neyyatthato hi ayaṁ upamā vuttā. Vicitradesanā hi buddhā  bhagavantoti. Yogino hi karajakāyo vatthaṁ viya daṭṭhabbo  utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā, utupharaṇaṁ viya  catutthajjhānasukhaṁ vatthassa viya tena karajakāyassa pharaṇato,  purisassa sarīraṁ viya catutthajjhānaṁ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa  nissayabhāvato. Tenāha “tasmā”ti-ādi. Idañhi  yathāvuttavacanassa guṇadassanaṁ. Ettha ca pāḷiyaṁ “parisuddhena  cetasā”ti cetogahaṇena catutthajjhānasukhaṁ bhagavatā vuttanti ñāpetuṁ  “catutthajjhānasukhaṁ, catutthajjhānasukhenā”ti ca vuttanti daṭṭhabbaṁ.  Nanu ca catutthajjhānasukhaṁ nāma sātalakkhaṇaṁ natthīti? Saccaṁ,  santasabhāvattā panettha upekkhāyeva “sukhan”ti adhippetā. Tena  vuttaṁ sammohavinodaniyaṁ “upekkhā pana santattā, sukhamicceva  bhāsitā”ti (vibha. aṭṭha. 232 visuddhi. 2.644 mahāni.  aṭṭha. 27 paṭi. ma. aṭṭha. 1.105).  
 Ettāvatāti paṭhamajjhānādhigamaparidīpanato paṭṭhāya yāva  catutthajjhānādhigamaparidīpanā, tāvatā vacanakkamena. Labhanaṁ  lābho, so etassāti lābhī, rūpajjhānānaṁ lābhī  rūpajjhānalābhī yathā “lābhī  cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan”ti, (saṁ.  ni.  2.70 udā. 38) labhanasīlo vā lābhī. Kiṁ  labhanasīlo? Rūpajjhānānītipi yujjati. Evamitarasmimpi. Na  arūpajjhānalābhīti na veditabboti yojetabbaṁ. Kasmāti vuttaṁ  “na hī”ti-ādi, aṭṭhannampi samāpattīnaṁ upari abhiññādhigame  avinābhāvatoti (pg.2.142) vuttaṁ hoti. Cuddasahākārehīti  “kasiṇānulomato, kasiṇapaṭilomato kasiṇānulomapaṭilomato,  jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato,  jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato,  aṅgasaṅkantito, ārammaṇasaṅkantito  aṅgārammaṇasaṅkantito  aṅgavavatthānato, ārammaṇavavatthānato”ti (visuddhi. 2.365)  Visuddhimagge vuttehi imehi cuddasahākārehi. Satipi jhānesu  āvajjanādipañcavidhavasībhāve ayameva cuddasavidho vasībhāvo abhiññā  nibbattane ekantena icchitabboti dassentena “cuddasahākārehi  ciṇṇavasībhāvan”ti vuttaṁ, iminā ca arūpasamāpattīsu  ciṇṇavasībhāvaṁ vinā rūpasamāpattīsu eva ciṇṇavasībhāvena samāpatti  na ijjhatīti tāsaṁ abhiññādhigame avinābhāvaṁ dassetīti veditabbaṁ.  
 Nanu yathāpāṭhameva vinicchayo vattabboti codanaṁ sodheti  “pāḷiyaṁ panā”ti-ādinā, sāvasesapāṭhabhāvato nīharitvā esa  vinicchayo vattabboti vuttaṁ hoti. Yajjevaṁ arūpajjhānānipi  pāḷiyaṁ gahetabbāni, atha kasmā tāni aggahetvā sāvasesapāṭho  bhagavatā katoti? Sabbābhiññānaṁ visesato  rūpāvacaracatutthajjhānapādakattā. Satipi hi tāsaṁ tathā avinābhāve  visesato panetā rūpāvacaracatutthajjhānapādakā, tasmā tāsaṁ  tappādakabhāvaviññāpanatthaṁ tattheva ṭhatvā desanā katā, na pana  arūpāvacarajjhānānaṁ idha ananupayogato. Tenāha  “arūpajjhānāni āharitvā kathetabbānī”ti.  
 
 Vipassanāñāṇakathāvaṇṇanā 

  234. “Puna caparaṁ mahārāja (pāḷiyaṁ natthi)  bhikkhū”ti vatvāpi kimatthaṁ dassetuṁ “so”ti padaṁ puna vuttanti  codanāyāha “so …pe… dassetī”ti, yathārutavasena,  neyyatthavasena ca vuttāsu aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasitāvisiṭṭhaṁ  bhikkhuṁ dassetuṁ evaṁ vuttanti adhippāyo. Sesanti “so”ti  padatthato sesaṁ “evaṁ samāhite”ti-ādīsu vattabbaṁ sādhippāyamatthajātaṁ.  Ñeyyaṁ jānātīti ñāṇaṁ, tadeva paccakkhaṁ katvā passatīti  dassanaṁ, ñāṇameva dassanaṁ na cakkhādikanti ñāṇadassanaṁ,  pañcavidhampi ñāṇaṁ, tayidaṁ pana ñāṇadassanapadaṁ (pg.2.143) sāsane yesu  ñāṇavisesesu niruḷhaṁ, taṁ sabbaṁ atthuddhāravasena dassento  “ñāṇadassananti maggañāṇampi vuccatī”ti-ādimāha.  Ñāṇadassanavisuddhatthanti ñāṇadassanassa visuddhipayojanāya.  Phāsuvihāroti ariyavihārabhūto sukhavihāro.  Bhagavatopīti na kevalaṁ devatārocanameva, atha kho tadā  bhagavatopi ñāṇadassanaṁ udapādīti attho. Sattāhaṁ kālaṅkatassa  assāti sattāhakālaṅkato. “Kālāmo”ti gottavasena vuttaṁ.  Cetovimutti [vimutti (aṭṭhakathāyaṁ)] nāma arahattaphalasamāpatti.  Yasmā vipassanāñāṇaṁ ñeyyasaṅkhāte tebhūmakasaṅkhāre aniccādito  jānāti, bhaṅgānupassanato ca paṭṭhāya paccakkhato te passati, tasmā  yathāvuttaṭṭhena ñāṇadassanaṁ nāma jātanti dasseti “idha  panā”ti-ādinā.  
 Abhinīharatīti vipassanābhimukhaṁ cittaṁ tadaññakaraṇīyato  nīharitvā haratīti ayaṁ saddato attho, adhippāyato pana taṁ dassetuṁ  “vipassanāñāṇassā”ti-ādi vuttaṁ. Tadabhimukhabhāvoyeva  hissa tanninnatādikaraṇaṁ, taṁ pana vuttanayena aṭṭhaṅgasamannāgate tasmiṁ  citte vipassanākkamena jāte vipassanābhimukhaṁ cittapesanamevāti daṭṭhabbaṁ.  Tanninnanti tassaṁ vipassanāyaṁ ninnaṁ. Itaradvayaṁ tasseva  vevacanaṁ. Tassaṁ poṇaṁ vaṅkaṁ pabbhāraṁ nīcanti attho.  Brahmajāle vuttoyeva. Odanakummāsehi upacīyati vaḍḍhāpīyati,  upacayati vā vaḍḍhatīti atthaṁ sandhāya “odanenā”ti-ādi  vuttaṁ. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammoti ettha  “aniccadhammo”ti-ādinā dhammasaddo paccekaṁ yojetabbo.  Tattha aniccadhammoti pabhaṅgutāya addhuvasabhāvo.  Duggandhavighātatthāyāti sarīre duggandhassa vigamāya.  Ucchādanadhammoti ucchādetabbatāsabhāvo, imassa pūtikāyassa  duggandhabhāvato gandhodakādīhi ubbaṭṭanavilimpanajātikoti attho.  Ucchādanena hi pūtikāye sedavātapittasemhādīhi  garubhāvaduggandhānamapagamo hoti. Mahāsambāhanaṁ mallādīnaṁ  bāhuvaḍḍhanādi-atthaṁva hoti, aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthaṁ pana  khuddakasambāhanameva yuttanti āha “khuddakasambāhanenā”ti,  mandasambāhanenāti attho. Parimaddanadhammoti  parimadditabbatāsabhāvo.  
 Evaṁ (pg.2.144) aniyamitakālavasena atthaṁ vatvā idāni  niyamitakālavasena atthaṁ vadati “daharakāle”ti-ādinā.  Vā-saddo cettha atthadassanavaseneva atthantaravikappanassa  viññāyamānattā na payutto, luttaniddiṭṭho vā. Daharakāleti  aciravijātakāle. Sayāpetvā añchanapīḷanādivasena  parimaddanadhammoti sambandho. Mitanti bhāvanapuṁsakaniddeso, tena  yathāpamāṇaṁ, mandaṁ vā añchanapīḷanādīni dasseti.  Añchanañcettha ākaḍḍhanaṁ. Pīḷanaṁ sambāhanaṁ.  Ādisaddena samiñjana-uggamanādīni saṅgaṇhāti. Evaṁ  pariharitopīti ucchādanādinā sukhedhitopi. Bhijjati  cevāti aniccatādivasena nassati ca. Vikirati cāti evaṁ  bhindanto ca kiñci payojanaṁ asādhento vippakiṇṇova hoti. Evaṁ  navahi padehi yathārahaṁ kāye samudayavayadhammānupassitā dassitāti  imamatthaṁ vibhāvento “tatthā”ti-ādimāha. Tattha chahi  padehīti “rūpī, cātumahābhūtiko, mātāpettikasambhavo,  odanakummāsūpacayo, ucchādanadhammo, parimaddanadhammo”ti imehi chahi  padehi. Yuttaṁ tāva hotu majjhe tīhipi padehi kāyassa samudayakathanaṁ  tesaṁ tadatthadīpanato, “rūpī, ucchādanadhammo, parimaddanadhammo”ti  pana tīhi tpadehi kathaṁ tassa tathākathanaṁ yuttaṁ siyā tesaṁ tadatthassa  adīpanatoti? Yuttameva tesampi tadatthassa dīpitattā.  “Rūpī”ti hi idaṁ attano paccayabhūtena utu-āhāralakkhaṇena  rūpena rūpavāti atthassa dīpakaṁ. Paccayasaṅgamavisiṭṭhe hi  tadassatthi-atthe ayamīkāro. “Ucchādanadhammo, parimaddanadhammo”ti  ca idaṁ padadvayaṁ tathāvidharūpuppādanena saṇṭhānasampādanatthassa dīpakanti.  Dvīhīti “bhedanadhammo, viddhaṁsanadhammo”ti dvīhi padehi.  Nissitañca kāyapariyāpanne hadayavatthumhi nissitattā  vipassanācittassa. Tadā pavattañhi vipassanācittameva “idañca me  viññāṇan”ti āsannapaccakkhavasena vuttaṁ. Paṭibaddhañca kāyena  vinā appavattanato, kāyasaññitānañca rūpadhammānaṁ ārammaṇakaraṇato.  
  235. Suṭṭhu obhāsatīti subho, pabhāsampanno  maṇi, tāya eva pabhāsampattiyā maṇino bhadratāti atthamattaṁ dassetuṁ  “subhoti sundaro”ti vuttaṁ. Parisuddhākarasamuṭṭhānameva maṇino  suvisuddhajātitāti āha “jātimāti parisuddhākarasamuṭṭhito”ti.  Suvisuddharatanākarato samuṭṭhitoti attho. Ākaraparivisuddhimūlako  eva hi (pg.2.145) maṇino kuruvindajāti-ādijātivisesoti. Idhādhippetassa  pana veḷuriyamaṇino viḷūra (vi. va. aṭṭha. 34ādayo  vākyakkhkhndhesu passitabbaṁ) pabbatassa, viḷūra gāmassa ca avidūre  parisuddhākaro. Yebhuyyena hi so tato samuṭṭhito. Tathā hesa  viḷūranāmakassa pabbatassa, gāmassa ca avidūre samuṭṭhitattā  veḷuriyoti paññāyittha, devaloke pavattassapi ca  taṁsadisavaṇṇanibhatāya tadeva nāmaṁ jātaṁ yathā taṁ manussaloke  laddhanāmavasena devaloke devatānaṁ, so pana mayūragīvāvaṇṇo vā hoti  vāyasapattavaṇṇo vā siniddhaveṇupattavaṇṇo vāti  ācariyadhammapālattherena paramatthadīpaniyaṁ (vi. va. aṭṭha. 34)  vuttaṁ. Vinayasaṁvaṇṇanāsu (vi. vi. ṭī. 1.281) pana  “allaveḷuvaṇṇo”ti vadanti. Tathā hissa “vaṁsavaṇṇo”tipi  nāmaṁ jātaṁ. “Mañjārakkhimaṇḍalavaṇṇo”ti ca vutto, tatoyeva so  idha padese mañjāramaṇīti pākaṭo hoti.  Cakkavattiparibhogārahapaṇītataramaṇibhāvato pana tasseva pāḷiyaṁ vacanaṁ  daṭṭhabbaṁ. Yathāha “puna caparaṁ ānanda rañño mahāsudassanassa  maṇiratanaṁ pāturahosi, so ahosi maṇi veḷuriyo subho jātimā  aṭṭhaṁso”ti-ādi (dī. ni. 2.248).  Pāsāṇasakkharādidosanīharaṇavaseneva parikammanipphattīti dasseti  “apanītapāsāṇasakkharo”ti iminā.  
 Chaviyā eva saṇhabhāvena acchatā, na saṅghātassāti āha  “acchoti tanucchavī”ti. Tato ceva visesena pasannoti  dassetuṁ “suṭṭhu pasanno”ti vuttaṁ.  Paribhogamaṇiratanākārasampatti sabbākārasampannatā  Tenāha  “dhovanavedhanādīhī”ti-ādi. Pāsāṇādīsu dhotatā  dhovanaṁ, kāḷakādi-apaharaṇatthāya ceva suttena āvunatthāya ca  vijjhitabbatā vedhanaṁ. Ādisaddena tāpasaṇhakaraṇādīnaṁ saṅgaho.  Vaṇṇasampattinti āvunitasuttassa vaṇṇasampattiṁ. Kasmāti  vuttaṁ “tādisan”ti-ādi, tādisasseva āvutassa  pākaṭabhāvatoti vuttaṁ hoti.  
 Maṇi viya karajakāyo paccavekkhitabbato.  Āvutasuttaṁ viya viññāṇaṁ anupavisitvā ṭhitattā.  Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu (pg.2.146) sammadeva tassa  dassanato, tassa purisassa maṇino āvibhūtakālo viya tassa  bhikkhuno kāyassa āvibhūtakālo tannissayassa pākaṭabhāvato.  Suttassāvibhūtakālo viya tesaṁ dhammānamāvibhūtakālo tannissitassa  pākaṭabhāvatoti ayamettha upamāsampādane kāraṇavibhāvanā,  “āvutasuttaṁ viya vipassanāñāṇan”ti katthaci pāṭho,  “idañca viññāṇan”ti vacanato pana “viññāṇan”ti pāṭhova  sundarataro, “vipassanāviññāṇan”ti vā bhavitabbaṁ.  Vipassanāñāṇaṁ abhinīharitvāti vipassanāñāṇābhimukhaṁ cittaṁ  nīharitvā.  
 Tatrāti veḷuriyamaṇimhi. Tadārammaṇānanti  kāyasaññitarūpadhammārammaṇānaṁ.  “Phassapañcamakānan”ti-ādipadattayassetaṁ visesanaṁ atthavasā  liṅgavibhattivacanavipariṇāmoti katvā pacchimapadassāpi  visesanabhāvato. Phassapañcamakaggahaṇena, sabbacittacetasikaggahaṇena  ca gahitadhammā vipassanācittuppādapariyāpannā evāti daṭṭhabbaṁ.  Evañhi tesaṁ vipassanāviññāṇagatikattā āvutasuttaṁ viya  “vipassanāviññāṇan”ti heṭṭhā vuttavacanaṁ avirodhitaṁ hoti. Kasmā  pana vipassanāviññāṇasseva gahaṇanti? “Idañca me viññāṇaṁ ettha  sitaṁ ettha paṭibaddhan”ti iminā tasseva vacanato. “Ayaṁ kho me  kāyo”ti-ādinā hi vipassanāñāṇena vipassitvā “tadeva  vipassanāñāṇasampayuttaṁ viññāṇaṁ ettha sitaṁ ettha paṭibaddhan”ti  nissayavisayādivasena manasi karoti, tasmā tasseva idha gahaṇaṁ  sambhavati, nāññassāti daṭṭhabbaṁ. Tenāha  “vipassanāviññāṇasseva vā āvibhūtakālo”ti.  Dhammasaṅgahādīsu (dha. sa. 2ādayo) desitanayena pākaṭabhāvato  cettha phassapañcamakānaṁ gahaṇaṁ, niravasesapariggahaṇato  sabbacittacetasikānaṁ, yathārutaṁ desitavasena padhānabhāvato  vipassanāviññāṇassāti veditabbaṁ. Kiṁ panete paccavekkhaṇañāṇassa  āvibhavanti, udāhu puggalassāti? Paccavekkhaṇañāṇasseva, tassa pana  āvibhūtattā puggalassāpi āvibhūtā nāma honti, tasmā  “bhikkhuno āvibhūtakālo”ti vuttanti.  
 Yasmā panidaṁ vipassanāñāṇaṁ maggañāṇānantaraṁ hoti, tasmā  lokiyābhiññānaṁ parato, chaṭṭhabhiññāya ca purato vattabbaṁ, atha kasmā  sabbābhiññānaṁ puratova vuttanti codanālesaṁ dassetvā pariharanto  (pg.2.147) “idañca vipassanāñāṇan”ti-ādimāha. “Idañca  maggañāṇānantaran”ti hi iminā yathāvuttaṁ codanālesaṁ dasseti.  Tattha “maggañāṇānantaran”ti sikhāppattavipassanābhūtaṁ  gotrabhuñāṇaṁ sandhāya vuttaṁ. Tadeva hi arahattamaggassa, sabbesaṁ vā  maggaphalānamanantaraṁ hoti, padhānato pana tabbacaneneva sabbassapi  vipassanāñāṇassa gahaṇaṁ daṭṭhabbaṁ avisesato tassa idha vuttattā.  Maggasaddena ca arahattamaggasseva gahaṇaṁ tassevābhiññāpariyāpannattā,  abhiññāsambandhena ca codanāsambhavato. Lokiyābhiññānaṁ purato vuttaṁ  vipassanāñāṇaṁ tāsaṁ nānantaratāya anupakāraṁ,  āsavakkhayañāṇasaṅkhātāya pana lokuttarābhiññāya purato vuttaṁ tassā  anantaratāya upakāraṁ, tasmā idaṁ lokiyābhiññānaṁ parato,  chaṭṭhābhiññāya ca purato vattabbaṁ. Kasmā pana upakāraṭṭhāne tathā  avatvā anupakāraṭṭhāneva bhagavatā vuttanti hi codanā sambhavati.  “Evaṁ santepī”ti-ādi parihāradassanaṁ. Tattha evaṁ  santepīti yadipi ñāṇānupubbiyā maggañāṇassa anantaratāya upakāraṁ  hoti, evaṁ satipīti attho.  
 Abhiññāvāreti chaḷabhiññāvasena vutte desanāvāre.  Etassa antarā vāro natthīti pañcasu lokiyābhiññāsu  kathitāsu ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.65) viya  chaṭṭhābhiññāpi avassaṁ kathetabbā abhiññālakkhaṇabhāvena  tappariyāpannato, na ca vipassanāñāṇaṁ lokiyābhiññānaṁ, chaṭṭhābhiññāya  ca antarā pavesetvā kathetabbaṁ anabhiññālakkhaṇabhāvena  tadapariyāpannato. Iti etassa vipassanāñāṇassa tāsamabhiññānaṁ  antarā vāro natthi, tasmā tattha avasarābhāvato idheva  rūpāvacaracatutthajjhānānantaraṁ vipassanāñāṇaṁ kathitanti adhippāyo.  “Yasmā cā”ti-ādinā atthantaramāha. Tattha ca-saddo  samuccayattho, tena na kevalaṁ vipassanāñāṇassa idha dassane tadeva  kāraṇaṁ, atha kho idampīti imamatthaṁ samuccinātīti ācariyena  (dī. ni. ṭī. 1.235) vuttaṁ. Saddavidū pana īdise ṭhāne  ca-saddo vā-saddattho, so ca vikappatthoti vadanti, tampi yuttameva  atthantaradassane payuttattā. Attanā payujjitabbassa hi  vijjamānatthasseva jotakā upasagganipātā yathā magganidassane  sākhābhaṅgā, yathā ca adissamānā jotane padīpāti evamīdisesu.  Hoti cettha–  
 	“Atthantaradassanamhi (pg.2.148)  ca saddo yadi dissati;  
 	Samuccaye vikappe so, gahetabbo vibhāvinā”ti.  
 Akatasammasanassāti hetugabbhapadaṁ. Tathā  katasammasanassāti ca. “Dibbena cakkhunā bheravampi  rūpaṁ passatoti ettha iddhividhañāṇena bheravaṁ rūpaṁ nimminitvā  maṁsacakkhunā passatotipi vattabbaṁ. Evampi hi abhiññālābhino  apariññātavatthukassa bhayaṁ santāso uppajjati  uccavālikavāsimahānāgattherassa viyā”ti ācariyena (dī. ni.  ṭī. 1.235) vuttaṁ. Yathā cettha, evaṁ dibbāya sotadhātuyā  bheravaṁ saddaṁ suṇatoti etthāpi iddhividhañāṇena bheravaṁ saddaṁ  nimminitvā maṁsasotena suṇatopīti vattabbameva. Evampi hi  abhiññālābhino apariññātavatthukassa bhayaṁ santāso uppajjati  uccavālikavāsimahānāgattherassa viya. Thero hi koñcanādasahitaṁ  sabbasetaṁ hatthināgaṁ māpetvā disvā, sutvā ca sañjātabhayasantāsoti  aṭṭhakathāsu (vibha. aṭṭha. 2.882 ma. ni. aṭṭha. 1.81  visuddhi. 2.733) vutto. Aniccādivasena katasammasanassa  dibbāya …pe… bhayaṁ santāso na uppajjatīti sambandho.  Bhayavinodanahetu nāma vipassanāñāṇena katasammasanatā, tassa,  tena vā sampādanatthanti attho. Idhevāti  catutthajjhānānantarameva. “Apicā”ti-ādinā yathāpāṭhaṁ  yuttataranayaṁ dasseti. Vipassanāya pavattaṁ  pāmojjapītipassaddhiparamparāgatasukhaṁ vipassanāsukhaṁ.  Pāṭiyekkanti jhānābhiññādīhi asammissaṁ visuṁ bhūtaṁ sandiṭṭhikaṁ  sāmaññaphalaṁ. Tenāha bhagavā dhammapade–  
 	“Yato yato sammasati, khandhānaṁ udayabbayaṁ;  
 	Labhatī pītipāmojjaṁ, amataṁ taṁ vijānatan”ti-ādi.  (dha. pa. 374).  
  Idhāpi vuttaṁ “idampi kho mahārāja sandiṭṭhikaṁ  sāmaññaphalaṁ …pe… paṇītatarañcā”ti, tasmā pāḷiyā saṁsandanato  imameva nayaṁ yuttataranti vadanti. Āditovāti  abhiññānamādimhiyeva.  
 
 Manomayiddhiñāṇakathāvaṇṇanā 

  236-7. Manomayanti ettha pana mayasaddo  aparapaññattivikārapadapūraṇanibbatti-ādīsu anekesvatthesu āgato.  Idha pana nibbatti-attheti dassetuṁ (pg.2.149) “manena nibbattitan”ti vuttaṁ.  “Abhiññāmanena nibbattitan”ti atthoti ācariyenāti (dī.  ni. ṭī. 1.236 237) vuttaṁ. Visuddhimagge (visuddhi.  2.397) pana “adhiṭṭhānamanena nimmitattā manomayan”ti āgataṁ,  abhiññāmanena, adhiṭṭhānamanena cāti ubhayathāpi nibbattattā ubhayampetaṁ  yuttameva  Aṅgaṁ nāma hatthapādāditaṁtaṁsamudāyaṁ, paccaṅgaṁ  nāma kapparajaṇṇu-ādi tasmiṁ tasmiṁ samudāye avayavaṁ.  “Ahīnindriyan”ti ettha paripuṇṇatāyeva ahīnatā, na tu  appaṇītatā, paripuṇṇabhāvo ca cakkhusotādīnaṁ saṇṭhānavaseneva.  Nimmitarūpe hi pasādo nāma natthīti dassetuṁ “saṇṭhānavasena  avikalindriyan”ti vuttaṁ, imināva tassa jīvitindriyādīnampi  abhāvo vuttoti daṭṭhabbaṁ. Saṇṭhānavasenāti ca  kamaladalādisadisasaṇṭhānamattavasena, na  rūpābhighātārahabhūtappasādādi-indriyavasena. “Sabbaṅgapaccaṅgiṁ  ahīnindriyan”ti vuttamevatthaṁ samatthento  “iddhimatā”ti-ādimāha. Aviddhakaṇṇoti  kulacārittavasena kaṇṇālaṅkārapiḷandhanatthaṁ avijjhitakaṇṇo,  nidassanamattametaṁ. Tenāha “sabbākārehī”ti,  vaṇṇasaṇṭhānāvayavavisesādisabbākārehīti attho. Tenāti  iddhimatā.  
 Ayamevattho pāḷiyampi vibhāvitoti āha “muñjamhā  īsikanti-ādi-upamāttayampi hi …pe… vuttan”ti. Katthaci pana  “muñjamhā īsikanti-ādi upamāmattaṁ. Yampi hi  sadisabhāvadassanatthameva vuttan”ti pāṭho dissati. Tattha  “upamāmattan”ti iminā atthantaradassanaṁ nivatteti,  “yampi hī”ti-ādinā pana tassa upamābhāvaṁ samattheti.  Niyatānapekkhena ca yaṁ-saddena “muñjamhā īsikan”ti-ādivacanameva  paccāmasati. Sadisabhāvadassanatthamevāti saṇṭhānatopi  vaṇṇatopi avayavavisesatopi sadisabhāvadassanatthaṁyeva. Kathaṁ  sadisabhāvoti vuttaṁ “muñjasadisā eva hī”ti-ādi.  Muñjaṁ nāma tiṇaviseso, yena kocchādīni karonti.  “Pavāheyyā”ti vacanato anto ṭhitā eva īsikā adhippetāti  dasseti “anto īsikā hotī”ti iminā. Īsikāti  ca kaḷīro. Visuddhimaggaṭīkāyaṁ pana “kaṇḍan”ti  (visuddhi. ṭī. 2.399) vuttaṁ. Vaṭṭāya kosiyāti  parivaṭṭulāya asikosiyā. Patthaṭāyāti paṭṭikāya.  Karaḍitabbo bhājetabboti karaṇḍo, peḷā. Karaḍitabbo  jigucchitabboti karaṇḍo, nimmokaṁ. Idhāpi (pg.2.150) nimmokamevāti  āha “karaṇḍāti idampī”ti-ādi. Vilīvakaraṇḍo  nāma peḷā. Kasmā ahikañcukasseva nāmaṁ, na vilīvakaraṇḍakassāti  codanaṁ sodheti “ahikañcuko hī”ti-ādinā, sveva ahinā  sadiso, tasmā tasseva nāmanti vuttaṁ hoti.  Visuddhimaggaṭīkāyaṁ pana “karaṇḍāyāti peḷāya,  nimmokatoti ca vadantī”ti (visuddhi. ṭī. 2.399) vuttaṁ.  Tattha peḷāgahaṇaṁ ahinā asadisatāya vicāretabbaṁ.  
 Yajjevaṁ “seyyathāpi pana mahārāja puriso ahiṁ karaṇḍā  uddhareyyā”ti purisassa karaṇḍato ahi-uddharaṇūpamāya ayamattho  virujjheyya. Na hi so hatthena tato uddharituṁ sakkāti anuyogenāha  “tatthā”ti-ādi. “Uddhareyyā”ti hi aniyamavacanepi  hatthena uddharaṇasseva pākaṭattā taṁdassanamiva jātaṁ. Tenāha  “hatthena uddharamāno viya dassito”ti.  “Ayañhī”ti-ādi cittena uddharaṇassa hetudassanaṁ. Ahino  nāma pañcasu ṭhānesu sajātiṁ nātivattanti upapattiyaṁ, cutiyaṁ,  vissaṭṭhaniddokkamane, samānajātiyā methunapaṭisevane,  jiṇṇatacāpanayaneti vuttaṁ “sajātiyaṁ ṭhito”ti.  Uragajātiyameva ṭhito pajahati, na nāgiddhiyā aññajātirūpoti  attho. Idañhi mahiddhike nāge sandhāya vuttaṁ. Sarīraṁ  khādayamānaṁ viyāti attanoyeva tacaṁ attano sarīraṁ khādayamānaṁ  viya. Purāṇatacaṁ jigucchantoti jiṇṇatāya katthaci muttaṁ  katthaci olambitaṁ jiṇṇatacaṁ jigucchanto. Catūhīti  “sajātiyaṁ ṭhito, nissāya, thāmena, jigucchanto”ti yathāvuttehi  catūhi kāraṇehi. Tatoti kañcukato. Aññenāti  attato aññena. Cittenāti purisassa citteneva, na hatthena.  Seyyathāpi nāma puriso ahiṁ passitvā “aho vatāhaṁ imaṁ ahiṁ  kañcukato uddhareyyan”ti ahiṁ karaṇḍā cittena uddhareyya, tassa  evamassa “ayaṁ ahi, ayaṁ karaṇḍo, añño ahi, añño karaṇḍo,  karaṇḍā tveva ahi ubbhato”ti, evameva …pe… so imamhā kāyā  aññaṁ kāyaṁ abhinimmināti …pe… ahīnindriyanti ayamettha  adhippāyo.  
 
 Iddhividhañāṇādikathāvaṇṇanā 

  239. Bhājanādivikatikiriyānissayabhūtā   (pg.2.151) suparikammakatamattikādayo viya vikubbanakiriyānissayabhāvato  iddhividhañāṇaṁ daṭṭhabbaṁ.  
  241. Pubbe nīvaraṇappahānavāre viya kantāraggahaṇaṁ  akatvā kevalaṁ addhānamaggaggahaṇaṁ khemamaggadassanatthaṁ. Kasmā pana  khemamaggasseva dassanaṁ, na kantāramaggassa, nanu  upamādassanamattametanti codanaṁ pariharanto  “yasmā”ti-ādimāha. “Appaṭibhayañhī”ti-ādi pana  khemamaggasseva gahaṇakāraṇadassanaṁ. Vātātapādinivāraṇatthaṁ sīse  sāṭakaṁ katvā. Tathā tathā pana paripuṇṇavacanaṁ upamāsampattiyā  upameyyasampādanatthaṁ, adhippetassa ca upameyyatthassa suviññāpanatthaṁ,  hetudāharaṇabhedyabhedakādisampannavacanena ca viññūjātikānaṁ  cittārādhanatthanti veditabbaṁ. Evaṁ sabbattha. Sukhaṁ  vavatthapetīti akicchaṁ akasirena sallakkheti, paricchindati ca.  
  243. Mando uttānaseyyakadārakopi “daharo”ti  vuccatīti tato visesanatthaṁ “yuvā”ti vuttanti mantvā yuvasaddena  visesitabbameva daharasaddassa atthaṁ dassetuṁ “taruṇo”ti vuttaṁ.  Tathā yuvāpi koci anicchanako, anicchanato ca amaṇḍanajātikoti  tato visesanatthaṁ “maṇḍanajātiko”ti-ādi vuttanti mantvā  maṇḍanajātikādisaddena visesitabbameva yuvasaddassa atthaṁ dassetuṁ  “yobbannena samannāgato”ti vuttaṁ. Pāḷiyañhi yathākkamaṁ  padattayassa visesitabbavisesakabhāvena vacanato tathā saṁvaṇṇanā katā,  itarathā ekakenāpi padena adhippetatthādhigamikā saparivārā  saṁvaṇṇanāva kātabbā siyāti. “Maṇḍanapakatiko”ti vuttameva  vivarituṁ “divasassā”ti-ādimāha. Kaṇikasaddo  dosapariyāyo, doso ca nāma kāḷatilakādīti dasseti  “kāḷatilakā”ti-ādinā. Kāḷatilappamāṇā bindavo  kāḷatilakāni, kāḷā vā kammāsā, ye  “sāsapabījikā”tipi vuccanti. Tilappamāṇā bindavo  tilakāni. Vaṅgaṁ nāma viyaṅgaṁ vipariṇāmitamaṅgaṁ.  Yobbannapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā, ye “kharapīḷakā” tipi  vuccanti. Mukhanimittanti mukhacchāyaṁ. Mukhe gato doso  mukhadoso (pg.2.152)  Lakkhaṇavacanamattametaṁ mukhe adosassapi  pākaṭabhāvassa adhippetattā, yathā vā mukhe doso, evaṁ mukhe  adosopi mukhadosoti saralopena vutto sāmaññaniddesatopi  anekatthassa viññātabbattā, pisaddalopena vā ayamattho veditabbo.  Avuttopi hi attho sampiṇḍanavasena vutto viya viññāyati,  mukhadoso ca mukha-adoso ca mukhadosoti  ekadesasarūpekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo. Evañhi atthassa  paripuṇṇatāya “paresaṁ soḷasavidhaṁ cittaṁ pākaṭaṁ hotī”ti vacanaṁ  samatthitaṁ hoti. Tenetaṁ vuccati–  
 	“Vattabbassāvasiṭṭhassa, gāho nidassanādinā;  
 	Apisaddādilopena, ekasesanayena vā.  
 	Asamāne sadde tidhā, catudhā ca samānake;  
 	Sāmaññaniddesatopi, veditabbo vibhāvinā”ti.  
 “Sarāgaṁ vā cittan”ti-ādinā pāḷiyaṁ vuttaṁ soḷasavidhaṁ  cittaṁ.  
  245. Pubbenivāsañāṇūpamāyanti  pubbenivāsañāṇassa, pubbenivāsañāṇe vā dassitāya upamāya. Kasmā  pana pāḷiyaṁ gāmattayameva upamāne gahitanti codanaṁ sodhetuṁ “taṁ  divasan”ti-ādi vuttaṁ. Taṁ divasaṁ katakiriyā nāma  pākatikasattassāpi yebhuyyena pākaṭā hoti. Tasmā taṁ divasaṁ gantuṁ  sakkuṇeyyaṁ gāmattayameva bhagavatā gahitaṁ, na taduttarīti adhippāyo    Kiñcāpi pāḷiyaṁ taṁdivasaggahaṇaṁ natthi, gāmattayaggahaṇena pana tadaheva  katakiriyā adhippetāti mantvā aṭṭhakathāyaṁ taṁdivasaggahaṇaṁ katanti  daṭṭhabbaṁ. Taṁdivasagatagāmattayaggahaṇeneva ca mahābhinīhārehi aññesampi  pubbenivāsañāṇalābhīnaṁ tīsupi bhavesu katakiriyā yebhuyyena pākaṭā  hotīti dīpitanti daṭṭhabbaṁ. Etadatthampi hi gāmattayaggahaṇanti.  Tīsu bhavesu katakiriyāyāti abhisamparāyesu pubbe diṭṭhadhamme  pana idāni, pubbe ca katakiccassa.  
  247. Pāḷiyaṁ rathikāya vīthiṁ sañcaranteti  aññāya rathikāya aññaṁ rathiṁ sañcaranteti attho, tena aparāparaṁ  sañcaraṇaṁ dassitanti āha “aparāparaṁ sañcarante”ti,  taṁtaṁkiccavasena ito cito ca sañcaranteti vuttaṁ hoti, ayamevattho  rathivīthisaddānamekatthattā. Siṅghāṭakamhīti vīthicatukke.  Pāsādo viya bhikkhussa karajakāyo daṭṭhabbo (pg.2.153) tattha patiṭṭhitassa  daṭṭhabbadassanasiddhito. Maṁsacakkhumato hi dibbacakkhusamadhigamo.  Yathāha “maṁsacakkhussa uppādo, maggo dibbassa cakkhuno”ti  (itivu. 61). Cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṁ  patvā ṭhito bhikkhu daṭṭhabbassa dassanato. Gehaṁ pavisanto, tato  nikkhamanto viya ca mātukucchiṁ paṭisandhivasena pavisanto, tato ca  vijātivasena nikkhamanto mātukucchiyā gehasadisattā. Tathā hi  vuttaṁ “mātaraṁ kuṭikaṁ brūsi, bhariyaṁ brūsi kulāvakan”ti (saṁ. ni.   1.19). Ayaṁ aṭṭhakathāmuttako nayo– gehaṁ pavisanto viya  attabhāvaṁ upapajjanavasena okkamanto, gehā nikkhamanto viya ca  attabhāvato cavanavasena apakkamanto attabhāvassa gehasadisattā.  Vuttañhi “gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṁ na kāhasī”ti (dha. pa.  154).  
 Aparāparaṁ sañcaraṇakasattāti punappunaṁ saṁsāre  paribbhamanakasattā. Abbhokāsaṭṭhāneti ajjhokāsadesabhūte.  Majjheti nagarassa majjhabhūte siṅghāṭake. Tattha tatthāti  tasmiṁ tasmiṁ bhavekadese. Nibbattasattāti uppajjamānakasattā.  Iminā hi tasmiṁ tasmiṁ bhave jātasaṁvaddhe satte vadati, “aparāparaṁ  sañcaraṇakasattā”ti pana etena tathā aniyamitakālike sādhāraṇasatte.  Evañhi tesaṁ yathākkamaṁ sañcaraṇakasannisinnakajanopamatā upapannā  hotīti. Tīsu bhavesu nibbattasattānaṁ āvibhūtakāloti ettha  pana vuttappakārānaṁ sabbesampi sattānaṁ aniyamato gahaṇaṁ veditabbaṁ.  
 Nanu cāyaṁ dibbacakkhukathā, atha kasmā “tīsu bhavesū”ti  catuvokārabhavassāpi saṅgaho kato. Na hi so arūpadhammārammaṇoti  anuyogaṁ pariharanto “idañcā”ti-ādimāha. Tattha  “idanti tīsu bhavesu nibbattasattānanti idaṁ vacanan”ti  (dī. ni. ṭī. 1.247) ayamettha ācariyassa mati, evaṁ sati  aṭṭhakathācariyehi aṭṭhakathāyameva yathāvutto anuyogo pariharitoti.  Ayaṁ panettha amhākaṁ khanti– nanu cāyaṁ dibbacakkhukathā, atha  kasmā “dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte  passati cavamāne upapajjamāne”ti-ādinā avisesato  catuvokārabhavūpagassāpi saṅgaho kato. Na hi (pg.2.154) so  arūpadhammārammaṇoti anuyogaṁ pariharanto  “idañcā”ti-ādimāha. Tattha idanti “satte passati  cavamāne upapajjamāne”ti-ādivacanaṁ. Evañhi sati aṭṭhakathācariyehi  pāḷiyameva yathāvutto anuyogo pariharitoti. Yadaggena so pāḷiyaṁ  pariharito, tadaggena aṭṭhakathāyampi tassā atthavaṇṇanābhāvato.  Desanāsukhatthamevāti kevalaṁ desanāsukhatthaṁ eva avisesena vuttaṁ,  na pana catuvokārabhavūpagānaṁ dibbacakkhussa āvibhāvasabbhāvato.  “Ṭhapetvā arūpabhavan”ti vā “dvīsu bhavesū”ti vā satte passati  kāmāvacarabhavato, rūpāvacarabhavato ca cavamāneti vā kāmāvacarabhave,  rūpāvacarabhave ca upapajjamāneti vā vuccamānā hi desanā yathārahaṁ  bhedyabhedakādivibhāvanena sukhāsukhāvabodhā ca na hoti, avisesena  pana evameva vuccamānā sukhāsukhāvabodhā ca. Desetuṁ, avabodhetuñca  sukaratāpayojanañhi “desanāsukhatthan”ti vuttaṁ. Kasmāti āha  “āruppe …pe… natthī”ti, dibbacakkhugocarabhūtānaṁ  rūpadhammānamabhāvatoti vuttaṁ hoti.  
 
 Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā 

  248. Idha vipassanāpādakaṁ catutthajjhānacittaṁ  veditabbaṁ, na lokiyābhiññāsu viya abhiññāpādakaṁ.  Vipassanāpādakanti ca vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṁ, vipassanā ca  nāmesā tividhā vipassakapuggalabhedena mahābodhisattānaṁ vipassanā,  paccekabodhisattānaṁ vipassanā, sāvakānaṁ vipassanā cāti. Tattha  mahābodhisattānaṁ, paccekabodhisattānañca vipassanā  cintāmayañāṇasambandhikā sayambhuñāṇabhūtā, sāvakānaṁ pana  sutamayañāṇasambandhikā paropadesasambhūtā. Sā “ṭhapetvā  nevasaññānāsaññāyatanaṁ avasesarūpārūpajjhānānaṁ aññatarato  vuṭṭhāyā”ti-ādinā anekadhā, arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṁ  tesaṁ tesaṁ dhātupariggahamukhānañca aññataramukhavasena anekadhā ca  Visuddhimagge (visuddhi. 2.664) nānānayato vibhāvitā,  mahābodhisattānaṁ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato  nānānayaṁ sabbaññutaññāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṁ  pubbabhāgañāṇagabbhaṁ gaṇhāpentaṁ (pg.2.155) paripākaṁ gacchantaṁ paramagambhīraṁ  saṇhasukhumataraṁ anaññasādhāraṇaṁ vipassanāñāṇaṁ hoti  yaṁ aṭṭhakathāsu  “mahāvajirañāṇan”ti vuccati, yassa ca pavattivibhāgena  catuvīsatikoṭisatasahassappabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā  catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā devasikaṁ satthu vaḷañjanasamāpattiyo  vuccanti. Svāyaṁ buddhānaṁ vipassanācāro paramatthamañjusāyaṁ  Visuddhimaggavaṇṇanāyaṁ (visuddhi. ṭī. 1.144) uddesato  ācariyena dassito, tato so atthikehi gahetabbo. Idha pana  sāvakānaṁ vipassanāva adhippetā.  
 “Āsavānaṁ khayañāṇāyā”ti idaṁ kiriyāpayojanabhūte  tadatthe sampadānavacanaṁ, tasmā asatipi payojanavācake payojanavaseneva  attho veditabboti āha “khayañāṇanibbattanatthāyā”ti.  Evamīdisesu. Nibbānaṁ, arahattamaggo ca ukkaṭṭhaniddesena idha  khayo nāma, tattha ñāṇaṁ khayañāṇaṁ, tassa  nibbattanasaṅkhāto attho payojanaṁ, tadatthāyāti attho. Khepeti  pāpadhamme samucchindatīti khayo, maggo. So pana pāpakkhayo  āsavakkhayena vinā natthi, tasmā “khaye ñāṇan”ti (dha. sa.  suttantadukamātikā 148) ettha khayaggahaṇena āsavakkhayova vuttoti  dasseti “āsavānaṁ khayo”ti iminā. Anuppāde  ñāṇanti āsavānamanuppādabhūte ariyaphale ñāṇaṁ. Khīyiṁsu āsavā  etthāti khayo, phalaṁ. Samitapāpatāya samaṇo,  samitapāpatā ca nippariyāyato arahattaphalenevāti āha  “āsavānaṁ khayā samaṇo hotīti ettha phalan”ti.  Khayāti ca khīṇattāti attho. Khīyanti āsavā etthāti  khayo, nibbānaṁ. “Āsavakkhayā”ti pana samāsavasena  dvibhāvaṁ katvā vuttattā “āsavānaṁ khayo”ti padassa atthuddhāre  āsavakkhayapadaggahaṇaṁ.  
 “Paravajjānupassissā”ti-ādigāthā dhammapade (dha. pa.  253). Tattha ujjhānasaññinoti garahasaññino.  Arāti dūrā. “Arā siṅghāmi vārijan”ti-ādīsu (saṁ.  ni.  1.234 jā. 1.6.116) viya hi dūratthoyaṁ nipāto.  “Ārā”tipi pāṭho. Arāsaddo viya ārāsaddopi dūratthe eko  nipātoti veditabbo. Tadeva hi padaṁ saddasatthe udāhaṭaṁ. Kāmañca  dhammapadaṭṭhakathāyaṁ “arahattamaggasaṅkhātā ārā dūraṁ gatova  hotī”ti (dha. pa. aṭṭha. 2.253) vuttaṁ, tathāpi āsavavaḍḍhiyā  saṅkhāre vaḍḍhento (pg.2.156) visaṅkhārato suvidūradūro, tasmā “ārā so  āsavakkhayā”ti ettha āsavakkhayapadaṁ visaṅkhārādhivacanampi  sambhavatīti āha “nibbānan”ti. Khayanaṁ khayo,  āsavānaṁ khaṇanirodho. Sesaṁ tassa pariyāyavacanaṁ. Bhaṅgo  āsavānaṁ khayoti vuttoti yojanā. Idha pana nibbānampi maggopi  avinābhāvato. Na hi nibbānamanārabbha maggeneva āsavānaṁ khayo  hotīti.  
 Tanninnanti tasmiṁ āsavānaṁ khayañāṇe ninnaṁ. Sesaṁ  tasseva vevacanaṁ. Pāḷiyaṁ idaṁ dukkhanti dukkhassa  ariyasaccassa paricchinditvā, anavasesetvā ca tadā tassa bhikkhuno  paccakkhato gahitabhāvadassananti dassetuṁ “ettakan”ti-ādi vuttaṁ.  Tattha hi ettakaṁ dukkhanti tassa paricchijja gahitabhāvadassanaṁ.  Na ito bhiyyoti anavasesetvā gahitabhāvadassanaṁ. Tenāha  “sabbampi dukkhasaccan”ti-ādi. Sarasalakkhaṇapaṭivedhavasena  pajānanameva yathābhūtaṁ pajānanaṁ nāmāti dasseti  “sarasalakkhaṇapaṭivedhenā”ti iminā. Rasoti sabhāvo  rasitabbo jānitabboti katvā, attano raso saraso, so eva  lakkhaṇaṁ, tassa asammohato paṭivijjhanenāti attho. Asammohato  paṭivijjhanañca nāma yathā tasmiṁ ñāṇe pavatte pacchā dukkhasaccassa  sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā tassa pavattiyeva. Tena  vuttaṁ “yathābhūtaṁ pajānātī”ti. “Nibbattikan”ti  iminā “dukkhaṁ samudeti etasmāti dukkhasamudayo”ti  nibbacanaṁ dasseti. Tadubhayanti dukkhaṁ, dukkhasamudayo ca.  Yaṁ ṭhānaṁ patvāti yaṁ nibbānaṁ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena  kāraṇabhūtaṁ āgamma. Ṭhānanti hi kāraṇaṁ vuccati tiṭṭhati ettha  phalaṁ tadāyattatāyāti katvā. Tadubhayaṁ patvāti ca tadubhayavato  puggalassa tadubhayassa patti viya vuttā. Puggalasseva hi  ārammaṇakaraṇavasena nibbānappatti, na tadubhayassa. Apica  patvāti pāpuṇanahetu, puggalassa ārammaṇakaraṇavasena  samāpajjanatoti attho. Asamānakattuke viya hi samānakattukepi  tvāpaccayassa hetvatthe pavatti saddasatthesu pākaṭā. Appavattīti  appavattinimittaṁ “na pavattati tadubhayametenā”ti katvā,  appavattiṭṭhānaṁ vā “na pavattati tadubhayametthā”ti katvā, anena ca  “dukkhaṁ nirujjhati ettha, etenāti vā dukkhanirodho”ti  nibbacanaṁ dasseti, dukkhasamudayassa pana gahaṇaṁ taṁnibbattakassa  nirujjhanato tassāpi nirujjhanadassanatthanti daṭṭhabbaṁ.  Nibbānapadeyeva (pg.2.157) ta-saddo nivattatīti ayaṁ-saddo puna vutto.  Sabbanāmikañhi padaṁ vuttassa vā liṅgassa gāhakaṁ, vuccamānassa vā.  Tassāti dukkhanirodhassa. Sampāpakanti  sacchikaraṇavasena sammadeva pāpakaṁ, etena ca “dukkhanirodhaṁ  gamayati, gacchati vā etāyāti dukkhanirodhagāminī, sāyeva  paṭipadā dukkhanirodhagāminipaṭipadā”ti nibbacanaṁ dasseti.  
 Kilesavasenāti āsavasaṅkhātakilesavasena. Tadeva  āsavapariyāyena dassento puna āha, tasmā na ettha punaruttidosoti  adhippāyo. Pariyāyadesanābhāvo nāma hi āveṇiko buddhadhammoti  heṭṭhā vuttovāyamattho. Nanu ca āsavānaṁ dukkhasaccapariyāyova atthi,  na sesasaccapariyāyo, atha kasmā sarūpato dassitasaccāniyeva  kilesavasena pariyāyato puna dassento evamāhāti vuttanti? Saccaṁ,  taṁsambandhattā pana sesasaccānaṁ taṁsamudayādipariyāyopi labbhatīti  katvā evaṁ vuttanti veditabbaṁ.  Dukkhasaccapariyāyabhūta-āsavasambandhāni hi āsavasamudayādīnīti,  saccāni dassentotipi yojetabbaṁ. “Āsavānaṁ khayañāṇāyā”ti  āraddhattā cettha āsavānameva gahaṇaṁ, na sesakilesānaṁ tathā  anāraddhattāti daṭṭhabbaṁ. Tathā hi “kāmāsavāpi cittaṁ  vimuccatī”ti-ādinā (dī. ni. 1.248 ma. ni. 1.433  3.19) āsavavimuttasīseneva sabbakilesavimutti vuttā. “Idaṁ  dukkhanti yathābhūtaṁ pajānātī”ti-ādinā missakamaggova idha kathito  lokiyavipassanāya lokuttaramaggassa missakattāti vuttaṁ “saha  vipassanāya koṭippattaṁ maggaṁ kathesī”ti. “Jānato passato”ti  iminā tayopi pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayā vuttā  catusaccapajānanāya eva catukiccasiddhito, pahānābhisamayo pana  pārisesato “vimuccatī”ti iminā vuttoti āha “maggakkhaṇaṁ  dassetī”ti. Cattāri hi kiccāni catusaccapajānanāya eva  siddhāni. Yathāha “taṁ kho panidaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ pariññātanti  me bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādī”ti-ādi  (saṁ. ni.  5.1081 mahāva. 15 paṭi. ma. 2.29). Ayaṁ  aṭṭhakathāmuttako nayo– jānato passatoti ca  hetuniddeso, “jānanahetu passanahetu kāmāsavāpi cittaṁ  vimuccatī”ti-ādinā yojanā. Kāmañcettha jānanapassanakiriyānaṁ,  vimuccanakiriyāya ca samānakālatā, tathāpi (pg.2.158) dhammānaṁ  samānakālikānampi paccayapaccayuppannatā sahajātādikoṭiyā labbhatīti,  hetugabbhavisesanatādassanametantipi vadanti.  
 Bhavāsavaggahaṇena cettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi  samavarodhoti diṭṭhāsavassāpi saṅgaho daṭṭhabbo, adhunā pana  “diṭṭhāsavāpi cittaṁ vimuccatī”ti katthaci pāṭho dissati, so na  porāṇo, pacchā pamādalikhitoti veditabbo.  Bhayabheravasuttasaṁvaṇṇanādīsu (ma. ni. aṭṭha. 1.54)  anekāsupi tatheva saṁvaṇṇitattā. Ettha ca kiñcāpi pāḷiyaṁ  saccapaṭivedho aniyamitapuggalassa aniyamitakālavasena vutto, tathāpi  abhisamayakāle tassa paccuppannataṁ upādāya “evaṁ jānato evaṁ  passato”ti vattamānakālaniddeso kato, so ca kāmaṁ kassaci  maggakkhaṇato paraṁ yāvajjatanā atītakāliko eva, sabbapaṭhamaṁ panassa  atītakālikattaṁ phalakkhaṇena veditabbanti āha “vimuttasminti  iminā phalakkhaṇan”ti. Paccavekkhaṇañāṇanti  phalapaccavekkhaṇañāṇaṁ tathā ceva vuttattā. Taggahaṇena pana  tadavinābhāvato sesāni niravasesāni gahetabbāni, ekadesāni vā  aparipuṇṇāyapi paccavekkhaṇāya sambhavato. “Khīṇā  jātī”ti-ādīhi padehi “nāparaṁ itthattāyā”ti padapariyosānehi.  Tassāti paccavekkhaṇañāṇassa. Bhūminti pavattiṭṭhānaṁ.  Nanu ca “vimuttasmiṁ vimuttan”ti vuttaṁ phalameva tassa  ārammaṇasaṅkhātā bhūmi, atha kathaṁ “khīṇā jātī”ti-ādīhi tassa  bhūmidassananti codanaṁ sodhetuṁ “tena hī”ti-ādi vuttaṁ.  Yasmā pana pahīnakilesapaccavekkhaṇena vijjamānassāpi kammassa  āyatiṁ appaṭisandhikabhāvato “khīṇā jātī”ti pajānāti, yasmā  ca maggapaccavekkhaṇādīhi “vusitaṁ brahmacariyan”ti-ādīni pajānāti,  tasmā “khīṇā jātī”ti-ādīhi tassa bhūmidassananti vuttaṁ hoti.  “Tena ñāṇenā”ti hi yathārutato, avinābhāvato ca gahitena  pañcavidhena paccavekkhaṇañāṇenāti attho.  
 “Khīṇā jātī”ti ettha sotujanānaṁ suviññāpanatthaṁ  parammukhā viya codanaṁ samuṭṭhāpeti “katamā panā”ti-ādinā.  Yena panādhippāyena codanā katā, tadadhippāyaṁ pakāsetvā parihāraṁ  vattukāmo “na tāvassā”ti-ādimāha. “Na tāva …pe…  vijjamānattā”ti vakkhamānameva hi atthaṁ manasi katvā ayaṁ codanā  samuṭṭhāpitā, tattha na tāvassa atītā (pg.2.159) jāti khīṇāti assa  bhikkhuno atītā jāti, na tāva maggabhāvanāya khīṇā. Tattha  kāraṇamāha “pubbeva khīṇattā”ti, maggabhāvanāya purimatarameva  nirujjhanavasena khīṇattāti adhippāyo. Na anāgatā assa jāti  khīṇā maggabhāvanāyāti yojanā. Tattha kāraṇamāha “anāgate  vāyāmābhāvato”ti, idañca anāgatabhāvasāmaññameva gahetvā lesena  codanādhippāyavibhāvanatthaṁ vadati, na anāgatavisesaṁ anāgate  maggabhāvanāya khepanapayogābhāvatoti attho. Vijjamāneyeva hi  payogo sambhavati, na avijjamāneti vuttaṁ hoti. Anāgataviseso  panettha adhippeto, tassa ca khepane vāyāmopi labbhateva. Tenāha  “yā pana maggassā”ti-ādi. Anāgatavisesoti ca  abhāvite magge uppajjanāraho anantarajātibhedo vuccati. Na  paccuppannā assa jāti khīṇā maggabhāvanāyāti yojanā. Tattha  kāraṇamāha “vijjamānattā”ti, ekabhavapariyāpannatāya  vijjamānattāti attho. Tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā  hi jāti. “Yā panā”ti-ādinā pana maggabhāvanāya  kilesahetuvināsanamukhena anāgatajātiyā eva khīṇabhāvo  pakāsitoti daṭṭhabbaṁ. Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṁ  vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṁ, pubbapadadvayepettha  uttarapadalopo. Ekacatupañcakkhandhappabhedāti etthāpi eseva  nayo. “Taṁ so”ti-ādi “kathañca naṁ pajānātī”ti  codanāya sodhanāvacanaṁ. Tattha tanti yathāvuttaṁ jātiṁ.  Soti khīṇāsavo bhikkhu. Paccavekkhitvāti pajānanāya  pubbabhāge pahīnakilesapaccavekkhaṇadassanaṁ. Evañca katvā  paccavekkhaṇaparamparāya tathā pajānanā siddhāti daṭṭhabbaṁ.  Paccavekkhaṇantaravibhāvanatthameva hi “jānanto pajānātī”ti  vattamānavacanadvayaṁ vuttaṁ, jānanto hutvā, jānanahetu vā pajānāti  nāmāti attho.  
 Brahmacariyavāso nāma ukkaṭṭhaniddesato maggabrahmacariyassa  nibbattanamevāti āha “parivutthan”ti, samantato niravasesena  vasitaṁ pariciṇṇanti attho. Kasmā panidaṁ so atītakālavasena  pajānātīti anuyogenāha “puthujjanakalyāṇakena hi  saddhin”ti-ādi. Puthujjanakalyāṇakopi hi heṭṭhā vuttalakkhaṇo  sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno (pg.2.160) nāma  dakkhiṇavibhaṅgasuttādīsu (ma. ni. 3.379) tathā eva  vuttattā. Vasanti nāmāti vasantā eva nāma honti, na  vutthavāsā. Tasmāti vutthavāsattā. Nanu ca “so ‘idaṁ  dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānātī”ti-ādinā pāḷiyaṁ sammādiṭṭhiyeva  vuttā, na sammāsaṅkappādayo, atha kasmā “catūsu saccesu catūhi  maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhaṁ kiccaṁ  niṭṭhāpitan”ti aṭṭhaṅgikassa maggassa sādhāraṇato vuttanti?  Sammāsaṅkappādīnampi catukiccasādhanavasena pavattito. Sammādiṭṭhiyā  hi catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya  sammāsaṅkappādīnampi sesānaṁ dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇāva  pavatti, itarasaccesu ca nesaṁ pahānābhisamayādivasena pavatti pākaṭā  evāti. Dukkhanirodhamaggesu yathākkamaṁ pariññāsacchikiriyābhāvanāpi  yāvadeva samudayapahānatthāti katvā tadattheyeva tāsaṁ pakkhipanena  “kataṁ karaṇīyan”ti padassa adhippāyaṁ vibhāvetuṁ  “tenā”ti-ādi vuttaṁ. “Dukkhamūlaṁ samucchinnan”ti  imināpi tadeva pakārantarena vibhāveti.  
 Kasmā panettha “kataṁ karaṇīyan”ti atītaniddeso katoti  āha “puthujjanakalyāṇakādayo”ti-ādi. Ime pakārā  itthaṁ, tabbhāvo itthattanti dasseti  “itthabhāvāyā”ti iminā, āya-saddo ca sampadānatthe,  tadatthāyāti attho. Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā  pariññādayo idhādhippetāti vuttaṁ “evaṁ soḷasakiccabhāvāyā”ti.  Te hi maggaṁ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti  magge paccavekkhite taṁkiccapaccavekkhaṇāyapi sukhena siddhito. Evaṁ  sādhāraṇato catūsu maggesu paccekaṁ catukiccavasena soḷasakiccabhāvaṁ  pakāsetvā tesupi kiccesu pahānameva padhānaṁ tadatthattā itaresaṁ  pariññādīnanti tadeva visesato pakāsetuṁ “kilesakkhayabhāvāya  vā”ti āha.  
 Apica purimanayena paccavekkhaṇaparamparāya paccavekkhaṇavidhiṁ  dassetvā idāni padhānattā pahīnakilesapaccavekkhaṇavidhimeva dassetuṁ  evaṁ vuttantipi daṭṭhabbaṁ. Dutiyavikappe ayaṁ pakāro itthaṁ,  tabbhāvo itthattaṁ, āyasaddo cettha sampadānavacanassa kāriyabhūto  nissakkattheti dasseti “itthabhāvato”ti iminā. “Imasmā  evaṁ pakārā”ti pana vadanto pakāro nāma (pg.2.161) pakāravantato atthato bhedo  natthi. Yadi hi so bhedo assa, tasseva so pakāro na siyā,  tasmā itthaṁ-saddo pakāravantavācako, atthato pana abhedepi sati  avayavāvayavitādinā bhedaparikappanāvasena siyā kiñci bhedamatthaṁ,  tasmā itthattasaddo pakāravācakoti dasseti. Ayamidha ṭīkāyaṁ,  (dī. ni. ṭī. 1.248) majjhimāgamaṭīkāvinayaṭīkādīsu  (sārattha. ṭī. 1.14) ca āgatanayo.  
 Saddavidū pana pavattinimittānusārena evamicchanti– ayaṁ  pakāro assāti itthaṁ, pakāravanto. Vicitrā hi taddhitavutti.  Tassa bhāvo itthattaṁ, pakāro, imamatthaṁ dassento  “itthabhāvato imasmā evaṁ pakārā”ti āhāti.  Paṭhamavikappepi yathārahaṁ esa nayo. Idāni  vattamānakhandhasantānāti sarūpakathanaṁ. Aparanti anāgataṁ.  “Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhantī”ti idāni pāṭho,  “ime pana carimakattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā pariññātā  tiṭṭhantī”ti pana majjhimāgamavinayaṭīkādīsu, (sārattha. ṭī.  1.14) idha ca ṭīkāyaṁ (dī. ni. ṭī. 1.248)  ulliṅgitapāṭho. Tattha carimakattabhāvasaṅkhātāti  ekasantatipariyāpannabhāvena pacchimakattabhāvakathitā.  Pariññātāti maggena paricchijja ñātā. Tiṭṭhantīti  appatiṭṭhā anokāsā tiṭṭhanti. Etena hi tesaṁ khandhānaṁ  apariññāmūlābhāvena apatiṭṭhābhāvaṁ dasseti. Apariññāmūlikā hi  patiṭṭhā, tadabhāvato pana appatiṭṭhābhāvo. Yathāha “kabaḷīkāre ce  bhikkhave āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṁ  tattha viññāṇaṁ viruḷhan”ti-ādi (saṁ. ni.  2.64 kathā.  296 mahāni. 7). Tadupamaṁ vibhāveti “chinnamūlakā rukkhā  viyā”ti iminā, yathā chinnamūlakā rukkhā mūlābhāvato appatiṭṭhā  anokāsā tiṭṭhanti, evametepi apariññāmūlābhāvatoti. Ayamettha  opammasaṁsandanā. Carimakacittanirodhenāti  parinibbānacittanirodhena. Anupādānoti anindhano.  Apaṇṇattikabhāvanti yesu khandhesu vijjamānesu tathā tathā  parikappanāsiddhā paññatti, tadabhāvato tassāpi dharamānakapaññattiyā  abhāvena apaññattikabhāvaṁ gamissanti. Paṇṇatti paññattīti hi  atthato ekaṁ yathā “paññāsa paṇṇāsā”ti. Paññāsa paṇṇādesoti  hi akkharacintakā vadanti.  
  249. Yebhuyyena (pg.2.162) saṁkhipati saṅkucito bhavatīti  saṅkhepo, pabbatamatthakaṁ. Tañhi pabbatapādato anukkamena bahulaṁ  saṁkhittaṁ saṅkucitaṁ hoti. Tenāha “pabbatamatthake”ti,  pabbatasikhareti attho. Ayaṁ aṭṭhakathāmuttako nayo–  saṅkhipīyati pabbatabhāvena gaṇīyatīti saṅkhepo, pabbatapariyāpanno  padeso, tasmiṁ pabbatapariyāpanne padeseti atthoti.  Anāviloti akālusiyo, sā cassa anāvilatā kaddamābhāvena  hotīti āha “nikkaddamo”ti. Sapati apadāpi   samānā  gacchatīti sippi, khuddakā sippi sippiyo kā-kārassa  ya-kāraṁ katvā, yo “muttiko”tipi vuccati. Savati pasavatīti  sambuko, yaṁ “jalasutti, saṅkhalikā”ti ca voharanti.  Samāhāre yebhuyyato napuṁsakapayogoti vuttaṁ  “sippiyasambukan”ti. Evamīdisesu. Sakkharāti  muṭṭhippamāṇā pāsāṇā. Kathalānīti kapālakhaṇḍāni.  Samūhavācakassa ghaṭāsaddassa itthi liṅgassāpi dissanato  “gumban”ti padassatthaṁ dasseti “ghaṭā”ti iminā.  
 Kāmañca “sippiyasambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi  tiṭṭhantampi carantampī”ti ettha sakkharakathalaṁ tiṭṭhatiyeva,  sippiyasambukamacchagumbāni carantipi tiṭṭhantipi, tathāpi  sahacaraṇanayena sabbāneva caranti viya evaṁ vuttanti atthaṁ dassento  “tiṭṭhantampi carantampīti etthā”ti-ādimāha. Tattha hi  “sakkharakathalaṁ tiṭṭhatiyevā”ti-ādinā yathāsambhavamatthaṁ  dasseti, “yathā panā”ti-ādinā pana sahacaraṇanayaṁ.  Pana-saddo arucisaṁsūcane, tathāpīti attho.  Antarantarāti bahūnaṁ gāvīnamantarantarā ṭhitāsu gāvīsu  vijjamānāsupi. Gāvoti gāviyo. Itarāpīti ṭhitāpi  nisinnāpi. Carantīti vuccanti sahacaraṇanayena.  Tiṭṭhantamevāti-ādīsu ayamadhippāyo–  sippiyasambukamacchagumbānaṁ caraṇakiriyāyapi yogato ṭhānakiriyāya  anekantattā ekantato tiṭṭhantameva na kadācipi carantaṁ sakkharakathalaṁ  upādāya sippiyasambukampi macchagumbampi tiṭṭhantanti vuttaṁ, na tu tesaṁ  ṭhānakiriyamupādāya. Tesaṁ pana caraṇakiriyamupādāya  “carantampī”ti pi-saddalopo hettha daṭṭhabbo. Itarampi dvayanti  sippiyasambukamacchagumbaṁ padavasena evaṁ vuttaṁ. Itarañca dvayanti  sippiyasambukamacchagumbameva. Carantanti vuttanti etthāpi tesaṁ  ṭhānakiriyamupādāya “tiṭṭhantampī”ti pi-saddalopo, evamettha  aṭṭhakathācariyehi sahacaraṇanayo dassito, ācariyadhammapālattherena pana  yathālābhanayopi. Tathā (pg.2.163) hi vuttaṁ “kiṁ vā imāya sahacariyāya,  yathālābhaggahaṇaṁ panettha daṭṭhabbaṁ. Sakkharakathalassa hi vasena  tiṭṭhantanti, sippisambukassa macchagumbassa ca vasena tiṭṭhantampi  carantampīti evaṁ yojanā kātabbā”ti (dī. ni. ṭī. 1.249).  Alabbhamānassāpi atthassa sahayogīvasena desanāmattaṁ pati  sahacaraṇanayo, sādhāraṇato desitassāpi atthassa sambhavavasena  vivecanaṁ pati yathālābhanayoti ubhayathāpi yujjati.  
 Evampettha vadanti– aṭṭhakathāyaṁ “sakkharakathalaṁ  tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipī”ti iminā yathālābhanayo  dassito yathāsambhavaṁ atthassa vivecitattā, “yathā panā”ti-ādinā  pana sahacaraṇanayo alabbhamānassāpi atthassa sahayogīvasena  desanāmattassa vibhāvitattāti  tadetampi anupavajjameva atthassa  yuttattā, aṭṭhakathāyañca tathā dassanassāpi sambhavatoti daṭṭhabbaṁ.  “Tatthā”ti-ādi upamāsaṁsandanaṁ. Tīreti udakarahadassa  tīre. Udakarahado ca nāma katthaci samuddopi vuccati  “rahadopi tattha gambhīro, samuddo saritodako”ti-ādīsu (dī.  ni. 3.278). Katthaci jalāsayopi “rahadopi tattha dharaṇī  nāma, yato meghā pavassanti, vassā yato patāyantī”ti-ādīsu,  (dī. ni. 3.281) idhāpi jalāsayoyeva. So hi udakavasena  raho cakkhurahādikaṁ dadātīti udakarahado o-kārassa a-kāraṁ  katvā. Saddavidū pana “udakaṁ haratīti udakarahado  niruttinayenā”ti vadanti.  
  “Ettāvatā”ti-ādinā catutthajjhānāntaraṁ  dassitavipassanāñāṇato paṭṭhāya yathāvuttatthassa sampiṇḍanaṁ. Tattha  ettāvatāti “puna caparaṁ mahārāja bhikkhu evaṁ samāhite  citte …pe… ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharatī”ti-ādinā ettakena,  etaparimāṇavantena vā vacanakkamena. Vipassanāñāṇanti  ñāṇadassananāmena dassitaṁ vipassanāñāṇaṁ, tassa ca visuṁ  gaṇanadassanena heṭṭhā catutthajjhānānantaraṁ vattabbatākāraṇesu tīsu nayesu  tatiyanayasseva yuttatarabhāvopi dīpitoti daṭṭhabbaṁ. Manomayañāṇassa  iddhividhasamavarodhitabhāve Visuddhimagge (visuddhi. 2.379 ādayo) vuttepi idha pāḷiyaṁ visuṁ desitattā visuṁ eva gahaṇaṁ, tathā  desanā ca pāṭiyekkasandiṭṭhikasāmaññaphalatthāti daṭṭhabbaṁ.  Anāgataṁsañāṇayathākammūpagañāṇadvayassa (pg.2.164) pāḷiyaṁ anāgatattā  “dibbacakkhuvasena nipphannan”ti vuttaṁ, tabbasena nipphannattā  taggahaṇeneva gahitaṁ taṁ ñāṇadvayanti vuttaṁ hoti. Dibbacakkhussa hi  anāgataṁsañāṇaṁ, yathākammūpagañāṇañcāti dvepi ñāṇāni paribhaṇḍāni  hontīti. Dibbacakkhuñāṇanti cutūpapātañāṇanāmena dassitaṁ  dibbacakkhuñāṇaṁ.  
  Sabbesaṁ pana dasannaṁ ñāṇānaṁ ārammaṇavibhāgassa  Visuddhimagge anāgatattā tatthānāgatañāṇānaṁ ārammaṇavibhāgaṁ  dassetuṁ “tesan”ti-ādi vuttaṁ. Tesanti dasannaṁ ñāṇānaṁ.  Tatthāti tasmiṁ ārammaṇavibhāge, tesu vā dasasu ñāṇesu.  Bhūmibhedato parittamahaggataṁ, kālabhedato atītānāgatapaccuppannaṁ,  santānabhedato ajjhattabahiddhā cāti vipassanāñāṇaṁ  sattavidhārammaṇaṁ. Parittārammaṇāditikattayeneva hi tassa  ārammaṇavibhāgo, na maggārammaṇatikena.  Nimmitarūpāyatanamattamevāti attanā nimmitaṁ rūpārammaṇameva,  attanā vā nimmite manomaye kāye vijjamānaṁ rūpāyatanamevātipi  yujjati. Idañhi tassa ñāṇassa abhinimmiyamāne manomaye kāye  rūpāyatanamevārabbha pavattanato vuttaṁ, na pana tattha  gandhāyatanādīnamabhāvato  Na hi rūpakalāpo gandhāyatanādivirahito  atthīti sabbathā parinipphannameva nimmitarūpaṁ. Tenāha  “parittapaccuppannabahiddhārammaṇan”ti, yathākkamaṁ  bhūmikālasantānabhedato tibbidhārammaṇanti attho. Nibbānavasena  ekadhammārammaṇampi samānaṁ āsavakkhayañāṇaṁ  parittārammaṇāditikavasena tividhārammaṇaṁ dassetuṁ  “appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇan”ti vuttaṁ. Tañhi  parittatikavasena appamāṇārammaṇaṁ, ajjhattikavasena bahiddhārammaṇaṁ,  atītatikavasena navattabbārammaṇañca hoti.  
  Uttaritarasaddo, paṇītatarasaddo ca pariyāyoti dasseti  “seṭṭhataran”ti iminā. Ratanakūṭaṁ viya kūṭāgārassa arahattaṁ  kūṭaṁ uttamaṅgabhūtaṁ bhagavato desanāya arahattapariyosānattāti āha  “arahattanikūṭenā”ti. Desanaṁ niṭṭhāpesīti  titthakaramataharavibhāviniṁ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṁsiniṁ  tividhasīlālaṅkataparamasallekhapaṭipattiparidīpiniṁ  jhānābhiññādi-uttarimanussadhammavibhūsiniṁ  cuddasavidhamahāsāmaññphalapaṭimaṇḍitaṁ anaññasādhāraṇaṁ sāmaññaphaladesanaṁ  ratanāgāraṁ (pg.2.165) viya ratanakūṭena arahattakūṭena niṭṭhāpesi “vimuttasmin”ti  iminā, arahattaphalassa desitattāti attho.  
 
 Ajātasattu-upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā 

  250. Ettāvatā bhagavatā desitassa  sāmaññaphalasuttassa atthavaṇṇanaṁ katvā idāni dhammasaṅgāhakehi  saṅgītassa “evaṁ vutte”ti-ādipāṭhassapi atthavaṇṇanaṁ karonto paṭhamaṁ  sambandhaṁ dassetuṁ “rājā”ti-ādimāha. Tattha tatthāti  tasmiṁ tasmiṁ sāmaññaphale, suttapadese vā. Karaṇaṁ kāro, sādhu  iti kāro tathā, “sādhu bhagavā, sādhu sugatā”ti-ādinā taṁ  pavattento. Ādimajjhapariyosānanti desanāya ādiñca  majjhañca pariyosānañca. Sakkaccaṁ sādaraṁ gāravaṁ sutvā,  “cintetvā”ti ettha idaṁ pubbakālakiriyāvacanaṁ. Ime pañhe puthū  samaṇabrāhmaṇe pucchanto ahaṁ ciraṁ vata amhi, evaṁ pucchantopi ahaṁ  thuse koṭṭento viya kañci sāraṁ nālatthanti yojanā. Tathā  yo …pe… vissajjesi, tassa bhagavato guṇasampadā aho vata.  Dasabalassa guṇānubhāvaṁ ajānanto ahaṁ vañcito suciraṁ vata amhīti.  Vañcitoti ca aññāṇena vañcito āvaṭṭito, mohena  paṭicchādito amhīti vuttaṁ hoti. Tenāha “dasabalassa  guṇānubhāvaṁ ajānanto”ti. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati.  Cintetvā āvikarontoti sambandho. Ullaṅghanasamatthāyapi  ubbegapītiyā anullaṅghanampi siyāti āha “pañcavidhāya  pītiyā phuṭasarīro”ti. Phuṭasarīroti ca phusitasarīroti  attho, na byāpitasarīroti sabbāya pītiyā abyāpitattā.  Tanti attano pasādassa āvikaraṇaṁ, upāsakattapavedanañca.  Āraddhaṁ dhammasaṅgāhakehi.  
 Abhikkantāti atikkantā vigatā, vigatabhāvo ca khayo  evāti āha “khaye dissatī”ti. Tathā hi vuttaṁ  “nikkhanto paṭhamo yāmo”ti. Abhikkantataroti  ativiya kantataro manoramo, tādiso ca sundaro bhaddako nāmāti  vuttaṁ “sundare”ti.  
 “Ko me”ti-ādi gāthā vimānavatthumhi (vi.  va. 857). Tattha koti devanāgayakkhagandhabbādīsu katamo.  Meti mama. Pādānīti pāde, liṅgavipariyāyoyaṁ.  Iddhiyāti īdisāya deviddhiyā. Yasasāti īdisena  parivārena, parijanena (pg.2.166) ca. Jalanti jalanto vijjotamāno.  Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena, abhirūpenāti vuttaṁ  hoti. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā  obhāsayaṁ disāti sabbā dasapi disā obhāsayanto. Cando  viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṁ ekālokaṁ karonto ko vandatīti  sambandho.  
 Abhirūpeti atirekarūpe uḷāravaṇṇena sampannarūpe.  Abbhānumodaneti abhi-anumodane abhippamoditabhāve. Kimatthiyaṁ  “abbhānumodane”ti vacananti āha “tasmā”ti-ādi. Yuttaṁ  tāva hotu abbhānumodane, kasmā panāyaṁ dvikkhattuṁ vuttoti codanāya  sodhanāmukhena āmeḍitavisayaṁ niddhāreti “bhaye  kodhe”ti-ādinā, iminā saddalakkhaṇena hetubhūtena evaṁ vutto,  iminā ca iminā ca visayenāti vuttaṁ hoti. “Sādhu sādhu  bhante”ti āmeḍitavasena atthaṁ dassetvā tassa visayaṁ niddhārento  evamāhātipi sambandhaṁ vadanti. Tattha “coro coro, sappo  sappo”ti-ādīsu bhaye āmeḍitaṁ, “vijjha vijjha, pahara  paharā”ti-ādīsu kodhe, “sādhu sādhū”ti-ādīsu (saṁ. ni.   2.127  3.35  5.1085) pasaṁsāyaṁ, “gaccha  gaccha, lunāhi lunāhī”ti-ādīsu turite, “āgaccha  āgacchā”ti-ādīsu kotūhale, “buddho buddhoti  cintento”ti-ādīsu (bu. vaṁ. 2.44) acchare,  “abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto”ti-ādīsu (dī. ni.  3.20 a. ni.  9.11) hāse, “kahaṁ ekaputtaka, kahaṁ  ekaputtakā”ti-ādīsu (saṁ. ni.  2.63) soke, “aho  sukhaṁ, aho sukhan”ti-ādīsu (udā. 20 dī. ni. 3.305)  pasāde. Casaddo avuttasamuccayattho, tena garahā asammānādīnaṁ  saṅgaho daṭṭhabbo. “Pāpo pāpo”ti-ādīsu hi garahāyaṁ,  “abhirūpaka abhirūpakā”ti-ādīsu asammāne. Evametesu  navasu, aññesu ca visayesu āmeḍitavacanaṁ budho kareyya, yojeyyāti  attho. Āmeḍanaṁ punappunamuccāraṇaṁ, āmeḍīyati vā  punappunamuccārīyatīti āmeḍitaṁ, ekassevatthassa dvattikkhattuṁ  vacanaṁ. Meḍisaddo hi ummādane, āpubbo tu  dvattikkhattumuccāraṇe vattati yathā “etadeva yadā vākya-māmeḍayati  vāsavo”ti.  
 Evaṁ (pg.2.167) āmeḍitavasena dvikkhattuṁ vuttabhāvaṁ dassetvā idāni nayidaṁ  āmeḍitavaseneva dvikkhattuṁ vuttaṁ, atha kho paccekamatthadvayavasenapīti  dassento “atha vā”ti-ādimāha. Āmeḍitavasena atthaṁ  dassetvā vicchāvasenāpi dassento evamāhātipi vadanti, tadayuttameva  byāpetabbassa dvikkhattumavuttattā. Byāpetabbassa hi byāpakena  guṇakiriyādabbena byāpanicchāya dvattikkhattuṁ vacanaṁ vicchā yathā  “gāmo gāmo ramaṇīyo”ti. Tattha abhikkantanti  abhikkamanīyaṁ, tabbhāvo ca ati-iṭṭhatāyāti vuttaṁ  “ati-iṭṭhan”ti-ādi, padattayañcetaṁ pariyāyavacanaṁ.  Etthāti dvīsu abhikkantasaddesu. “Abhikkantan”ti vacanaṁ  apekkhitvā napuṁsakaliṅgena vuttaṁ, taṁ pana bhagavato vacanaṁ  dhammadesanāyevāti katvā “yadidaṁ bhagavato dhammadesanā”ti  āha, yāyaṁ bhagavato dhammadesanā mayā sutā, tadidaṁ bhagavato  dhammadesanāsaṅkhātaṁ vacanaṁ abhikkantanti attho. Evaṁ paṭiniddesopi  hi atthato abhedattā yutto eva “yattha ca dinnaṁ  mahapphalamāhū”ti-ādīsu (vi. va. 888) viya. “Abhikkantan”ti  vuttassa vā atthamattadassanaṁ etaṁ, tasmā atthavasena  liṅgavibhattivipariṇāmo veditabbo, kāriyavipariṇāmavasena cettha  vibhattivipariṇāmatā. Vacananti hettha seso, abhikkantaṁ bhagavato  vacanaṁ, yāyaṁ bhagavato dhammadesanā mayā sutā, sā abhikkantaṁ  abhikkantāti attho. Dutiyapadepi “abhikkantanti pasādanaṁ  apekkhitvā napuṁsakaliṅgena vuttan”ti-ādinā yathārahamesa nayo  netabbo.  
 “Bhagavato vacanan”ti-ādinā atthadvayasarūpaṁ dasseti.  Tattha dosanāsanatoti rāgādikilesadosaviddhaṁsanato.  Guṇādhigamanatoti sīlādiguṇānaṁ sampādanavasena adhigamāpanato.  Ye guṇe desanā adhigameti, tesu “guṇādhigamanato”ti vuttesuyeva  guṇesu padhānabhūtā guṇā dassetabbāti te padhānabhūte guṇe tāva dassetuṁ  “saddhājananato paññājananato”ti vuttaṁ. Saddhāpadhānā hi  lokiyā guṇā, paññāpadhānā lokuttarāti, padhānaniddeso cesa desanāya  adhigametabbehi sīlasamādhidukādīhipi yojanāsambhavato. Aññampi  atthadvayaṁ dasseti “sātthato”ti-ādinā.  Sīlādi-atthasampattiyā (pg.2.168) sātthato. Sabhāvaniruttisampattiyā  sabyañjanato. Suviññeyyasaddapayogatāya uttānapadato.  Saṇhasukhumabhāvena dubbiññeyyatthatāya gambhīratthato.  Siniddhamudumadhurasaddapayogatāya kaṇṇasukhato.  Vipulavisuddhapemanīyatthatāya hadayaṅgamato.  Mānātimānavidhamanena anattukkaṁsanato. Thambhasārambhanimmaddanena  aparavambhanato. Hitādhippāyappavattiyā paresaṁ  rāgapariḷāhādivūpasamanena karuṇāsītalato.  Kilesandhakāravidhamanena paññāvadātato. Avadātaṁ, odātanti  ca atthato ekaṁ. Karavīkarutamañjutāya āpātharamaṇīyato.  Pubbāparāviruddhasuvisuddhatāya vimaddakkhamato.  Āpātharamaṇīyatāya eva suyyamānasukhato. Vimaddakkhamatāya,  hitajjhāsayappavattitāya ca vīmaṁsiyamānahitatoti evamettha  attho veditabbo. Ādisaddena pana saṁsāracakkanivattanato,  saddhammacakkappavattanato, micchāvādaviddhaṁsanato, sammāvādapatiṭṭhāpanato,  akusalamūlasamuddharaṇato, kusalamūlasaṁropanato, apāyadvāravidhānato,  saggamaggadvāravivaraṇato, pariyuṭṭhānavūpasamanato, anusayasamugghāṭanatoti  evamādīnaṁ saṅgaho daṭṭhabbo.  
 Na kevalaṁ padadvayeneva, tato parampi catūhi upamāhīti  pi-saddo sampiṇḍanattho. “Cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti  idaṁ “telapajjotaṁ dhāreyyā”ti catuttha-upamāya ākāramattadassanaṁ, na  pana upamantaradassananti āha “catūhi upamāhī”ti.  Adhomukhaṭṭhapitanti kenaci adhomukhaṁ ṭhapitaṁ.  Heṭṭhāmukhajātanti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṁ jātaṁ. Ugghāṭeyyāti  vivaṭaṁ kareyya. “Hatthe gahetvā”ti samācikkhaṇadassanatthaṁ  vuttaṁ, “puratthābhimukho, uttarābhimukho vā gacchā”ti-ādinā  vacanamattaṁ avatvā “esa maggo, evaṁ gacchā”ti hatthe gahetvā  nissandehaṁ dasseyyāti vuttaṁ hoti. Kāḷapakkhe cātuddasī  kāḷapakkhacātuddasī. Nirantararukkhagahanena ekagghano vanasaṇḍo  ghanavanasaṇḍo. Meghassa paṭalaṁ meghapaṭalaṁ, meghacchannatāti  vuttaṁ hoti. Nikkujjitaṁ ukkujjeyyāti kassacipi ādheyyassa  anādhārabhūtaṁ kiñci bhājanaṁ ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya upari  mukhaṁ ṭhapeyya. Heṭṭhāmukhajātatāya vimukhaṁ, adhomukhaṭṭhapitatāya  asaddhamme patitanti evaṁ padadvayaṁ nikkujjitapadassa yathādassitena  (pg.2.169) atthadvayena yathārahaṁ yojetabbaṁ, na yathāsaṅkhyaṁ. Attano sabhāveneva  hi esa rājā saddhammavimukho, pāpamittena pana devadattena  pitughātādīsu uyyojitattā asaddhamme patitoti. Vuṭṭhāpentena  bhagavatāti sambandho.  
 “Kassapassa bhagavato”ti-ādinā tadā raññā  avuttassāpi atthāpattimattadassanaṁ. Kāmañca kāmacchandādayopi  paṭicchādakā nīvaraṇabhāvato, micchādiṭṭhi pana savisesaṁ paṭicchādikā  satte micchābhinivesavasenāti āha  “micchādiṭṭhigahanapaṭicchannan”ti. Tenāha bhagavā  “micchādiṭṭhiparamāhaṁ bhikkhave vajjaṁ vadāmī”ti, [a. ni.   1.310(atthato samānaṁ)] micchādiṭṭhisaṅkhātagumbapaṭicchannanti  attho. “Micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṁ sāsanaṁ vivarantenā”ti vadanto  sabbabuddhānaṁ ekāva anusandhi, ekaṁva sāsananti katvā kassapassa  bhagavato sāsanampi iminā saddhiṁ ekasāsanaṁ karotīti daṭṭhabbaṁ.  Aṅguttaraṭṭhakathādīsupi hi tathā ceva vuttaṁ, evañca katvā  micchādiṭṭhigahanapaṭicchannassa sāsanassa vivaraṇavacanaṁ upapannaṁ hotīti.  
  Sabbo akusaladhammasaṅkhāto apāyagāmimaggo  kummaggo kucchito maggoti katvā. Sammādiṭṭhi-ādīnaṁ  ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhi-ādayo aṭṭha micchattadhammā  micchāmaggo mokkhamaggato micchā vitatho maggoti katvā.  Teneva hi tadubhayassa paṭipakkhataṁ sandhāya “saggamokkhamaggaṁ  āvikarontenā”ti vuttaṁ. Sabbo hi kusaladhammo saggamaggo.  Sammādiṭṭhi-ādayo aṭṭha sammattadhammā mokkhamaggo.  Sappi-ādisannissayo padīpo na tathā ujjalo, yathā telasannissayoti  telapajjotaggahaṇaṁ. Dhāreyyāti dhareyya, samāhareyya  samādaheyyāti attho. Buddhādiratanarūpānīti buddhādīnaṁ tiṇṇaṁ  ratanānaṁ vaṇṇāyatanāni. Tesaṁ buddhādiratanarūpānaṁ paṭicchādakassa  mohandhakārassa viddhaṁsakaṁ tathā. Desanāsaṅkhātaṁ pajjotaṁ tathā.  Tadubhayaṁ tulyādhikaraṇavasena viyūhitvā tassa dhārako samādahakoti  atthena  “tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṁsakadesanāpajjotadhārakenā”ti  vuttaṁ. Etehi pariyāyehīti yathāvuttehi  nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇamaggācikkhaṇatelapajjotadhāraṇa  saṅkhāta catubbidhopamopamitabbappakārehi, yathāvuttehi (pg.2.170) vā  nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvavidhamanādivibhāvanapariyāyehi.  Tenāha “anekapariyāyena dhammo pakāsito”ti.  
 “Evan”ti-ādinā “esāhan”ti-ādipāṭhassa sambandhaṁ  dasseti. Pasannacittatāyapasannākāraṁ karoti. Pasannacittatā ca imaṁ  desanaṁ sutvā evāti atthaṁ ñāpetuṁ “imāya desanāyā”ti-ādi  vuttaṁ. Imāya desanāya hetubhūtāya. Pasannākāranti  pasannehi sādhujanehi kattabbasakkāraṁ. Saraṇanti paṭisaraṇaṁ.  Tenāha “parāyaṇan”ti. Parāyaṇatā pana anatthanisedhanena,  atthasampādanena cāti vuttaṁ “aghassa tātā, hitassa ca  vidhātā”ti. Aghassāti nissakke sāmivacanaṁ, pāpatoti  attho. Dukkhatotipi vadanti keci. Tāyati avassayaṁ karotīti  tātā. Hitassāti upayogatthe sāmivacanaṁ. Vidahati  saṁvidhānaṁ karotīti vidhātā. “Iti iminā  adhippāyenā”ti vadanto “itisaddo cettha luttaniddiṭṭho, so ca  ākārattho”ti dasseti. Saraṇanti gamanaṁ. Hitādhippāyena  bhajanaṁ, jānanaṁ vā, evañca katvā vinayaṭṭhakathādīsu “saraṇanti  gacchāmī”ti saheva itisaddena attho vuttoti. Ettha hi nāyaṁ  gami-saddo nī-saddādayo viya dvikammiko, tasmā yathā “ajaṁ gāmaṁ  netī”ti vuccati, evaṁ “bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmī”ti vattuṁ na  sakkā, “saraṇanti gacchāmī”ti pana vattabbaṁ, tasmā ettha itisaddo  luttaniddiṭṭhoti veditabbaṁ, evañca katvā “yo buddhaṁ saraṇaṁ gacchati,  so buddhaṁ vā gaccheyya saraṇaṁ vā”ti (khu. pā. aṭṭha.  1.gamatīyadīpanā) khuddakanikāyaṭṭhakathāya uddhaṭā codanā  anavakāsā. Na hi gami-saddaṁ duhādinyādigaṇikaṁ karonti  akkharacintakāti. Hotu tāva gami-saddassa ekakammabhāvo, tathāpi  “gacchateva pubbaṁ disaṁ, gacchati pacchimaṁ disan”ti-ādīsu (saṁ.  ni.  1.159  3.87) viya “bhagavantaṁ, saraṇan”ti  padadvayassa samānādhikaraṇatā yuttāti? Na, tassa padadvayassa  samānādhikaraṇabhāvānupapattito. Tassa hi samānādhikaraṇabhāve  adhippete paṭihatacittopi bhagavantaṁ upasaṅkamanto buddhaṁ saraṇaṁ gato  nāma siyā. Yañhi taṁ “buddho”ti visesitaṁ saraṇaṁ, tamevesa  gatoti, na cettha anupapattikena atthena attho, tasmā  “bhagavantan”ti gamanīyatthassa dīpanaṁ, “saraṇan”ti pana  gamanākārassāti vuttanayena (pg.2.171) itilopavaseneva attho gahetabboti.  Dhammañca saṅghañcāti etthāpi eseva nayo. Honti cettha–  
 	“Gamissa ekakammattā, itilopaṁ vijāniyā;  
 	Paṭighātappasaṅgattā, na ca tulyatthatā siyā.  
 	Tasmā gamanīyatthassa, pubbapadaṁva jotakaṁ;  
 	Gamanākārassa paraṁ, ityuttaṁ saraṇattaye”ti.  
 “Iti iminā adhippāyena bhagavantaṁ gacchāmī”ti pana  vadanto aneneva adhippāyena bhajanaṁ, jānanaṁ vā saraṇagamanaṁ nāmāti  niyameti. Tattha “gacchāmī”ti-ādīsu purimassa purimassa  pacchimaṁ pacchimaṁ atthavacanaṁ, “gacchāmī”ti etassa vā  anaññasādhāraṇatādassanavasena pāṭiyekkameva atthavacanaṁ  “bhajāmī”ti-ādipadattayaṁ. Bhajanañhi saraṇādhippāyena  upasaṅkamanaṁ, sevanaṁ santikāvacarabhāvo, payirupāsanaṁ  vattapaṭivattakaraṇena upaṭṭhānanti evaṁ sabbathāpi anaññasādhāraṇataṁyeva  dasseti. Evaṁ “gacchāmī”ti padassa gati-atthaṁ dassetvā  buddhi-atthampi dassetuṁ “evaṁ vā”ti-ādimāha, tattha  evanti “bhagavā me saraṇan”ti-ādinā adhippāyena. Kasmā  pana “gacchāmī”ti padassa “bujjhāmī”ti ayamattho labbhatīti  codanaṁ sodheti “yesañhī”ti-ādinā, anena ca  niruttinayamantarena sabhāvatova gamudhātussa buddhi-atthoti dīpeti.  Dhātūnanti mūlasaddasaṅkhātānaṁ i, yā, kamu, gamu-iccādīnaṁ.  
 “Adhigatamagge  sacchikatanirodhe”ti padadvayenāpi  phalaṭṭhā eva dassitā, na maggaṭṭhāti te dassento “yathānusiṭṭhaṁ  paṭipajjamāne cā”ti āha. Nanu ca kalyāṇaputhujjanopi  “yathānusiṭṭhaṁ paṭipajjatī”ti vuccatīti? Kiñcāpi vuccati,  nippariyāyena pana maggaṭṭhā eva tathā vattabbā, na itaro  niyāmokkamanābhāvato. Tathā hi te eva “apāyesu apatamāne  dhāretī”ti vuttā. Sammattaniyāmokkamanena hi  apāyavinimuttisambhavoti. Evaṁ anekehipi vinaya- (sārattha.  ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā) suttantaṭīkākārehī (dī. ni. ṭī.  1.250) vuttaṁ, tadetaṁ sammattaniyāmokkamanavasena nippariyāyato  apāyavinimuttake sandhāya vuttaṁ, tadanupapattivasena pana pariyāyato  apāyavinimuttakaṁ kalyāṇaputhujjanampi “yathānusiṭṭhaṁ paṭipajjamāne”ti  padena dassetīti daṭṭhabbaṁ. Tathā (pg.2.172) hesa dakkhiṇavibhaṅgasuttādīsu  (ma. ni. 3.379) sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannabhāvena  vuttoti, chattavimāne (vi. va. 886ādayo) chattamāṇavako  cettha nidassanaṁ. Adhigatamagge, sacchikatanirodhe ca yathānusiṭṭhaṁ  paṭipajjamāne ca puggale apāyesu apatamāne katvā dhāretīti  sapāṭhasesayojanā. Atītakālikena hi purimapadadvayena phalaṭṭhānameva  gahaṇaṁ, vattamānakālikena ca pacchimena padena saha kalyāṇaputhujjanena  maggaṭṭhānameva. “Apatamāne”ti pana padena dhāraṇākāradassanaṁ  apatanakaraṇavaseneva dhāretīti, dhāraṇasarūpadassanaṁ vā. Dhāraṇaṁ nāma  apatanakaraṇamevāti, apatanakaraṇañca  apāyādinibbattakakilesaviddhaṁsanavasena vaṭṭato niyyānameva.  “Apāyesū”ti hi dukkhabahulaṭṭhānatāya padhānavasena vuttaṁ, vaṭṭadukkhesu  pana sabbesupi apatamāne katvā dhāretīti attho veditabbo. Tathā  hi abhidhammaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ “sotāpattimaggo cettha apāyabhavato  vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesato, anāgāmimaggo  kāmabhavato, arahattamaggo rūpārūpabhavato, sabbabhavehipi vuṭṭhāti  evāti vadantī”ti (dha. sa. aṭṭha. 350) evañca katvā  ariyamaggo niyyānikatāya, nibbānañca tassa tadatthasiddhihetutāyāti  ubhayameva nippariyāyena dhammo nāmāti sarūpato dassetuṁ “so  atthato ariyamaggo ceva nibbānañcā”ti vuttaṁ. Nibbānañhi  ārammaṇaṁ labhitvā ariyamaggassa tadatthasiddhi, svāyamattho ca  pāḷiyā eva siddhoti āha “vuttañcetan”ti-ādi.  Yāvatāti yattakā. Tesanti tattakānaṁ dhammānaṁ.  “Aggo akkhāyatī”ti vattabbe o-kārassa a-kāraṁ, ma-kārāgamañca  katvā “aggamakkhāyatī”ti vuttaṁ. “Akkhāyatī”ti  cettha itisaddo ādi-attho, pakārattho vā, tena “yāvatā bhikkhave  dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṁ  aggamakkhāyatī”ti-ādi (itivu. 90 a. ni.  4.34)  suttapadaṁ saṅgaṇhāti, “vitthāro”ti iminā vā  tadavasesasaṅgaho.  
 Yasmā pana ariyaphalānaṁ “tāya saddhāya  avūpasantāyā”ti-ādi vacanato maggena samucchinnānaṁ kilesānaṁ  paṭippassaddhippahānakiccatāya niyyānānuguṇatā, niyyānapariyosānatā  ca, pariyattiyā pana niyyānadhammasamadhigamahetutāya (pg.2.173)   niyyānānuguṇatāti iminā pariyāyena vuttanayena dhammabhāvo labbhati,  tasmā tadubhayampi saṅgaṇhanto “na kevalañcā”ti-ādimāha.  Svāyamattho ca pāṭhāruḷho evāti dasseti  “vuttañhetan”ti-ādinā. Tattha chattamāṇavakavimāneti  chatto kira nāma setabyāyaṁ brāhmaṇamāṇavako, so ukkaṭṭhāyaṁ  pokkharasātibrāhmaṇassa santike sippaṁ uggahetvā “garudakkhiṇaṁ  dassāmī”ti ukkaṭṭhābhimukho gacchati, athassa bhagavā antarāmagge  corantarāyaṁ, tāvatiṁsabhavane nibbattamānañca disvā gāthābandhavasena  saraṇagamanavidhiṁ desesi, tassa tāvatiṁsabhavanupagassa tiṁsayojanikaṁ  vimānaṁ chattamāṇavakavimānaṁ. Devalokepi hi tassa manussakāle  samaññā yathā “maṇḍūko devaputto, (vi. va. 858ādayo) kuvero  devarājā”ti, idha pana chattamāṇavakavimānaṁ vatthu kāraṇaṁ etassāti  katvā uttarapadalopena “na tathā tapati nabhe sūriyo, cando ca na  bhāsati na phusso, yathā”ti-ādikā (vi. va. 889) desanā  “chattamāṇavakavimānan”ti vuccati, tatrāyaṁ gāthā pariyāpannā,  tasmā chattamāṇavakavimānavatthudesanāyanti attho veditabbo.  
 Kāmarāgo bhavarāgoti evamādibhedo anādikālavibhāvito  sabbopi rāgo virajjati pahīyati etenāti rāgavirāgo, maggo.  Ejāsaṅkhātāya taṇhāya, antonijjhānalakkhaṇassa ca sokassa  taduppattiyaṁ sabbaso parikkhīṇattā natthi ejā, soko ca etasminti  anejaṁ, asokañca, phalaṁ. Tadaṭṭhakathāyaṁ (vi. va. aṭṭha.  887) pana “taṇhāvasiṭṭhānaṁ sokanimittānaṁ kilesānaṁ  paṭippassambhanato asokan”ti vuttaṁ. Dhammamasaṅkhatanti  sampajja sambhūya paccayehi appaṭisaṅkhatattā asaṅkhataṁ attano  sabhāvadhāraṇato paramatthadhammabhūtaṁ nibbānaṁ. Tadaṭṭhakathāyaṁ pana  “dhammanti sabhāvadhammaṁ. Sabhāvato gahetabbadhammo hesa, yadidaṁ  maggaphalanibbānāni, na pariyattidhammo viya paññattidhammavasenā”ti  (vi. va. aṭṭha. 887) vuttaṁ, evaṁ sati dhammasaddo tīsupi ṭhānesu  yojetabbo. Appaṭikūlasaddena ca tattha nibbānameva gahitaṁ  “natthi ettha kiñcipi paṭikūlan”ti katvā, appaṭikūlanti  ca avirodhadīpanato kiñci aviruddhaṁ, iṭṭhaṁ paṇītanti vā attho.  Paguṇarūpena (pg.2.174) pavattitattā, pakaṭṭhaguṇavibhāvanato vā paguṇaṁ. Yathāha  “vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ, dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahme”ti  (ma. ni. 1.283 2.339 mahāva. 9).  
 Dhammakkhandhā kathitāti yojanā. Evaṁ idha catūhipi padehi  pariyattidhammoyeva gahito, tadaṭṭhakathāyaṁ pana “savanavelāyaṁ,  upaparikkhaṇavelāyaṁ, paṭipajjanavelāyanti sabbadāpi iṭṭhamevāti  madhuraṁ, sabbaññutaññāṇasannissayāya paṭibhānasampadāya pavattitattā  suppavattibhāvato, nipuṇabhāvato ca paguṇaṁ, vibhajitabbassa  atthassa khandhādivasena, kusalādivasena, uddesādivasena ca suṭṭhu  vibhajanato suvibhattanti tīhipi padehi pariyattidhammameva  vadatī”ti (vi. va. aṭṭha. 887) vuttaṁ. Āpāthakāle viya  majjanakālepi, kathentassa viya suṇantassāpi sammukhībhāvato  ubhatopaccakkhatādassanatthaṁ idheva “iman”ti āsannapaccakkhavacanamāha.  Puna “dhamman”ti idaṁ yathāvuttassa catubbidhassāpi dhammassa  sādhāraṇavacanaṁ. Pariyattidhammopi hi saraṇesu ca sīlesu ca  patiṭṭhānamattāyapi yāthāvapaṭipattiyā apāyapatanato dhāreti, imassa ca  atthassa idameva chattamāṇavakavimānaṁ sādhakanti daṭṭhabbaṁ.  Sādhāraṇabhāvena yathāvuttaṁ dhammaṁ paccakkhaṁ katvā dassento puna  “iman”ti āha. Yasmā cesā bha-kārattayena ca paṭimaṇḍitā  dodhakagāthā, tasmā tatiyapāde madhurasadde ma-kāro adhikopi  ariyacariyādipadehi viya anekakkharapadena yuttattā anupavajjoti  daṭṭhabbaṁ.  
 Diṭṭhisīlasaṅghātenāti “yāyaṁ diṭṭhi ariyā  niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya  diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī”ti (dī. ni. 3.324 356  a. ni.  6.11 pari. 274) evaṁ vuttāya diṭṭhiyā ceva  “yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni  akammāsāni bhujissāni viññupasatthāni aparāmaṭṭhāni  samādhisaṁvattanikāni, tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato  viharatī”ti (dī. ni. 3.324 356 ma. ni. 1.492  3.54 a. ni.  6.92 pari. 274) evaṁ vuttānaṁ sīlānañca  saṁhatabhāvena, diṭṭhisīlasāmaññenāti attho. Saṁhatoti  saṅghaṭito, sametoti vuttaṁ hoti. Ariyapuggalā (pg.2.175) hi yattha katthaci  dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṁhatā eva.  “Vuttañhetan”ti-ādinā āhaccapāṭhena samattheti.  
 Yatthāti yasmiṁ saṅghe. Dinnanti pariccattaṁ  annādideyyadhammaṁ, gāthābandhattā cettha anunāsikalopo. Dodhakagāthā  hesā. Mahapphalamāhūti “mahapphalan”ti buddhādayo āhu.  Catūsūti cettha ca-kāro adhikopi vuttanayena anupavajjo.  Accantameva kilesāsucito visuddhattā sucīsu. “Sotāpanno  sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno”ti-ādinā (saṁ. ni.   5.488) vuttesu catūsu purisayugesu. Catusaccadhammassa,  nibbānadhammassa ca paccakkhato dassanena, ariyadhammassa  paccakkhadassāvitāya vā dhammadasā. Te puggalā maggaṭṭhaphalaṭṭhe  yugale akatvā visuṁ visuṁ puggalagaṇanena aṭṭha ca honti.  Imaṁ saṅghaṁ saraṇatthaṁ saraṇāya parāyaṇāya  apāyadukkhavaṭṭadukkhaparitāṇāya upehi upagaccha bhaja seva, evaṁ  vā jānāhi bujjhassūti saha yojanāya attho. Yattha yesu sucīsu  catūsu purisayugesu dinnaṁ mahapphalamāhu, dhammadasā te puggalā aṭṭha ca,  imaṁ saṅghaṁ saraṇatthamupehīti vā sambandho. Evampi hi paṭiniddeso  yutto eva atthato abhinnattāti daṭṭhabbaṁ. Gāthāsukhatthañcettha purisapade  īkāraṁ, puggalāpade ca rassaṁ katvā niddeso.  
 Ettāvatāti “esāhan”ti-ādivacanakkamena. Tīṇi  vatthūni “saraṇan”ti gamanāni, tikkhattuṁ vā “saraṇan”ti  gamanānīti saraṇagamanāni. Paṭivedesīti attano hadayagataṁ  vācāya pavedesi.  
 
 Saraṇagamanakathāvaṇṇanā 

 Saraṇagamanassa visayappabhedaphalasaṁkilesabhedānaṁ viya, kattu ca  vibhāvanā tattha kosallāya hoti yevāti saha kattunā taṁ vidhiṁ  dassetuṁ “idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṁ …pe…  veditabbo”ti vuttaṁ. “Yo ca saraṇaṁ gacchatī”ti iminā  hi kattāraṁ vibhāveti tena vinā saraṇagamanasseva asambhavato,  “saraṇagamanan”ti iminā ca saraṇagamanameva,  “saraṇan”ti-ādīhi pana yathākkamaṁ visayādayo. Kasmā  panettha vodānaṁ na gahitaṁ, nanu vodānavibhāvanāpi tattha kosallāya  hotīti? Saccametaṁ, taṁ pana saṁkilesaggahaṇeneva atthato (pg.2.176)   vibhāvitaṁ hotīti na gahitaṁ. Yāni hi nesaṁ saṁkilesakāraṇāni  aññāṇādīni, tesaṁ sabbena sabbaṁ anuppannānaṁ anuppādanena,  uppannānañca pahānena vodānaṁ hotīti. Atthatoti  saraṇasaddatthato, “saraṇatthato”tipi pāṭho, ayamevattho. Hiṁsatthassa  sarasaddassa vasenetaṁ siddhanti dassento dhātvatthavasena  “hiṁsatīti saraṇan”ti vatvā taṁ pana hiṁsanaṁ kesaṁ, kathaṁ,  kassa vāti codanaṁ sodheti “saraṇagatānan”ti-ādinā.  Kesanti hi saraṇagatānaṁ. Kathanti teneva saraṇagamanena.  Kassāti bhayādīnanti yathākkamaṁ sodhanā. Tattha  saraṇagatānanti “saraṇan”ti gatānaṁ. Saraṇagamanenāti  “saraṇan”ti gamanena kusaladhammena. Bhayanti vaṭṭabhayaṁ.  Santāsanti cittutrāsaṁ teneva cetasikadukkhassa saṅgahitattā.  Dukkhanti kāyikadukkhaggahaṇaṁ. Duggatiparikilesanti  duggatipariyāpannaṁ sabbampi dukkhaṁ “duggatiyaṁ parikilissanaṁ  saṁvibādhanaṁ, samupatāpanaṁ vā”ti katvā, tayidaṁ sabbaṁ parato  phalakathāyaṁ āvi bhavissati. Hiṁsanañcettha vināsanameva, na pana  sattahiṁsanamivāti dasseti “hanati vināsetī”ti iminā.  Etanti saraṇapadaṁ. Adhivacananti nāmaṁ, pasiddhavacanaṁ vā,  yathābhuccaṁ vā guṇaṁ adhikicca pavattavacanaṁ. Tenāha  “ratanattayassevā”ti.  
 Evaṁ hiṁsanatthavasena avisesato saraṇasaddatthaṁ dassetvā idāni  tadatthavaseneva visesato dassetuṁ “atha vā”ti-ādi vuttaṁ.  Ratanattayassa paccekaṁ hiṁsanakāraṇadassanameva hi purimanayato imassa  visesoti. Tattha hite pavattanenāti “sampannasīlā bhikkhave  viharathā”ti-ādinā (ma. ni. 1.64 69) atthe sattānaṁ  niyojanena. Ahitā ca nivattanenāti “pāṇātipātassa kho  pāpako vipāko, pāpakaṁ abhisamparāyan”ti-ādinā  ādīnavadassanādimukhena anatthato ca sattānaṁ nivattanena. Bhayaṁ  hiṁsatīti hitāhitesu appavattipavattihetukaṁ byasanaṁ appavattikaraṇena  vināseti. Bhavakantārā uttāraṇena maggasaṅkhāto dhammo,  phalanibbānasaṅkhāto pana assāsadānena sattānaṁ bhayaṁ hiṁsatīti  yojanā. Kārānanti dānavasena, pūjāvasena ca upanītānaṁ  sakkārānaṁ. Anupasaggopi hi saddo sa-upasaggo viya  atthavisesavācako “appakampi kataṁ kāraṁ, puññaṁ hoti  mahapphalan”ti-ādīsu viya. Anuttaradakkhiṇeyyabhāvato (pg.2.177)   vipulaphalapaṭilābhakaraṇena sattānaṁ bhayaṁ hiṁ satīti yojetabbaṁ.  Imināpi pariyāyenāti ratanattayassa paccekaṁ  hiṁsakabhāvakāraṇadassanavasena vibhajitvā vuttena imināpi kāraṇena.  Yasmā panidaṁ saraṇapadaṁ nāthapadaṁ viya suddhanāmapadattā dhātvatthaṁ  antonītaṁ katvā saṅketatthampi vadati, tasmā heṭṭhā saraṇaṁ parāyaṇanti  attho vuttoti daṭṭhabbaṁ.  
  Evaṁ saraṇatthaṁ dassetvā idāni saraṇagamanatthaṁ dassento  “tappasādā”ti-ādimāha. Tattha “sammāsambuddho bhagavā,  svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho”ti evamādinā tasmiṁ  ratanattaye pasādo tappasādo, tadeva ratanattayaṁ garu etassāti  taggaru, tassa bhāvo taggarutā, tappasādo ca taggarutā ca  tappasādataggarutā, tāhi. Vihatakileso  vidhutavicikicchāsammohāsaddhiyādipāpadhammattā, tadeva ratanattayaṁ  parāyaṇaṁ parāgati tāṇaṁ leṇaṁ etassāti tapparāyaṇo, tassa bhāvo  tapparāyaṇatā, sāyeva ākāro tapparāyaṇatākāro, tena  pavatto tapparāyaṇatākārappavatto. Ettha ca pasādaggahaṇena  lokiyaṁ saraṇagamanamāha. Tañhi saddhāpadhānaṁ, na ñāṇapadhānaṁ,  garutāgahaṇena pana lokuttaraṁ. Ariyā hi ratanattayaṁ  guṇābhiññatāya pāsāṇacchattaṁ viya garuṁ katvā passanti, tasmā  tappasādena tadaṅgappahānavasena vihatakileso, taggarutāya ca  agāravakaraṇahetūnaṁ samucchedavasenāti yojetabbaṁ. Tapparāyaṇatā panettha  taggatikatāti tāya catubbidhampi vakkhamānaṁ saraṇagamanaṁ gahitanti  daṭṭhabbaṁ. Avisesena vā pasādagarutā jotitāti pasādaggahaṇena  anaveccappasādassa lokiyassa, aveccappasādassa ca lokuttarassa  gahaṇaṁ, tathā garutāgahaṇena lokiyassa garukaraṇassa, lokuttarassa  cāti ubhayenapi padena ubhayampi lokiyalokuttarasaraṇagamanaṁ yojetabbaṁ.  Uppajjati cittametenāti uppādo, sampayuttadhammasamūho,  cittañca taṁ uppādo cāti cittuppādo. Samāhāradvandepi hi  katthaci pulliṅgamicchanti saddavidū, tadākārappavattaṁ  saddhāpaññādisampayuttadhammasahitaṁ cittaṁ saraṇagamanaṁ nāma  “saraṇanti gacchati etenāti katvā”ti vuttaṁ hoti.  “Taṁsamaṅgī”ti-ādi kattuvibhāvanā. Tena yathāvuttacittuppādena  samaṅgīti taṁsamaṅgī. Tenāha “vuttappakārena  cittuppādenā”ti (pg.2.178)  Upetīti bhajati sevati payirupāsati,  jānāti vā, bujjhatīti attho.  
 Lokuttaraṁ saraṇagamanaṁ kesanti āha “diṭṭhasaccānan”ti,  aṭṭhannaṁ ariyapuggalānanti attho. Kadā taṁ ijjhatīti āha  “maggakkhaṇe”ti, “ijjhatī”ti padena cetassa sambandho.  Maggakkhaṇe ijjhamāneneva hi catusaccādhigamena phalaṭṭhānampi  saraṇagamakatā sijjhati lokuttarasaraṇagamanassa bhedābhāvato, tesañca  ekasantānattā. Kathaṁ taṁ ijjhatīti āha  “saraṇagamanupakkilesasamucchedenā”ti-ādi,  upapakkilesasamucchedato, ārammaṇato, kiccato ca sakalepi ratanattaye  ijjhatīti vuttaṁ hoti. Saraṇagamanupakkilesasamucchedenāti cettha  pahānābhisamayaṁ sandhāya vuttaṁ, ārammaṇatoti  sacchikiriyābhisamayaṁ. Nibbānārammaṇaṁ hutvā ārammaṇato  ijjhatīti hi yojetabbaṁ, tvā-saddo ca hetutthavācako yathā “sakko  hutvā nibbattī”ti (dha. pa. aṭṭha. 1.2.29). Apica  “ārammaṇato”ti vuttamevatthaṁ sarūpato niyameti  “nibbānārammaṇaṁ hutvā”ti iminā. “Kiccato”ti  tadavasesaṁ bhāvanābhisamayaṁ pariññābhisamayañca sandhāya vuttaṁ.  “Ārammaṇato nibbānārammaṇaṁ hutvā”ti etena vā  maggakkhaṇānurūpaṁ ekārammaṇataṁ dassetvā “kiccato”ti iminā  pahānato avasesaṁ kiccattayaṁ dassitanti daṭṭhabbaṁ. “Maggakkhaṇe,  nibbānārammaṇaṁ hutvā”ti ca vuttattā atthato maggañāṇasaṅkhāto  catusaccādhigamo eva lokuttarasaraṇagamananti viññāyati. Tattha hi  catusaccādhigamane saraṇagamanupakkilesassa pahānābhisamayavasena  samucchindanaṁ bhavati, nibbānadhammo pana sacchikiriyābhisamayavasena,  maggadhammo ca bhāvanābhisamayavasena paṭivijjhiyamānoyeva  saraṇagamanatthaṁ sādheti, buddhaguṇā pana sāvakagocarabhūtā  pariññābhisamayavasena paṭivijjhiyamānā saraṇagamanatthaṁ sādhenti, tathā  ariyasaṅghaguṇā. Tenāha “sakalepi ratanattaye ijjhatī”ti.  
 Phalapariyattīnampettha vuttanayena maggānuguṇappavattiyā gahaṇaṁ,  apariññeyyabhūtānañca buddhasaṅghaguṇānaṁ tagguṇasāmaññatāyāti daṭṭhabbaṁ.  Evañhi sakalabhāvavisiṭṭhavacanaṁ upapannaṁ hotīti. Ijjhantañca saheva  ijjhati, na lokiyaṁ viya paṭipāṭiyā asammohapaṭivedhena  paṭividdhattāti gahetabbaṁ. Padīpassa (pg.2.179) viya hi ekakkhaṇeyeva maggassa  catukiccasādhananti. Ye pana vadanti “saraṇagamanaṁ nibbānārammaṇaṁ  hutvā na pavattati, maggassa adhigatattā pana adhigatameva taṁ hoti  ekaccānaṁ tevijjādīnaṁ lokiyavijjādayo viyā”ti, tesaṁ pana vacane  lokiyameva saraṇagamanaṁ siyā, na lokuttaraṁ, tañca ayuttameva  duvidhassāpi tassa icchitabbattā. Tadaṅgappahānena  saraṇagamanupakkilesavikkhambhanaṁ. Ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṁ  hutvāti etthāpi vuttanayena attho, saraṇagamanupakkilesavikkhambhanato,  ārammaṇato ca sakalepi ratanattaye ijjhatīti vuttaṁ hoti.  
 Tanti lokiyasaraṇagamanaṁ. “Sammāsambuddho  bhagavā”ti-ādinā saddhāpaṭilābho. Saddhāmūlikāti  yathāvuttasaddhāpubbaṅgamā. Sahajātavasena pubbaṅgamatāyeva hi  tammūlikatā saddhāvirahitassa buddhādīsu sammādassanassa asambhavato.  Sammādiṭṭhi nāma buddhasubuddhataṁ, dhammasudhammataṁ  saṅghasuppaṭipannatañca lokiyāvabodhavasena sammā ñāyena dassanato.  “Saddhāpaṭilābho”ti iminā sammādiṭṭhivirahitāpi saddhā  lokiyasaraṇagamananti dasseti, “saddhāmūlikā ca  sammādiṭṭhī”ti pana etena saddhūpanissayā yathāvuttā paññāti.  Lokiyampi hi saraṇagamanaṁ duvidhaṁ ñāṇasampayuttaṁ, ñāṇavippayuttañca.  Tattha paṭhamena padena mātādīhi ussāhitadārakādīnaṁ viya  ñāṇavippayuttaṁ saraṇagamanaṁ gahitaṁ, dutiyena pana ñāṇasampayuttaṁ.  Tadubhayameva puññakiriyavatthu visesabhāvena dassetuṁ “dasasu  puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccatī”ti āha. Diṭṭhi eva  attano paccayehi ujuṁ karīyatīti hi atthena sammādiṭṭhiyā  diṭṭhijukammabhāvo, diṭṭhi ujuṁ karīyati etenāti atthena pana  saddhāyapi. Saddhāsammādiṭṭhiggahaṇena cettha tappadhānassāpi  cittuppādassa gahaṇaṁ, diṭṭhijukammapadena ca yathāvuttena karaṇasādhanena,  evañca katvā “tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo”ti heṭṭhā  vuttavacanaṁ samatthitaṁ hoti, saddhāsammādiṭṭhīnaṁ pana visuṁ gahaṇaṁ  taṁsampayuttacittuppādassa tappadhānatāyāti daṭṭhabbaṁ.  
 Tayidanti lokiyaṁ saraṇagamanameva paccāmasati  lokuttarassa tathā bhedābhāvato. Tassa hi maggakkhaṇeyeva vuttanayena  ijjhanato tathāvidhassa samādānassa avijjamānattā esa bhedo na  (pg.2.180) sambhavatīti. Attā sanniyyātīyati appīyati pariccajīyati  etenāti attasanniyyātanaṁ, yathāvuttaṁ saraṇagamanasaṅkhātaṁ  diṭṭhijukammaṁ. Taṁ ratanattayaṁ parāyaṇaṁ paṭisaraṇametassāti  tapparāyaṇo  puggalo, cittuppādo vā, tassa bhāvo  tapparāyaṇatā, tadeva diṭṭhijukammaṁ. “Saraṇan”ti adhippāyena  sissabhāvaṁ antevāsikabhāvasaṅkhātaṁ vattapaṭivattādikaraṇaṁ upagacchati  etenāti sissabhāvūpagamanaṁ. Saraṇagamanādhippāyeneva paṇipatati  etenāti paṇipāto, paṇipatanañcettha  abhivādanapaccuṭṭhāna-añjalikammasāmīcikammameva, sabbattha ca atthato  yathāvuttadiṭṭhijukammameva veditabbaṁ.  
 Saṁsāradukkhanittharaṇatthaṁ attano attabhāvassa pariccajanaṁ  attapariccajanaṁ. Tapparāyaṇatādīsupi eseva nayo.  Hitopadesakathāpariyāyena dhammassāpi ācariyabhāvo samudācarīyati  “phalo ambo aphalo ca, te satthāro ubho mamā”ti-ādīsu  viyāti āha “dhammassa antevāsiko”ti.  “Abhivādanā”ti-ādi paṇipātassa atthadassanaṁ.  Buddhādīnaṁyevāti avadhāraṇassa attasanniyyātanādīsupi  sīhagatikavasena adhikāro veditabbo. Evañhi tadaññanivattanaṁ kataṁ  hotīti. “Imesañhī”ti-ādi catudhā pavattanassa samatthanaṁ,  kāraṇadassanaṁ vā.  
 Evaṁ attasanniyyātanādīni ekena pakārena dassetvā idāni  aparehipi pakārehi dassetuṁ “apicā”ti-ādi āraddhaṁ, etena  attasanniyyātanatapparāyaṇatādīnaṁ catunnaṁ pariyāyantarehipi  attasanniyyātanatapparāyaṇatādi katameva hoti atthassa abhinnattā yathā  taṁ “sikkhāpaccakkhāna-abhūtārocanānī”ti dasseti.  Jīvitapariyantikanti bhāvanapuṁsakavacanaṁ, yāvajīvaṁ gacchāmīti  attho. Mahākassapo kira sayameva pabbajitavesaṁ gahetvā  mahātitthabrāhmaṇagāmato nikkhamitvā gacchanto tigāvutamaggaṁ  paccuggamanaṁ katvā antarā ca rājagahaṁ, antarā ca nāḷandaṁ  bahuputtakanigrodharukkhamūle ekakameva nisinnaṁ bhagavantaṁ passitvā  “ayaṁ bhagavā arahaṁ sammāsambuddho”ti ajānantoyeva “satthārañca  vatāhaṁ passeyyaṁ, bhagavantameva (pg.2.181) passeyyan”ti-ādinā (saṁ. ni.   2.154) saraṇagamanamakāsi. Tena vuttaṁ “mahākassapassa  saraṇagamanaṁ viyā”ti. Vitthāro kassapasaṁyuttaṭṭhakathāyaṁ (saṁ.  ni. aṭṭha. 2.2.154) gahetabbo. Tattha satthārañcavatāhaṁ  passeyyaṁ, bhagavantameva passeyyanti sace ahaṁ satthāraṁ passeyyaṁ, imaṁ  bhagavantaṁyeva passeyyaṁ. Na hi me ito aññena satthārā bhavituṁ sakkā.  Sugatañca vatāhaṁ passeyyaṁ, bhagavantameva passeyyanti sace ahaṁ  sammāpaṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṁ nāma passeyyaṁ, imaṁ bhagavantaṁyeva  passeyyaṁ. Na hi me ito aññena sugatena bhavituṁ sakkā.  Sammāsambuddhañca vatāhaṁ passeyyaṁ, bhagavantameva passeyyanti sace  ahaṁ sammā sāmañca saccāni buddhattā sammāsambuddhaṁ nāma passeyyaṁ, imaṁ  bhagavantaṁyeva passeyyaṁ, na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṁ  sakkāti ayamettha aṭṭhakathā. Sabbattha ca-saddo, vata-saddo  ca padapūraṇamattaṁ, ce-saddena vā bhavitabbaṁ “sace”ti aṭṭhakathāyaṁ  (saṁ. ni. aṭṭha. 2.2.154) vuttattā. Vata-saddo ca  passitukāmatāya ekaṁsatthaṁ dīpetītipi yujjati.  
 “So ahan”ti-ādi suttanipāte āḷavakasutte.  Tattha kiñcāpi maggeneva tassa saraṇagamanamāgataṁ,  sotāpannabhāvadassanatthaṁ, pana pasādānurūpadassanatthañca evaṁ vācaṁ  bhindatīti tadaṭṭhakathāyaṁ (su. ni. aṭṭha. 1.181) vuttaṁ.  Gāmā gāmanti aññasmā devagāmā aññaṁ devagāmaṁ, devatānaṁ vā  khuddakaṁ, mahantañca gāmantipi attho. Purā puranti etthāpi  eseva nayo. Dhammassa ca sudhammatanti buddhassa subuddhataṁ,  dhammassa sudhammataṁ, saṅghassa suppaṭipannatañca abhitthavitvāti saha  samuccayena, pāṭhasesena ca attho, sambuddhaṁ namassamāno dhammaghosako  hutvā vicarissāmīti vuttaṁ hoti.  
 Āḷavakādīnanti ādi-saddena  sātāgirahemavatādīnampi saṅgaho. Nanu ca ete āḷavakādayo  adhigatamaggattā maggeneva āgatasaraṇagamanā, kasmā tesaṁ  tapparāyaṇatāsaraṇagamanaṁ vuttanti? Maggenāgatasaraṇagamanehipi tehi  tapparāyaṇatākārassa paveditattā. “So ahaṁ vicarissāmi …pe…  sudhammataṁ, (saṁ. ni.  1.246 su. ni. 194) te mayaṁ  vicarissāma, gāmā gāmaṁ nagā nagaṁ …pe… sudhammatan”ti (su.  ni. 182) ca hi etehi tapparāyaṇatākāro pavedito. Tasmā  saraṇagamanavisesamanapekkhitvā pavedanākāramattaṁ upadisantena evaṁ  vuttanti daṭṭhabbaṁ. Athāti “kathaṁ kho brāhmaṇo  hotī”ti-ādinā puṭṭhassa aṭṭhavidhapañhassa “pubbenivāsaṁ yo  vedī”ti-ādinā byākaraṇapariyosānakāle. Idañhi  majjhimapaṇṇāsake brahmāyusutte (ma. ni. 2.394)  paricumbatīti pariphusati (pg.2.182)  Parisambāhatīti parimajjati.  Evampi paṇipāto daṭṭhabboti evampi paramanipaccakārena  paṇipāto daṭṭhabbo.  
 So panesāti paṇipāto. Ñāti …pe…  vasenāti ettha ñātivasena, bhayavasena, ācariyavasena,  dakkhiṇeyyavasenāti paccekaṁ yojetabbaṁ dvandaparato suyyamānattā. Tattha  ñātivasenāti ñātibhāvavasena. Bhāvappadhānaniddeso hi ayaṁ,  bhāvalopaniddeso vā tabbhāvasseva adhippetattā. Evaṁ sesesupi  paṇipātapadena cetesaṁ sambandho tabbasena paṇipātassa catubbidhattā.  Tenāha “dakkhiṇeyyapaṇipātenā”ti, dakkhiṇeyyatāhetukena  paṇipātenevāti attho. Itarehīti ñātibhāvādihetukehi  paṇipātehi. “Seṭṭhavasenevā”ti-ādi tassevatthassa samatthanaṁ    Idāni “na itarehī”ti-ādinā vuttameva atthattayaṁ yathākkamaṁ  vitthārato dassetuṁ “tasmā”ti-ādi vuttaṁ. “Sākiyo  vā”ti pitupakkhato ñātikuladassanaṁ, “koliyo vā”ti  pana mātupakkhato. Vandatīti paṇipātassa upalakkhaṇavacanaṁ.  Rājapūjitoti rājūhi, rājūnaṁ vā pūjito yathā  “gāmapūjito”ti. Pūjāvacanapayoge hi kattari sāmivacanamicchanti  saddavidū. Bhagavatoti bodhisattabhūtassa, buddhabhūtassa vā bhagavato.  Uggahitanti sikkhitasippaṁ.  
 “Catudhā”ti-ādi siṅgālovādasutte (dī. ni.  3.265) gharamāvasanti ghare vasanto, kammappavacanīyayogato  cettha bhummatthe upayogavacanaṁ. Kammaṁ payojayeti  kasivāṇijjādikammaṁ payojeyya. Kulānañhi na sabbakālaṁ  ekasadisaṁ vattati, kadāci rājādivasena āpadāpi uppajjati, tasmā  “āpadāsu uppannāsu bhavissatī”ti evaṁ manasi katvā nidhāpeyyāti  āha “āpadāsu bhavissatī”ti. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu  “ekena bhoge bhuñjeyyā”ti vuttakoṭṭhāsatoyeva gahetvā bhikkhūnampi  kapaṇaddhikādīnampi dānaṁ dātabbaṁ, pesakāranhāpitakādīnampi vetanaṁ  dātabbanti ayaṁ bhogapariggahaṇānusāsanī, evarūpaṁ anusāsaniṁ  uggahetvāti attho. Idañhi diṭṭhadhammikaṁyeva sandhāya vadati,  samparāyikaṁ, pana niyyānikaṁ vā anusāsaniṁ paccāsisantopi  dakkhiṇeyyapaṇipātameva karoti nāmāti daṭṭhabbaṁ. “Yo  panā”ti-ādi “seṭṭhavaseneva …pe… gaṇhātī”ti vuttassatthassa  vitthāravacanaṁ.  
 “Evan”ti-ādi (pg.2.183) pana “seṭṭhavasena ca bhijjatī”ti  vuttassa byatirekadassanaṁ. Atthavasā liṅgavibhattivipariṇāmoti  katvā gahitasaraṇāya upāsikāya vātipi yojetabbaṁ. Evamīdisesu.  Pabbajitampīti pi-saddo sambhāvanatthoti vuttaṁ  “pageva apabbajitan”ti. Saraṇagamanaṁ na bhijjati  seṭṭhavasena avanditattā. Tathāti anukaḍḍhanatthe nipāto  “saraṇagamanaṁ na bhijjatī”ti. Raṭṭhapūjitattāti raṭṭhe,  raṭṭhavāsīnaṁ vā pūjitattā. Tayidaṁ bhayavasena vanditabbabhāvasseva  samatthanaṁ, na tu abhedassa kāraṇadassanaṁ, tassa pana kāraṇaṁ seṭṭhavasena  avanditattāti veditabbaṁ. Vuttañhi “seṭṭhavasena ca bhijjatī”ti.  Seṭṭhavasenāti loke aggadakkhiṇeyyatāya seṭṭhabhāvavasenāti attho.  Tenāha “ayaṁ loke aggadakkhiṇeyyoti vandatī”ti.  Titthiyampi vandato na bhijjati, pageva itaraṁ.  Saraṇagamanappabhedoti saraṇagamanavibhāgo, tabbibhāgasambandhato  cettha sakkā abhedopi sukhena dassetunti abhedadassanaṁ kataṁ.  
 Ariyamaggo eva lokuttarasaraṇagamananti cattāri  sāmaññaphalāni vipākaphalabhāvena vuttāni. Sabbadukkhakkhayoti  sakalassa vaṭṭadukkhassa anuppādanirodho nibbānaṁ. Ettha ca  kammasadisaṁ vipākaphalaṁ, tabbiparītaṁ ānisaṁsaphalanti  daṭṭhabbaṁ. Yathā hi sālibījādīnaṁ phalāni taṁsadisāni vipakkāni  nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na  mūlaṅkurapattakkhandhanāḷāni, evaṁ kusalākusalānaṁ phalāni  arūpadhammabhāvena, sārammaṇabhāvena ca sadisāni vipakkāni nāma  honti, vipākaniruttiñca labhanti, na tadaññāni kammanibbattānipi  kamma-asadisāni, tāni pana ānisaṁsāni nāma honti,  ānisaṁsaniruttimattañca labhantīti. “Vuttañhetan”ti-ādinā  dhammapade aggidattabrāhmaṇavatthupāḷimāharitvā dasseti.  
 Yo cāti ettha ca-saddo byatireke, yo panāti  attho. Tatrāyamadhippāyo– byatirekatthadīpane yadi “bahuṁ ve  saraṇaṁ yanti, pabbatāni vanāni cā”ti-ādinā (dha. pa. 188)  vuttaṁ khemaṁ saraṇaṁ na hoti, na uttamaṁ saraṇaṁ, etañca saraṇamāgamma  sabbadukkhā na pamuccati, evaṁ sati kiṁ nāma vatthu khemaṁ saraṇaṁ  hoti, uttamaṁ saraṇaṁ, kiṁ nāma vatthuṁ saraṇamāgamma sabbadukkhā  pamuccatīti ce?  
  Yo (pg.2.184) ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṁ  gato …pe…  
   Etaṁ kho saraṇaṁ khemaṁ, etaṁ saraṇamuttamaṁ.  
  Etaṁ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatīti. (dha.  pa. 190-92).  
  Evamīdisesu. Lokiyassa saraṇagamanassa  aññatitthiyāvandanādinā kuppanato, calanato ca akuppaṁ acalaṁ  lokuttarameva saraṇagamanaṁ pakāsetuṁ “cattāri ariyasaccāni,  sammappaññāya passatī”ti vuttaṁ. Vācāsiliṭṭhatthañcettha  sammāsaddassa rassattaṁ. “Dukkhan”ti-ādi “cattāri  ariyasaccānī”ti vuttassa sarūpadassanaṁ. Dukkhassa ca  atikkamanti dukkhanirodhaṁ. Dukkhūpasamagāminanti  dukkhanirodhagāmiṁ. “Etan”ti “cattāri …pe…  passatī”ti (dha. pa. 190) evaṁ vuttaṁ lokuttarasaraṇagamanasaṅkhātaṁ  ariyasaccadassanaṁ. Kho-saddo avadhāraṇattho padattayepi  yojetabbo.  
 Niccato anupagamanādivasenāti “niccan”ti  aggahaṇādivasena, itinā niddisitabbehi to-saddamicchanti saddavidū.  “Vuttañhetan”ti-ādinā ñāṇavibhaṅgādīsu (ma. ni.  3.126 a. ni.  1.268) āgataṁ pāḷiṁ sādhakabhāvena āharati.  Aṭṭhānanti janakahetupaṭikkhepo. Anavakāsoti  paccayahetupaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati.  Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā  sampanno sotāpanno. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu  saṅkhatasaṅkhāresu ekampi saṅkhāraṁ. Niccato upagaccheyyāti  “nicco”ti gaṇheyya. Sukhato upagaccheyyāti “ekantasukhī  attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti (dī. ni. 1.76) evaṁ  attadiṭṭhivasena “sukho”ti gaṇheyya, diṭṭhivippayuttacittena pana  ariyasāvako pariḷāhavūpasamatthaṁ mattahatthiparittāsito cokkhabrāhmaṇo  viya ukkārabhūmiṁ kañci saṅkhāraṁ sukhato upagacchati. Attavāre  kasiṇādipaṇṇattisaṅgahaṇatthaṁ “saṅkhāran”ti avatvā  “dhamman”ti vuttaṁ. Yathāha parivāre–  
  “Aniccā sabbe saṅkhārā, dukkhānattā ca saṅkhatā;  
  Nibbānañceva paññatti, anattā iti nicchayā”ti.  (pari. 257).  
 Imesu pana tīsupi vāresu ariyasāvakassa catubhūmakavaseneva  paricchedo veditabbo, tebhūmakavaseneva vā. Yaṁ yañhi puthujjano  “niccaṁ (pg.2.185) sukhaṁ attā”ti gāhaṁ gaṇhāti, taṁ taṁ ariyasāvako  “aniccaṁ dukkhaṁ anattā”ti gaṇhanto gāhaṁ viniveṭheti.  
 “Mātaran”ti-ādīsu janikā mātā, janako  pitā, manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṁ  pana ariyasāvako tehi aññampi pāṇaṁ jīvitā voropeyyāti?  Etampi aṭṭhānameva. Cakkavattirajjasakajīvitahetupi hi so taṁ jīvitā  na voropeyya, tathāpi puthujjanabhāvassa mahāsāvajjatādassanatthaṁ  ariyabhāvassa ca balavatāpakāsanatthaṁ evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ.  Paduṭṭhacittoti vadhakacittena padūsanacitto, padūsitacitto vā.  Lohitaṁ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya  pivanamattampi lohitaṁ uppādeyya. Saṅghaṁ bhindeyyāti  samānasaṁvāsakaṁ samānasīmāyaṁ ṭhitaṁ saṅghaṁ pañcahi kāraṇehi bhindeyya,  vuttañhetaṁ “pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati kammena, uddesena,  voharanto, anussāvanena, salākaggāhenā”ti (pari. 458)  aññaṁ satthāranti ito aññaṁ titthakaraṁ “ayaṁ me satthā”ti  evaṁ gaṇheyya, netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti attho. Bhavasampadāti  sugatibhavena sampadā, idaṁ vipākaphalaṁ. Bhogasampadāti  manussabhogadevabhogehi sampadā, idaṁ pana ānisaṁsaphalaṁ.  “Vuttañhetan”ti-ādinā devatāsaṁyuttādipāḷiṁ (saṁ. ni.   1.37) sādhakabhāvena dasseti.  
 Gatā seti ettha se-iti nipātamattaṁ. Na te  gamissanti apāyabhūminti te buddhaṁ saraṇaṁ gatā tannimittaṁ apāyaṁ na  gamissanti. Mānusanti ca gāthābandhavasena visaññoganiddeso,  manussesu jātanti attho. Devakāyanti devasaṅghaṁ, devapuraṁ vā  “devānaṁ kāyo samūho etthā”ti katvā.  
 “Aparampī”ti-ādinā saḷāyatanavagge  moggallānasaṁyutte (saṁ. ni.  4.341) āgataṁ aññampi  phalamāha, aparampi phalaṁ mahāmoggallānattherena vuttanti attho.  Aññe deveti asaraṇaṅgate deve. Dasahi ṭhānehīti dasahi  kāraṇehi. “Dibbenā”ti-ādi tassarūpadassanaṁ.  Adhigaṇhantīti abhibhavanti atikkamitvā tiṭṭhanti.  “Esa nayo”ti iminā “sādhu kho devānaminda  dhammasaraṇagamanaṁ hotī”ti (saṁ. ni.  4.341) suttapadaṁ  atidisati. Velāmasuttaṁ (pg.2.186) nāma aṅguttaranikāye navanipāte  jātigottarūpabhogasaddhāpaññādīhi mariyādavelātikkantehi uḷārehi  guṇehi samannāgatattā velāmanāmakassa bodhisattabhūtassa  caturāsītisahassarājūnaṁ ācariyabrāhmaṇassa dānakathāpaṭisaññuttaṁ suttaṁ  (a. ni.  9.20) tattha hi karīsassa catutthabhāgappamāṇānaṁ  caturāsītisahassasaṅkhyānaṁ suvaṇṇapātirūpiyapātikaṁsapātīnaṁ  yathākkamaṁ rūpiyasuvaṇṇa hiraññapūrānaṁ, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitānaṁ,  caturāsītiyā hatthisahassānaṁ caturāsītiyā assasahassānaṁ,  caturāsītiyā rathasahassānaṁ, caturāsītiyā dhenusahassānaṁ,  caturāsītiyā kaññāsahassānaṁ, caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṁ,  caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṁ, aparimāṇassa ca  khajjabhojjādibhedassa āhārassa pariccajanavasena sattamāsādhikāni  sattasaṁvaccharāni nirantaraṁ pavattavelāmamahādānato ekassa sotāpannassa  dinnadānaṁ mahapphalataraṁ, tato sataṁsotāpannānaṁ dinnadānato ekassa  sakadāgāmino, tato ekassa anāgāmino, tato ekassa arahato,  tato ekassa paccekabuddhassa, tato sammāsambuddhassa, tato  buddhappamukhassa saṅghassa dinnadānaṁ mahapphalataraṁ, tato cātuddisaṁ saṅghaṁ  uddissa vihārakaraṇaṁ, tato saraṇagamanaṁ mahapphalataranti ayamattho  pakāsito. Vuttañhetaṁ–  
  “Yaṁ gahapati velāmo brāhmaṇo dānaṁ adāsi mahādānaṁ,  yo cekaṁ diṭṭhisampannaṁ bhojeyya, idaṁ tato mahapphalataraṁ, yo ca sataṁ  diṭṭhisampannānaṁ bhojeyya, yo cekaṁ sakadāgāmiṁ bhojeyya, idaṁ tato  mahapphalataran”ti-ādi (a. ni.  9.20).  
  Iminā ca ukkaṭṭhaparicchedato  lokuttarasseva saraṇagamanassa phalaṁ dassitanti veditabbaṁ. Tathā hi  velāmasuttaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ “saraṇaṁ gaccheyyāti ettha maggenāgataṁ  anivattanasaraṇaṁ adhippetaṁ, apare panāhu ‘attānaṁ niyyātetvā dinnattā  saraṇagamanaṁ tato mahapphalataran’ti vuttan”ti (a. ni. aṭṭha.  3.9.20) kūṭadantasuttaṭṭhakathāyaṁ pana vakkhati “yasmā ca  saraṇagamanaṁ nāma tiṇṇaṁ ratanānaṁ jīvitapariccāgamayaṁ puññakammaṁ  saggasampattiṁ deti, tasmā mahapphalatarañca mahānisaṁsatarañcāti  veditabban”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.350 351) iminā pana   (pg.2.187) nayena lokiyassāpi saraṇagamanassa phalaṁ idha dassitamevāti gahetabbaṁ.  Ācariyadhammapālattherenapi (dī. ni. ṭī. 1.250) hi  ayamevattho icchitoti viññāyati idha ceva aññāsu ca  majjhimāgamaṭīkādīsu avisesatoyeva vuttattā,  ācariyasāriputtattherenāpi ayamattho abhimato siyā  sāratthadīpaniyaṁ, (sārattha. ṭī. verañjaka-aṇḍavaṇṇanā.15)  aṅguttaraṭīkāyañca tadubhayasādhāraṇavacanato. Apare pana vadanti  “kūṭadantasuttaṭṭhakathāyampi (dī. ni. ṭī. 1.249)  lokuttarasseva saraṇagamanassa phalaṁ vuttan”ti, tadayuttameva tathā  avuttattā. “Yasmā …pe… detī”ti hi  tadubhayasādhāraṇakāraṇavasena tadubhayassāpi phalaṁ tattha vuttanti.  Velāmasuttādīnanti ettha ādisaddena (a. ni.   4.34 itivu. 90)  aggappasādasuttachattamāṇavakavimānādīnaṁ (vi. va. 886 ādayo) saṅgaho daṭṭhabbo.  
 Aññāṇaṁ nāma vatthuttayassa guṇānamajānanaṁ tattha sammoho.  Saṁsayo nāma “buddho nu kho, na nu kho”ti-ādinā (dī.  ni. aṭṭha. 2.216) vicikicchā. Micchāñāṇaṁ nāma  vatthuttayassa guṇānaṁ aguṇabhāvaparikappanena viparītaggāho.  Ādisaddena anādarāgāravādīnaṁ saṅgaho. Saṁkilissatīti  saṁkiliṭṭhaṁ malīnaṁ bhavati. Na mahājutikanti-ādipi  saṁkilesapariyāyo eva. Tattha na mahājutikanti na mahujjalaṁ,  aparisuddhaṁ apariyodātanti attho. Na mahāvipphāranti na  mahānubhāvaṁ, apaṇītaṁ anuḷāranti attho. Sāvajjoti  taṇhādiṭṭhādivasena sadoso. Tadeva phalavasena vibhāvetuṁ  “aniṭṭhaphalo”ti vuttaṁ, sāvajjattā akantiphalo hotīti attho.  Lokiyasaraṇagamanaṁ sikkhāsamādānaṁ viya agahitakālaparicchedaṁ  jīvitapariyantameva hoti, tasmā tassa khandhabhedena bhedo, so ca  taṇhādiṭṭhādivirahitattā adosoti āha “anavajjo  kālakiriyāya hotī”ti. Soti anavajjo saraṇagamanabhedo.  Satipi anavajjatte iṭṭhaphalopi na hoti, pageva aniṭṭhaphalo  avipākattā. Na hi taṁ akusalaṁ hoti, atha kho bhedanamattanti  adhippāyo. Bhavantarepīti aññasmimpi bhave.  
 Dharasaddassa dvikammikattā “upāsakan”ti idampi  kammameva, tañca kho ākāraṭṭhāneti atthamattaṁ dassetuṁ “upāsako  ayanti evaṁ dhāretū”ti (pg.2.188) vuttaṁ. Dhāretūti ca upadhāretūti  attho. Upadhāraṇañcettha jānanamevāti dasseti “jānātū”ti  iminā. Upāsakavidhikosallatthanti  upāsakabhāvavidhānakosallatthaṁ. Ko upāsakoti sarūpapucchā,  kiṁ lakkhaṇo upāsako nāmāti vuttaṁ hoti. Kasmāti  hetupucchā, kena pavattinimittena upāsakasaddo tasmiṁ puggale  niruḷhoti adhippāyo. Tenāha “kasmā upāsakoti  vuccatī”ti. Saddassa hi abhidheyye pavattinimittameva tadatthassa  tabbhāvakāraṇaṁ. Kimassa sīlanti vatasamādānapucchā, kīdisaṁ  assa upāsakassa sīlaṁ, kittakena vatasamādānenāyaṁ sīlasampanno  nāma hotīti attho. Ko ājīvoti kammasamādānapucchā, ko  assa sammā-ājīvo, kena kammasamādānena assa ājīvo  sambhavatīti pucchati, so pana micchājīvassa parivajjanena hotīti  micchājīvopi vibhajīyati. Kā vipattīti tadubhayesaṁ  vippaṭipattipucchā, kā assa upāsakassa sīlassa, ājīvassa ca  vipattīti attho. Sāmaññaniddiṭṭhe hi sati anantarasseva vidhi vā  paṭisedho vāti anantarassa gahaṇaṁ. Kā sampattīti  tadubhayesameva sammāpaṭipattipucchā, kā assa upāsakassa sīlassa,  ājīvassa ca sampattīti vuttanayena attho.  Sarūpavacanatthādisaṅkhātena pakārena kiratīti pakiṇṇaṁ, tadeva  pakiṇṇakaṁ, anekākārena pavattaṁ atthavinicchayanti attho.  
 Yo kocīti khattiyabrāhmaṇādīsu yo koci, iminā  padena akāraṇamettha jāti-ādivisesoti dasseti,  “saraṇagato”ti iminā pana saraṇagamanamevettha pamāṇanti.  “Gahaṭṭho”ti ca iminā āgārikesveva upāsakasaddo niruḷho,  na pabbajjūpagatesūti. Tamatthaṁ mahāvaggasaṁyutte mahānāmasuttena  (saṁ. ni.  5.1033) sādhento “vuttañhetan”ti-ādimāha.  Tattha yatoti buddhādisaraṇagamanato. Mahānāmāti attano  cūḷapituno sukkodanassa puttaṁ mahānāmaṁ nāma sakyarājānaṁ bhagavā  ālapati. Ettāvatāti ettakena buddhādisaraṇagamanena upāsako  nāma hoti, na jāti-ādīhi kāraṇehīti adhippāyo. Kāmañca  tapussabhallikānaṁ viya dvevācika-upāsakabhāvopi atthi, so pana tadā  vatthuttayābhāvato kadāciyeva hotīti sabbadā pavattaṁ  tevācika-upāsakabhāvaṁ (pg.2.189) dassetuṁ “saraṇagato”ti vuttaṁ. Tepi hi pacchā  tisaraṇagatā eva, na cettha sambhavati aññaṁ paṭikkhipitvā ekaṁ vā  dve vā saraṇagato upāsako nāmāti imamatthampi ñāpetuṁ evaṁ vuttanti  daṭṭhabbaṁ.  
 Upāsanatoti teneva saraṇagamanena, tattha ca  sakkaccakāritāya gāravabahumānādiyogena payirupāsanato, iminā  katvatthaṁ dasseti. Tenāha “so hī”ti-ādi.  
 Veramaṇiyoti ettha veraṁ vuccati pāṇātipātādidussīlyaṁ,  tassa maṇanato hananato vināsanato veramaṇiyo nāma, pañca  viratiyo viratipadhānattā tassa sīlassa. Tathā hi udāhaṭe  mahānāmasutte vuttaṁ “pāṇātipātā paṭivirato  hotī”ti-ādi (saṁ. ni.  5.1033)  “yathāhā”ti-ādinā sādhakaṁ, sarūpañca dasseti yathā taṁ  uyyānapālassa ekeneva udakapatiṭṭhānapayogena ambasecanaṁ,  garusinānañca. Yathāha ambavimāne (vi. va. 1151 ādayo)–  
 	“Ambo ca sitto samaṇo ca nhāpito,  
   Mayā ca puññaṁ pasutaṁ anappakaṁ.  
 	Iti so pītiyā kāyaṁ, sabbaṁ pharati attano”ti.  
 	[“Ambo ca siñcato āsi, samaṇo ca nahāpito;  
  Bahuñca puññaṁ pasutaṁ, aho saphalaṁ jīvitan”ti.  (idha ṭīkāyaṁ mūlapāṭho)]  
  Evamīdisesu. Ettāvatāti ettakena  pañcaveraviratimattena.  
 Micchāvaṇijjāti ayuttavaṇijjā, na sammāvaṇijjā,  asāruppavaṇijjakammānīti attho. Pahāyāti akaraṇeneva  pajahitvā. Dhammenāti dhammato anapetena, tena  micchāvaṇijjakammena ājīvanato aññampi adhammikaṁ ājīvanaṁ  paṭikkhipati. Samenāti avisamena, tena  kāyavisamādiduccaritaṁ vajjetvā kāyasamādinā sucaritena ājīvanaṁ  dasseti. “Vuttañhetan”ti-ādinā  pañcaṅguttarapāḷimāharitvā sādhakaṁ, sarūpañca dasseti.  Vāṇijānaṁ ayanti vaṇijjā, yassa kassaci vikkayo,  itthiliṅgapadametaṁ. Satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṁ katvā vā  kāretvā vā (pg.2.190) yathākataṁ paṭilabhitvā vā tassa vikkayo.  Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṁsavaṇijjāti  sūnakārādayo viya migasūkarādike posetvā maṁsaṁ sampādetvā vikkayo.  Majjavaṇijjāti yaṁ kiñci majjaṁ yojetvā tassa vikkayo.  Visavaṇijjāti visaṁ yojetvā, saṅgahetvā vā tassa vikkayo.  Tattha satthavaṇijjā paroparodhanimittatāya akaraṇīyāti vuttā,  sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṁsavaṇijjā vadhahetuto,  majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato, visavaṇijjā parūpaghātakāraṇato.  
 Tassevāti yathāvuttassa pañcaveramaṇilakkhaṇassa sīlassa  ceva pañcamicchāvaṇijjādippahānalakkhaṇassa ājīvassa ca paṭiniddeso.  Vipattīti bhedo, pakopo ca  Evaṁ sīla-ājīvavipattivasena  upāsakassa vipattiṁ dassetvā assaddhiyādivasenapi dassento  “apicā”ti-ādimāha. Yāyāti  assaddhiyādivippaṭipattiyā. Caṇḍāloti nīcadhammajātikaṭṭhena  upāsakacaṇḍālo. Malanti malīnaṭṭhena upāsakamalaṁ.  Patikiṭṭhoti lāmakaṭṭhena upāsakanihīno. Sāpissāti  sāpi assaddhiyādivippaṭipatti assa upāsakassa vipattīti  veditabbā. Kā panāyanti vuttaṁ “te cā”ti-ādi.  Upāsakacaṇḍālasuttaṁ, (a. ni.  5.175) upāsakaratanasuttañca  pañcaṅguttare. Tattha buddhādīsu, kammakammaphalesu ca saddhāvipariyāyo  micchāvimokkho assaddhiyaṁ, tena samannāgato assaddho.  Yathāvuttasīlavipatti-ājīvavipattivasena dussīlo. “Iminā  diṭṭhādinā idaṁ nāma maṅgalaṁ hotī”ti evaṁ bālajanaparikappitena  kotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato  kotūhalamaṅgaliko. Maṅgalaṁ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṁ  maṅgalameva pattiyāyati no kammanti kammassakataṁ no  pattiyāyati. Ito ca bahiddhāti ito sabbaññubuddhasāsanato  bahiddhā bāhirakasamaye. Ca-saddo aṭṭhānapayutto, sabbattha  “assaddho”ti-ādīsu yojetabbo. Dakkhiṇeyyaṁ pariyesatīti  duppaṭipannaṁ dakkhiṇārahasaññī gavesati. Tatthāti bahiddhā  bāhirakasamaye. Pubbakāraṁ karotīti paṭhamataraṁ dānamānanādikaṁ  kusalakiriyaṁ karoti, bāhirakasamaye paṭhamataraṁ kusalakiriyaṁ katvā  pacchā sāsane karotīti vuttaṁ hotīti (pg.2.191)  Tatthāti vā tesaṁ  bāhirakānaṁ titthiyānantipi vadanti. Ettha ca  dakkhiṇeyyapariyesanapubbakāre ekaṁ katvā pañca dhammā veditabbā.  
 Assāti upāsakassa. Sīlasampadāti yathāvuttena  pañcaveramaṇilakkhaṇena sīlena sampadā. Ājīvasampadāti  pañcamicchāvaṇijjādippahānalakkhaṇena ājīvena sampadā. Evaṁ  sīlasampadā-ājīvasampadāvasena upāsakassa sampattiṁ dassetvā  saddhādivasenapi dassento “ye cassā”ti-ādimāha. Ye ca  pañca dhammā, tepi assa sampattīti yojanā. Dhammehīti  guṇehi. Catunnaṁ parisānaṁ ratijananaṭṭhena upāsakova ratanaṁ  upāsakaratanaṁ. Guṇasobhākittisaddasugandhatādīhi upāsakova  padumaṁ upāsakapadumaṁ. Tathā upāsakapuṇḍarīkaṁ. Sesaṁ  vipattiyaṁ vuttavipariyāyena veditabbaṁ.  
 Nigaṇṭhīnanti nigaṇṭhasamaṇīnaṁ. Ādimhīti  paṭhamatthe. Ucchagganti ucchu-aggaṁ ucchukoṭi. Tathā  veḷagganti etthāpi. Koṭiyanti pariyantakoṭiyaṁ,  pariyantattheti attho. Ambilagganti ambilakoṭṭhāsaṁ. Tathā  tittakagganti etthāpi. Vihāraggenāti ovarakakoṭṭhāsena  “imasmiṁ gabbhe vasantānaṁ idaṁ nāma phalaṁ pāpuṇātī”ti-ādinā  taṁtaṁvasanaṭṭhānakoṭṭhāsenāti attho  Pariveṇaggenāti etthāpi  eseva nayo. Aggeti ettha upayogavacanassa ekārādeso,  vacanavipallāso vā, katvā-saddo ca sesoti vuttaṁ “ādiṁ  katvā”ti. Bhāvatthe tā-saddoti dasseti “ajjabhāvan”ti  iminā, ajjabhāvo ca nāma tasmiṁ dhammassavanasamaye  dharamānakatāpāpuṇakabhāvo. Tadā hi taṁ nissayavasena dharamānataṁ  nimittaṁ katvā taṁdivasanissita-aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva puna  aruṇuggamanā etthantare ajjasaddo pavattati, tasmā tasmiṁ samaye  dharamānakatāsaṅkhātaṁ ajjabhāvaṁ ādiṁ katvāti attho daṭṭhabbo.  Ajjatanti vā ajja-icceva attho tā-saddassa sakatthavuttito yathā  “devatā”ti, ayaṁ ācariyānaṁ mati. Evaṁ paṭhamakkharena  dissamānapāṭhānurūpaṁ atthaṁ dassetvā idāni tatiyakkharena  dissamānapāṭhānurūpaṁ atthaṁ dassetuṁ “ajjadaggeti vā  pāṭho”ti-ādi vuttaṁ. Āgamamattattā dakāro padasandhikaro.  Ajjāti hi nepātikamidaṁ padaṁ. Tenāha “ajja agganti  attho”ti.  
 “Pāṇo”ti idaṁ paramatthato jīvitindriye eva,  “pāṇupetan”ti ca karaṇattheneva samāsoti ñāpetuṁ “yāva  me jīvitaṁ pavattati, tāva (pg.2.192) upetan”ti āha. Upeti  upagacchatīti hi upeto, pāṇehi karaṇabhūtehi upeto  pāṇupetoti attho ācariyehi abhimato. Iminā ca  “pāṇupetanti idaṁ padaṁ tassa saraṇagamanassa  āpāṇakoṭikatādassanan”ti imamatthaṁ vibhāveti. “Pāṇupetan”ti  hi iminā yāva me pāṇā dharanti, tāva saraṇaṁ upeto, upento ca na  vācāmattena, na ca ekavāraṁ cittuppādamattena, atha kho pāṇānaṁ  pariccajanavasena yāvajīvaṁ upetoti āpāṇakoṭikatā dassitā.  “Tīhi …pe… gatan”ti idaṁ “saraṇaṁ gatan”ti etassa  atthavacanaṁ. “Anaññasatthukan”ti idaṁ pana  antogadhāvadhāraṇena, aññatthāpohanena ca nivattetabbatthadassanaṁ.  Ekacco kappiyakārakasaddassa attho upāsakasaddassa vacanīyopi  bhavatīti vuttaṁ “upāsakaṁ kappiyakārakan”ti,  attasanniyyātanasaraṇagamanaṁ vā sandhāya evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ. Evaṁ  “pāṇupetan”ti iminā nītatthato dassitaṁ tassa saraṇagamanassa  āpāṇakoṭikataṁ dassetvā evaṁ vadanto panesa rājā “jīvitena saha  vatthuttayaṁ paṭipūjento saraṇagamanaṁ rakkhāmī”ti adhippāyaṁ vibhāvetīti  neyyatthato vibhāvitaṁ tassa rañño adhippāyaṁ vibhāvento  “ahañhī”ti-ādimāha. Tattha hi-saddo samatthane,  kāraṇatthe vā, tena imāya yuttiyā, iminā vā kāraṇena upāsakaṁ maṁ  bhagavā dhāretūti ayamattho pakāsito.  
 Accayanaṁ sādhumariyādaṁ atikkamma madditvā pavattanaṁ  accayo, kāyikādi-ajjhācārasaṅkhāto dosoti āha  “aparādho”ti, acceti abhibhavitvā pavattati etenāti   vā accayo, kāyikādivītikkamassa pavattanako  akusaladhammasaṅkhāto doso eva, so ca aparajjhati etenāti  aparādhoti vuccati. So hi aparajjhantaṁ purisaṁ abhibhavitvā  pavattati. Tenāha “atikkamma abhibhavitvā pavatto”ti.  Dhammanti dasarājadhammaṁ. Vitthāro panetassa  mahāhaṁsajātakādīhi vibhāvetabbo. Caratīti ācarati  karoti. Dhammenevāti dhammato anapeteneva,  anapetakusaladhammenevāti attho. Tenāha “na pitughātanādinā  adhammenā”ti. “Paṭiggaṇhātū”ti etassa adhivāsanaṁ  sampaṭicchatūti saddato attho, adhippāyato pana (pg.2.193) atthaṁ dassetuṁ  “khamatū”ti vuttaṁ. Puna akaraṇamettha saṁvaroti dasseti  “puna evarūpassā”ti-ādinā. “Aparādhassā”ti-ādi  aññamaññaṁ vevacanaṁ.  
  251. “Yathādhammo ṭhito, tathevā”ti  imināpi yathā-saddassa anurūpatthamāha,  sādhusamāciṇṇakusaladhammānurūpanti attho. Paṭisaddassa anatthakataṁ  dasseti “karosī”ti iminā. Paṭikammaṁ karosītipi  vadanti. Yathādhammaṁ paṭikaraṇaṁ nāma katāparādhassa khamāpanamevāti  āha “khamāpesīti vuttaṁ hotī”ti. “Paṭiggaṇhāmā”ti  etassa adhivāsanaṁ sampaṭicchāmāti atthaṁ dasseti  “khamāmā”ti iminā. Vuddhi hesāti ettha  ha-kāro padasiliṭṭhatāya āgamo, hi-saddo vā nipātamattaṁ.  Esāti yathādhammaṁ paṭikiriyā, āyatiṁ saṁvarāpajjanā ca.  Tenāha “yo accayaṁ …pe… āpajjatī”ti. Sadevakena lokena  “saraṇan”ti araṇīyato upagantabbato tathāgato ariyo  nāmāti vuttaṁ “buddhassa bhagavato”ti. Vineti satte etenāti  vinayo, sāsanaṁ. Vaddhati saggamokkhasampatti etāyāti  vuddhi. Katamā pana sā, yā “esā”ti niddiṭṭhā vuddhīti  codanamapanetuṁ “yo accayan”ti-ādi vuttanti sambandhaṁ dasseti  “katamā”ti-ādinā, yā ayaṁ saṁvarāpajjanā, sā “esā”ti  niddiṭṭhā vuddhi nāmāti attho. “Yathādhammaṁ paṭikarotī”ti idaṁ  āyatiṁ saṁvarāpajjanāya pubbakiriyādassananti viññāpanatthaṁ  “yathādhammaṁ paṭikaritvā āyatiṁ saṁvarāpajjanā”ti vuttaṁ. Esā  hi ācariyānaṁ pakati, yadidaṁ yena kenaci pakārena  adhippāyantaraviññāpanaṁ, etapadena pana tassāpi paṭiniddeso sambhavati  “yathādhammaṁ paṭikarotī” tipi paṭiniddisitabbassa dassanato.  Keci pana “yathādhammaṁ paṭikarotī’ti idaṁ pubbakiriyāmattasseva  dassanaṁ, na paṭiniddisitabbassa. ‘Āyatiñca saṁvaraṁ āpajjatī’ti  idaṁ pana paṭiniddisitabbassevāti viññāpanatthaṁ evaṁ vuttan”ti  vadanti, tadayuttameva khamāpanassāpi vuddhihetubhāvena ariyūpavāde  vuttattā. Itarathā hi khamāpanābhāvepi āyatiṁ saṁvarāpajjanāya eva  ariyūpavādāpagamanaṁ vuttaṁ siyā, na ca pana vuttaṁ, tasmā vuttanayeneva  attho veditabboti.  
 Kasmā pana “yāyan”ti-ādinā dhammaniddeso dassito, nanu  pāḷiyaṁ “yo accayan”ti-ādinā puggalaniddeso katoti codanaṁ  sodhetuṁ “desanaṁ panā”ti-ādi āraddhaṁ. Puggalādhiṭṭhānaṁ  karontoti puggalādhiṭṭhānadhammadesanaṁ (pg.2.194) karonto. Puggalādhiṭṭhānāpi  hi puggalādhiṭṭhānadhammadesanā, puggalādhiṭṭhānapuggaladesanāti duvidhā  hoti. Ayametthādhippāyo– kiñcāpi “vuddhi hesā”ti-ādinā  dhammādhiṭṭhānadesanā āraddhā, tathāpi puna puggalādhiṭṭhānaṁ karontena  “yo accayan”ti-ādinā puggalādhiṭṭhānadesanā āraddhā  desanāvilāsavasena, veneyyajjhāsayavasena cāti. Tadubhayavaseneva hi  dhammādhiṭṭhānādibhedena catubbidhā desanā.  
  252. Vacasāyatteti vacasā āyatte.  Vācāpaṭibandhatteti vadanti, taṁ “so hī”ti-ādinā viruddhaṁ viya  dissati. Vacasāyattheti pana vācāpariyosānattheti attho  yutto osānakaraṇatthassa sāsaddassa vasena sāyasaddanipphattito yathā  “dāyo”ti. Evañhi samatthanavacanampi upapannaṁ hoti. Gamanāya  kataṁ vācāpariyosānaṁ katvā vuttattā tasmiṁyeva atthe vattatīti.  Handasaddañhi codanatthe, vacasaggatthe ca icchanti. “Handa  dāni bhikkhave āmantayāmī”ti-ādīsu (dī. ni. 2.218 saṁ.  ni.  1.186) hi codanatthe, “handa dāni apāyāmī”ti-ādīsu  (jā. 2.22.843) vacasaggatthe, vacasaggo ca nāma  vācāvissajjanaṁ, tañca vācāpariyosānamevāti daṭṭhabbaṁ.  Dukkarakiccavasena bahukiccatāti āha “balavakiccā”ti.  “Avassaṁ kattabbaṁ kiccaṁ, itaraṁ karaṇīyaṁ. Paṭhamaṁ vā  kattabbaṁ kiccaṁ, pacchā kattabbaṁ karaṇīyaṁ. Khuddakaṁ vā  kiccaṁ, mahantaṁ karaṇīyan”tipi udānaṭṭhakathādīsu  (udā. aṭṭha. 15) vuttaṁ. Yaṁ-taṁ-saddānaṁ niccasambandhattā,  gamanakālajānanato, aññakiriyāya ca anupayuttattā “tassa  kālaṁ tvameva jānāsī”ti vuttaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti “tayā ñātaṁ  gamanakālaṁ tvameva ñatvā gacchāhī”ti. Atha vā yathā  kattabbakiccaniyojane “imaṁ jāna, imaṁ dehi, imaṁ āharā”ti  (pāci. 88 93) vuttaṁ, tathā idhāpi tayā ñātaṁ kālaṁ tvameva  jānāsi, gamanavasena karohīti gamane niyojetīti dassetuṁ  “tvameva jānāsī”ti pāṭhaseso vuttoti daṭṭhabbaṁ.  “Tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā”ti-ādi yathāsamāciṇṇaṁ  pakaraṇādhigatamattaṁ dassetuṁ vuttaṁ. Tattha padakkhiṇanti pakārato  kataṁ dakkhiṇaṁ. Tenāha “tikkhattun”ti.  Dasanakhasamodhānasamujjalanti dvīsu hatthesu jātānaṁ dasannaṁ  nakhānaṁ samodhānena ekībhāvena samujjalantaṁ, tena dvinnaṁ karatalānaṁ  samaṭṭhapanaṁ (pg.2.195) dasseti. Añjalinti hatthapuṭaṁ. Añjati byattiṁ  pakāseti etāyāti añjali. Añju-saddañhi byattiyaṁ,  alipaccayañca icchanti saddavidū. Abhimukhovāti sammukho  eva, na bhagavato piṭṭhiṁ dassetvāti attho. Pañcappatiṭṭhitavandanānayo  vutto eva.  
  253. Imasmiṁyeva attabhāve vipaccanakānaṁ attano pubbe  katakusalamūlānaṁ khaṇanena khato, tesameva upahananena  upahato, padadvayenapi tassa kammāparādhameva dasseti  pariyāyavacanattā padadvayassa. Kusalamūlasaṅkhātapatiṭṭhābhedanena  khatūpahatabhāvaṁ dassetuṁ “bhinnapatiṭṭho jāto”ti vuttaṁ. Patiṭṭhā,  mūlanti ca atthato ekaṁ. Patiṭṭhahati sammattaniyāmokkamanaṁ etāyāti  hi patiṭṭhā, tassa kusalūpanissayasampadā, sā kiriyāparādhena  bhinnā vināsitā etenāti bhinnapatiṭṭho. Tadeva vitthārento  “tathā”ti-ādimāha. Yathā kusalamūlasaṅkhātā attano  patiṭṭhānajātā, tathā anena raññā attanāva attā khato khanitoti  yojanā. Khatoti hi idaṁ idha kammavasena siddhaṁ, pāḷiyaṁ pana  kattuvasenāti daṭṭhabbaṁ. Padadvayassa pariyāyattā “upahato”ti idha na  vuttaṁ.  
 “Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī”ti-ādi (mahāni.  209 cūḷani. 74) vacanato rāgadosamohāva idha rajo nāmāti  vuttaṁ “rāgarajādivirahitan”ti. Vītasaddassa vigatapariyāyataṁ  dasseti “vigatattā”ti iminā. Dhammesu cakkhunti  catusaccadhammesu pavattaṁ tesaṁ dassanaṭṭhena cakkhuṁ. Dhammesūti vā  heṭṭhimesu tīsu maggadhammesu. Cakkhunti sotāpattimaggasaṅkhātaṁ  ekaṁ cakkhuṁ, samudāyekadesavasena ādhāratthasamāsoyaṁ, na tu  niddhāraṇatthasamāso. So hi sāsanaganthesu, sakkataganthesu ca  sabbattha paṭisiddhoti. Dhammamayanti samathavipassanādhammena  nibbattaṁ, iminā “dhammena nibbattaṁ cakkhu dhammacakkhū”ti  atthamāha. Apica dhammamayanti sīlāditividhadhammakkhandhoyeva  maya-saddassa sakatthe pavattanato, anena “dhammoyeva cakkhu  dhammacakkhū”ti atthamāha. Aññesu ṭhānesūti aññesu  suttapadesesu, etena yathāpāṭhaṁ tividhatthataṁ dasseti. Idha pana  sotāpattimaggassevetaṁ adhivacanaṁ, tasmimpi anadhigate aññesaṁ  vattabbatāyeva abhāvatoti adhippāyo.  
 Idāni (pg.2.196) “khatāyaṁ bhikkhave rājā”ti-ādipāṭhassa  suviññeyyamadhippāyaṁ dassento “idaṁ vuttaṁ hotī”ti-ādimāha.  Tattha nābhavissāti sace na abhavissatha, evaṁ satīti attho.  Atīte hi idaṁ kālātipattivacanaṁ, na anāgateti daṭṭhabbaṁ. Esa nayo  sotāpattimaggaṁ patto abhavissāti etthāpi. Nanu ca  maggapāpuṇanavacanaṁ bhavissamānattā anāgatakālikanti? Saccaṁ  aniyamite, idha pana “idhevāsane nisinno”ti niyamitattā  atītakālikamevāti veditabbaṁ. Idañhi bhagavā rañño āsanā vuṭṭhāya  acirapakkantasseva avocāti. Pāpamittasaṁsaggenāti devadattena,  devadattaparisāsaṅkhātena ca pāpamittena saṁsaggato. Assāti  sotāpattimaggassa. “Evaṁ santepī”ti-ādinā pāṭhānāruḷhaṁ  vacanāvasesaṁ dasseti. Tasmāti saraṇaṁ gatattā muccissatīti  sambandho. “Mama ca sāsanamahantatāyā”ti pāṭho yutto,  katthaci pana ca-saddo na dissati, tattha so luttaniddiṭṭhoti  daṭṭhabbaṁ. Na kevalaṁ saraṇaṁ gatattāyeva muccissati, atha kho yattha  esa pasanno, pasannākārañca karoti, tassa ca tividhassapi sāsanassa  uttamatāyāti hi saha samuccayena attho adhippetoti.  
 “Yathā nāmā”ti-ādi dukkarakammavipākato sukarena  muccanena upamādassanaṁ. Kocīti koci puriso.  Kassacīti kassaci purisassa, “vadhan”ti ettha bhāvayoge  kammatthe sāmivacanaṁ. Pupphamuṭṭhimattena daṇḍenāti  pupphamuṭṭhimattasaṅkhātena dhanadaṇḍena. Mucceyyāti vadhakammadaṇḍato  mucceyya, daṇḍenāti vā nissakkatthe karaṇavacanaṁ “sumuttā mayaṁ  tena mahāsamaṇenā”ti-ādīsu (dī. ni. 2.232 cūḷava. 437)  viya, pupphamuṭṭhimattena dhanadaṇḍato, vadhadaṇḍato ca mucceyyāti attho.  Lohakumbhiyanti lohakumbhinarake. Tattha hi tadanubhavanakānaṁ  sattānaṁ kammabalena lohamayā mahatī kumbhī nibbattā, tasmā taṁ  “lohakumbhī”ti vuccati. Uparimatalato adho patanto,  heṭṭhimatalato uddhaṁ gacchanto, ubhayathā pana saṭṭhivassasahassāni  honti. Vuttañca–  
 	“Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;  
 	Niraye paccamānānaṁ, kadā anto bhavissatī”ti.  (pe. va. 802 jā. 1.4.54).  
 “Heṭṭhimatalaṁ (pg.2.197) patvā, uparimatalaṁ pāpuṇitvā muccissatī”ti  vadanto imamatthaṁ dīpeti– yathā aññe seṭṭhiputtādayo aparāparaṁ adho  patantā, uddhaṁ gacchantā ca anekāni vassasatasahassāni tattha  paccanti, na tathā ayaṁ, ayaṁ pana rājā yathāvuttakāraṇena ekavārameva  adho patanto, uddhañca gacchanto saṭṭhivassasahassāniyeva paccitvā  muccissatīti. Ayaṁ pana attho kuto laddhoti anuyogaṁ pariharanto  “idampi kira bhagavatā vuttamevā”ti āha. Kirasaddo  cettha anussavanattho, tena bhagavatā vuttabhāvassa ācariyaparamparato  suyyamānataṁ, imassa ca atthassa ācariyaparamparābhatabhāvaṁ dīpeti.  Atha pāḷiyaṁ saṅgītaṁ siyāti codanamapaneti “pāḷiyaṁ pana na  āruḷhan”ti iminā, pakiṇṇakadesanābhāvena pāḷiyamanāruḷhattā  pāṭhabhāvena na saṅgītanti adhippāyo. Pakiṇṇakadesanā hi  pāḷiyamanāruḷhāti aṭṭhakathāsu vuttaṁ.  
 Yadi anantare attabhāve narake paccati, evaṁ sati imaṁ desanaṁ  sutvā ko rañño ānisaṁso laddhoti kassaci āsaṅkā siyāti  tadāsaṅkānivattanatthaṁ codanaṁ uddharitvā pariharituṁ “idaṁ  panā”ti-ādi vuttaṁ. “Ayañhī”ti-ādinā niddālābhādikaṁ  diṭṭhadhammikasamparāyikaṁ anekavidhaṁ mahānisaṁsaṁ sarūpato niyametvā  dasseti. Ettha hi “ayaṁ …pe… niddaṁ labhatī”ti iminā  niddālābhaṁ dasseti, tadā kāyikacetasikadukkhāpagatabhāvañca  niddālābhasīsena, “tiṇṇaṁ …pe… akāsī”ti iminā  tiṇṇaṁ ratanānaṁ mahāsakkārakiriyaṁ, “pothujjanikāya …pe…  nāhosī”ti iminā sātisayaṁ pothujjanikasaddhāpaṭilābhaṁ dassetīti  evamādi diṭṭhadhammiko, “anāgate …pe…  parinibbāyissatī”ti iminā pana ukkaṁsato samparāyiko dassito,  anavasesato pana aparāparesu bhavesu aparimāṇoyeva samparāyiko  veditabbo.  
 Tattha madhurāyāti madhurarasabhūtāya. Ojavantiyāti  madhurarasassāpi sārabhūtāya ojāya ojavatiyā. Puthujjane bhavā  pothujjanikā. Pañca māre visesato jitavāti  vijitāvī, parūpadesavirahatā cettha visesabhāvo. Paccekaṁ  abhisambuddhoti paccekabuddho, anācariyako hutvā sāmaññeva  sambodhiṁ abhisambuddhoti attho. Tathā hi “paccekabuddhā sayameva  bujjhanti, na pare bodhenti, attharasameva (pg.2.198) paṭivijjhanti, na dhammarasaṁ.  Na hi te lokuttaradhammaṁ paññattiṁ āropetvā desetuṁ sakkonti, mūgena  diṭṭhasupino viya, vanacarakena nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṁ  dhammābhisamayo hoti, sabbaṁ iddhisamāpattipaṭisambhidāpabhedaṁ  pāpuṇantī”ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā; apa.  aṭṭha. 1.90 91) aṭṭhakathāsu vuttaṁ.  
 Etthāha– yadi rañño kammantarāyābhāve tasmiṁyeva āsane  dhammacakkhu uppajjissatha, atha kathaṁ anāgate paccekabuddho hutvā  parinibbāyissati. Yadi ca anāgate paccekabuddho hutvā  parinibbāyissati, atha kathaṁ tasmiṁyeva āsane dhammacakkhu  uppajjissatha, nanu ime sāvakabodhipaccekabodhi-upanissayā  bhinnanissayā dvinnaṁ bodhīnaṁ asādhāraṇabhāvato. Asādhāraṇā hi etā  dve yathākkamaṁ pañcaṅgadvayaṅgasampattiyā, abhinīhārasamiddhivasena,  pāramīsambharaṇakālavasena, abhisambujjhanavasena cāti? Nāyaṁ  virodho ito paratoyevassa paccekabodhisambhārānaṁ sambharaṇīyattā.  Sāvakabodhiyā bujjhanakasattāpi hi asati tassā samavāye kālantare  paccekabodhiyā bujjhissanti tathābhinīhārassa sambhavatoti. Apare  pana bhaṇanti– “paccekabodhiyāyevāyaṁ rājā katābhinīhāro.  Katābhinīhārāpi hi tattha niyatimappattā tassa ñāṇassa paripākaṁ  anupagatattā satthu sammukhībhāve sāvakabodhiṁ pāpuṇissantīti bhagavā  ‘sacāyaṁ bhikkhave rājā’ti-ādimavoca, mahābodhisattānameva ca  ānantariyaparimutti hoti, na itaresaṁ bodhisattānaṁ. Tathā hi  paccekabodhiyaṁ niyato samāno devadatto cirakālasambhūtena lokanāthe  āghātena garutarāni ānantariyakammāni pasavi, tasmā kammantarāyena  ayaṁ idāni asamavetadassanābhisamayo rājā paccekabodhiniyāmena  anāgate vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatī”ti  daṭṭhabbaṁ, yuttataramettha vīmaṁsitvā gahetabbaṁ.  
 Yathāvuttaṁ pāḷimeva saṁvaṇṇanāya nigamavasena dassento  “idamavocā”ti-ādimāha. Tassattho hi heṭṭhā vuttoti.  Apica pāḷiyamanāruḷhampi atthaṁ saṅgahetuṁ  “idamavocā”ti-ādinā nigamanaṁ karotīti daṭṭhabbaṁ.  
  Iti (pg.2.199) sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya  ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā  sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṁhiravisāradañāṇacārinā  anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā  mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṁsadhammasenāpatināmatherena  mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthappakāsaniyā sāmaññaphalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.  
 
  Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā 
 
 Addhānagamanavaṇṇanā 

  254. Evaṁ (pg.2.200) sāmaññaphalasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni  ambaṭṭhasuttaṁ saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇokāsassa pattabhāvaṁ vibhāvetuṁ,  sāmaññaphalasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa ambaṭṭhasuttabhāvaṁ pakāsetuṁ  “evaṁ me sutaṁ …pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttan”ti āha.  Evamīdisesu. Itisaddo cettha ādi-attho,  padatthavipallāsajotako pana itisaddo luttaniddiṭṭho, ādisaddalopo vā  esa, upalakkhaṇaniddeso vā. Apubbapadavaṇṇanā nāma heṭṭhā  aggahitatāya apubbassa padassa atthavibhajanā. “Hitvā  punappunāgata-matthaṁ atthaṁ pakāsayissāmī”ti (dī. ni. aṭṭha.   1.ganthārambhakathā) hi vuttaṁ, “anupubbapadavaṇṇanā”ti katthaci pāṭho,  so ayuttova ṭīkāya anuddhaṭattā, tathā asaṁvaṇṇitattā ca.  
 “Rājakumārā gottavasena kosalā nāmā”ti (dī. ni.  ṭī. 1.254) ācariyena vuttaṁ. Akkharacintakā pana vadanti  “kosaṁ lanti gaṇhanti, kusalaṁ vā pucchantīti kosalā”ti.  Janapadinoti janapadavanto, janapadassa vā issarā.  “Kosalā nāma rājakumārā”ti vutteyeva siddhepi “janapadino”ti  vacanaṁ santesupi aññesu taṁtaṁnāmapaññātesu tattha nivasantesu  janapadibhāvato tesameva nivasanamupādāya janapadassāyaṁ samaññāti  dassanatthaṁ. “Tesaṁ nivāso”ti iminā “kosalānaṁ  nivāsā kosalā”ti taddhitaṁ dasseti. “Ekopi  janapado”ti iminā pana saddatoyevetaṁ puthuvacanaṁ, atthato panesa  eko evāti vibhāveti. Api-saddo cettha anuggahe, tena kāmaṁ  ekoyevesa janapado, tathāpi iminā kāraṇena puthuvacanamupapannanti  anuggaṇhāti. Yadi ekova janapado, kathaṁ tattha bahuvacananti āha  “ruḷhisaddenā”ti-ādi, ruḷhisaddattā bahuvacanamupapannanti vuttaṁ  hoti. Nissitesu payuttassa puthuvacanassa, puthubhāvassa vā nissaye  abhiniropanā idha ruḷhi, tena vuttaṁ ācariyena idha ceva aññattha ca  majjhimāgamaṭīkādīsu “akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu  yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti, ayamettha ruḷhi yathā  ‘aññatthāpi kurūsu viharati, aṅgesu viharatī’ti (pg.2.201) cā”ti. Keci  pana kosalanāmābhiniropanamicchanti, ayuttametaṁ puthuvacanassa  appayujjitabbattā. Nāmābhiniropanāya hi ekavacanampi bhavati yathā  “sīho gāyatī”ti. Tabbisesitepi janapadasadde jātisaddattā  ekavacanameva. Tenāha “tasmiṁ kosalesu janapade”ti,  kosalanāmake tasmiṁ janapadeti attho. Abhūtato hi vohāramattaṁ  ruḷhi, bhūtatoyeva attho vinicchinitabbo. Yathā hi–  
 	“Santi puttā videhānaṁ, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano;  
 	Te rajjaṁ kārayissanti, mithilāyaṁ pajāpatī”ti.  (jā. 2.22.276) ādīsu–  
  Taṁputtasaṅkhātassa ekatthassa ruḷhivasena “puttā”ti  bahuvacanapayogo, tathā idhāpi tannivāsasaṅkhātassa ekatthassa  ruḷhivasena “kosalesū”ti bahuvacanapayogo hoti. Yathā ca  “pāṇaṁ na haññe, na ca’dinnamādiye”ti-ādīsu (a. ni.   8.42 43 45) jātivasena bahvatthānamekavacanapayogo, tathā  idhāpi jātivasena avayavappabhedena bahvatthassa “janapade”ti  ekavacanapayogo hoti. Vuttañca ācariyena majjhimāgamaṭīkāyaṁ  “tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva. Tenāha ‘tasmiṁ  aṅgesu janapade’ti”.  
 Evaṁ ruḷhivasena bahumhi viya vattabbe bahuvacanaṁ dassetvā  idāni bahvatthavasena bahumpi eva vattabbe bahuvacanaṁ dassento  “porāṇā panāhū”ti-ādimāha. Pana-saddo cettha  visesatthajotano, tena puthu-atthavisayatāya evetaṁ puthuvacanaṁ, na  ruḷhivasenāti vakkhamānaṁ visesaṁ joteti. So hi padeso  tiyojanasataparimāṇatāya bahuppabhedoti, imasmiṁ pana naye tesu  kosalesu janapadesūti attho veditabbo. Mahāpanādanti  mahāpanādajātaka (jā. 1.3.40 41 42) surucijātakesu (jā.  1.14.102ādayo) āgataṁ surucino nāma videharañño puttaṁ  mahāpanādanāmakaṁ rājakumāraṁ. Nānānāṭakānīti  bhaṇḍukaṇḍapaṇḍukaṇḍapamukhāni chasatasahassāni nānāvidhanāṭakāni,  katthaci pana ādisaddopi diṭṭho, so jātakaṭṭhakathāyaṁ na dissati,  yadi ca dissati, tena naṭalaṅghakādīnaṁ saṅgaho daṭṭhabbo.  Sitamattampīti mihitamattampi. Tassa (pg.2.202) kira dibbanāṭakānaṁ  anantarabhaveyeva diṭṭhattā manussanāṭakānaṁ naccaṁ amanuññaṁ ahosi.  Naṅgalānipi chaḍḍetvāti kasikammappahānavasena naṅgalāni pahāya,  nidassanamattañcetaṁ. Na hi kevalaṁ kassakā eva, atha kho aññepi  ubhayaraṭṭhavāsino manussā attano attano kiccaṁ pahāya tasmiṁ  maṅgalaṭṭhāne sannipatiṁsu. Tadā kira mahāpanādakumārassa  pāsādamaṅgalaṁ, chattamaṅgalaṁ, āvāhamaṅgalanti tīṇi maṅgalāni ekato  akaṁsu, kāsivideharaṭṭhavāsinopi tattha sannipatitvā  atirekasattavassāni chaṇamanubhaviṁsūti, adhunā pana  “naṅgalādīnī”ti pāṭho dissati, so na porāṇapāṭho  ṭīkāyamanuddhaṭattā.  
 Mahājanakāye sannipatiteti keci “pahaṁsanavidhiṁ  dassetvā rājakumāraṁ hāsāpessāmā”ti, keci “taṁ kīḷanaṁ  passissāmā”ti evaṁ mahājanasamūhe sannipatite.  Atulambābhiruhanadārucitakapavesanādi nānākīḷāyo dassetvā.  Sakkapesito kira dibbanāṭako rājaṅgaṇe ākāse ṭhatvā upaḍḍhabhāgaṁ  nāma dasseti, ekova hattho, eko pādo, ekaṁ akkhi, ekā dāṭhā  naccati calati, upaḍḍhaṁ phandati, sesaṁ niccalamahosi, taṁ disvā  mahāpanādo thokaṁ hasitamakāsi, imamatthaṁ sandhāya “so  dibbanāṭakaṁ dassetvā hasāpesī”ti vuttaṁ. Suhajjā nāma  vissāsikā “suṭṭhu hadayametesan”ti katvā. Ādisaddena  ñātakaparijanādīnaṁ saṅgaho. Tasmāti tathā vacanato. Taṁ  kusalanti vacanaṁ upādāyāti ettha “kacci kusalaṁ? Āma  kusalan”ti vacanapaṭivacanavasena pavattakusalavāditāya te manussā  ādito “kusalā”ti samaññaṁ labhiṁsu, tesaṁ kusalānaṁ  issarāti rājakumārā kosalā nāma jātā, tesaṁ  nivāsaṭṭhānatāya pana padeso kosalāti pubbe vuttanayameva.  Tenāha “so padeso kosalāti vuccatī”ti. Evaṁ  majjhimāgamaṭīkāyaṁ ācariyeneva vuttaṁ. Tatrāyamadhippāyo siyā – “so padeso kosalāti vuccatī”ti saññīsaññā yathākkamaṁ  ekavacanabahuvacanavasena vuttattā purimanaye viya idhāpi ruḷhivaseneva  bahuvacanaṁ hoti. Rājakumārānaṁ nāmalābhahetumattañhettha visesoti.  Idha pana ācariyena evaṁ vuttaṁ so padesoti padesasāmaññato  vuttaṁ, vacanavipallāsena vā, te padesāti attho. Kosalāti  vuccati kusalā (pg.2.203) eva kosalāti katvā”ti (dī. ni. ṭī.  1.254) tatrāyamadhippāyo siyā– so padesoti  jātisaddavasena, vacanavipallāsena vā vuttattā puthu-atthavisayatāya eva  bahuvacanaṁ hoti. Padesassa nāmalābhahetu hettha visesoti.  “Kusalan”ti hi vacanamupādāya ruḷhināmavasena vuttanayena kosalā  yathā “yevāpanakaṁ, natumhākavaggo”ti. Apica vacanapaṭivacanavasena  “kusalan”ti vadanti etthāti kosalā. Vicitrā hi  taddhitavuttīti. Kusalanti ca ārogyaṁ “kacci nu bhoto  kusalaṁ, kacci bhoto anāmayan”ti-ādīsu (jā. 1.15.145 jā.  2.20.129) viya, kacci tumhākaṁ ārogyaṁ hotīti attho, chekaṁ vā  “kusalā naccagītassa  sikkhitā cāturitthiyo”ti-ādīsu (jā.  2.22.94) viya, kacci tesaṁ nāṭakānaṁ chekatā hotīti attho.  
 Caraṇaṁ cārikā, caraṇaṁ vā cāro, so eva cārikā,  tayidaṁ maggagamanameva idhādhippetaṁ, na cuṇṇikagamanamattanti dassetuṁ  “addhānagamanan”ti vuttaṁ, bhāvanapuṁsakañcetaṁ,  addhānagamanasaṅkhātāya cārikāya caramānoti vuttaṁ hoti, abhedepi  vā bhedavohārena vuttaṁ yathā “divāvihāraṁ nisīdī”ti, (ma. ni.  1.256) addhānagamanasaṅkhātaṁ cārikaṁ caramāno, caraṇaṁ  karontoti attho. Sabbatthako hi karabhūdhātūnamatthoti.  “Addhānamaggan”tipi katthaci pāṭho, so na sundaro. Na hi  cārikāsaddo maggavācakoti. Idāni taṁ vibhāgena dassetvā  idhādhippetaṁ niyamento “cārikā ca nāmesā”ti-ādimāha.  Sāvakānampi ruḷhivasena cārikāya sambhavato tato viseseti  “bhagavato”ti iminā. Tathā hi majjhimāgamaṭṭhakathāyaṁ  vuttaṁ “cārikaṁ caramānoti ettha kiñcāpi ayaṁ cārikā nāma  mahājanasaṅgahatthaṁ buddhānaṁyeva labbhati, buddhe upādāya pana ruḷhisaddena  sāvakānampi vuccati kilañjādīhi katabījanīpi tālavaṇṭaṁ viyā”ti.  Dūrepīti ettha pi-saddena, api-saddena vā  nātidūrepīti sampiṇḍanaṁ tatthāpi cārikāsambhavato.  Bodhaneyyapuggalanti catusaccapaṭivedhavasena bodhanārahapuggalaṁ.  Sahasā gamananti sīghagamanaṁ. “Mahākassapassa  paccuggamanādīsū”ti vuttameva sarūpato dasseti “bhagavā  hī”ti-ādinā. Paccuggacchantoti paṭimukhaṁ gacchanto,  paccuṭṭhahantoti attho. “Tathā”ti iminā “tiṁsayojanan”ti  padamanukaḍḍhati. Pakkusāti nāma gandhārarājā.  Mahākappino (pg.2.204) nāma kukkuṭavatīrājā. Dhaniyo nāma  koraṇḍaseṭṭhiputto gopo.  
 Evaṁ dhammagarutākittanamukhena mahākassapapaccuggamanādīni (saṁ.  ni. aṭṭha. 2.154) ekadesena dassetvā idāni  vanavāsitissasāmaṇerassa vatthuṁ vitthāretvā cārikaṁ dassetuṁ  “ekadivasan”ti-ādi āraddhaṁ. Ko panesa tissasāmaṇero  nāma? Sāvatthiyaṁ dhammasenāpatino upaṭṭhākakule jāto mahāpuñño  “piṇḍapātadāyakatisso, kambaladāyakatisso”ti ca pubbe laddhanāmo  pacchā “vanavāsitisso”ti pākaṭo khīṇāsavasāmaṇero. Vitthāro  dhammapade (dha. pa. aṭṭha. 1.74vanavāsītissasāmaṇeravatthu).  Ākāsagāmīhi saddhiṁ ākāseneva gantukāmo bhagavā  “chaḷabhiññānaṁ ārocehī”ti avoca. Tassāti  tissasāmaṇerassa. Tanti bhagavantaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghena cīvaraṁ  pārupantaṁ. No thero no oramattako vatāti sambandho, guṇena  lāmakappamāṇiko no hotīti attho.  
 Attano pattāsaneti bhikkhūnaṁ āsanapariyante. Tesaṁ  gāmikānaṁ dānapaṭisaṁyuttaṁ maṅgalaṁ vatvā. Kasmā pana  sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno bhagavā evamāhāti codanaṁ  sodhetuṁ “bhagavā kirā”ti-ādi vuttaṁ. Maggadesakoti  nibbānamaggassa, sugatimaggassa vā desako.  
 Tāyāti araññasaññāya. Saṅghakammavasena sijjhamānāpi  upasampadā satthu āṇāvasena sijjhanato “buddhadāyajjaṁ te  dassāmī”ti vuttanti vadanti. Apare pana  “aparipuṇṇavīsativassasseva tassa upasampadaṁ anujānanto satthā  ‘buddhadāyajjaṁ te dassāmīti avocā”ti vadanti.  Dhammasenāpatinā upajjhāyena upasampādetvā, tatoyevesa  dhammasenāpatino saddhivihārikoti aṭṭhakathāsu vutto.  Dhammapadaṭṭhakathāyaṁ pana dhammasenāpati-āditherānaṁ  cattālīsabhikkhusahassaparivārānaṁ attano attano parivārehi saddhiṁ  paccekaṁ gamanaṁ, bhagavato ca ekakasseva gamanaṁ khuddakabhāṇakānaṁ  matena vuttaṁ, idha, pana majjhimāgamaṭṭhakathāyañca (ma. ni. aṭṭha.  2.65) aññathā gamanaṁ dīghabhāṇakamajjhimabhāṇakānaṁ matenāti  daṭṭhabbaṁ. Ayanti mahākassapādīnamatthāya cārikā. Yaṁ pana  anuggaṇhantassa bhagavato gamanaṁ, ayaṁ aturitacārikā nāmāti  sambandho.  
 Imaṁ (pg.2.205) pana cārikanti aturitacārikaṁ.  Mahāmaṇḍalanti majjhimadesapariyāpanneneva bāhirimena pamāṇena  paricchinnattā mahantataraṁ maṇḍalaṁ. Majjhimamaṇḍalanti itaresaṁ  ubhinnaṁ vemajjhe pavattaṁ maṇḍalaṁ. Antomaṇḍalanti itarehi khuddakaṁ  maṇḍalaṁ, itaresaṁ vā antogadhattā antimaṁ maṇḍalaṁ, abbhantarimaṁ  maṇḍalanti vuttaṁ hoti. Kiṁ panimesaṁ pamāṇanti āha  “katthā”ti-ādi. Tattha navayojanasatikatā  majjhimadesapariyāpannavaseneva gahetabbā tato paraṁ aturitacārikāya  agamanato. Taduttari hi turitacārikāya eva tathāgato gacchati, na  aturitacārikāya. Pavāretvāva cārikācaraṇaṁ buddhāciṇṇanti vuttaṁ  “mahāpavāraṇāya pavāretvā”ti-ādi. Pāṭipadadivaseti  paṭhamakattikapuṇṇamiyā anantare pāṭipadavase. Samantāti  gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato. Mahājanakāyassa  sannipatanato purimaṁ purimaṁ āgatā nimantetuṁ labhanti. Tathā  sannipatanameva dassetuṁ “itaresū”ti-ādi vuttaṁ.  Samathavipassanā taruṇā hontīti ettha samathassa taruṇabhāvo  upacārasamādhivasena, vipassanāya pana saṅkhāraparicchedañāṇaṁ,  kaṅkhāvitaraṇañāṇaṁ, sammasanañāṇaṁ, maggāmaggañāṇanti catunnaṁ ñāṇānaṁ  vasena veditabbo. Taruṇavipassanāti hi tesaṁ catunnaṁ  ñāṇānamadhivacanaṁ. Pavāraṇāsaṅgahaṁ datvāti anumatidānavasena  datvā. Kattikapuṇṇamāyanti pacchimakattikapuṇṇamiyaṁ.  “Migasirassa paṭhamapāṭipadadivase”ti idaṁ  majjhimadesavohāravasena migasiramāsassa paṭhamaṁ pāṭipadadivasaṁ sandhāya  vuttaṁ, etarahi pavattavohāravasena pana pacchimakattikamāsassa  kāḷapakkhapāṭipadadivaso veditabbo.  
 Aññenapi kāraṇenāti bhikkhūnaṁ  samathavipassanātaruṇabhāvato aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṁ  ñāṇaparipākādikāraṇena. Catumāsanti āsaḷhīpuṇṇamiyā  pāṭipadato yāva pacchimakattikapuṇṇamī, tāva catumāsaṁ. “Samantā  yojanasatan”ti-ādinā vuttanayeneva. Vasanaṁ vassaṁ,  vasanakiriyā, vutthaṁ vasitaṁ vassamassāti vutthavasso, tassa.  Tathāgatena vinetabbattā “bhagavato veneyyasattā”ti sāminiddeso  vutto, kattuniddeso vā esa. Veneyyasattāti ca caritānurūpaṁ  vinetabbasattā. Indriyaparipākaṁ āgamayamānoti  saddhādi-indriyānaṁ vimuttiparipācanabhāvena paripakkaṁ paṭimānento.  Phussamāghaphagguṇacittamāsānaṁ (pg.2.206) aññataramāsassa paṭhamadivase  nikkhamanato māsaniyamo ettha na katoti daṭṭhabbaṁ. Tenāha  “ekamāsaṁ vā dviticatumāsaṁ vā tattheva vasitvā”ti.  Tatthevāti vassūpagamanaṭṭhāne eva. “Sattahi vā”ti-ādi  “ekamāsaṁ vā”ti-ādinā yathākkamaṁ yojetabbaṁ– yadi aparampi  ekamāsaṁ tattheva vasati, sattahi māsehi cārikaṁ pariyosāpeti.  Yadi dvimāsaṁ chahi, yadi timāsaṁ pañcahi, yadi catumāsaṁ tattheva  vasati, catūhi māsehi cārikaṁ pariyosāpetīti. Kasmā pana  cārikāgamananti āsaṅkānivattanatthaṁ “itī”ti-ādi vuttaṁ.  Atirekaṁ jarādubbalo bāḷhajiṇṇo. Te kadā passissanti, na  passissanti eva. Lokānukampakāyāti lokānukampakāya eva.  Tena vuttaṁ “na cīvarādihetū”ti.  
 Jaṅghavihāravasenāti jaṅghāhi vicaraṇavasena, jaṅghāhi  vicaritvā tattha tattha katipāhaṁ nivasanavasena vā.  Sabbiriyāpathasādhāraṇañhi vihāravacanaṁ. Sarīraphāsukatthāyāti  ekasmiṁyeva ṭhāne nibaddhavāsavasena ussannadhātukassa sarīrassa  vicaraṇena phāsubhāvatthāya. Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti  aggikkhandhopamasutta (a. ni.  7.72) maghadevajātakādi (jā.  1.1.9) desanānaṁ viya dhammadesanāya  abhikaṅkhitabba-aṭṭhuppattikālatthāya, aṭṭhuppattikālassa vā  abhikaṅkhanatthāya, aṭṭhuppattikāle dhammadesanatthāyāti vuttaṁ hoti.  Sikkhāpadapaññāpanatthāyāti surāpānasikkhāpadādi (pāci.  327 328 329) paññāpane viya sikkhāpadānaṁ paññāpanatthāya.  Bodhanatthāyāti aṅgulimālādayo (ma. ni. 2.347) viya  bodhaneyyasatte catusaccabodhanatthāya. Mahatāti mahatiyā.  Kañci, katipaye vā puggale uddissa cārikā nibaddhacārikā.  Tadaññā sambahule uddissa gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā cārikā  anibaddhacārikā. Tenāha “tatthā”ti-ādi. Yaṁ  caratīti kiriyāparāmasanaṁ.  
 “Esā idha adhippetā”ti vuttameva vitthārato dassetuṁ  “tadā kirā”ti-ādi vuttaṁ. Dasasahassilokadhātuyāti  jātikkhettabhūtaṁ dasasahassacakkavāḷaṁ sandhāya vuttaṁ. Kasmāti ce?  Tattheva bhabbasattānaṁ sambhavato. Tattha hi satte bhabbe paripakkindriye  passituṁ buddhañāṇaṁ abhinīharitvā ṭhito bhagavā ñāṇajālaṁ pattharatīti  vuccati, idañca devabrahmānaṁ (pg.2.207) vasena vuttaṁ. Manussā pana imasmiṁyeva  cakkavāḷe, imasmiṁyeva ca saparivāre jambudīpe bodhaneyyā honti.  Bodhaneyyabandhaveti bodhaneyyasattasaṅkhāte bhagavato bandhave.  Gottādisambandhā viya hi saccapaṭivedhasambandhā veneyyā bhagavato  bandhavā nāmāti. Gocarabhāvūpagamanaṁ sandhāya  “sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho”ti vuttaṁ. Bhagavā  kira mahākaruṇāsamāpattiṁ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya “ye sattā bhabbā  paripakkañāṇā, te mayhaṁ ñāṇassa upaṭṭhahantū”ti cittaṁ adhiṭṭhāya  samannāharati, tassa sahasamannāhārā eko vā dve vā sambahulā vā  tadā vinayūpagā veneyyā ñāṇassa āpāthamāgacchanti, ayamettha  buddhānubhāvo. Evamāpāthagatānaṁ pana nesaṁ upanissayaṁ pubbacariyaṁ,  pubbahetuṁ, sampati vattamānañca paṭipattiṁ oloketi.  Veneyyasattapariggaṇhanatthañhi samannāhāre kate paṭhamaṁ nesaṁ veneyyabhāvena  upaṭṭhānaṁ hoti, atha “kiṁ nu kho bhavissatī”ti  saraṇagamanādivasena kañci nipphattiṁ vīmaṁsamāno pubbūpanissayādīni  oloketi. Tenāha “atha bhagavā”ti-ādi. Soti  ambaṭṭho. Vādapaṭivādaṁ katvāti “evaṁ nu te  ambaṭṭhā”ti-ādinā (dī. ni. 1.262) mayā vuttavacanassa “ye  ca kho te bho gotama muṇḍakā samaṇakā”ti-ādinā (dī. ni.  1.263) paṭivacanaṁ datvā, asabbhivākyanti asappurisavācaṁ,  tikkhattuṁ ibbhavādanipātanavasena nānappakāraṁ sādhusabhāvāya vācāya  vattumayuttaṁ vākyaṁ vakkhatīti vuttaṁ hoti. Nibbisevananti  vigatatudanaṁ, mānadappavasena apagataparinipphandananti attho.  
 Avasaritabbanti upagantabbaṁ. Tassa gāmassa idaṁ  nāmamattaṁ, kimettha atthapariyesanāyāti vuttaṁ “ijjhānaṅgalantipi  pāṭho”ti. “Yena disābhāgenā”ti karaṇaniddesānurūpaṁ karaṇatthe  upayogavacananti dasseti “tena avasarī”ti iminā.  “Yasmiṁ padese”ti pana bhummaniddesānurūpaṁ “taṁ vā  avasarī”ti vuttaṁ. Tadubhayamevatthaṁ vivarati “tena  disābhāgenā”ti-ādinā. Gatoti upagato, agamāsīti  attho. Puna gatoti sampatto, sampāpuṇīti attho.  “Icchānaṅgale”ti idaṁ tadā bhagavato gocaragāmanidassanaṁ,  samīpatthe cetaṁ bhummaṁ  “Icchānaṅgalavanasaṇḍe”ti idaṁ pana  nivāsaṭṭhānadassanaṁ, nippariyāyato adhikaraṇe cetaṁ bhummanti  tadubhayampi padaṁ visesatthadassanena vivaranto “icchānaṅgalaṁ  upanissāyā”ti-ādimāha (pg.2.208)  “Sīlakhandhāvāran”ti-ādi  vuttanayena veneyyahitasamapekkhanavaseneva bhagavato vihāradassanaṁ. Tattha  dhammarājassa bhagavato sabbaso adhammaniggaṇhanaparā eva paṭipatti, sā  ca sīlasamādhipaññāvasenāti sīlādittayasseva gahaṇaṁ.  Sīlakhandhāvāranti cakkavattirañño dāru-iṭṭhakādikataṁ  khandhāvārasadisaṁ sīlasaṅkhātaṁ khandhāvāraṁ bandhitvā viharatīti  sambandho. Dārukkhandhādīhi āsamantato varanti parikkhipanti  etthāti hi khandhāvāro a-kārassa dīghaṁ katvā, rājūnaṁ  aciranivāsaṭṭhānaṁ. Tattha pana bhagavato  aciranivasanakiriyāsambandhamattena bhayanivāraṇaṭṭhena taṁsadisatāya  sīlampi tathā vuccati. Samādhikontanti  sammāsamādhisaṅkhātaṁ maṅgalasattiṁ. Sabbaññutaññāṇapadanti  sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṁ jayamantapadaṁ. Parivattayamānoti  parijappamāno. “Sabbaññutaññāṇasaran”tipi pāṭho,  sabbaññutaññāṇavajiraggasaraṁ aparāparaṁ samparivattamānoti attho.  Yathābhirucitena vihārenāti sabbavihārasādhāraṇadassanaṁ,  dibbavihārādīsu yena yena attanā abhirucitena vihārena viharatīti  attho.  
 
 Pokkharasātivatthuvaṇṇanā 

  255. Manteti iruvedādimantasatthe.  Iruvedādayo hi guttabhāsitabbaṭṭhena “mantā”ti vuccanti. Aṇa-saddo  saddeti āha “sajjhāyatī”ti. Lokiyā pana vadanti  “brahmuno apaccaṁ brāhmaṇo, nāgamo, ṇattaṁ, dīghādī”ti. Kasmā  ayameva vacanattho vuttoti āha “idamevā”ti-ādi. Atha  kesaṁ itaro vacanatthoti codanamapaneti “ariyā  panā”ti-ādinā. Atha vā yaṁ lokiyā vadanti “brahmunā jāto  brāhmaṇo”ti-ādiniruttiṁ, taṁ paṭikkhipituṁ evaṁ vuttaṁ. “Idamevā”ti  hi avadhāraṇena taṁ paṭikkhipati. “Jātibrāhmaṇānan”ti pana  iminā saddantarena dassitesu jātibrāhmaṇavisuddhibrāhmaṇavasena duvidhesu  brāhmaṇesu visuddhibrāhmaṇānaṁ niruttiṁ dassento “ariyā  panā”ti-ādimāha. Bahanti pāpe bahi karontīti hi ariyā  brāhmaṇā niruttinayena. “Tassa kira kāyo  setapokkharasadiso”ti idamevassa nāmalābhahetudassanaṁ, sesaṁ pana  tappasaṅgena yathāvijjamānavisesadassanameva. Tenāha “iti naṁ  pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānantī”ti. Pokkharena  sadiso kāyo yassāti hi pokkharasātī niruttinayena  (pg.2.209)  Sātasaddo vā sadisattho, pokkharena sāto sadiso kāyo tathā, so  yassāti pokkharasātī. Setapokkharasadisoti setapadumavaṇṇo.  Devanagareti ālakamandādidevapure.  Ussāpitarajatatoraṇanti gambhīranemanikhātaṁ accuggataṁ rajatamayaṁ  indakhīlaṁ  Kāḷamegharājīti kadāci dissamānā  kāḷa-abbhalekhā. Rajatapanāḷikāti rajatamayatumbaṁ.  Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvassa yuttaṭṭhāne suṭṭhu vaṭṭulā.  Kāḷavaṅgatilakādīnamabhāvena suparisuddhā.  “Arājake”ti-ādināpi sobhaggappattabhāvameva nidasseti.  
 Idāni aparampi tassa nāmalābhahetuṁ dassento “ayaṁ  panā”ti-ādimāha. Tattha ca “himavantapadese mahāsare  padumagabbhe nibbattī”ti idamevassa nāmalābhahetudassanaṁ. Sesaṁ pana  tappasaṅgena tathāpavattākāradassanameva. Tenāha “iti naṁ pokkhare  sayitattā pokkharasātīti sañjānantī”ti. Pokkhare kamale  sayatīti hi pokkharasātī, sātaṁ vā vuccati samasaṇṭhānaṁ,  pokkhare jātaṁ samasaṇṭhānaṁ tathā, tamassatthītipi pokkharasātī.  Yaṁ pana ācariyena vuttaṁ “imassa brāhmaṇassa kīdiso pubbayogo,  yena naṁ bhagavā anuggaṇhituṁ taṁ ṭhānaṁ upagatoti āhā”ti, (dī.  ni. ṭī. 1.255) tadetaṁ “ayaṁ panā”ti-ādivacanaṁ ekadesameva  sandhāya vuttaṁ. “So tato manussalokan”ti-ādivacanato  devaloke nibbattīti ettha aparāparaṁ nibbatti eva vuttāti  daṭṭhabbaṁ. Tathārūpena kammena nibbattimeva sandhāya  “mātukucchivāsaṁ jigucchitvā”ti-ādi vuttaṁ.  “Padumagabbhe nibbattī”ti iminā saṁsedajoyeva hutvā  nibbattīti dasseti. Na pupphatīti na vikasati.  Tenāti tāpasena. Nāḷatoti pupphadaṇḍato.  Suvaṇṇacuṇṇehi piñjaraṁ hemavaṇṇo yassāti suvaṇṇacuṇṇapiñjaro,  taṁ, suvaṇṇacuṇṇehi vikiṇṇabhāvena hemavaṇṇanti attho. Piñjarasaddo  hi hemavaṇṇapariyāyoti sāratthadīpaniyaṁ (sārattha. ṭī.  1.22) vuttaṁ. Esa nayo padumareṇupiñjaranti etthāpi.  Rajatabimbakanti rūpiyamayarūpakaṁ. Paṭijaggāmīti  posemi. Pāranti pariyosānaṁ, nipphatti vā vuccati  nadīsamuddādīnaṁ pariyosānabhūtaṁ pāraṁ viyāti katvā.  Paṭisandhipaññāsaṅkhātena sabhāvañāṇena paṇḍito. Iti  kattabbesu, vedesu vā visāradapaññāsaṅkhātena veyyattiyena (pg.2.210)  byatto.  Aggabrāhmaṇoti disāpāmokkhabrāhmaṇo. Sippanti vedasippaṁ  tasseva pakaraṇādhigatattā. Brahmadeyyaṁ adāsīti vakkhamānanayena  brahmadeyyaṁ katvā adāsi.  
 “Ajjhāvasatī”ti ettha adhi-saddo, ā-saddo ca  upasaggamattaṁ, tato “ukkaṭṭhan”ti idaṁ ajjhāpubbavasayoge bhummatthe  upayogavacanaṁ. Adhi-saddo vā issariyattho, ā-saddo  mariyādattho tato “ukkaṭṭhan”ti idaṁ kammappavacanīyayoge bhummatthe  upayogavacananti dasseti “ukkaṭṭhanāmake”ti-ādinā. Tadevatthaṁ  vivarituṁ “tassā”ti-ādi vuttaṁ. “Tassa nagarassa  sāmiko hutvā”ti hi “abhibhavitvā”ti etassatthavivaraṇaṁ, tenetaṁ  dīpeti “sāmibhāvo abhibhavanan”ti. “Yāya  mariyādāyā”ti-ādi pana ā-saddassatthavivaraṇaṁ, tenetaṁ dīpeti  “āsaddo mariyādattho, mariyādā ca nāma yāya tattha vasitabbaṁ,  sāyeva aparādhīnatā”ti. Yāya mariyādāyāti hi yāya  aparādhīnatāsaṅkhātāya anaññasādhāraṇāya avatthāyāti attho.  “Upasaggavasenā”ti-ādi pana “ukkaṭṭhanāmake”ti  etassatthavivaraṇaṁ, tenetaṁ dīpeti “satipi bhummavacanappasaṅge  dhātvatthānuvattakavisesakabhūtehi duvidhehipi upasaggehi yuttattā  upayogavacanamevettha vihitan”ti. “Tassa kirā”ti-ādi pana  atthānugatasamaññāparidīpanaṁ. Vatthu nāma  nagaramāpanārahabhūmippadeso “ārāmavatthu, vihāravatthū”ti-ādīsu viya.  
 Ukkāti daṇḍadīpikā. Aggahesunti “ajja  maṅgaladivaso, tasmā sunakkhattaṁ, tatthāpi ayaṁ sukhaṇo mā  atikkamī”ti rattivibhāyanaṁ anurakkhantā, rattiyaṁ ālokakaraṇatthāya  ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu nagarassa vatthuṁ aggahesuṁ, tenetaṁ  dīpeti– ukkāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā. Mūlavibhujādi  ākatigaṇapakkhepena, niruttinayena vā ukkāsu vijjotayantīsu ṭhitāti  ukkaṭṭhā, tathā ukkāsu ṭhitāsu ṭhitā āsītipi ukkaṭṭhāti.  Majjhimāgamaṭṭhakathāyaṁ pana evaṁ vuttaṁ “tañca nagaraṁ  ‘maṅgaladivaso sukhaṇo, sunakkhattaṁ mā atikkamī’ti rattimpi ukkāsu  ṭhitāsu māpitattā ukkaṭṭhātipi vuccati, daṇḍadīpikāsu jāletvā  dhāriyamānāsu māpitattāti vuttaṁ hotī”ti, (ma. ni. aṭṭha.  1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā) tadapiminā saṁsandati ceva sameti  (pg.2.211) ca nagaravatthupariggahassapi nagaramāpanapariyāpannattāti daṭṭhabbaṁ. Apare pana  bhaṇanti “bhūmibhāgasampattiyā, upakaraṇasampattiyā, manussasampattiyā  ca taṁ nagaraṁ ukkaṭṭhaguṇayogato ukkaṭṭhāti nāmaṁ labhatī”ti.  Lokiyā pana vadanti “ukkā dhārīyati etassa māpitakāleti  ukkaṭṭhā, vaṇṇavikāroyan”ti, itthiliṅgavasena cāyaṁ samaññā,  tenevidha payogo dissati “yathā ca bhavaṁ gotamo ukkaṭṭhāya aññāni  upāsakakulāni upasaṅkamatī”ti (dī. ni. 1.299)  mūlapariyāyasuttādīsu (ma. ni. 1.1) ca “ekaṁ samayaṁ  bhagavā ukkaṭṭhāyaṁ viharati subhagavane sālarājamūle”ti-ādi. Evamettha  hotu upasaggavasena upayogavacanaṁ, kathaṁ panetaṁ sesapadesu siyāti  anuyogenāha “tassa anupayogattā sesapadesū”ti. Tattha  tassāti upasaggavasena upayogasaññuttassa “ukkaṭṭhan”ti padassa.  Anupayogattāti visesanabhāvena anupayuttattā.  Sesapadesūti “sattussadan”ti-ādīsu sattasu padesu.  
 Kiṁ nu khvāyaṁ saddapayogo saddalakkhaṇānugatoti codanamapaneti  “tattha …pe… pariyesitabban”ti iminā. Tatthāti  upasaggavasena, anupayogavasena ca upayogavacananti vutte dubbidhepi  vidhāne. Lakkhaṇanti gahaṇūpāyañāyabhūtaṁ saddalakkhaṇaṁ, suttaṁ vā.  Pariyesitabbanti saddasatthesu vijjamānattā ñāṇena gavesitabbaṁ,  gahetabbanti vuttaṁ hoti. Etena hi saddalakkhaṇānugatovāyaṁ  saddapayogoti dasseti, saddavidū ca icchanti  “upa-anu-adhi-ā-iccādipubbavasayoge sattamiyatthe upayogavacanaṁ  pāpuṇāti, visesitabbapade ca yathāvidhimanupayogo visesanapadānaṁ  samānādhikaraṇabhūtānan”ti. Tatra yadā adhi-saddo, ā-saddo ca  upasaggamattaṁ, tadā “tatiyāsattamīnañcā”ti lakkhaṇena  ajjhāpubbavasayoge upayogavacanaṁ. Tathā hi vadanti “sattamiyatthe  kāladisāsu upānvajjhāvasayoge, adhipubbasiṭhāvasānaṁ payoge,  tappānacāresu ca dutiyā. Kāle pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā, ekaṁ  samayaṁ bhagavā, kañci kālaṁ purejātapaccayena paccayo, imaṁ rattiṁ  cattāro mahārājāno. Disāyaṁ purimaṁ disaṁ dhataraṭṭho.  Upādipubbavasayoge gāmaṁ upavasati, gāmaṁ anuvasati, gāmaṁ  āvasati, agāraṁ ajjhāvasati, adhipubbasiṭhāvasānaṁ  payoge (pg.2.212) pathaviṁ adhisessati, gāmaṁ adhitiṭṭhati, gāmaṁ ajjhāvasati.  Tappānacāresu nadiṁ pivati, gāmaṁ carati iccādīti.  
 Yadā pana adhi-saddo issariyattho, ā-saddo ca mariyādattho,  tadā “kammappavacanīyayutte”ti lakkhaṇena kammappavacanīyayoge  upayogavacanaṁ. Tathā hi vadanti “anu-ādayo upasaggā, dhī-ādayo  nipātā ca kammappavacanīyasaññā honti kiriyāsaṅkhātaṁ kammaṁ  pavacanīyaṁ yesaṁ te kammappavacanīyā”ti. Sesapadānaṁ pana  yathāvidhimanupayoge katarena lakkhaṇena upayogavacananti?  Yathāvuttalakkhaṇeneva. Yajjevaṁ tesampi ādhārabhāvato nānādhāratā  siyāti? Na, bahūnampi padānaṁ nagaravasena ekatthabhāvato.  Sakatthamattañhi tesaṁ nānākaraṇanti. Aññe pana saddavidū  evamicchanti “samānādhikaraṇapadānaṁ paccekaṁ kiriyāsambandhanena  visesitabbapadena samānavacanatā yathā ‘kaṭaṁ karoti, vipulaṁ,  dassanīyan’ti ettha ‘kaṭaṁ karoti, vipulaṁ karoti, dassanīyaṁ  karotī’ti paccekaṁ kiriyāsambandhanena kammattheyeva dutiyā”ti, tadetaṁ  vicāretabbaṁ visesanapadānaṁ samānādhikaraṇānaṁ  kiriyāsambajjhanābhāvato. Yadā hi kiriyāsambajjhanaṁ, tadā  visesanameva na hotīti.  
 Ussadatā nāmettha bahulatāti vuttaṁ “bahujanan”ti. Taṁ  pana bahulataṁ dasseti “ākiṇṇamanussan”ti-ādinā.  Araññādīsu gahetvā posetabbā posāvaniyā, etena tesaṁ  dhammabhāvaṁ dasseti. Āvijjhitvāti parikkhipitvā.  Khaṇitvā katā pokkharaṇī, ābandhitvā kataṁ taḷākaṁ.  Acchinnūdakaṭṭhāneyeva jalajakusumāni jātānīti vuttaṁ “udakassa  niccabharitānevā”ti. Udakassāti ca pūraṇakiriyāyoge  karaṇatthe sāmivacanaṁ “mahante mahante sāṇipasibbake kārāpetvā  hiraññasuvaṇṇassa pūrāpetvā”ti-ādīsu (pārā. 34) viya. Saha  dhaññenāti sadhaññanti nagarasaddāpekkhāya napuṁsakaliṅgena vuttaṁ,  yathāvākyaṁ vā upayogavacanena. Evaṁ sabbattha.  Pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṁ bahudhaññasannicayanti ettha  ādisaddena tadubhayavinimuttaṁ alābukumbhaṇḍādisūpeyyaṁ saṅgaṇhāti.  Tenāyamattho viññāyati– nayidha dhaññasaddo  sāli-ādidhaññavisesavācako, posane sādhuttamattena pana  niravasesapubbaṇṇāparaṇṇasūpeyyavācako, virūpekasesavasena (pg.2.213) vā payuttoti.  Ettāvatāti yathāvuttapadattayena. Rājalīlāyāti rājūnaṁ  vilāsena. Samiddhiyā upabhogaparibhogasampuṇṇabhāvena sampatti  samiddhisampatti.  
 “Rājabhoggan”ti vutte “kena dinnan”ti avassaṁ  pucchitabbato evaṁ vuttanti dasseti “kenā”ti-ādinā.  Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhogganti aṭṭhakathāto aparo  nayo. Yāva puttanattapanattaparamparā kulasantakabhāvena rājato laddhattā  “rañño dāyabhūtan”ti vuttaṁ. “Dhammadāyādā me bhikkhave  bhavathā”ti-ādīsu (ma. ni. 1.29) viya ca dāyasaddo  dāyajjapariyāyoti āha “dāyajjanti attho”ti. Kathaṁ  dinnattā brahmadeyyaṁ nāmāti codanaṁ pariharati “chattaṁ  ussāpetvā”ti-ādinā. Rājanīhārena paribhuñjitabbato hi uddhaṁ  paribhogalābhassa brahmadeyyatā nāma natthi, idañca tathā dinnameva,  tasmā brahmadeyyaṁ nāmāti vuttaṁ hoti. Chejjabhejjanti  sarīradaṇḍadhanadaṇḍādibhedaṁ daṇḍamāha. Nadītitthapabbatādīsūti  nadītitthapabbatapādagāmadvāra-aṭavimukhādīsu. Setacchattaggahaṇena  sesarājakakudhabhaṇḍampi gahitaṁ tappamukhattāti veditabbaṁ. “Raññā  bhuñjitabban”tveva vutte idhādhippetattho na pākaṭoti  hutvā-saddaggahaṇaṁ kataṁ. Tañhi so rājakulato asamudāgatopi  rājā hutvā bhuñjituṁ labhatīti ayamidhādhippeto attho. Dātabbanti  dāyaṁ, “rājadāyan”ti imināva raññā dinnabhāve siddhe  “raññā pasenadinā kosalena dinnan”ti puna ca vacanaṁ  kimatthiyanti āha “dāyakarājadīpanatthan”ti-ādi. Asukena  raññā dinnanti dāyakarājassa adīpitattā evaṁ vuttanti adhippāyo.  Ettha ca paṭhamanaye “rājabhoggan”ti pade pucchāsambhavato idaṁ vuttaṁ,  dutiyanaye pana “rājadāyan”ti padeti ayampi viseso daṭṭhabbo.  Tattha atibahulatāya purato ṭhapanokāsābhāvato passenapi  odanasūpabyañjanādi dīyati etassāti pasenadi,  aluttasamāsavasena. So hi rājā taṇḍuladoṇassa odanampi  tadupiyena sūpabyañjanena bhuñjati. Tathā hi naṁ bhuttapātarāsakāle satthu  santikamāgantvā ito cito ca samparivattantaṁ niddāya abhibhuyyamānaṁ  ujukaṁ nisīditumasakkontaṁ bhagavā–  
 	“Middhī (pg.2.214) yadā hoti mahagghaso ca,  
 	Niddāyitā samparivattasāyī.  
 	Mahāvarāhova nivāpavuṭṭho,  
 	Punappunaṁ gabbhamupeti mando”ti. (dha. pa. 325  netti. 26 90).  
 Imāya gāthāya ovadi. Bhāgineyyañca so sudassanaṁ nāma  māṇavaṁ–  
 	“Manujassa sadā satīmato,  
 	Mattaṁ jānato laddhabhojane.  
 	Tanukassa bhavanti vedanā,  
 	Saṇikaṁ jīrati āyupālayan”ti. (saṁ. ni.   1.24)–  
  Imaṁ gāthaṁ bhagavato santike uggahāpetvā attano  bhuñjantassa osānapiṇḍakāle devasikaṁ bhaṇāpeti, so aparena samayena  tassā gāthāya atthaṁ sallakkhetvā punappunaṁ osānapiṇḍapariharaṇena  nāḷikodanamattāya saṇṭhahitvā tanusarīro balavā sukhappatto ahosīti.  Udānaṭṭhakathāyaṁ (udā. aṭṭha. 12) pana evaṁ vuttaṁ  “paccāmittaṁ parasenaṁ jinātīti pasenadī”ti. Saddavidūpi hi  ja-kārassa da-kāre idamudāharanti. So hi attano bhāgineyyaṁ  ajātasatturājānaṁ, pañcacorasatādīni ca avaruddhakāni jinātīti.  Kosalaraṭṭhassādhipatibhāvato kosalo, tasmā kosalādhipatinā  pasenadi nāmakena raññā dinnanti attho veditabbo.  Nissaṭṭhapariccattatāsaṅkhātena puna aggahetabbabhāveneva dinnattā idha  brahmadeyyaṁ nāma, na tu purimanaye viya rājasaṅkhepena  paribhuñjitabbabhāvena dinnattāti āha “yathā”ti-ādi.  Nissaṭṭhaṁ hutvā, nissaṭṭhabhāvena vā pariccattaṁ nissaṭṭhapariccattaṁ,  muttacāgavasena cajitanti attho.  
 Savanaṁ upalabbhoti dasseti “upalabhī”ti iminā, so  cāyamupalabbho savanavaseneva jānananti vuttaṁ  “sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsī”ti.  Sotadvārānusāraviññāṇavīthivasena jānanameva hi idha savanaṁ teneva  “samaṇo khalu bho gotamo”ti-ādinā vuttassatthassa adhigatattā, na  pana sotadvāravīthivasena sutamattaṁ (pg.2.215) tena tadatthassa anadhigatattā.  Avadhāraṇaphalattā saddapayogassa sabbampi vākyaṁ antogadhāvadhāraṇaṁ.  Tasmā tadatthajotakasaddena vināpi aññatthāpohanavasena assosi eva,  nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho viññāyatīti āha  “padapūraṇamatte nipāto”ti, antogadhāvadhāraṇepi ca sabbasmiṁ  vākye nītatthato avadhāraṇatthaṁ kho-saddaggahaṇaṁ “evā”ti sāmatthiyā  sātisayaṁ etadatthassa viññāyamānattāti paṭhamavikappo vutto,  nītatthato avadhāraṇena ko attho ekantiko kato, avadhārito cāti  vuttaṁ “tatthā”ti-ādi. Atha padapūraṇamattena kho-saddena kiṁ  payojananti codanamapaneti “padapūraṇenā”ti-ādinā,  akkharasamūhapadassa, padasamūhavākyassa ca siliṭṭhatāpayojanamattamevāti  attho. “Assosī”ti hidaṁ padaṁ kho-sadde gahite tena  phullitaṁ maṇḍitaṁ vibhūsitaṁ viya hontaṁ pūritaṁ nāma hoti, tena ca  purimapacchimapadāni sukhuccāraṇavasena siliṭṭhāni honti, na tasmiṁ  aggahite, tasmā padapūraṇamattampi padabyañjanasiliṭṭhatāpayojananti vuttaṁ  hoti. Mattasaddo cettha visesanivatti-attho, tenassa  anatthantaradīpanatā dassitā, eva-saddena pana  padabyañjanasiliṭṭhatāya ekantikatā.  
 “Samaṇo khalū”ti-ādi yathāsutatthanidassananti dasseti  “idānī”ti-ādinā. Samitapāpattāti ettha accantaṁ  anavasesato savāsanaṁ samitapāpattāti attho gahetabbo. Evañhi  bāhirakavītarāgasekkhāsekkhapāpasamanato bhagavato pāpasamanaṁ yathārahaṁ  visesitaṁ hoti. Tena vuttaṁ “bhagavā ca anuttarena ariyamaggena  samitapāpo”ti. Tadevatthaṁ niddesapāṭhena sādhetuṁ  “vuttañhetan”ti-ādimāha. Assāti anena bhikkhunā,  bhagavatā vā. Samitāti samāpitā, samabhāvaṁ vā āpādayitā,  assa vā sampadānabhūtassa santā hontīti attho. Atthānugatā cāyaṁ  bhagavati samaññāti vuttaṁ “bhagavā cā”ti-ādi. Tenāti  tathā samitapāpattā. Yathābhūtaṁ pavatto yathābhuccaṁ, tadeva guṇo,  tena adhigataṁ tathā. “Khalū”ti idaṁ nepātikaṁ  khalupacchābhattikapade (mi. pa. 4.1.8) viya, na nāmaṁ, anekatthattā  ca nipātānaṁ anussavanatthova idhādhippetoti āha  “anussavanatthe nipāto”ti, paramparasavanañcettha (pg.2.216) anussavanaṁ.  Brāhmaṇajātisamudāgatanti brāhmaṇajātiyā āgataṁ, jātisiddhanti  vuttaṁ hoti. Ālapanamattanti piyālapanavacanamattaṁ, na taduttari  atthaparidīpanaṁ. Piyasamudāhārā hete “bho”ti vā “āvuso”ti  vā “devānaṁ piyā”ti vā. Dhammapade brāhmaṇavatthupāṭhena, (dha.  pa. 315ādayo) suttanipāte ca vāseṭṭhasuttapadena  brāhmaṇajātisamudāgatālapanabhāvaṁ samatthetuṁ “vuttampi  cetan”ti-ādimāha.  
 Tatrāyamattho– sace rāgādikiñcanehi sakiñcano assa, so  āmantanādīsu “bho bho”ti vadanto hutvā vicaraṇato bhovādīyeva  nāma hoti, na brāhmaṇo. “Akiñcanaṁ anādānaṁ, tamahaṁ brūmi  brāhmaṇan”ti (dha. pa. 396 su. ni. 625) sesagāthāpadaṁ.  Tattha rāgādayo satte kiñcanti maddanti palibuddhantīti  kiñcanāni. Manussā kira goṇehi khalaṁ maddāpentā  “kiñcehi kapila, kiñcehi kāḷakā”ti vadanti, tasmā  kiñcanasaddo maddanattho veditabbo. Yathāha niddese  “akiñcananti rāgakiñcanaṁ, dosa, moha, māna, diṭṭhi,  kilesakiñcanaṁ, duccaritakiñcanaṁ, yassete kiñcanā pahīnā  samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā,  so vuccati akiñcano”ti (cūḷani. 28 32 60 63).  Gotamoti gottavasena parikittanaṁ, yaṁ “ādiccagottan”tipi  loke vadanti, sakyaputtoti pana jātivasena sākiyoti ca  tasseva vevacanaṁ. Vuttañhetaṁ pabbajjāsutte–  
 	“Ādiccā nāma gottena, sākiyā nāma jātiyā;  
 	Tamhā kulā pabbajitomhi, na kāme abhipatthayan”ti.  (su. ni. 425).  
 Tathā cāha “gotamoti bhagavantaṁ gottavasena  parikittetī”ti-ādi. Tattha gaṁ tāyatīti gottaṁ,  “gotamo”ti pavattamānaṁ abhidhānaṁ, buddhiñca ekaṁsikavisayatāya  rakkhatīti attho. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na  vattati, evaṁ abhidhānaṁ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto  attho tāni rakkhatīti vuccati, go-saddo cettha abhidhāne, buddhiyañca  vattati. Tathā hi vadanti–  
 	“Go (pg.2.217) goṇe cendriye bhumyaṁ, vacane ceva buddhiyaṁ;  
 	Ādicce rasmiyañceva, pānīyepi ca vattate.  
 	Tesu atthesu goṇe thī, pumā ca itare pumā”ti.  
 Tattha “gosu duyhamānāsu gato, gopañcamo”ti-ādīsu gosaddo  goṇe vattati. “Gocaro”ti-ādīsu indriye.  “Gorakkhan”ti-ādīsu bhūmiyaṁ. Tathā hi suttanipātaṭṭhakathāya  vāseṭṭhasuttasaṁvaṇṇanāyaṁ vuttaṁ “gorakkhanti khettarakkhaṁ, kasikammanti  vuttaṁ hoti. Pathavī hi ‘go’ti vuccati, tappabhedo ca “khettan”ti  (su. ni. aṭṭha. 2.619-626). “Gottaṁ nāma dve gottāni  hīnañca gottaṁ, ukkaṭṭhañca gottan”ti-ādīsu (pāci. 15) vacane,  buddhiyañca vattati. “Gogottaṁ gotamaṁ name”ti porāṇakaviracanāya  ādicce, ādiccabandhuṁ gotamaṁ sammāsambuddhaṁ namāmīti hi attho,  “uṇhagū”ti-ādīsu rasmiyaṁ, uṇhā gāvo rasmiyo etassāti hi  uṇhagu, sūriyo. “Gosītacandanan”ti-ādīsu (a. ni.  ṭī. 1.49) pānīye  gosaṅkhātaṁ pānīyaṁ viya sītaṁ, tadeva candanaṁ  tathā. Tasmiñhi uddhanato uddharitapakkuthitatelasmiṁ pakkhitte  taṅkhaṇaññeva taṁ telaṁ sītalaṁ hotīti. Etesu pana atthesu goṇe  vattamāno go-saddo yathārahaṁ itthiliṅgo ceva pulliṅgo ca, sesesu pana  pulliṅgoyeva.  
 Kiṁ panetaṁ gottaṁ nāmāti? Aññakulaparamparāya asādhāraṇaṁ  tassa kulassa ādipurisasamudāgataṁ taṁkulapariyāpannasādhāraṇaṁ  sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṁ. Sādhāraṇameva hi idaṁ taṁkulapariyāpannānaṁ  sādhāraṇato ca sāmaññarūpaṁ. Tathā hi taṁkule jātā  suddhodanamahārājādayopi “gotamo” tveva vuccanti, teneva bhagavā  attano pitaraṁ suddhodanamahārājānaṁ “atikkantavarā kho gotama  tathāgatā”ti (mahāva. 105) avoca, vessavaṇopi mahārājā  bhagavantaṁ “vijjācaraṇasampannaṁ, buddhaṁ vandāma gotaman”ti, (dī. ni.  3.288) āyasmāpi vaṅgīso āyasmantaṁ ānandaṁ “sādhu nibbāpanaṁ  brūhi, anukampāya gotamā”ti (saṁ. ni.  1.212). Idha pana  bhagavantameva. Tenāha “bhagavantaṁ gottavasena parikittetī”ti.  Tasmāti yathāvuttamatthattayaṁ paccāmasati. Ettha ca  “samaṇo”ti iminā (pg.2.218) sarikkhakajanehi bhagavato bahumatabhāvo  dassito tabbisayasamitapāpatāparikittanato, “gotamo”ti  iminā lokiyajanehi tabbisaya-uḷāragottasambhūtatāparikittanato.  
  Sakyassa suddhodanamahārājassa putto sakyaputto,  iminā pana uccākulaparidīpanaṁ  uditoditavipulakhattiyakulasambhūtatāparikittanato.  Sabbakhattiyānañhi ādibhūtamahāsammatamahārājato paṭṭhāya asambhinnaṁ  uḷāratamaṁ sakyarājakulaṁ. Yathāha–  
 	“Mahāsammatarājassa, vaṁsajo hi mahāmuni;  
 	Kappādismiñhi rājāsi, mahāsammatanāmako”ti.  (mahāvaṁse dutiyaparicchede paṭhamagāthā).  
 Kathaṁ saddhāpabbajitabhāvaparidīpananti āha  “kenacī”ti-ādi. Parijiyanaṁ parihāyanaṁ pārijuññaṁ,  parijiratīti vā parijiṇṇo, tassa bhāvo pārijuññaṁ,  tena. Ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena  parihāniyā anabhibhūto anajjhotthaṭo hutvā pabbajitoti attho.  Tadeva pariyāyantarena vibhāvetuṁ “aparikkhīṇaṁyeva taṁ kulaṁ  pahāyā”ti vuttaṁ. Aparikkhīṇanti hi  ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena aparikkhayaṁ.  Saddhāya pabbajitoti saddhāya eva pabbajito. Evañhi  “kenacī”ti-ādinā nivattitavacanaṁ sūpapannaṁ hoti. Nanu ca  “sakyakulā pabbajito”ti idaṁ uccākulā pabbajitabhāvaparidīpanameva  siyā tadatthasseva viññāyamānattā, na saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṁ  tadatthassa aviññāyamānattāti? Na kho panevaṁ daṭṭhabbaṁ mahantaṁ  ñātiparivaṭṭaṁ, mahantañca bhogakkhandhaṁ pahāya saddhāpabbajitabhāvassa  atthato siddhattā. Tathā hi lokanāthassa abhijātiyaṁ tassa kulassa  na kiñci pārijuññaṁ, atha kho vuḍḍhiyeva, tato tassa  samiddhatamabhāvo loke pākaṭo paññāto hoti, tasmā “sakyakulā  pabbajito”ti ettakeyeva vutte tathā samiddhatamaṁ kulaṁ pahāya  saddhāpabbajitabhāvo siddhoyevāti, imaṁ parihāraṁ “kenaci  pārijuññenā”ti-ādinā vibhāvetīti daṭṭhabbaṁ. Tato paranti  “kosalesu cārikaṁ caramāno”ti-ādivacanaṁ.  
 	“Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;  
 	Sādhu mittānamadubbho, pāpassākaraṇaṁ sukhan”ti.  Ādīsu–  
  Viya (pg.2.219) sādhusaddo idha sundaratthoti āha “sundaraṁ  kho panā”ti. Khoti avadhāraṇatthe nipāto, panāti  pakkhantaratthe. Evaṁ sātthakatāviññāpanatthañhi saṁvaṇṇanāyametesaṁ  gahaṇaṁ. Sundaranti ca bhaddakaṁ, bhaddakatā ca passantānaṁ  hitasukhāvahabhāvenāti vuttaṁ “atthāvahaṁ sukhāvahan”ti.  Attho cettha diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṁ hitaṁ  sukhampi tatheva tividhaṁ sukhaṁ.  
 Tathārūpānanti tādisānaṁ, ayaṁ saddato attho. Atthamattaṁ  pana dassetuṁ “evarūpānan”ti vuttaṁ. Yādisehi ca guṇehi  bhagavā samannāgato catuppamāṇikassa lokassa  sabbakālampi-accantāya-saddhāya-pasādanīyo tesaṁ yathābhūtasabhāvattā,  tādisehi guṇehi samannāgatabhāvaṁ sandhāya “tathārūpānaṁ arahatan”ti  vuttanti dassento “yathārūpo”ti-ādimāha.  Laddhasaddhānanti laddhasaddahānaṁ, parajanassa saddhaṁ paṭilabhantānanti  vuttaṁ hoti. Laddhasaddānanti vā paṭiladdhakittisaddānaṁ, etena  “arahatan”ti padassa arahantānanti attho, arahantasamaññāya ca  pākaṭabhāvo dassito, apica “yathārūpo so bhavaṁ gotamo”ti  iminā “tathārūpānan”ti padassa aniyamavasena atthaṁ dassetvā  sarūpaniyamavasenapi dassetuṁ “yathābhuccaguṇādhigamena loke  arahantoti laddhasaddhānan”ti vuttaṁ, idampi hi “tathārūpānan”ti  padasseva atthadassanaṁ, ayameva ca nayo ācariyehi adhippeto idha  ṭīkāyaṁ, (dī. ni. ṭī. 1.255) sāratthadīpaniyañca  tatheva vuttattā. “Yathārūpā te bhavanto arahanto”ti avatvā  “yathārūpo so bhavaṁ gotamo”ti vacanaṁ bhagavatiyeva garugāravavasena  “tathārūpānaṁ arahatan”ti puthuvacananiddiṭṭhabhāvaviññāpanatthaṁ   Attani, garūsu ca hi bahuvacanaṁ icchanti saddavidū.  “Yathābhucca …pe… arahatan”ti iminā ca dhammappamāṇānaṁ,  lūkhappamāṇānañca sattānaṁ bhagavato pasādāvahataṁ yathārutato dasseti  arahantabhāvassa tesaññeva yathārahaṁ visayattā, taṁdassanena pana  itaresampi rūpappamāṇaghosappamāṇānaṁ pasādāvahatā dassitāyeva  tadavinābhāvatoti daṭṭhabbaṁ.  
 Pasādasommānīti pasannāni, sītalāni ca, pasādavasena  vā sītalāni, anena pasannamanataṁ dasseti. “Dassanan”ti vuttepi  taduttari kattabbatāsambhavato (pg.2.220) ayaṁ sambhāvanattho labbhatīti āha  “dassanamattampi sādhu hotī”ti. Itarathā hi “dassanaññeva  sādhu, na taduttari karaṇan”ti anadhippetattho āpajjati, sambhāvanattho  cettha pi-saddo, api-saddo vā luttaniddiṭṭho. “Brahmacariyaṁ  pakāsetī”ti ettha iti-saddo “abbhuggato”ti iminā  sambandhamupagato, tasmā ayaṁ “sādhu hotī”ti idha iti-saddo  “brāhmaṇo pokkharasātī ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ āmantesī”ti iminā  sambajjhitabbo, “ajjhāsayaṁ katvā”ti ca pāṭhaseso tadatthassa  viññāyamānattā. Yassa hi attho viññāyati, saddo na payujjati,  so “pāṭhaseso”ti vuccati, imamatthaṁ vibhāvento āha  “dassanamattampi sādhu hotīti evaṁ ajjhāsayaṁ katvā”ti.  Mūlapaṇṇāsake cūḷasīhanādasuttaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha.  1.144) āgataṁ kosiyasakuṇavatthu cettha kathetabbaṁ.  
 
 Ambaṭṭhamāṇavakathāvaṇṇanā 

  256. “Ajjhāyako”ti idaṁ paṭhamapakatiyā  garahāvacanameva, dutiyapakatiyā pasaṁsāvacanaṁ katvā voharanti yathā taṁ  “puriso naro”ti dassetuṁ aggaññasuttapada (dī. ni.  3.132) mudāhaṭaṁ. Tattha imeti jhāyakanāmena samaññitā  janā. Na jhāyantīti paṇṇakuṭīsu jhānaṁ na appenti na  nipphādenti, gāmanigamasāmantaṁ osaritvā vedaganthe karontāva  acchantīti attho. Taṁ panetesaṁ brāhmaṇajhāyakasaṅkhātaṁ  paṭhamadutiyanāmaṁ upādāya tatiyameva jātanti āha  “ajjhāyakātveva tatiyaṁ akkharaṁ upanibbattan”ti,  akkharanti ca nirutti samaññā. Sā hi tasmiṁyeva  niruḷhabhāvena aññattha asañcaraṇato “akkharan”ti vuccati.  Mante parivattetīti vede sajjhāyati, pariyāpuṇātīti attho.  Idha hi adhi-āpubba-i-saddavasena padasandhi, itarattha pana jhe-saddavasena.  Mante dhāretīti yathā-adhīte mante asammūḷhe katvā hadaye  ṭhapeti.  
 Āthabbaṇavedo parūpaghātakarattā sādhūnamaparibhogoti katvā  “iruvedayajuvedasāmavedānan”ti vuttaṁ. Tattha iccante thomīyante  devā etāyāti iru ica-dhātuvasena ca-kārassa ra-kāraṁ katvā,  itthiliṅgoyaṁ (pg.2.221)  Yajjante pujjante devā anenāti yaju  punnapuṁsakaliṅgavasena. Soyanti antaṁ karonti, sāyanti vā tanuṁ  karonti pāpamanenāti sāmaṁ so-dhātupakkhe o-kārassa ā-kāraṁ  katvā. Vidanti dhammaṁ, kammaṁ vā etehīti vedā, te eva  mantā “sugatiyopi munanti, suyyanti ca etehī”ti katvā.  Paharaṇaṁ saṅghaṭṭanaṁ pahataṁ, oṭṭhānaṁ pahataṁ tathā, tassa karaṇavasena,  oṭṭhāni cāletvā paguṇabhāvakaraṇavasena pāraṁ gato, na  atthavibhāvanavasenāti vuttaṁ hoti. Pāragūti ca  niccasāpekkhatāya kitantasamāso.  
 “Saha nighaṇṭunā”ti-ādinā yathāvākyaṁ vibhatyantavasena  nibbacanadassanaṁ. Nighaṇṭurukkhādīnanti nighaṇṭu nāma  rukkhaviseso, tadādikānamatthānanti attho, etena  nighaṇṭurukkhapariyāyaṁ ādiṁ katvā tappamukhena sesapariyāyānaṁ tattha  dassitattā so gantho nighaṇṭu nāma yathā taṁ “pārājikakaṇḍo,  kusalattiko”ti ayamattho dassito iminā yathārutameva tadatthassa  adhigatattā. Ācariyā pana evaṁ vadanti “vacanīyavācakabhāvena  atthaṁ, saddañca nikhaḍati bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu,  so eva kha-kārassa gha-kāraṁ katvā ‘nighaṇḍūti vutto”ti  (dī. ni. ṭī. 1.256), tadetaṁ aṭṭhakathānayato aññanayadassananti  gahetabbaṁ. Itarathā hi so aṭṭhakathāya virodho siyā, vicāretabbametaṁ.  Akkharacintakā pana evamicchanti “tattha tatthāgatāni nāmāni  nissesato ghaṭenti rāsiṁ karonti etthāti nighaṇṭu  niggahitāgamenā”ti. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṁ,  ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho.  Nidassanamattañcetaṁ anekesampi atthānaṁ  ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Ko  panesoti? Etarahi nāmaliṅgānusāsanaratanamālābhidhānappadīpikādi.  Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti  kiriyākappo, tatheva vividhaṁ kappīyati etenāti  vikappo, kiriyākappo ca so vikappo cāti  kiriyākappavikappo. So hi  vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti katvā  “kiriyākappavikappo”ti vuccati, so ca ganthavisesoyevāti vuttaṁ  “kavīnaṁ upakārāvahaṁ satthan”ti, catunnampi kavīnaṁ  kavibhāvasampadābhogasampadādipayojanavasena upakārāvaho ganthoti  attho (pg.2.222)  Ko panesoti? Kabyabandhanavidhividhāyako  kabyālaṅkāragītāsubodhālaṅkārādi. Idaṁ pana mūlakiriyākappaganthaṁ  sandhāya vuttaṁ. So hi mahāvisayo satasahassagāthāparimāṇo, yaṁ  “nayacariyādipakaraṇan”tipi vadanti. Vacanatthato pana kiṭayati  gameti ñāpeti kiriyādivibhāganti keṭubhaṁ kiṭa-dhātuto  abhapaccayavasena, a-kārassa ca ukāro. Atha vā kiriyādivibhāgaṁ  anavasesapariyādānato kiṭento gamanto obheti pūretīti keṭubhaṁ  kiṭa-saddūpapada-ubhadhātuvasena. Apica kiṭanti gacchanti kavayo  bandhesu kosallametenāti keṭubhaṁ, purimanayenevettha padasiddhi.  Ṭhānakaraṇādivibhāgato, nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti  etenāti akkharappabhedo, taṁ pana chasu vedaṅgesu pariyāpannaṁ  pakaraṇadvayamevāti vuttaṁ “sikkhā ca nirutti cā”ti. Tattha  sikkhanti akkharasamayametāyāti sikkhā, akārādivaṇṇānaṁ  ṭhānakaraṇapayatanapaṭipādakasatthaṁ. Nicchayena, nissesato vā utti  nirutti, vaṇṇāgamavaṇṇavipariyāyādilakkhaṇaṁ. Vuttañca–  
 	“Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo,  
 	Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā.  
 	Dhātussa atthātisayena yogo,  
 	Taduccate pañcavidhā niruttī”ti. (pārā. aṭṭha.  1.verañjakaṇḍavaṇṇanā; visuddhi. 1.144 mahāni. aṭṭha. 1.50).  
 Idha pana tabbasena anekadhā nibbacanaparidīpakaṁ satthaṁ  uttarapadalopena “niruttī”ti adhippetaṁ nibbacanavibhāgatopi  akkharapabhedabhāvassa ācariyehi (dī. ni. ṭī. 1.256) vuttattā,  tamantarena nibbacanavibhāgassa ca byākaraṇaṅgena saṅgahitattā.  Byākaraṇaṁ, nirutti ca hi paccekameva vedaṅgaṁ yathāhu–  
 	“Kappo byākaraṇaṁ joti-satthaṁ sikkhā nirutti ca.  
 	Chandoviciti cetāni, vedaṅgāni vadanti chā”ti.  
 Tasmā byākaraṇaṅgena asaṅkarabhūtameva niruttinayena  nibbacanamidhādhippetaṁ, na chasu byañjanapadesu viya  tadubhayasādhāraṇanibbacanaṁ vedaṅgavisayattāti veditabbaṁ. Ayaṁ panettha  mahāniddesaṭṭhakathāya (mahāni. aṭṭha. 50)  āgataniruttinayavinicchayo (pg.2.223)  Tattha hi “nakkhattarājāriva  tārakānan”ti (jā. 1.1.11 25) ettha ra-kārāgamo viya  avijjamānassa akkharassa āgamo vaṇṇāgamo nāma. Hiṁsanattā  “hiṁso”ti vattabbe “sīho”ti parivattanaṁ viya  vijjamānānamakkharānaṁ heṭṭhupariyavasena parivattanaṁ vaṇṇavipariyāyo  nāma. “Navachannakedāni diyyatī”ti (jā. 1.6.88) ettha  a-kārassa e-kārāpajjanaṁ viya aññakkharassa aññakkharāpajjanaṁ  vaṇṇavikāro nāma. “Jīvanassa mūto jīvanamūto”ti  vattabbe “jīmūto”ti va-kāra na-kārānaṁ vināso viya  vijjamānakkharānaṁ vināso vaṇṇavināso nāma. “Pharusāhi  vācāhi pakubbamāno, āsajja maṁ tvaṁ vadase kumārā”ti (jā.  1.10.85) ettha “pakubbamāno”ti padassa abhibhavamānoti  atthapaṭipādanaṁ viya tattha tattha yathāyogaṁ visesatthapaṭipādanaṁ  dhātūnamatthātisayena yogo nāmāti.  
 Yathāvuttappabhedānaṁ tiṇṇaṁ vedānaṁ ayaṁ catutthoyeva siyā, atha  kena saddhiṁ pañcamoti āha “āthabbaṇavedaṁ catutthaṁ katvā”ti.  Āthabbaṇavedo nāma āthabbaṇavedikehi vihito parūpaghātakaro  manto, so pana itihāsapañcamabhāvappakāsanatthaṁ gaṇitatāmattena gahito,  na sarūpavasena, evañca katvā “etesan”ti padassa tesaṁ  tiṇṇaṁ vedānantveva attho gahetabbo. Tañhi “tiṇṇaṁ vedānan”ti  etassa visesananti. Itiha asāti evaṁ idha loke ahosi  “āsā”tipi katthaci pāṭho, soyevattho. Iha ṭhāne  iti evaṁ, idaṁ vā kammaṁ, vatthuṁ vā āsa icchāhītipi  attho. Tassa ganthassa mahāvisayatādīpanatthañcettha vicchāvacanaṁ,  iminā “itihāsā”ti vacanena paṭisaṁyutto itihāso  taddhitavasenāti atthaṁ dasseti. Itiha āsa, itiha āsā”ti  īdisavacanapaṭisaṁyutto itihāso niruttinayenāti  atthadassanantipi vadanti. Akkharacintakā pana evamicchanti  “itiha-saddo pārampariyopadese ekova nipāto, asati vijjatīti  aso, itiha aso etasminti itihāso  samāsavasenā”ti, tesaṁ mate “itiha asā”ti ettha evaṁ  pārampariyopadeso asa vijjamāno ahosīti attho.  “Purāṇakathāsaṅkhāto”ti iminā tassa ganthavisesabhāvamāha,  bhāratanāmakānaṁ dvebhātikarājūnaṁ yuddhakathā, rāmarañño sītāharaṇakathā,  narasīharājuppattikathāti evamādipurāṇakathāsaṅkhāto (pg.2.224)   bhāratapurāṇarāmapurāṇanarasīhapurāṇādigantho itihāso nāmāti vuttaṁ  hoti. “Tesaṁ itihāsapañcamānaṁ vedānan”ti iminā  yathāvākyaṁ “tiṇṇaṁ vedānan”ti ettha visesanabhāvaṁ dasseti.  
 Pajjati attho etenāti padaṁ,  nāmākhyātopasagganipātādivasena anekavibhāgaṁ vibhattiyantapadaṁ.  Tadapi byākaraṇe āgatamevāti vuttaṁ “tadavasesan”ti, padato  avasesaṁ pakatipaccayādisaddalakkhaṇabhūtanti attho. Taṁ taṁ saddaṁ,  tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṁ,  visesena vā ākarīyante pakatipaccayādayo abhinipphādīyante ettha,  anenāti vā byākaraṇaṁ, sādhusaddānamanvākhyāyakaṁ  muddhabodhabyākaraṇa sārassatabyākaraṇa  pāṇinībyākaraṇacandrabyākaraṇādi adhunāpi vijjamānasatthaṁ.  Adhīyatīti ajjhāyati. Vedetīti paresaṁ vāceti.  Ca-saddo atthadvayasamuccinanattho, vikappanattho vā atthantarassa  vikappitattā. Vicitrā hi taddhitavutti. Padakoti  byākaraṇesu āgatapadakosallaṁ sandhāya vuttaṁ, veyyākaraṇoti  tadavasiṭṭhapakatipaccayādisaddavidhikosallanti imassatthassa viññāpanatthaṁ  padadvayassa ekato atthavacanaṁ. Esā hi ācariyānaṁ pakati, yadidaṁ  yena kenaci pakārena atthantaraviññāpanaṁ. Ayaṁ aṭṭhakathāto  aparo nayo– te eva vede padaso kāyatīti padakoti.  Tattha padasoti gajjabandhapajjabandhapadena. Kāyatīti katheti  yathā “jātakan”ti, iminā vedakārakasamatthataṁ dasseti. Evañhi  “ajjhāyako”ti-ādīhi imassa viseso pākaṭo hotīti.  
 Āyatiṁ hitaṁ bālajanasaṅkhāto loko na yatati na īhati  anenāti lokāyataṁ. Tañhi ganthaṁ nissāya sattā  puññakiriyāya cittampi na uppādenti, lokā vā bālajanā  āyatanti ussahanti vādassādena etthāti lokāyataṁ.  Aññamaññaviruddhaṁ, saggamokkhaviruddhaṁ vā tanonti etthāti  vitaṇḍo ḍa-paccayavasena, na-kārassa ca ṇa-kāraṁ katvā, viruddhena  vādadaṇḍena tāḷenti vādino etthāti vitaṇḍo taḍi-dhātuvasena,  niggahītāgamañca katvā. Adesampi yaṁ nissāya vādīnaṁ vādo  pavatto, taṁ tesaṁ desatopi upacāravasena vuccati yathā “cakkhuṁ  (pg.2.225) loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha  nirujjhamānā nirujjhatī”ti, (dī. ni. 2.401 ma. ni.  1.133 vibha. 204) visesena vā paṇḍitānaṁ manaṁ taḍenti  cālenti etenāti vitaṇḍo, taṁ vadanti, so vādo vā  etesanti vitaṇḍavādā, tesaṁ satthaṁ tathā. Lakkhaṇadīpakasatthaṁ  uttarapadalopena, taddhitavasena vā lakkhaṇanti dasseti  “lakkhaṇadīpakan”ti-ādinā. Lakkhīyati buddhabhāvādi  anenāti lakkhaṇaṁ, nigrodhabimbatādi. Tenāha “yesaṁ  vasenā”ti-ādi. Dvādasasahassaganthapamāṇanti ettha  bhāṇavārappamāṇādīsu viya bāttiṁsakkharaganthova adhippeto. Vuttañhi –  
 	“Aṭṭhakkharā ekapadaṁ, ekā gāthā catuppadaṁ;  
 	Gāthā cekā mato gantho, gantho bāttiṁsatakkharo”ti.  
 
 Dvādasahi guṇitasahassabāttiṁsakkharaganthappamāṇanti attho.  Yatthāti yasmiṁ lakkhaṇasatthe, ādhāre cetaṁ bhummaṁ yathā “rukkhe  sākhā”ti. Soḷasa ca sahassañca soḷasasahassaṁ,  soḷasādhikasahassagāthāparimāṇāti attho. Evañhi  ādhārādheyyavacanaṁ sūpapannaṁ hotīti. Padhānavasena buddhānaṁ  lakkhaṇadīpanato buddhamantā nāma. Paccekabuddhādīnampi hi  lakkhaṇaṁ tattha dīpitameva. Tena vuttaṁ “yesaṁ vasenā”ti-ādi.  
 “Anūno paripūrakārī”ti atthamattadassanaṁ, saddato pana  adhigatamatthaṁ dassetuṁ “avayo na hotī”ti vuttaṁ. Ko panesa  avayoti anuyogamapaneti “avayo nāmā”ti-ādinā.  Ayamettādhippāyo– yo tāni sandhāretuṁ sakkoti, so “vayo”ti  vuccati. Yo pana na sakkoti, so avayo nāma. Yo ca avayo  na hoti, so “dve paṭisedhā pakatiyatthagamakā”ti ñāyena vayo  evāti. Vayatīti hi vayo, ādimajjhapariyosānesu  katthacipi aparikilamanto avitthāyanto te ganthe santāne paṇeti  byavaharatīti attho. Ayaṁ pana vinayaṭṭhakathānayo (pārā.  84)– anavayoti anu avayo, sandhivasena u-kāralopo,  anu anu avayo anūno, paripuṇṇasippoti attho. Vayoti  hi hāni “āyavayo”ti-ādīsu viya, natthi etassa yathāvuttaganthesu  vayo ūnatāti avayo, anu anu avayo anavayoti.  
 “Anuññāto”ti (pg.2.226) padassa kammasādhanavasena, “paṭiññāto”ti  padassa ca kattusādhanavasena atthaṁ dassento  “ācariyenā”ti-ādimāha. Assāti ambaṭṭhassa.  Pāḷiyaṁ “yamahaṁ jānāmi, taṁ tvaṁ jānāsī”ti idaṁ  anujānanākāradassanaṁ, “yaṁ tvaṁ jānāsi, tamahaṁ jānāmī”ti idaṁ  pana paṭijānanākāradassananti dasseti “yaṁ ahan”ti-ādinā.  “Āma ācariyā”ti hi yathāgataṁ paṭijānanavacanameva  atthavasena vuttaṁ. Yanti tevijjakaṁ pāvacanaṁ. Tassāti  ācariyassa. Paṭivacanadānameva paṭiññā tathā, tāya sayameva  paṭiññātoti attho. “Sake”ti-ādi  anujānanapaṭijānanādhikāradassanaṁ. Adesassapi desamiva  kappanāmattenāti vuttaṁ “katarasmin”ti-ādi. Sassa attano  santakaṁ sakaṁ. Ācariyānaṁ paramparato, paramparabhūtehi vā ācariyehi  āgataṁ ācariyakaṁ. Tisso vijjā, tāsaṁ samūho  tevijjakaṁ, vedattayaṁ. Padhānaṁ vacanaṁ, pakaṭṭhānaṁ vā aṭṭhakādīnaṁ  vacanaṁ pāvacanaṁ.  
  257. Idāni yenādhippāyena brāhmaṇo pokkharasātī  ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ āmantetvā “ayaṁ tātā”ti-ādivacanamabrvi,  tadadhippāyaṁ vibhāvento “esa kirā”ti-ādimāha. Tattha  uggatassāti pubbe pākaṭassa kittimato porāṇajanassa.  Bahū janāti pūraṇakassapādayo sandhāya vuttaṁ. Ekaccanti  khattiyādijātimantaṁ, lokasammataṁ vā janaṁ. Garūti bhāriyaṁ,  attānaṁ tato mocetvā apagamanamattampi dukkaraṁ hoti, pageva taduttari  karaṇanti vuttaṁ hoti. Anattho nāma tathāpagamanādinā  nindābyārosa-upārambhādi.  
 “Abbhuggato”ti ettha abhisaddayogena  itthambhūtākhyānatthavaseneva “gotaman”ti upayogavacanaṁ   “Taṁ bhavantaṁ, tathā santaṁyevā”ti padesupi tassa anupayogattā  tadatthavasenevāti dasseti “tassa bhoto”ti-ādinā. Tenāha  “idhāpī”ti-ādi. Tathā satoyevāti yenākārena  arahatādinā saddo abbhuggato, tenākārena santassa bhūtassa eva tassa  bhavato gotamassa saddo yadi vā abbhuggatoti attho. Apica taṁ  bhavantaṁ gotamaṁ tathā santaṁyevāti ekassapi atthassa dvikkhattuṁ  sambandhabhāvena vacanaṁ sāmaññavisiṭṭhatāparikappanena  atthavisesaviññāpanatthaṁ, tasmā “tassa bhoto gotamassā”ti  sāmaññasambandhabhāvena vicchinditvā “tathā satoyevā”ti  (pg.2.227) visesasambandhabhāvena yojetabbaṁ. Yadi-saddo cettha saṁsayattho  dvinnampi atthānaṁ saṁsayitabbattā. Vā-saddo ca vikappanattho  tesu ekassa vikappetabbattā. Saddavidū pana evaṁ vadanti–  “imassa vacanaṁ saccaṁ vā yadi vā musā”ti-ādīsu viya yadi-saddo  vā-saddo ca ubhopi vikappatthāyeva. Yadi-saddopi hi “yaṁ yadeva  parisaṁ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisan”ti-ādīsu  (a. ni.  5.34) vā-saddattho dissati. “Appaṁ vassasataṁ  āyu, idānetarahi vijjatī”ti-ādīsu viya ca idha  samānatthasaddapayogoti. Pāḷiyaṁ “yadi vā no tathā”ti  idampi “santaṁyeva saddo abbhuggato”ti iminā sambajjhitvā  yathāvuttanayeneva yojetabbaṁ. Nanu “gotaman”ti padeyeva  upayogavacanaṁ siyā, na etthāti codanāya “idhāpī”ti-ādi  vuttaṁ, tassa anupayogattā, vicchinditvā sambandhavisesabhāvena  yojetabbattā vā idhāpi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṁ  nāmāti vuttaṁ hoti. Itthambhūtākhyānaṁ attho yassa tathā, abhisaddo,  itthambhūtākhyānameva vā attho tathā, soyevattho. Yadaggena hi  saddayogo hoti, tadaggena atthayogopīti.  
  258. Bhoti attano ācariyaṁ ālapati.  Yathā-saddaṁ sātthakaṁ katvā saha pāṭhasesena yojetuṁ “yathā  sakkā”ti-ādi vuttaṁ. Soti bhagavā. Purimanaye  ākāratthajotanayathā-saddayogyato kathanti pucchāmattaṁ, idha pana  tadayogyato “ākārapucchā”ti vuttaṁ. Bāhirakasamaye  ācariyamhi upajjhāyasamudācāroti āha “atha naṁ  upajjhāyo”ti, upajjhāyasaññito ācariyabrāhmaṇoti attho.  
 Kāmañca manto, brahmaṁ, kappoti tibbidho vedo, tathāpi  aṭṭhakādi vuttaṁ padhānabhūtaṁ mūlaṁ manto, tadatthavivaraṇamatthaṁ  brahmaṁ, tattha vuttanayena yaññakiriyāvidhānaṁ kappoti  mantasseva padhānabhāvato, itaresañca tannissayeneva jātattā  mantaggahaṇena brahmakappānampi gahaṇaṁ siddhamevāti dasseti “tīsu  vedesū”ti iminā. Mantoti hi aṭṭhakādīhi isīhi  vuttamūlavedasseva nāmaṁ, vedoti sabbassa, tasmā “vedesū”ti  vutte (pg.2.228) sabbesampi gahaṇaṁ sijjhatīti veditabbaṁ. Lakkhaṇānīti  lakkhaṇadīpakāni mantapadāni. Pajjagajjabandhapavesanavasena  pakkhipitvā. Brāhmaṇavesenevāti vedavācakabrāhmaṇaliṅgeneva.  Vedeti mahāpurisalakkhaṇamante. Mahesakkhā sattāti  mahāpuññavanto paṇḍitasattā. Jānissanti iti manasi katvā  vācentīti sambandho. Tenāti tathā vācanato. Pubbeti  “tathāgato uppajjissatī”ti vattabbakālato pabhuti tathāgatassa  dharamānakāle. Ajjhāyitabbavācetabbabhāvena āgacchanti pākaṭā  bhavanti. Ekagāthādvigāthādivasena anukkamena antaradhāyanti.  Na kevalaṁ lakkhaṇamantāyeva, atha kho aññepi vedā brāhmaṇānaṁ  aññāṇabhāvena anukkamena antaradhāyanti evāti ācariyena (dī.  ni. ṭī. 1.258) vuttaṁ.  
 Buddhabhāvapatthanā paṇidhi, pāramīsambharaṇaṁ samādānaṁ,  kammassakatādipaññā ñāṇaṁ. “Paṇidhimahato  samādānamahatoti-ādinā paccekaṁ mahantasaddo yojetabbo”ti (dī.  ni. ṭī. 1.258) ācariyena vuttaṁ. Evañca sati karuṇā ādi  yesaṁ saddhāsīlādīnaṁ te karuṇādayo, te eva guṇā  karuṇādiguṇā, paṇidhi ca samādānañca ñāṇañca karuṇādiguṇā  ca, tehi mahanto paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahantoti  nibbacanaṁ kātabbaṁ. Evañhi dvandatoparattā mahantasaddo paccekaṁ  yojīyatīti. Apica paṇidhi ca samādānañca ñāṇañca karuṇā ca,  tamādi yesaṁ te tathā, teyeva guṇā, tehi mahantoti nibbacanenapi  attho sūpapanno hoti, paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṁsa (bu. vaṁ. 9 ādayo) cariyāpiṭakādi (cariyā. 1ādayo) vasena  veditabbo. Mahāpadānasuttaṭṭhakathāyaṁ pana “mahāpurisassāti  jātigottakulapadesādivasena mahantassa purisassā”ti (dī. ni.  aṭṭha. 2.33) vuttaṁ. Tattha “khattiyo, brāhmaṇo”ti evamādi  jāti. “Koṇḍañño, gotamo”ti evamādi gottaṁ.  “Poṇikā, cikkhallikā, sākiyā, koliyā”ti evamādi  kulapadeso, tadetaṁ sabbampi idha ādisaddena saṅgahitanti daṭṭhabbaṁ.  Evañhi sati “dveyeva gatiyo bhavantī”ti ubhinnaṁ sādhāraṇavacanaṁ  samatthitaṁ hotīti.  
 Niṭṭhāti nipphattiyo siddhiyo. Nanvāyaṁ gati-saddo  anekattho, kasmā niṭṭhāyameva vuttoti  āha“kāmañcāyan”ti-ādi. Bhavabhedeti (pg.2.229)   nirayādibhavavisese. So hi sucaritaduccaritakammena sattehi  upapajjanavasena gantabbāti gati. Gacchati pavattati etthāti  gati, nivāsaṭṭhānaṁ. Gamati yathāsabhāvaṁ jānātīti gati.  Paññā, gamanaṁ byāpanaṁ gati, vissaṭabhāvo, so pana ito  ca etto ca byāpetvā ṭhitatāva. Gamanaṁ nipphattanaṁ gati, niṭṭhā   ajjhāsayapaṭisaraṇatthāpi nidassananayena gahitā. Tathā hesa  “imesaṁ kho ahaṁ bhikkhūnaṁ sīlavantānaṁ kalyāṇadhammānaṁ neva  jānāmi āgatiṁ vā gatiṁ vā”ti (ma. ni. 1.508) ettha  ajjhāsaye vattati, “nibbānaṁ arahato gatī”ti (pari. 339)  ettha paṭisaraṇe, parāyaṇe apassayeti attho. Gacchati yathāruci  pavattatīti gati, ajjhāsayo. Gacchati avacarati,  avacaraṇavasena vā pavattati etthāti gati, paṭisaraṇaṁ.  Sabbasaṅkhatavisaññuttassa hi arahato nibbānameva paṭisaraṇaṁ, idha  pana niṭṭhāyaṁ vattatīti veditabbo tadaññesamavisayattā.  
 Nanu dvinnaṁ nipphattīnaṁ nimittabhūtāni lakkhaṇāni  visadisāneva, atha kasmā “yehi samannāgatassā”ti-ādinā tesaṁ  sadisabhāvo vuttoti codanālesaṁ dassetvā sodhento “tattha  kiñcāpī”ti-ādimāha. Samānepi nigrodhabimbatādilakkhaṇabhāve  attheva koci nesaṁ visesoti dassetuṁ “na teheva buddho  hotī”ti vuttaṁ. “Yathā hi buddhānaṁ lakkhaṇāni suvisadāni,  suparibyattāni, paripuṇṇāni ca honti, na evaṁ cakkavattīnan”ti  ayaṁ pana viseso ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī.  1.258) pakāsito. Jāyanti bhinnesupi atthesu abhinnadhīsaddā  etāyāti jāti, lakkhaṇabhāvamattaṁ. Vuttañhi–  
 	“Sabalādīsu bhinnesu, yāya vattantubhinnadhī;  
 	Saddā sā jātiresā ca, mālāsuttamivanvitā”ti.  
 Tasmā lakkhaṇatāmattena samānabhāvato visadisānipi tāniyeva  cakkavattinipphattinimittabhūtāni lakkhaṇāni sadisāni viya katvā  tāni buddhanipphattinimittabhūtāni lakkhaṇāni nāmāti idaṁ vacanaṁ  vuccatīti attho. Adhi-āpubbavasayoge bhummatthe upayogavacananti āha  “agāre vasatī”ti catūhi acchariyadhammehīti  abhirūpatā, dīghāyukatā, appābādhatā, brāhmaṇagahapatikānaṁ  piyamanāpatāti imehi catūhi acchariyasabhāvabhūtāhi iddhīhi. Yathāha –  
  “Rājā (pg.2.230) ānanda, mahāsudassano catūhi iddhīhi  samannāgato ahosi. Katamāhi catūhi iddhīhi? Idhānanda, rājā  mahāsudassano abhirūpo ahosi dassanīyo pāsādiko”ti-ādi  (dī. ni. 2.252).  
 Cetiyajātake (jā. aṭṭha. 3.8.44) āgatanayaṁ  gahetvāpi evaṁ vadanti “sarīrato candanagandho vāyati, ayaṁ  ekā iddhi. Mukhato uppalagandho vāyati, ayaṁ dutiyā. Cattāro  devaputtā catūsu disāsu sabbakālaṁ khaggahatthā ārakkhaṁ gaṇhanti, ayaṁ  tatiyā. Ākāsena vicarati, ayaṁ catutthī”ti.  Anāgatavaṁsasaṁvaṇṇanāyaṁ pana “abhirūpabhāvo ekā iddhi,  samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgatabhāvo dutiyā, yāvatāyukampi  sakalalokassa dassanātittikabhāvo tatiyā, ākāsacāribhāvo  catutthī”ti vuttaṁ. Tattha samavepākiniyā gahaṇiyā  samannāgatabhāvoti samavipācaniyā kammajatejodhātuyā sampannatā.  Yassa hi bhuttamattova āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṁ viya  tatheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā samannāgatā. Yassa pana  puna bhattakāle bhattacchando uppajjateva, ayaṁ samavepākiniyā  samannāgato nāma, tathārūpatāti attho. Saṅgahavatthūhīti dānaṁ,  piyavacanaṁ, atthacariyā, samānattatāti imehi saṅgahopāyehi. Yathāha –  
 	“Dānañca peyyavajjañca, atthacariyā ca yā idha;  
   Samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathārahaṁ.  
  Ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato.  
 	Ete ca saṅgahā nāssu, na mātā puttakāraṇā;  
  Labhetha mānaṁ pūjaṁ vā, pitā vā puttakāraṇā.  
 	Yasmā ca saṅgahā ete, samapekkhanti paṇḍitā;  
  Tasmā mahattaṁ papponti, pāsaṁsā ca bhavanti te”ti.  (dī. ni. 3.273).  
 Rañjanatoti pītisomanassavasena rañjanato, na rāgavasena,  pītisomanassānaṁ jananatoti vuttaṁ hoti. Catūhi saṅgahavatthūhi  rañjanaṭṭhena rājāti pana sabbesaṁ rājūnaṁ samaññā tathā akarontānampi  vilīvabījanādīsu (pg.2.231) tālavaṇṭavohāro viya ruḷhivasena pavattito,  tasmā “acchariyadhammehī”ti asādhāraṇanibbacanaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ.  
 Saddasāmatthiyato anekadhā cakkavattīsaddassa vacanatthaṁ dassento  padhānabhūtaṁ vacanatthaṁ paṭhamaṁ dassetuṁ “cakkaratanan”ti-ādimāha.  Idameva hi padhānaṁ cakkaratanassa pavattanamantarena cakkavattibhāvānāpattito.  Tathā hi aṭṭhakathāsu vuttaṁ “kittāvatā cakkavattī hotīti?  Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṁ abbhuggantvā pavatte”ti (dī.  ni. aṭṭha. 2.243 ma. ni. aṭṭha. 3.256). Yasmā pana rājā  cakkavattī ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā vāmahatthena  hatthisoṇḍasadisapanāḷiṁ suvaṇṇabhiṅkāraṁ ukkhipitvā dakkhiṇahatthena  cakkaratanaṁ udakena abbhukkiritvā “pavattatu bhavaṁ cakkaratanaṁ,  abhivijinātu bhavaṁ cakkaratanan”ti (dī. ni. 2.244) vacanena  cakkaratanaṁ vehāsaṁ abbhuggantvā pavattesi, tasmā tādisaṁ pavattāpanaṁ  sandhāya “cakkaratanaṁ vattetī”ti vuttaṁ. Yathāha “atha kho  ānanda rājā mahāsudassano uṭṭhāyāsanā …pe… cakkaratanaṁ  abbhukkiri ‘pavattatu bhavaṁ cakkaratanan’ti”ādi (dī. ni. 2.244).  Na kevalañca cakkasaddo cakkarataneyeva vattati atha kho  sampatticakkādīsupi, tasmā taṁtadatthavācakasaddasāmatthiyatopi vacanatthaṁ  dasseti “sampatticakkehī”ti-ādinā. Tattha  sampatticakkehīti–  
 	“Patirūpe vase dese, ariyamittakaro siyā;  
   Sammāpaṇidhisampanno, pubbe puññakato naro.  
  Dhaññaṁ dhanaṁ yaso kitti, sukhañcetaṁdhivattatī”ti.  (a. ni.  4.31)–  
  Vuttehi patirūpadesavāsādisampatticakkehi.  Vattatīti pavattati sampajjati, uparūpari kusaladhammaṁ vā  paṭipajjati. Tehīti sampatticakkehi. Paranti  sattanikāyaṁ, yathā sayaṁsaddo suddhakattutthassa jotako, tathā paraṁsaddopi  hetukattutthassāti veditabbaṁ. Vattetīti pavatteti sampādeti,  uparūpari kusaladhammaṁ vā paṭipajjāpeti. Yathāha–  
  “Rājā mahāsudassano evamāha ‘pāṇo na hantabbo,  adinnaṁ na ādātabbaṁ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na  bhaṇitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho  panānanda (pg.2.232) puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa  anuyantā ahesun”ti-ādi (dī. ni. 2.244).  
 Iriyāpathacakkānanti iriyāpathabhūtānaṁ cakkānaṁ.  Iriyāpathopi hi “cakkan”ti vuccati “catucakkaṁ  navadvāran”ti-ādīsu (saṁ. ni.  1.29 109). Yathāha–  
 	“Rathaṅge lakkhaṇe dhammo-racakkesviriyāpathe.  
   Cakkaṁ sampattiyaṁ cakka-ratane maṇḍale bale.  
  Kulālabhaṇḍe āṇāya-māyudhe dānarāsisū”ti.  
 Vattoti pavattanaṁ uppajjanaṁ, imināva iriyāpathacakkaṁ vatteti  parahitāya uppādetīti nibbacanampi dasseti atthato samānattā.  Tathā cāha–  
  “Atha kho taṁ ānanda cakkaratanaṁ puratthimaṁ disaṁ  pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.  Yasmiṁ kho panānanda, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā  mahāsudassano vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāyā”ti-ādi  (dī. ni. 2.244).  
 Ayaṁ aṭṭhakathāto aparo nayo– appaṭihataṁ āṇāsaṅkhātaṁ cakkaṁ  vattetīti cakkavattī. Tathā hi vuttaṁ–  
  “Pañcahi bhikkhave dhammehi samannāgato rājā cakkavattī  dhammeneva cakkaṁ vatteti, taṁ hoti cakkaṁ appaṭivattiyaṁ kenaci  manussabhūtena paccatthikena pāṇinā. Katamehi pañcahi? Idha  bhikkhave rājā cakkavattī atthaññū ca hoti, dhammaññū ca mattaññū, ca  kālaññū ca parisaññū ca. Imehi kho …pe… pāṇinā”ti-ādi  (a. ni.  5.131).  
 Khattiyamaṇḍalādisaññitaṁ cakkaṁ samūhaṁ attano vase vatteti  anuvattetītipi cakkavattī. Vuttañhi “ye kho panānanda  puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā  ahesun”ti-ādi (dī. ni. 2.244). Cakkalakkhaṇaṁ vattati  etassātipi cakkavattī. Tenāha “imassa deva kumārassa heṭṭhā  (pg.2.233) pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni  sabbākāraparipūrānī”ti-ādi (dī. ni. 2.35). Cakkaṁ mahantaṁ  kāyabalaṁ vattati etassātipi cakkavattī. Vuttañhetaṁ “ayañhi  deva kumāro sattussado …pe… ayañhi deva kumāro  sīhapubbaddhakāyo”ti-ādi (dī. ni. 2.35). Tena hissa  lakkhaṇena mahabbalabhāvo viññāyati. Cakkaṁ dasavidhaṁ, dvādasavidhaṁ vā  vattadhammaṁ vattati paṭipajjatīti cakkavattī. Tena vuttaṁ “na hi  te tāta dibbaṁ cakkaratanaṁ pettikaṁ dāyajjaṁ  iṅgha tvaṁ tāta ariye  cakkavattivatte vattāhī”ti-ādi (dī. ni. 3.83). Cakkaṁ mahantaṁ  dānaṁ vatteti pavattetītipi cakkavattī. Vuttañca–  
  “Paṭṭhapesi kho ānanda rājā mahāsudassano tāsaṁ  pokkharaṇīnaṁ tīre evarūpaṁ dānaṁ annaṁ annatthikassa, pānaṁ  pānatthikassa, vatthaṁ vatthatthikassa, yānaṁ yānatthikassa, sayanaṁ  sayanatthikassa, itthiṁ itthitthikassa, hiraññaṁ hiraññatthikassa,  suvaṇṇaṁ suvaṇṇatthikassā”ti-ādi (dī. ni. 2.254).  
 Rājāti sāmaññaṁ tadaññasādhāraṇato. Cakkavattīti  visesaṁ anaññasādhāraṇato. Dhammasaddo ñāye, samo eva ca  ñāyo nāmāti āha “ñāyena samenā”ti. Vattati  uppajjati, paṭipajjatīti vā attho. “Idaṁ nāma caratī”ti  avuttepi sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca  visesassa payujjitabbattā “sadatthaparatthe”ti yojīyati.  Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatā viññāyati yathā  “dikkhito na dadātī”ti. Yasmā cakkavattirājā dhammeneva  rajjamadhigacchati, na adhammena parūpaghātādinā. Tasmā vuttaṁ  “dhammena rajjaṁ labhitvā”ti-ādi, dhammenāti ca ñāyena,  kusaladhammena vā. Rañño bhāvo rajjaṁ, issariyaṁ.  
 Paresaṁ hitopāyabhūtaṁ dhammaṁ karoti, caratīti vā dhammiko.  Attano hitopāyabhūtassa dhammassa kārako, carako vā rājāti  dhammarājāti imaṁ savisesaṁ atthaṁ dasseti  “parahitadhammakaraṇena vā”ti-ādinā. Ayaṁ pana  mahāpadānaṭṭhakathānayo– dasavidhe kusaladhamme, agatirahite vā  rājadhamme niyuttoti dhammiko; teneva dhammena lokaṁ (pg.2.234)  rañjetīti  dhammarājā. Pariyāyavacanameva hi idaṁ padadvayanti.  Ācariyena pana evaṁ vuttaṁ “cakkavattivattasaṅkhātaṁ dhammaṁ carati,  cakkavattivattasaṅkhāto vā dhammo etassa, etasmiṁ vā atthīti  dhammiko, dhammato anapetattā dhammo ca so rañjanaṭṭhena rājā  cāti dhammarājā”ti (dī. ni. ṭī. 1.258). “Rājā  hoti cakkavattī”ti vacanato “cāturanto”ti idaṁ catudīpissarataṁ  vibhāvetīti āha “cāturantāyā”ti-ādi. Cattāro samuddā  antā pariyosānā etissāti cāturantā, pathavī. Sā hi  catūsu disāsu puratthimasamuddādicatusamuddapariyosānattā evaṁ vuccati.  Tena vuttaṁ “catusamudda antāyā”ti, sā pana avayavabhūtehi  catubbidhehi dīpehi vibhūsitā ekalokadhātupariyāpannā pathavīyevāti  dasseti “catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā”ti iminā.  Yathāha–  
 	“Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti  virocanā.  
  Sabbeva dāsā mandhātu, ye ca pāṇā pathavissitā”ti.  
 
 Ettha ca “catudīpavibhūsitāyā”ti avatvā  catubbidhadīpavibhūsitāyāti vidhasaddaggahaṇaṁ paccekaṁ  pañcasataparittadīpānampi mahādīpeyeva saṅgahaṇatthaṁ saddātirittena  atthātirittassa viññāyamānattā, koṭṭhāsavācakena vā vidhasaddena  samānabhāgānaṁ gahitattāti daṭṭhabbaṁ. Kopādipaccatthiketi ettha  ādisaddena kāmamohamānamadādike saṅgaṇhāti. Vijetīti  taṁkālāpekkhāya vattamānavacanaṁ, vijitavāti attho. Saddavidū hi  atīte tāvīsaddamicchanti. “Sabbarājāno vijetī”ti vadanto  kāmaṁ cakkavattino kenaci yuddhaṁ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa  vijayassa siddhiyā “vijitasaṅgāmo” tveva vuttoti dasseti.  
 Thāvarassa dhuvassa bhāvo thāvariyaṁ, yathā janapade thāvariyaṁ  patto, taṁ dassetuṁ “na sakkā kenacī”ti-ādi vuttaṁ, iminā  kenaci akampiyaṭṭhena janapade thāvariyappattoti tappurisasamāsaṁ  dasseti, itarena ca daḷhabhattibhāvato janapado thāvariyappatto  etasminti aññapadatthasamāsaṁ. Tamhīti asmiṁ rājini.  Yathā janapado tasmiṁ thāvariyaṁ patto, tadāvikaronto  “anuyutto”ti-ādimāha. Tattha anuyuttoti niccapayutto.  Sakammaniratoti cakkavattino rajjakamme sadā pavatto  (pg.2.235)  Acalo asampavedhīti pariyāyavacanametaṁ, corānaṁ vā  vilopanamattena acalo, dāmarikattena asampavedhī.  Corehi vā acalo, paṭirājūhi asampavedhī.  Anatimudubhāvena vā acalo, anaticaṇḍabhāvena asampavedhī.  Tathā hi aticaṇḍassa rañño balikhaṇḍādīhi lokaṁ pīḷayato  manussā majjhimajanapadaṁ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrādīni nissāya  paccante vāsaṁ kappenti, atimudukassa ca rañño  corasāhasikajanavilopapīḷitā manussā paccantaṁ pahāya janapadamajjhe  vāsaṁ kappenti, iti evarūpe rājini janapado thāvarabhāvaṁ na  pāpuṇāti. Etasmiṁ pana tadubhayavirahite suvaṇṇatulā viya  samabhāvappatte rājini rajjaṁ kārayamāne janapado pāsāṇapiṭṭhiyaṁ ṭhapetvā  ayopaṭṭena parikkhitto viya acalo asampavedhī thāvariyappattoti.  
 Seyyathidanti ekova nipāto, “so katamo, taṁ katamaṁ,  sā katamā”ti-ādinā yathārahaṁ liṅgavibhattivacanavasena  payojiyamānova hoti, idha tāni katamānīti payuttoti āha  “tassa cetānī”ti-ādi. Cacati cakkavattino yathāruci  ākāsādigamanāya paribbhamatīti cakkaṁ. Cakkaratanañhi  antosamuṭṭhitavāyodhātuvasena rañño cakkavattissa vacanasamanantarameva  pavattati, na candasūriyavimānādi viya bahisamuṭṭhitavāyodhātuvasenāti  vimānaṭṭhakathāyaṁ (vi. va. aṭṭha. 1aṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā)  vuttaṁ. Ratijananaṭṭhenāti pītisomanassuppādanaṭṭhena. Tañhi  passantassa, suṇantassa ca anappakaṁ pītisomanassaṁ uppajjati  acchariyadhammattā. Vacanatthato pana rameti ratiṁ karotīti  ratanaṁ, ramanaṁ vā rataṁ, taṁ netīti ratanaṁ, rataṁ vā janetīti  ratanaṁ ja-kāralopavasenātipi neruttikā. Sabbatthāti  hatthiratanādīsu.  
 Cittīkatabhāvādināpi cakkassa ratanaṭṭho veditabbo, so pana  ratijananaṭṭheneva ekasaṅgahatāya visuṁ na gahito. Kasmā ekasaṅgahoti  ce? Cittīkatādibhāvassapi ratinimittattā. Atha vā ganthabyāsaṁ  pariharitukāmena cittīkatādibhāvo na gahitoti veditabbaṁ. Aññāsu  pana aṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.33 saṁ. ni. aṭṭha.  3.5.223 khu. pā. aṭṭha. 6.3.yānīdhātigāthāvaṇṇanā; su. ni.  aṭṭha. 1.226 mahāni. aṭṭha. 156) evaṁ vuttaṁ–  
 “Ratijananaṭṭhena (pg.2.236) ratanaṁ. Apica–  
 	Cittīkataṁ mahagghañca, atulaṁ dullabhadassanaṁ;  
  Anomasattaparibhogaṁ, ratanaṁ tena vuccati.  
  “Cakkaratanassa ca nibbattakālato paṭṭhāya aññaṁ devaṭṭhānaṁ  nāma na hoti, sabbepi gandhapupphādīhi tasseva pūjañca  abhivādanādīni ca karontīti cittīkataṭṭhena ratanaṁ. Cakkaratanassa  ca ettakaṁ nāma dhanaṁ agghatīti aggho natthi, iti mahagghaṭṭhenapi ratanaṁ.  Cakkaratanañca aññehi loke vijjamānaratanehi asadisanti atulaṭṭhena  ratanaṁ. Yasmā pana yasmiṁ kappe buddhā uppajjanti, tasmiṁyeva  cakkavattino uppajjanti, buddhā ca kadāci karahaci uppajjanti, tasmā  dullabhadassanaṭṭhenapi ratanaṁ. Tadetaṁ jātirūpakula-issariyādīhi  anomassa uḷārasattasseva uppajjati, na aññassāti  anomasattaparibhogaṭṭhenapi ratanaṁ. Yathā ca cakkaratanaṁ, evaṁ  sesānipī”ti.  
 Tatrāyaṁ taṭṭīkāya, aññattha ca vuttanayena atthavibhāvanā – idañhi “cittīkatan”ti-ādivacanaṁ nibbacanatthavasena vuttaṁ  na hoti, atha kinti ce? Loke “ratanan”ti sammatassa vatthuno  garukātabbabhāvena vuttaṁ. Sarūpato panetaṁ lokiyamahājanena sammataṁ  hiraññasuvaṇṇādikaṁ, cakkavattirañño uppannaṁ cakkaratanādikaṁ,  kataññukatavedipuggalādikaṁ, sabbukkaṭṭhaparicchedavasena buddhādisaraṇattayañca  daṭṭhabbaṁ. “Aho manoharan”ti citte kattabbatāya cittīkataṁ,  svāyaṁ cittīkāro tassa pūjanīyatāyāti katvā pūjanīyanti atthaṁ  vadanti. Keci pana “vicitrakataṭṭhena cittīkatan”ti bhaṇanti, taṁ  na gahetabbaṁ idha cittasaddassa hadayavācakattā “cittīkatvā suṇātha  me”ti (bu. vaṁ. 1.80) āhaccabhāsitapāḷiyaṁ viya. Tathā cāhu  “yathārahamivaṇṇāgamo bhūkaresū”ti. “Passa cittīkataṁ rūpaṁ,  maṇinā kuṇḍalena cā”ti-ādīsu (ma. ni. 2.302) pana pubbe  avicitraṁ idāni vicitraṁ katanti cittīkatanti attho gahetabbo  tattha cittasaddassa vicitravācakattā. Mahantaṁ vipulaṁ aparimitaṁ  agghatīti mahagghaṁ. Natthi etassa tulā upamā, tulaṁ vā  sadisanti atulaṁ. Kadācideva uppajjanato dukkhena (pg.2.237)   laddhabbadassanattā dullabhadassanaṁ. Anomehi uḷāraguṇeheva sattehi  paribhuñjitabbato anomasattaparibhogaṁ.  
 Idāni nesaṁ cittīkatādi-atthānaṁ savisesaṁ cakkaratane  labbhamānataṁ dassetvā itaresupi te atidisituṁ “yathā ca  cakkaratanan”ti-ādi āraddhaṁ. Tattha aññaṁ devaṭṭhānaṁ nāma na  hoti rañño anaññasādhāraṇissariyādisampattipaṭilābhahetuto,  aññesaṁ sattānaṁ yathicchitatthapaṭilābhahetuto ca. Aggho natthi  ativiya uḷārasamujjalaratanattā, acchariyabbhutadhammatāya ca.  Yadaggena ca mahagghaṁ, tadaggena atulaṁ. Sattānaṁ pāpajigucchanena  vigatakāḷako puññapasutatāya maṇḍabhūto yādiso kālo buddhuppādāraho,  tādise eva cakkavattīnampi sambhavoti āha “yasmā  panā”ti-ādi. Kadāci karahacīti pariyāyavacanaṁ,  “kadācī”ti vā yathāvuttakālaṁ sandhāya vuttaṁ,  “karahacī”ti jambusiridīpasaṅkhātaṁ desaṁ. Tenāha–  
 	“Kālaṁ dīpañca desañca, kulaṁ mātarameva ca;  
  Ime pañca viloketvā, uppajjati mahāyaso”ti.  (dha. pa. aṭṭha. 1.1.10).  
 Upamāvasena cetaṁ vuttaṁ. Upamopameyyānañca na accantameva  sadisatā, tasmā yathā buddhā kadāci karahaci uppajjanti, na tathā  cakkavattino, cakkavattino pana anekadāpi buddhuppādakappe uppajjantīti  attho gahetabbo. Evaṁ santepi cakkavattivattapūraṇassa dukkarabhāvato  dullabhuppādoyevāti iminā dullabhuppādatāsāmaññena tesaṁ dullabhadassanatā  vuttāti veditabbaṁ. Kāmaṁ cakkaratanānubhāvena samijjhamāno guṇo  cakkavattiparivārajanasādhāraṇo, tathāpi cakkavattī eva naṁ sāmibhāvena  visavitāya paribhuñjatīti vattabbataṁ arahati tadatthameva uppajjanatoti  dassento “tadetan”ti-ādimāha. Yathāvuttānaṁ pañcannaṁ, channampi  vā atthānaṁ sesaratanesupi labbhanato “evaṁ sesānipī”ti vuttaṁ.  
 Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī kimatthaṁ paccanubhoti, nanu  vināpi tesu kenaci raññā cakkavattinā bhavitabbanti codanāya tassa  tehi hathārahamatthapaccanubhavanadassanena kenacipi avinābhāvitaṁ vibhāvetuṁ  “imesu panā”ti-ādi āraddhaṁ. Ajitaṁ  puratthimādidisāya khattiyamaṇḍalaṁ (pg.2.238) jināti  mahesakkhatāsaṁvattaniyakammanissandabhāvato. Yathāsukhaṁ  anuvicarati hatthiratanaṁ, assaratanañca abhiruhitvā tesaṁ ānubhāvena  antopātarāsaṁyeva samuddapariyantaṁ pathaviṁ anupariyāyitvā rājadhāniyā  eva paccāgamanato. Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tattha  tattha kattabbakiccasaṁvidahanato. Avasesehi  maṇiratana-itthiratanagahapatiratanehi upabhuñjanena pavattaṁ upabhogasukhaṁ  anubhavati yathārahaṁ tehi tathānubhavanasiddhito. So hi maṇiratanena  yojanappamāṇe padese andhakāraṁ vidhametvā ālokadassanādinā  sukhamanubhavati, itthiratanena atikkantamānusakarūpadassanādivasena,  gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanapaṭilābhavasena  sukhamanubhavati.  
 Idāni sattiyā, sattiphalena ca yathāvuttamatthaṁ vibhāvetuṁ  “paṭhamenā”ti-ādi vuttaṁ. Tividhā hi sattiyo  “sakkonti samatthenti rājāno etāyā”ti katvā. Yathāhu–  
 	“Pabhāvussāhamantānaṁ, vasā tisso hi sattiyo;  
  Pabhāvo daṇḍajo tejo, patāpo tu ca kosajo.  
 	Manto ca mantanaṁ so tu, catukkaṇṇo dvigocaro;  
  Tigocaro tu chakkaṇṇo, rahassaṁ guyhamuccate”ti.  
 Tattha vīriyabalaṁ ussāhasatti. Paṭhamena cassa  cakkaratanena tadanuyogo paripuṇṇo hoti. Kasmāti ce? Tena  ussāhasattiyā pavattetabbassa appaṭihatāṇācakkabhāvassa siddhito.  Paññābalaṁ mantasatti. Pacchimena cassa pariṇāyakaratanena  tadanuyogo. Kasmāti ce  Tassa sabbarājakiccesu kusalabhāvena  mantasattiyā viya avirajjhanapayogattā. Damanena, dhanena ca pabhuttaṁ  pabhūsatti. Hatthi-assagahapatiratanehi cassa tadanuyogo  paripuṇṇo hoti. Kasmāti ce? Hatthi-assaratanānaṁ mahānubhāvatāya,  gahapatiratanato paṭiladdhakosasampattiyā ca pabhāvasattiyā viya  pabhāvasamiddhisiddhito. Itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṁ  paripuṇṇaṁ hotīti sambandho, yathāvuttāhi tividhāhi sattīhi  payujjanato yaṁ phalaṁ laddhabbaṁ. Taṁ sabbaṁ tehi (pg.2.239) paripuṇṇaṁ hotīti attho.  Kasmāti ce? Teheva upabhogasukhassa sijjhanato.  
  Duvidhasukhavasenapi yathāvuttamatthaṁ vibhāvetuṁ “so  itthimaṇiratanehī”ti-ādi kathitaṁ. Bhogasukhanti samīpe  katvā paribhogavasena pavattasukhaṁ. Sesehīti tadavasesehi  cakkādipañcaratanehi. Apaccatthikatāvasena pavattasukhaṁ  issariyasukhaṁ. Idāni tesaṁ sampannahetuvasenapi kenaci  avinābhāvitameva vibhāvetuṁ “visesato”ti-ādimāha.  Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena  kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa ānubhāvena  sampajjanti sommatararatanajātikattā. Kammaphalañhi yebhuyyena  kammasarikkhakaṁ. Majjhimāni maṇi-itthigahapatiratanāni  alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti uḷāradhanassa,  uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā.  Pacchimaṁ pariṇāyakaratanaṁ amohakusalamūlajanitakammānubhāvena  sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa parinetabbattā,  mahāpaññabhāvassa ca amohakusalamūlajanitakammanissandabhāvato.  Bojjhaṅgasaṁyutteti mahāvagge dutiye bojjhaṅgasaṁyutte (saṁ. ni.   5.223). Ratanasuttassāti tattha pañcamavagge saṅgītassa  dutiyassa ratanasuttassa (saṁ. ni.  5.223). Upadeso  nāma savisesaṁ sattannaṁ ratanānaṁ vicāraṇavasena pavatto nayo.  
 Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā sattivanto,  nibbhayāvahāti attho. Tenāha “abhīrukajātikā”ti.  Asure vijinitvā ṭhitattā sakko devānamindo dhīro nāma, tassa  senaṅgabhāvato devaputto “aṅgan”ti vuccati, dhīrassa aṅgaṁ, tassa  rūpamiva rūpaṁ yesaṁ te dhīraṅgarūpā, tena vuttaṁ  “devaputtasadisakāyā”ti. Eketi  sārasamāsanāmakā ācariyā, tadakkhamanto āha “ayaṁ  panetthā”ti-ādi. Sabhāvoti sabhāvabhūto attho.  Uttamasūrāti uttamayodhā. Sūrasaddo hi idha yodhattho.  Evañhi purimanayato imassa visesatā hoti, “uttamattho  sūrasaddo”tipi vadanti, “uttamā sūrā vuccantī”tipi hi  pāṭho dissati. Vīrānanti vīriyavantānaṁ. Aṅganti  kāraṇaṁ “aṅgīyati ñāyati phalametenā”ti katvā. Yena vīriyena  “dhīrā”ti vuccanti, tadeva dhīraṅgaṁ nāmāti (pg.2.240) āha “vīriyanti  vuttaṁ hotī”ti. Rūpanti sarīraṁ. Tena vuttaṁ  “vīriyamayasarīrā viyā”ti. Vīriyameva vīriyamayaṁ  yathā “dānamayan”ti, (dī. ni. 3.305 itivu. 60 netti.  34) tasmā vīriyasaṅkhātasarīrā viyāti attho. Vīriyaṁ pana na  ekantarūpanti viya-saddaggahaṇaṁ kataṁ. Apica dhīraṅgena nibbattaṁ  dhīraṅganti atthaṁ dassetuṁ “vīriyamayasarīrā viyā”ti vuttaṁ,  evampi vīriyato rūpaṁ na ekantaṁ nibbattanti viya-saddena dasseti.  Atha vā rūpaṁ sarīrabhūtaṁ dhīraṅgaṁ vīriyametesanti yojetabbaṁ, tathāpi  vīriyaṁ nāma kiñci saviggahaṁ na hotīti dīpeti  “vīriyamayasarīrā viyā”ti iminā, idhāpi mayasaddo  sakattheyeva daṭṭhabbo, tasmā saviggahavīriyasadisāti attho. Idaṁ  vuttaṁ hoti– saviggahaṁ ce vīriyaṁ nāma siyā, te cassa puttā  taṁsadisāyeva bhaveyyunti ayameva cattho ācariyena (dī. ni. ṭī.  1.258) anumato. Mahāpadānaṭṭhakathāyaṁ pana evaṁ vuttaṁ  “dhīraṅgaṁ rūpametesanti dhīraṅgarūpā, vīriyajātikā  vīriyasabhāvā vīriyamayā akilāsuno ahesuṁ, divasampi yujjhantā  na kilamantīti vuttaṁ hotī”ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.34) tadetaṁ  rūpasaddassa sabhāvatthataṁ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṁ. Idha ceva aññattha  katthaci “dhitaṅgarūpā”ti pāṭho dissati. Vīriyatthopi hi  dhitisaddo hoti “saccaṁ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṁ so  ativattatī”ti-ādīsu (jā. 1.1.57) dhitisaddo viya. Katthaci  pana “vīraṅgan”ti pāṭhova diṭṭho. Yathā ruccati, tathā  gahetabbaṁ.  
 Nanu ca rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi, ya’massa  puttā pamaddeyyuṁ, atha kasmā “parasenappamaddanā”ti vuttanti codanaṁ  sodhento “sace”ti-ādimāha, parasenā hotu vā, mā vā,  “sace pana bhaveyyā”ti parikappanāmattena tesaṁ evamānubhāvataṁ dassetuṁ  tathā vuttanti adhippāyo, “parasenappamaddanā”ti vuttepi parasenaṁ  pamaddituṁ samatthāti attho gahetabbo pakaraṇatopi atthantarassa  viññāyamānattā, yathā “sikkhamānena bhikkhave bhikkhunā aññātabbaṁ  paripucchitabbaṁ paripañhitabban”ti (pāci. 434) etassa  padabhājanīye (pāci. 436) “sikkhitukāmenā”ti atthaggahaṇanti  imamatthaṁ dassetuṁ “taṁ parimaddituṁ samatthā”ti vuttaṁ. Na hi te  parasenaṁ pamaddantā tiṭṭhanti, atha kho pamaddanasamatthā eva honti  (pg.2.241)  Evamaññatrapi yathārahaṁ. Parasenaṁ pamaddanāya samatthentīti  parasenappamaddanāti atthaṁ dassetītipi vadanti.  
 Pubbe katūpacitassa etarahi vipaccamānakassa puññadhammassa  cirataraṁ vipaccituṁ paccayabhūtaṁ cakkavattivattasamudāgataṁ  payogasampattisaṅkhātaṁ dhammaṁ dassetuṁ “dhammenā”ti padassa  “pāṇo na hantabboti-ādinā pañcasīladhammenā”ti atthamāha.  Ayañhi attho “ye kho panānanda puratthimāya disāya  paṭirājāno, te rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu ‘ehi  kho mahārāja, svāgataṁ te mahārāja, sakaṁ te mahārāja, anusāsa  mahārājā’ti. Rājā mahāsudassano evamāha ‘pāṇo na hantabbo,  adinnaṁ na ādātabbaṁ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na  bhaṇitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho  panānanda puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa  anuyantā ahesun”ti-ādinā (dī. ni. 2.244) āgataṁ rañño  ovādadhammaṁ sandhāya vutto. Evañhi “adaṇḍena asatthenā”ti  idampi visesanavacanaṁ susamatthitaṁ hoti. Aññāsupi  suttanipātaṭṭhakathādīsu (su. ni. aṭṭha. 226 khu. pā. aṭṭha.  6.3 dī. ni. aṭṭha. 2.33 saṁ. ni. aṭṭha. 3.223)  ayamevattho vutto.  
 Mahāpadānaṭṭhakathāyaṁ pana “adaṇḍenāti ye katāparādhe  satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṁ kārenti nāma,  ye chejjabhejjaṁ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ayaṁ pana duvidhampi  daṇḍaṁ pahāya adaṇḍena ajjhāvasati. Asatthenāti ye  ekatodhārādinā satthena paraṁ vihesanti, te satthena rajjaṁ kārenti  nāma. Ayaṁ pana satthena khuddakamakkhikāyapi pivanamattaṁ lohitaṁ  kassaci anuppādetvā dhammeneva, ‘ehi kho mahārājā’ti evaṁ  paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṁ pathaviṁ abhivijinitvā  ajjhāvasati abhibhavitvā sāmī hutvā vasatīti attho”ti (dī.  ni. aṭṭha. 2.34) vuttaṁ, tadetaṁ “dhammenā”ti padassa “pubbe  katūpacitena etarahi vipaccamānakena yena kenaci puññadhammenā”ti  atthaṁ sandhāya vuttaṁ. Teneva hi “dhammena paṭirājūhi  sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṁ pathaviṁ (pg.2.242) abhivijinitvā  ajjhāvasatī”ti. Ācariyenapi (dī. ni. ṭī. 1.258) vuttaṁ  dhammenāti katūpacitena attano puññadhammena. Tena hi  sañcoditā pathaviyaṁ sabbarājāno paccuggantvā “svāgataṁ te  mahārājā”ti-ādīni vatvā attano rajjaṁ rañño cakkavattissa  niyyātenti. Tena vuttaṁ “so imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena  asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasatī”ti, tenapi yathāvuttamevatthaṁ  dasseti, tasmā ubhayathāpi ettha attho yutto evāti daṭṭhabbaṁ.  Cakkavattivattapūraṇādipayogasampattimantarena hi pubbe katūpacitakammeneva  evamajjhāvasanaṁ na sambhavati, tathā pubbe katūpacitakammamantarena  cakkavattivattapūraṇādipayogasampattiyā evāti.  
 Evaṁ ekaṁ nipphattiṁ kathetvā dutiyaṁ nipphattiṁ kathetuṁ yadetaṁ  “sace kho panā”ti-ādivacanaṁ vuttaṁ, tattha anuttānamatthaṁ dassento  “arahaṁ …pe… vivaṭṭacchadoti etthā”ti-ādimāha   Yasmā rāgādayo satta pāpadhammā loke uppajjanti, uppajjamānā ca te  sattasantānaṁ chādetvā pariyonandhitvā kusalappavattiṁ nivārenti, tasmā  te idha chadasaddena vuttāti dasseti “rāgadosā”ti-ādinā.  Duccaritanti micchādiṭṭhito aññena manoduccaritena saha tīṇi  duccaritāni, micchādiṭṭhi pana visesena sattānaṁ chadanato,  paramasāvajjattā ca visuṁ gahitā. Vuttañca “sabbe te imeheva  dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā, ettha sitāva ummujjamānā  ummujjantī”ti-ādi (dī. ni. 1.146). Tathā muyhanaṭṭhena  moho, aviditakaraṇaṭṭhena avijjāti pavatti-ākārabhedena  aññāṇameva dvidhā vuttaṁ. Tathā hissa dvidhāpi chadanattho kathito  “andhatamaṁ tadā hoti, yaṁ moho sahate naran”ti, (mahāni. 5  156 195) “avijjāya nivuto loko, vevicchā pamādā  nappakāsatī”ti (su. ni. 1039 cūḷani. pārāyanavagga.2) ca.  Evaṁ rāgadosādīnampi chadanattho vattabbo. Mahāpadānaṭṭhakathāyaṁ  (dī. ni. aṭṭha. 2.33) pana  rāgadosamohamānadiṭṭhikilesataṇhāvasena satta pāpadhammā gahitā. Tatra  rañjanaṭṭhena rāgo, taṇhāyanaṭṭhena taṇhāti pavatti-ākārabhedena  lobho eva dvidhā vutto. Tathā hissa dvidhāpi chadanattho  ekantikova. Yathāha “andhatamaṁ tadā hoti, yaṁ rāgo sahate  naran”ti, “kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā”ti  (pg.2.243) (udā. 94) ca, kilesaggahaṇena ca vuttāvasiṭṭhā vicikicchādayo vuttā.  
 Sattahi paṭicchanneti hetugabbhavacanaṁ, sattahi pāpadhammehi  paṭicchannattā kilesavasena andhakāre loketi attho. Taṁ  chadananti sattapāpadhammasaṅkhātaṁ chadanaṁ. Vivaṭṭetvāti vivaṭṭaṁ  katvā vigametvā. Tadeva pariyāyantarena vuttaṁ “samantato  sañjātāloko hutvā”ti. Kilesachadanavigamo eva hi āloko,  etena vivaṭṭayitabbo vigametabboti vivaṭṭo, chādeti  paṭicchādetīti chado, vivaṭṭo chado anenāti vivaṭṭacchadā,  vivaṭṭacchado vāti atthaṁ dasseti. Ayañhi vivaṭṭacchadasaddo  daḷhadhammapaccakkhadhammasaddādayo viya pulliṅgavasena ākāranto,  okāranto ca hoti. Tathā hi mahāpadānaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ  “rāgadosamohamānadiṭṭhikilesataṇhāsaṅkhātaṁ chadanaṁ āvaraṇaṁ vivaṭaṁ  viddhaṁsitaṁ vivaṭakaṁ etenāti vivaṭacchado, ‘vivaṭṭacchadā’tipi pāṭho,  ayamevattho”ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.33) tassā  līnatthappakāsaniyampi vuttaṁ “vivaṭṭacchadāti okārassa ākāraṁ  katvā niddeso”ti. Saddavidū pana “ādhanvāditoti lakkhaṇena  samāsantagatehi dhanusaddādīhi kvaci āpaccayo”ti vatvā  “kaṇḍivadhanvā, paccakkhadhammā, vivaṭṭacchadā”ti payogamudāharanti.  
 Kasmā padattayametaṁ vuttanti anuyogaṁ hetālaṅkāranayena  pariharanto “tatthā”ti-ādimāha, tatthāti ca  tīsu padesūti attho. Pūjāvisesaṁ paṭiggaṇhituṁ arahatīti arahanti  atthena pūjārahatā vuttā. Yasmā sammāsambuddho, tasmā  pūjārahatāti tassā pūjārahatāya hetu vutto.  Savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvassa buddhattahetubhūtā  vivaṭṭacchadatā vuttā. Kammādivasena tividhaṁ vaṭṭañca rāgādivasena  sattavidho chado ca vaṭṭacchadā, vaṭṭacchadehi vigato, vigatā vā  vaṭṭacchadā yassāti vivaṭṭacchado, vivaṭṭacchadā vā,  dvandapubbago pana vi-saddo ubhayattha yojetabboti imamatthaṁ dassetuṁ  “vivaṭṭo ca vicchado cā”ti vuttaṁ. Evampi vadanti  “vivaṭṭo ca so vicchado cāti vivaṭṭacchado, uttarapade  (pg.2.244) pubbapadalopoti atthaṁ dassetī”ti. “Arahaṁ vaṭṭābhāvenā”ti  idaṁ kilesehi ārakattā, kilesārīnaṁ saṁsāracakkassārānañca hatattā,  pāpakaraṇe ca rahābhāvāti atthaṁ sandhāya vuttaṁ. Idañhi phalena  hetānumānadassanaṁ– yathā taṁ dhūmena aggissa, udakoghena upari  vuṭṭhiyā, etena ca atthena arahabhāvo hetu, vaṭṭābhāvo phalanti ayaṁ  ācariyamati. “Paccayādīnaṁ, pūjāvisesassa ca arahattā”ti pana  hetunā phalānumānadassanampi siyā yathā taṁ agginā dhūmassa, upari  vuṭṭhiyā udakoghassa. “Sammāsambuddho chadanābhāvenā”ti idaṁ  pana hetunā phalānumānadassanaṁ savāsanasabbakilesacchadanābhāvapubbakattā  sammāsambuddhabhāvassa. Arahattamaggena hi vicchadatā,  sabbaññutaññāṇena sammāsambuddhabhāvo. “Vivaṭṭo ca vicchado  cā”ti idaṁ hetudvayaṁ. Kāmañca ācariyamatiyā phalena  hetu-anumānadassane vivaṭṭatā phalameva hoti, hetu-anumānadassanassa, pana  tathāñāṇassa ca hetubhāvato hetuyeva nāmāti veditabbaṁ.  
 Evaṁ padattayavacane hetālaṅkāranayena payojanaṁ dassetvā idāni  catuvesārajjavasenapi dassento “dutiyenā”ti-ādimāha. Tattha  dutiyena vesārajjenāti “cattārimāni bhikkhave tathāgatassa  vesārajjāni, yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṁ ṭhānaṁ  paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṁ nadati, brahmacakkaṁ pavattetī”ti-ādinā  (a. ni.  4.8 ma. ni. 1.150) bhagavatā vuttakkamena  dutiyabhūtena “khīṇāsavassa te paṭijānato ‘ime āsavā  aparikkhīṇā’ti, tatra vata maṁ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro  vā brahmā vā koci vā lokasmiṁ saha dhammena paṭicodessatīti  nimittametaṁ bhikkhave na samanupassāmi, etamahaṁ bhikkhave nimittaṁ  asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmī”ti  paridīpitena vesārajjena. Purimasiddhīti purimassa  “arahan”ti padassa atthasiddhi arahattasiddhi, dutiyavesārajjassa  tadatthabhāvato tena vesārajjena tadatthasiddhīti vuttaṁ hoti.  “Khīṇāsavassa te paṭijānato ‘ime āsavā aparikkhīṇā’  ti”ādinā vuttameva hi dutiyavesārajjaṁ “kilesehi  ārakattā”ti-ādinā vutto “arahan”ti padassa atthoti  Tato ca  viññāyati “yathā dutiyena (pg.2.245) vesārajjena purimasiddhi, evaṁ purimenapi  atthena dutiyavesārajjasiddhī”ti. Evañca katvā iminā nayena  catuvesārajjavasena padattayavacane payojanadassanaṁ upapannaṁ hoti.  Itarathā hi kiñcipayojanābhāvato idaṁyeva vacanaṁ idha avattabbaṁ  siyāti. Esa nayo sesesupi.  
 Paṭhamenāti vuttanayena paṭhamabhūtena “sammāsambuddhassa te  paṭijānato ‘ime dhammā anabhisambuddhā’ti, tatra …pe…  viharāmī”ti paridīpitena vesārajjena. Dutiyasiddhīti  dutiyassa “sammāsambuddho”ti padassa atthasiddhi buddhattasiddhi tassa  tadatthabhāvato. Tatiyacatutthehīti vuttanayeneva tatiyacatutthabhūtehi  “ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṁ  antarāyāyāti, tatra …pe… viharāmī”ti ca “yassa kho pana te  atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā  dukkhakkhayāyāti, tatra …pe… viharāmī”ti (a. ni.  4.8  ma. ni. 1.150) ca paridīpitehi vesārajjehi.  Tatiyasiddhīti tatiyassa “vivaṭṭacchadā”ti padassa atthasiddhi  vivaṭṭacchadatthasiddhi tehi tassa pākaṭabhāvatoti attho. “Yāthāvato  antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadabhāvo loke  pākaṭo ahosī”ti (dī. ni. ṭī. 1.258) ācariyena vuttaṁ,  vivaṭṭacchadabhāveneva antarāyikaniyyānikadhammadesanāsiddhito  “tatiyena tatiyacatutthasiddhī”tipi vattuṁ yujjati.  
 Evaṁ padattayavacane catuvesārajjavasena payojanaṁ dassetvā idāni  cakkhuttayavasenapi dassento “purimañcā”ti-ādimāha. Tattha  ca-saddo upanyāsattho. Purimaṁ “arahan”ti padaṁ bhagavato  heṭṭhimamaggaphalattayañāṇasaṅkhātaṁ dhammacakkhuṁ sādheti kilesārīnaṁ,  saṁsāracakkassa arānañca hatabhāvadīpanato. Dutiyaṁ  “sammāsambuddho”ti padaṁ āsayānusaya-indriyaparopariyattañāṇasaṅkhātaṁ  buddhacakkhuṁ sādheti sammāsambuddhasseva taṁsambhavato. Tadetañhi  ñāṇadvayaṁ sāvakapaccekabuddhānaṁ na sambhavati. Tatiyaṁ  “vivaṭṭacchadā”ti padaṁ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṁ samantacakkhuṁ  sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato. “Sammāsambuddho”ti  hi vatvā “vivaṭṭacchadā”ti vacanaṁ sammāsambuddhabhāvāya  savāsanasabbakilesappahānaṁ vibhāvetīti. “Ahaṁ kho pana tāta  ambaṭṭha mantānaṁ dātā”ti idaṁ appadhānaṁ, “tvaṁ mantānaṁ  paṭiggahetā”ti idameva padhānaṁ samuttejanāvacananti sandhāya (pg.2.246)   “tvaṁ mantānaṁ paṭiggahetāti iminā’ssa mantesu sūrabhāvaṁ janetī”ti vuttaṁ,  lakkhaṇavibhāvane visadañāṇatāsaṅkhātaṁ sūrabhāvaṁ janetīti attho.  
  259. Evaṁ bhoti ettha evaṁ-saddo  vacanasampaṭicchane nipāto, vacanasampaṭicchanañcettha tathā mayaṁ taṁ  bhavantaṁ gotamaṁ vedissāma, tvaṁ mantānaṁ paṭiggahetāti ca evaṁ pavattassa  pokkharasātino vacanassa sampaṭiggaho.  “Tassattho”ti-ādināpi hi tadevatthaṁ dasseti. Tathā ca vuttaṁ  “brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā”ti, taṁ panesa ācariyassa  samuttejanāya lakkhaṇesu vigatasammohabhāvena buddhamante sampassamānattā  vadatīti dassento “sopī”ti-ādimāha. Tattha  “tāyāti tāya yathāvuttāya samuttejanāyā”ti (dī. ni. ṭī.  1.259) ācariyena vuttaṁ, adhunā pana potthakesu “tāya  ācariyakathāyā”ti pāṭho dissati. Atthato cesa aviruddhoyeva.  Mantesu satisamuppādikā hi kathā samuttejanāti.  
 Ayānabhūminti yānassa abhūmiṁ, yānena  yātumasakkuṇeyyaṭṭhānabhūtaṁ, dvārakoṭṭhakasamīpaṁ gantvāti attho.  
 Avisesena vuttassapi vacanassa attho aṭṭhakathāpamāṇato  visesena gahetabboti āha “ṭhitamajjhanhikasamaye”ti.  Sabbesamāciṇṇavasena paṭhamanayaṁ vatvā padhānikānameva  āveṇikāciṇṇavasena dutiyanayo vutto. Divāpadhānikāti  divāpadhānānuyuñjanakā, divasabhāge samaṇadhammakaraṇatthaṁ te evaṁ  caṅkamantīti vuttaṁ hoti. Tenāha “tādisānañhī”ti-ādi.  “Pariveṇato pariveṇamāgacchanto papañco hoti, pucchitvāva  pavisissāmī”ti ambaṭṭhassa tadupasaṅkamanādhippāyaṁ vibhāvento  “so kirā”ti-ādimāha.  
  260. Abhiññātakule jāto abhiññātakolañño.  Kāmañca vakkhamānanayena pubbe ambaṭṭhakulamapaññātaṁ, tadā pana  paññātanti āha “tadā kirā”ti-ādi.  Rūpajātimantakulāpadesehīti “ayamīdiso”ti  apadisanahetubhūtehi catūhi rūpajātimantakulehi. Yena te   (pg.2.247) bhikkhū cintayiṁsu, tadadhippāyaṁ āvi kātuṁ “yo hī”ti-ādi vuttaṁ.  Avisesato vuttampi visesato viññāyamānatthaṁ sandhāya  bhāsitavacananti dasseti “gandhakuṭiṁ sandhāyā”ti iminā.  Evamīdisesu.  
 Aturitoti avegāyanto, “aturanto”tipi pāṭho,  soyevattho. Kathaṁ pavisanto ataramāno pavisati nāmāti āha  “saṇikan”ti-ādi. Tattha padappamāṇaṭṭhāneti dvinnaṁ  padānaṁ antare muṭṭhiratanapamāṇaṭṭhāne. Sinduvāro nāma eko  pupphūpagarukkho, yassa setaṁ pupphaṁ hoti, yo “nigguṇḍī” tipi  vuccati. Pamukhanti gandhakuṭigabbhapamukhaṁ.  “Kuñcikacchiddasamīpe”ti vuttavacanaṁ samatthetuṁ “dvāraṁ  kirā”ti-ādi vuttaṁ.  
  261. “Dānaṁ dadamānehī”ti iminā  pāramitānubhāvena sayameva dvāravivaraṇaṁ dasseti.  
 Bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsūti ettha samatthena  saṁ-saddena viññāyamānaṁ bhagavato tehi saddhiṁ paṭhamaṁ  pavattamodatāsaṅkhātaṁ neyyatthaṁ dassento “yathā”ti-ādimāha.  Bhagavāpi hi “kacci bho māṇavā khamanīyaṁ, kacci  yāpanīyan”ti-ādīni pucchanto tehi māṇavehi saddhiṁ pubbabhāsitāya  paṭhamaññeva pavattamodo ahosi. Samappavattamodāti bhagavato  tadanukaraṇena samaṁ pavattasaṁsandanā. Tadatthaṁ saha upamāya dassetuṁ  “sītodakaṁ viyā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  paramanibbutakilesadarathatāya bhagavato sītodakasadisatā,  anibbutakilesadarathatāya ca māṇavānaṁ uṇhodakasadisatā daṭṭhabbā.  Sammoditanti saṁsanditaṁ. Mudasaddo hettha saṁsandaneyeva,  na pāmojje, evañhi yathāvutta-upamāvacanaṁ samatthitaṁ hoti. Tathā hi  vuttaṁ “ekībhāvan”ti, sammodanakiriyāya samānataṁ  ekarūpatanti attho.  
 Khamanīyanti “catucakkaṁ navadvāraṁ sarīrayantaṁ  dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṁ kacci khamituṁ sakkuṇeyyan”ti  pucchanti, yāpanīyanti āhārādipaccayapaṭibaddhavuttikaṁ  cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṁ sakkuṇeyyaṁ,  sīsarogādi-ābādhābhāvena kacci appābādhaṁ, dukkhajīvikābhāvena  kacci appātaṅkaṁ, taṁtaṁkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci  lahuṭṭhānaṁ, tadanurūpabalayogato kacci balaṁ,  sukhavihāraphalasabbhāvena kacciphāsuvihāro atthīti sabbattha  kacci-saddaṁ yojetvā attho veditabbo. Balappattā (pg.2.248) pīti pītiyeva.  Taruṇā pīti pāmojjaṁ. Sammodanaṁ janeti karotīti  sammodanikaṁ, tadeva sammodaniyaṁ ka-kārassa ya-kāraṁ katvā.  Sammodetabbato sammodanīyanti imamatthaṁ dasseti “sammodituṁ  yuttabhāvato”ti iminā. Evaṁ ācariyehi vuttaṁ. Sammodituṁ  arahatīti sammodanikaṁ, tadeva sammodaniyaṁ yathāvuttanayenāti  imamatthampi dassetīti daṭṭhabbaṁ. “Sāretun”ti etassa  “nirantaraṁ pavattetun”ti atthavacanaṁ. Saritabbabhāvatoti  anussaritabbabhāvato. “Sāretuṁ arahatī”ti atthe yathāpadaṁ dīghena  “sāraṇīyan”ti vuttaṁ. “Saritabban”ti atthe pana  “saraṇīyan”ti vattabbe dīghaṁ katvā “sāraṇīyan”ti vuttanti  veditabbaṁ. Evaṁ saddato atthaṁ dassetvā idāni atthamattato dassetuṁ  “suyyamānasukhato”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  suyyamānasukhatoti āpāthamadhurattamāha,  anussariyamānasukhatoti vimaddaramaṇīyattaṁ.  Byañjanaparisuddhatāyāti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya   vacanacāturiyaṁ, atthaparisuddhatāyāti atthassa nirupakkilesattaṁ.  Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi.  
 Apasādessāmīti maṅkuṁ karissāmi. Ubhosu khandhesu  sāṭakaṁ āsajjetvā kaṇṭhe olambanaṁ sandhāya “kaṇṭhe  olambitvā”ti vuttaṁ. Dussakaṇṇaṁ gahetvāti  nivatthasāṭakassa koṭiṁ ekena hatthena gahetvā. Caṅkamitumāruhanaṁ  sandhāya “caṅkamaṁ abhiruhitvā”ti āha. Dhātusamatāti  rasādidhātūnaṁ samāvatthatā, arogatāti attho. Pāsādikatthanti  pasādajananatthaṁ “gatagataṭṭhāne”ti iminā sambandho.  “Pāsādikattā”tipi pāṭho, tassattho– aṅgapaccaṅgānaṁ  pasādāvahattāti, “uppannabahumānā”ti iminā sambandho.  Uppaṇḍanakathanti avahasitabbatāyuttakathaṁ.  “Anācārabhāvasāraṇīyan”ti tassa visesanaṁ, anācārabhāvena  sāraṇīyaṁ “anācāro vatāyan”ti saritabbakanti attho.  
  262. Kātuṁ dukkaramasakkuṇeyyaṁ kiccamayaṁ ārabhīti  dassetuṁ “bhavaggaṁ gahetukāmo viyā”ti-ādi vuttaṁ.  Asakkuṇeyyañhetaṁ sadevakenapi lokena, yadidaṁ bhagavato apasādanaṁ.  Tenāha “aṭṭhāne vāyamatī”ti. Handa tena saddhiṁ  mantemīti evaṁ aṭṭhāne vāyamantopi ayaṁ bālo “mayi kiñci  akathente mayā saddhiṁ uttari kathetumpi (pg.2.249) na visahatī”ti mānameva  paggaṇhissati, kathente pana kathāpasaṅgenassa jātigotte vibhāvite  mānaniggaho bhavissati, “handa tena saddhiṁ mantemī”ti bhagavā  ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavocāti attho. Ācārasamācārasikkhāpanena  ācariyā, tesaṁ pana ācariyānaṁ pakaṭṭhā ācariyāti  pācariyā yathā “papitāmaho”ti imamatthaṁ dassetuṁ  “ācariyehi ca tesaṁ ācariyehi cā”ti vuttaṁ.  
 
 Paṭhama-ibbhavādavaṇṇanā 

  263. Kiñcāpi “sayāno vā”ti-ādivacanaṁ na  vattabbaṁ, mānavasena pana yugaggāhaṁ karonto vadatīti dassento  “kāmaṁ tīsū”ti-ādimāha. Tattha tīsu iriyāpathesūti  ṭhānagamananisajjāsu. Tesveva hi ācariyena saddhiṁ sallapitumarahati,  na tu sayane garukaraṇīyānaṁ sayānānampi sammukhā garukārehi  sayanassa akattabbabhāvato. Kathāsallāpanti kathāvasena  yugaggāhakaraṇatthaṁ sallapanaṁ. Sayānena hi ācariyena saddhiṁ sayānassa  kathā nāma ācāro na hoti, tathāpetaṁ itarehi sadisaṁ katvā kathanaṁ  idha kathāsallāpo.  
 Yaṁ panetaṁ “sayāno vā hi bho gotama brāhmaṇo sayānena  brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahatī”ti vuttassa sallāpassa  anācārabhāvavibhāvanaṁ satthārā ambaṭṭhena saddhiṁ kathentena kataṁ, taṁ  pāḷivasena saṅgītimanāruḷhampi agarahitāya ācariyaparamparāya  yāvajjatanā samābhatanti “ye ca kho te bho gotamā”ti-ādikāya  uparipāḷiyā sambandhabhāvena dassento “tato  kirā”ti-ādimāha. Gorūpanti go nūna rūpakavasena vuttattā,  rūpasaddassa ca tabbhāvavuttito. Yadi ahīḷento bhaveyya, “muṇḍā  samaṇā”ti vadeyya, hīḷento pana garahatthena ka-saddena padaṁ vaḍḍhetvā  “muṇḍakā samaṇakā”ti vadatīti dassetuṁ “muṇḍe  muṇḍā”ti-ādi vuttaṁ. Ibbhāti gahapatikāti atthamattavacanaṁ,  saddato pana ibhassa payogo ibho uttarapadalopena, taṁ ibhaṁ  arahantīti ibbhā dvittaṁ katvā. Kiṁ vuttaṁ hoti– yathā  sobhanaṁ gamanato ibhasaṅkhāto hatthivāhanabhūto parassa vasena pavattati,  na attano, evametepi brāhmaṇānaṁ sussūsakā suddā parassa vasena  (pg.2.250) pavattanti, na attano, tasmā ibhasadisapayogatāya ibbhāti. Te  pana kuṭumbikatāya gharavāsino gharasāmikā hontīti atthamattaṁ  dasseti “gahapatikā”ti iminā.  
 Kaṇhāti kaṇhajātikā. Dvijā eva hi suddhajātikā, na  itareti tassādhippāyo. Tenāha “kāḷakā”ti.  Pitāmahabhāvena ñātibandhavattā bandhu. Tenāha “pitāmahoti  voharantī”ti. Apaccāti puttā. Mukhato  nikkhantāti brāhmaṇānaṁ pubbapurisā brahmuno mukhato nikkhantā, ayaṁ  tesaṁ paṭhamuppattīti adhippāyo. Sesapadesupi eseva nayo. Ayaṁ  panettha viseso– “ibbhā kaṇhā”ti vatvā “bandhupādāpaccā”ti  vadanto kulavasena samaṇā vessakulapariyāpannā, paṭhamuppattivasena pana  brahmuno piṭṭhipādato nikkhantā, na pakativessā viya nābhitoti  dassetīti, idaṁ panassa “mukhato nikkhantā”ti-ādivacanatopi  ativiya asamavekkhitapubbavacanaṁ catuvaṇṇapariyāpannasseva  samaṇabhāvasambhavato. Aniyametvāti avisesetvā,  anuddesikabhāvenāti attho.  
 Mānameva nissāya kathesīti mānamevāpassayaṁ katvā  attānaṁ ukkaṁsento, pare ca vambhento “muṇḍakā  samaṇakā”ti-ādivacanaṁ kathesi. Jānāpessāmīti attano  gottapamāṇaṁ yāthāvato vibhāvanena viññāpessāmi. Atthoti  hitaṁ, icchitavatthu vā, taṁ pana kattabbakiccamevāti vuttaṁ  “āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho”ti, so etassa  atthīti atthikaṁ yathā “daṇḍiko”ti. Dutiyassapi  puggalavācakassa tadassatthipaccayassa vijjamānattā paṭhamena   tadārammaṇikacittameva viññāyatīti āha “tassa māṇavassa  cittan”ti. Atthikamassa atthīti atthikavā yathā  “guṇavā”ti.  
 “Yāyeva kho panatthāyā”ti liṅgavipallāsavasena vuttanti  dasseti “yeneva kho panatthenā”ti iminā. Tenevāha  “tameva atthanti idaṁ purisaliṅgavaseneva vuttan”ti. Tattha hi  sābhāvikaliṅgatādassanena idha asābhāvikaliṅgatāsiddhīti. Ayaṁ  panettha aṭṭhakathāto aparo nayo– yāya atthāyāti  pulliṅgavaseneva tadatthe sampadānavacanaṁ, yassa kattabbakiccasaṅkhātassa  atthassa atthāyāti atthoti. Assāti ambaṭṭhassa (pg.2.251) dassetvāti  sambandho. Aññesaṁ santikaṁ āgatānanti garuṭṭhāniyānaṁ  santikamupagatānaṁ sādhurūpānaṁ. Vattanti tesaṁ samāciṇṇaṁ.  Pakaraṇatoyeva “ācariyakule”ti attho viññāyati,  “avusitavā”ti ca asikkhitabhāvoyeva vohāravasena vutto yathā taṁ  cīvaradānaṁ ticīvarena acchādesīti. Tenāha “ācariyakule  avusitavā asikkhito”ti. Asikkhitattā eva appassuto,  “vusitamānī”ti ca padāpekkhāya apariyositavacanattā samānoti  pāṭhasesoti dasseti “appassutova samāno”ti iminā.  Bāhusaccañhi nāma yāvadeva upasamatthaṁ icchitabbaṁ, tadabhāvato panāyaṁ  ambaṭṭho avusitavā asikkhito appassutoti viññāyatīti evampi  atthāpattito kāraṇaṁ vibhāvento āha “kimaññatra  avusitattā”ti. Imampi sambandhaṁ dīpeti “etassa  hī”ti-ādinā. Yathārutato pana pharusavacanasamudācārena  anupasamakāraṇadassanametaṁ. Tatrāyaṁ yojanā– “kimaññatra  avusitattā”ti idaṁ kāraṇaṁ etassa ambaṭṭhassa pharusavacanasamudācāre  kāraṇanti. “Pharusavacanasamudācārenā”tipi pāṭho, tathā  samudācāravasena vuttaṁ kāraṇanti attho. Evampi yojenti–  avusitattā avusitabhāvaṁ aññatra ṭhapetvā etassa evaṁ  pharusavacanasamudācāre kāraṇaṁ kimaññaṁ atthīti. Purimayojanāvettha  yuttatarā yathāpāṭhaṁ yojetabbato. “Aññatrā”ti nipātayogato  avusitattāti upayogatthe nissakkavacanaṁ. Tadeva kāraṇaṁ  samattheti “ācariyakule”ti-ādinā.  
  264. Kodhasaṅkhātassa parassa vasānugatacittatāya  asakamano. Mānanimmadanatthanti mānassa nimmadanatthaṁ  abhimaddanatthaṁ, amadanatthaṁ vā, mānamadavirahatthanti attho. Dosaṁ  uggiletvāti sinehapānena kilinnaṁ vātapittasemhadosaṁ ubbamanaṁ  katvā. Gottena gottanti ambaṭṭheneva bhagavatā puṭṭhena vuttena  sāvajjena purātanagottena adhunā anavajjasaññitaṁ gottaṁ.  Kulāpadesena kulāpadesanti etthāpi eseva nayo.  Uṭṭhāpetvāti sāvajjato uṭṭhahanaṁ katvā, uddharitvāti vuttaṁ hoti.  Gottañcettha ādipurisavasena, kulāpadeso pana tadanvaye  uppannābhiññātapurisavasena gahetabbo yathā “ādicco māghavo”ti.  Sākiyānañhi ādiccagottaṁ aditiyā nāma devadhītāya puttabhūtaṁ  ādipurisaṁ (pg.2.252) pati hoti, taṁ “gotamagottan”tipi vadanti. Yathāha  pabbajjāsutte–  
 	“Ādiccā nāma gottena, sākiyā nāma jātiyā;  
 	Tamhā kulā pabbajitomhi, na kāme abhipatthayan”ti.  (su. ni. 425).  
 Māghavakulaṁ pana tadanvaye abhiññātaṁ macalagāmikapurisaṁ  pati hotīti. Gottamūlassa gārayhatāya amānavatthubhāvapavedanato  “mānaddhajaṁ mūle chetvā nipātessāmī”ti vuttaṁ.  Ghaṭṭentoti jātigottavasena omasanto. Hīḷentoti  hīḷanaṁ garahaṁ karonto. “Caṇḍā bho gotama sakyajātī”ti-ādinā  sākiyesu caṇḍabhāvādidosaṁ pāpitesu samaṇopi gotamo pāpito  bhavissatīti adhippāyo.  
 Yasmiṁ mānussayakodhussayā aññamaññūpatthaddhā, so  “caṇḍo”ti vuccatīti dasseti “mānanissitakodhayuttā”ti  iminā, pakatūpanissayārammaṇavasena cettha nissitabhāvo, na  sahajātādivasena. Kharāti cittena, vācāya ca kakkhaḷā.  Lahukāti taruṇā avuddhakammā. Tenāha  “appakenevā”ti-ādi. Alābukaṭāhanti lābuphalassa  abhejjakapālaṁ. Aṭṭhakathāmuttakanayaṁ dassetuṁ “bhassāti  sāhasikāti keci vadanti, sārambhakāti apare”ti (dī. ni. ṭī.  1.264) ācariyena vuttaṁ. Samānāti hontā bhavamānāti  asasaddavasenatthoti āha “santāti purimapadasseva  vevacanan”ti. Na sakkarontīti sakkāraṁ na karontīti  atthameva viññāpeti “na brāhmaṇānan”ti-ādinā.  Apacitikammanti paṇipātakammaṁ. “Yadime sakyā”ti  pacchimavākye ya-saddassa kiriyāparāmasanassa aniyamassa “tayidaṁ  bho gotamā”ti purimavākye ta-saddena niyamanaṁ veditabbanti āha  “yaṁ ime sakyā”ti-ādi. Nānulomanti attano  jātiyā na anucchavikaṁ.  
 
 Dutiya-ibbhavādavaṇṇanā 

  265. Sandhāgārapadanibbacanaṁ heṭṭhā vuttameva. Tadā  abhisittasakyarājūnampi bahutaṁ sandhāyāha  “abhisittasakyarājāno”ti. Kāmañhi sakyarājakule yo  sabbesaṁ vuddhataro, samattho ca, so eva abhisekaṁ labhati (pg.2.253)   Ekacco pana abhisitto samāno “idaṁ rajjaṁ nāma bahukiccaṁ   bahubyāpāran”ti tato nibbijja rajjaṁ vayasā anantarassa   niyyāteti, kadāci sopi aññassāti evaṁ paramparāniyyātanavasena tadā   bahū abhisittapubbā sakyarājāno hontīti idaṁ ācariyassābhimataṁ (dī. ni. ṭī.  1.265). Apica yathārahaṁ ṭhānantaresu abhisittasakyarājūnampi  bahutaṁ sandhāya evamāhātipi yujjati. Te hi “rājāno”ti  vuccanti. Yathāha–  
  “Rājāno nāma pathabyārājā, padesarājā, maṇḍalikā,  antarabhogikā, akkhadassā, mahāmattā, ye vā pana chejjabhejjaṁ karontā  anusāsanti, ete rājāno nāmā”ti (pārā. 92).  
 Saṁhārimehi vāḷarūpehi kato pallaṅko, bhaddapīṭhaṁ  vettāsanaṁ. Mihitamattaṁ hasitamattaṁ. Anuhasantīti  mamuddesikaṁ mahāhasitaṁ karonti, idañhi “anujagghantā”ti  etassa saṁvaṇṇanāpadaṁ. Jagghasaddo ca mahāhasane pavattati “na  ujjagghikāya antaraghare gamissāmī”ti-ādīsu (pāci. 586) viya.  
 Kaṇhāyanato paṭṭhāya paramparāgataṁ kulavaṁsaṁ anussavavasena  jānanti. Kulābhimānino hi yebhuyyena paresaṁ uccāvacaṁ kulaṁ tathā  tathā udāharanti, attano ca kulavaṁsaṁ jānanti, evaṁ ambaṭṭhopi, tathā  hesa parato bhagavatā pucchito vajirapāṇi bhayena attano kulavaṁsaṁ  yāthāvato kathesīti. Olambetvāti hatthisoṇḍasaṇṭhānādinā  sāṭakaṁ avalambetvā. Tatoti tathājānanato, gamanato ca.  Mamaññeva maññeti mamameva anujagghantā maññe.  
 
 Tatiya-ibbhavādavaṇṇanā 

  266. Khettaleḍḍūnanti khette kasanavasena  uṭṭhāpitamattikākhaṇḍānaṁ. Leḍḍukānamantare nivāsitattā “leḍḍukikā”  icceva (dī. ni. ṭī. 1.266) saññātā khuddakasakuṇikā.  Majjhimapaṇṇāsake leḍḍukikopamasuttavaṇṇanāyaṁ “cātakasakuṇikā”ti  (ma. ni. aṭṭha. 3.150) vuttā, nighaṇṭusatthesu pana taṁ  “lāpasakuṇikā”ti vadanti. Kodhavasena laggitunti  upanayhituṁ, āghātaṁ bandhitunti attho.  
 “Amhe (pg.2.254) haṁsakoñcamorasame karotī”ti vadanto heṭṭhā gahitaṁ  “na taṁ koci haṁso vā koñco vā moro vā āgantvā kiṁ tvaṁ  lapasīti nisedhetī”ti idampi vacanaṁ saṅgītimanāruḷhaṁ tadā bhagavatā  vuttamevāti dasseti. Tadā vadantoyeva hi evaṁ karotīti vattumarahati.  “Evaṁ nu te”ti-ādivacanaṁ, “avusitavāyevā”ti-ādivacanañca  mānavasena samaṇena gotamena vuttanti ambaṭṭho maññatīti adhippāyenāha  “nimmāno dāni jātoti maññamāno”ti.  
 
 Dāsiputtavādavaṇṇanā 

  267. Nimmādetīti a-kārassa ā-kāraṁ katvā  niddeso ummāde madasaddena nipphannattāti dasseti  “nimmadetī”ti iminā. Nimmāneti vigatamāne.  Yadi panāhaṁ gottaṁ puccheyyaṁ sādhu vatāti attho. Pākaṭaṁ  kātukamyatāya tikkhattuṁ mahāsaddena avoca. Kasmā avocāti  pana asuddhabhāvaṁ jānantassāpi tathāvacane kāraṇapucchā. Gottabhūtaṁ  nāmameva adhippetaṁ, na visuṁ gottanti āha “mātāpettikanti  mātāpitūnaṁ santakan”ti. Gottañhi pitito laddhabbaṁ pettikameva,  na mātāpettikaṁ. Na hi brāhmaṇānaṁ sagottāya eva āvāhavivāho  icchito, gottanāmaṁ pana jātisiddhaṁ, na kittimaṁ, na guṇanāmaṁ vā,  jāti ca ubhayasambandhinīti mātāpettikameva, na pettikamattaṁ.  Nāmagottanti gottabhūtaṁ nāmaṁ, na kittimaṁ, na guṇanāmaṁ vā  visesanaparanipātavasena vuttattā yathā “agyāhito”ti. Nāmañca  tadeva paveṇīvasena pavattattā gottañcāti hi nāmagottaṁ. Tattha  yā “kaṇhāyano”ti nāmapaṇṇatti niruḷhā, taṁ sandhāyāha  “paṇṇattivasena nāman”ti. Taṁ panetaṁ nāmaṁ kaṇha-isito  paṭṭhāya tasmiṁ kulaparamparāvasena āgataṁ, na etasmiṁyeva niruḷhanti  vuttaṁ “paveṇīvasena gottan”ti. Gottapadassa vacanattho heṭṭhā  vuttoyeva.  
 “Anussarato”ti ettha na kevalaṁ anussaraṇamattaṁ adhippetaṁ,  atha kho kulasuddhivīmaṁsanavasenevāti āha “kulakoṭiṁ  sodhentassā”ti, kulaggaṁ visodhentassāti attho.  “Ayyaputtā”ti ettha ayyasaddo ayyiraketi vuttaṁ “sāmino  puttā”ti. Catūsu dāsīsu (pg.2.255) disā okkākarañño antojātadāsī.  Tenāha “gharadāsiyā putto”ti. Ettha ca yasmā ambaṭṭho  jātiṁ nissāya mānathaddho, na ca tassa yāthāvato jātiyā  avibhāvitāya mānaniggaho karīyati, akate ca mānaniggahe  mānavasena ratanattayaṁ aparajjhissati, kate pana mānaniggahe aparabhāge  ratanattaye pasīdissati, na cedisī vācā pharusavācā nāma hoti  cittassa saṇhabhāvato. Majjhimapaṇṇāsake abhayasuttañca (ma. ni.  2.83) ettha nidassanaṁ  Keci ca janā kakkhaḷāya vācāya vuttā  agginā viya lohādayo mudubhāvaṁ gacchanti, tasmā bhagavā ambaṭṭhaṁ  nibbisevanaṁ kattukāmo “ayyaputtā sakyā bhavanti, dāsiputto  tvamasi sakyānan”ti avoca.  
 “Idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṁ dhammavinayaṁ  pariyāpuṇitvā attano dahatī”ti-ādīsu (pārā. 195) viya  dahasaddo dhāraṇattho, dhāraṇañcettha pubbapurisavasena saññāpananti āha  “okkāko no pubbapuriso”ti-ādi. Dahasaddañhi  bhasmīkaraṇe, dhāraṇe ca icchanti saddavidū. Pabhā niccharatīti  pabhassaraṁ hutvā nikkhamati tathārūpena puññakammena dantānaṁ  pabhassarabhāvato.  
 Teti jeṭṭhakumāre. Paṭhamakappikānanti paṭhamakappassa  ādikāle nibbattānaṁ. Kirasaddena cettha anussavatthena, yo  vuccamānāya rājaparamparāya kesañci matibhedo, taṁ ulliṅgeti.  Anussavavacaneneva hi ananussuto uttaravihāravāsi-ādīnaṁ matibhedo  nirākarīyatīti. Mahāsammatassāti aggaññasutte  vakkhamānanayena “ayaṁ no rājā”ti mahājanena sammannitvā  ṭhapitattā “mahāsammato”ti evaṁ sammatassa. Yaṁ sandhāya vadanti –  
 	“Ādiccakulasambhūto, suvisuddhaguṇākaro;  
 	Mahānubhāvo rājāsi, mahāsammatanāmako.  
 	Yo cakkhubhūto lokassa, guṇaraṁsisamujjalo;  
 	Tamonudo virocittha, dutiyo viya bhāṇumā.  
 	Ṭhapitā (pg.2.256) yena mariyādā, loke lokahitesinā;  
 	Vavatthitā sakkuṇanti, na vilaṅghayitu janā.  
 	Yasassinaṁ tejassinaṁ, lokasīmānurakkhakaṁ;  
 	Ādibhūtaṁ mahāvīraṁ, kathayanti ‘manū’ti yan”ti.  (dī. ni. ṭī. 1.267).  
  Tassa ca puttapaputtaparamparaṁ sandhāya evaṁ vadanti–  
 	“Tassa putto mahātejo, rojo nāma mahīpati;  
 	Tassa putto vararojo, pavaro rājamaṇḍale.  
 	Tassāsi kalyāṇaguṇo, kalyāṇo nāma atrajo;  
 	Rājā tassāsi tanayo, varakalyāṇanāmako.  
 	Tassa putto mahāvīro, mandhātā kāmabhoginaṁ;  
 	Aggabhūto mahindena, aḍḍharajjena pūjito.  
 	Tassa sūnu mahātejo, varamandhātunāmako;  
 	‘Uposatho’ti nāmena, tassa putto mahāyaso.  
 	Varo nāma mahātejo, tassa putto mahāvaro;  
 	Tassāsi upavaroti, putto rājā mahābalo.  
 	Tassa putto maghadevo, devatulyo mahīpati;  
 	Caturāsīti sahassāni, tassa puttaparamparā.  
 	Tesaṁ pacchimako rājā, ‘okkāko’iti vissuto;  
 	Mahāyaso mahātejo, akhuddo rājamaṇḍale”ti. (dī.  ni. ṭī. 1.267).  
  Idaṁ aṭṭhakathānuparodhavacanaṁ. Yaṁ pana dīpavaṁse vuttaṁ –  
 	“Paṭhamābhisitto rājā, bhūmipālo jutindharo;  
 	Mahāsammato nāmena, rajjaṁ kāresi khattiyo.  
 	Tassa putto rojo nāma, vararojo ca khattiyo;  
 	Kalyāṇo varakalyāṇo, uposatho mahissaro.  
 	Mandhātā (pg.2.257) sattamo tesaṁ, catudīpamhi issaro;  
 	Varo upavaro rājā, cetiyo ca mahissaro”ti-ādi.  
  Yañca mahāvaṁsādīsu vuttaṁ–  
 	“Mahāsammatarājassa, vaṁsajo hi mahāmuni;  
 	Kappādismiṁ rājāsi, mahāsammatanāmako.  
 	Rojo ca vararojo ca, tathā kalyāṇakā duve;  
 	Uposatho ca mandhātā, varako pavarā duve”ti-ādi.  
 Sabbametaṁ yebhuyyato aṭṭhakathāvirodhavacanaṁ. Aṭṭhakathāyañhi  mandhāturājā chaṭṭho vutto, maghadevarājā ekādasamo, tassa ca  puttaparamparāya caturāsītisahassarājūnaṁ pacchimako okkākarājā, tesu  pana mandhāturājā sattamo vutto, maghadevarājā anekesaṁ rājasahassānaṁ  pacchimako, tassa ca puttaparamparāya anekarājasahassānaṁ pacchimako  okkākarājāti evamādinā anekadhā virodhavacanaṁ aṭṭhakathāyaṁ  nirākaroti. Nanu avocumha “kirasaddena cettha anussavatthena, yo  vuccamānāya rājaparamparāya kesañci matibhedo, taṁ ulliṅgetī”ti.  Tesaṁ pacchatoti maghadevaparamparābhūtānaṁ kaḷārajanakapariyosānānaṁ  caturāsītikhattiyasahassānaṁ aparabhāgeti yathānussutaṁ ācariyena vuttaṁ.  Dīpavaṁsādīsu pana “kaḷārajanakarañño puttaparamparāya  anekakhattiyasahassānaṁ pacchimako rājā sujāto nāma, tassa putto  okkāko rājā”ti vuttaṁ. Maghadevaparamparāya anekasahassarājūnaṁ  aparabhāge paṭhamo okkāko nāma rājā ahosi, tassa paramparābhūtānaṁ  pana anekasahassarājūnaṁ aparabhāge dutiyo okkāko nāma rājā  ahosi, tassapi paramparāya anekasahassarājūnaṁ aparabhāge tatiyo  okkāko nāma rājā ahosi. Taṁ sandhāyāha “tayo  okkākavaṁsā ahesun”ti-ādi.  
 Jātiyā pañcamadivase nāmakammādimaṅgalaṁ lokāciṇṇanti vuttaṁ  “pañcamadivase alaṅkaritvā”ti. Sahasā varaṁ  adāsinti puttadassanena balavasomanassappatto (pg.2.258) turitaṁ avīmaṁsitvā  tuṭṭhidāyavasena varaṁ adāsiṁ “yaṁ icchasi, taṁ gaṇhāhī”ti.  Sāti jantukumāramātā. Rajjaṁ pariṇāmetuṁ icchatīti mama  varadānaṁ antaraṁ katvā imaṁ rajjaṁ pariṇāmetuṁ icchati.  
 Rajjaṁ kāressantīti rājabhāvaṁ mahājanena mahājanaṁ vā  kārāpessanti. Nappasaheyyāti nivāsatthāya pariyatto na  bhaveyya.  
 Kaḷāravaṇṇatāya kapilabrāhmaṇo nāma ahosi.  Nikkhammāti gharāvāsato kāmehi ca nikkhamitvā.  Sāko nāma sabbasāramayo rukkhaviseso, yena pāsādādi  karīyate, taṁsamudāyabhūte vanasaṇḍeti attho. Bhūmiyā pavattaṁ  bhummaṁ, taṁ guṇadosaṁ jāleti joteti, taṁ vā jalati jotati  pākaṭaṁ bhavati etāyāti bhummajālā. Heṭṭhā cāti ettha  ca-saddena “asītihatthe”ti idamanukaḍḍhati. Etasmiṁ  padeseti sākavanasaṇḍamāha. Khandhapantivasena dakkhiṇāvaṭṭā.  Sākhāpantivasena pācīnābhimukhā. Tehīti migasūkarehi,  maṇḍūkamūsikehi ca. Teti sīhabyagghādayo sappabiḷārā ca.  
 Etthāti evaṁ māpiyamāne nagare. Tumhākaṁ purisesu  pariyāpannaṁ ekekampi purisaṁ paccatthikabhūtaṁ aññaṁ purisasatampi  purisasahassampi abhibhavituṁ na sakkhissatīti yojanā.  Cakkavattibalenāti cakkavattibalabhāvena. Atiseyyoti  ativiya uttamo bhaveyya. Kapilassa isino vasanaṭṭhānattā  kapilavatthu.  
 Nesaṁ santike bhaveyyāti sambandho. Asadisasaṁyogeti  jātiyā asadisānaṁ gharāvāsapayoge hetubhūte. Avasesāhi  attano attano kaṇiṭṭhāhi.  
 Vaḍḍhamānānanti anādare sāmivacanaṁ, anantarāyikāya  puttadhītuvaḍḍhanāya vaḍḍhamānesu eva udapādīti attho. Lohitakatāya  koviḷārapupphasadisāni. Kuṭṭharogo nāma sāsamasūrīrogā viya  yebhuyyena saṅkamanasabhāvoti vuttaṁ “ayaṁ rogo saṅkamatī”ti.  Upari padarena paṭicchādetvā paṁsuṁ rāsikaraṇena datvā.  Nāṭakitthiyo (pg.2.259) nāma naccantiyo. Rājabhariyāyo orodhā  nāma. Tassāti susirassa. Migasakuṇādīnanti ettha  ādisaddena vanacarakapetādike saṅgaṇhāti.  
 Tasmiṁ rāmaraññe nisinneti sambandho. Padareti  dāruphalake. Khattiyamāyārocanena attano khattiyabhāvaṁ jānāpetvā.   
 Mātikanti mātito āgataṁ. Pābhatanti mūlabhaṇḍaṁ,  paṇṇākāro vā. Raññoti rāmarājassa jeṭṭhaputtabhūtassa  bārāṇasirañño. Tatthāti bārāṇasiyaṁ. Idhevāti  himavantapasseyeva. Nagaranti rājadhānībhūtaṁ mahānagaraṁ.  Kolarukkho nāma kuṭṭhabhesajjupago eko rukkhaviseso.  Byagghapatheti byagghamagge.  
 Mātulāti mātu bhātaro. Kesaggahaṇanti  kesaveṇibandhanaṁ. Dussaggahaṇanti vatthassa nivasanākāro.  Nhānatitthanti yathāvuttāya pokkharaṇiyā udakanhānatitthaṁ.  Idānipi tesaṁ jātisambhedābhāvaṁ dassento “evaṁ  tesan”ti-ādimāha. Āvāho dārikāharaṇaṁ. Vivāho  dārikādānaṁ. Tatthāti tesu sakyakoliyesu.  Dhātusaddānamanekatthattā samusaddo nivāsatthoti vuttaṁ  “vasantī”ti. Aggeti upayogatthe bhummavacanaṁ, ādyatthe  ca aggasaddo, kiriyāvisesoti ca dasseti “taṁ  aggan”ti-ādinā. Yadettha bhagavatā vuttaṁ “atha kho ambaṭṭha rājā  okkāko udānaṁ udānesi ‘sakyā vata bho kumārā, paramasakyā vata  bho kumārā’ti, tadagge kho pana ambaṭṭha sakyā paññāyantī”ti, tadetaṁ  saddato, atthato ca sābhāvikanibbacananidassanaṁ “sakāhi  bhaginīhipi saddhiṁ saṁvāsavasena jātisambhedamakatvā kulavaṁsaṁ  anurakkhituṁ sakkuṇanti samatthentīti sakyā”ti teyeva  saddaracanāvisesena sākiyā. Yaṁ panetaṁ sakkatanighaṇṭusatthesu  vuttaṁ–  
 	“Sākarukkhapaṭicchannaṁ, vāsaṁ yasmā purākaṁsu;  
 	Tasmā diṭṭhā vaṁsajāte, bhuvi ‘sakyā’ti vissutā”ti.  
 
 Tadetaṁ saddamattaṁ pati asābhāvikanibbacananidassanaṁ  “kapilamunino vasanaṭṭhāne sākavane vasantīti sakyā,  sākiyā”ti ca.  
 Kāḷavaṇṇatāya (pg.2.260) kaṇho nāmāti vuttaṁ  “kāḷavaṇṇan”ti-ādi. Hanuyaṁ jātā massū, uttaroṭṭhassa  ubhosu passesu dāṭhākārena jātā dāṭhikā. Idañca atthamattena  vuttaṁ, taddhitavasena pana yathā etarahi yakkhe “pisāco”ti samaññā,  evaṁ tadā “kaṇho”ti, tasmā jātamatteyeva sabyāharaṇena  pisācasadisatāya kaṇhoti. Tathāhi vuttaṁ “yathā kho pana  ambaṭṭha etarahi manussā pisāce disvā ‘pisācā’ti sañjānanti,  evameva kho ambaṭṭha tena kho pana samayena manussā pisāce  ‘kaṇhā’ti sañjānantī”ti-ādi. Tattha pisāco jātoti  idāni pākaṭanāmena suviññāpanatthaṁ purimapadasseva vevacanaṁ vuttaṁ.  “Na sakabaḷena mukhena byāharissāmī”ti-ādīsu (pāci. 619)  viya upasaggavasena saddakaraṇattho harasaddo, puna dutiyopasaggena yutto  uccāsaddakaraṇe vattatīti vuttaṁ “uccāsaddamakāsī”ti.  
  268. Attano upārambhamocanatthāyāti  ācariyena, ambaṭṭhena ca attano attano upari pāpetabbopavādassa  apanayanatthaṁ. “Attano”ti hetaṁ vicchālopavacanaṁ.  Paribhindissatīti anatthakāmatāpavedanena paribhedaṁ karissati,  pesuññaṁ upasaṁharissatīti vuttaṁ hoti. Atthaviññāpane sādhanatāya  vācā eva karaṇaṁ vākkaraṇaṁ niruttinayena, taṁ kalyāṇamassāti  kalyāṇavākkaraṇo. Asmiṁ vacaneti ettha tasaddena kāmaṁ  “cattārome bho gotama vaṇṇā”ti-ādinā (dī. ni. 1.266)  ambaṭṭhena heṭṭhā vutto jātivādo parāmasitabbo hoti, tathāpesa  jātivādo vede vuttavidhināyeva tena paṭimantetabbo, tasmā  paṭimantanahetubhāvena pasiddhaṁ vedattayavacanameva parāmasitabbanti dassetuṁ  vuttaṁ “attanā uggahite vedattayavacane”ti. Idāni “porāṇaṁ  kho pana te ambaṭṭha mātāpettikan”ti-ādinā bhagavatā vuttavacanassapi  parāmasanaṁ dassento “etasmiṁ vā dāsiputtavacane”ti āha.  Apica paṭimantetunti ettha paṭimantanā nāma pañhāvissajjanā,  uttarikathanā vā, tasmā atthadvayānurūpaṁ tabbisayassa ta-saddena  parāmasanaṁ dassetīti daṭṭhabbaṁ.  
  269. Tāvāti mantanāya paṭhamameva, akatāya  eva mantanāyāti vuttaṁ hoti. Dujjānāti dubbiññeyyā,  paṭhamameva sīsamukkhipituṁ asamatthanato (pg.2.261)  jātiyā ca dubbiññeyyattā,  aṭṭassa ca dukkaraṇato ambaṭṭho sayameva mocetūti adhippāyo.  Attanāva sakyesu ibbhavādanipātanena attano upari pāpuṇanaṁ sandhāya  “attanā baddhaṁ puṭakan”ti vuttaṁ, attanāva baddhaṁ puṭoḷinti  attho.  
  270. Dhammo nāma kāraṇaṁ  “dhammapaṭisambhidā”ti-ādīsu (vibha. 718ādayo) viya,  dhammena saha vattatīti sahadhammo, so eva sahadhammikoti āha  “sahetuko”ti-ādi, pariyāyavacanametaṁ. Janako vā  hetu, upatthambhako kāraṇaṁ. Aññena aṭṭhānagatena  aññaṁ aṭṭhānagataṁ vacanaṁ. Tenāha “yo hī”ti-ādi.  
 Tatoti dvikkhattuṁ codanāto paraṁ, tatiyacodanāya  anāgatāya eva pakkamissāmīti vuttaṁ hoti.  
  271. Pūjitabbato sakko devarājā yakkho nāma.  Yo aggissa pakativaṇṇo, tena samannāgatanti vuttaṁ  “ādittanti aggivaṇṇan”ti. Kandalo nāma  pupphūpagarukkhaviseso, yassa setaṁ pupphaṁ pupphati, makuḷampissa  setavaṇṇaṁ dāṭhākāraṁ hoti. Virūparūpanti viparītarūpasaṇṭhānaṁ.  
 Aṭṭhamasattāhe ajapālanigrodhamūle nisinnassa sabbabuddhassa  āciṇṇasamāciṇṇaṁ appossukkataṁ sandhāya “ahañcevā”ti-ādi  vuttaṁ. Avattamāneti appaṭipajjamāne, ananuvattamāne vā.  Tasmāti tadā tathāpaṭiññātattā. Tāsetvā pañhaṁ  vissajjāpessāmīti āgato yathā taṁ mūlapaṇṇāsake āgatassa  saccakaparibbājakassa samāgame (ma. ni. 1.357).  
 “Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cā”ti ettha itaresamadassane  duvidhampi kāraṇaṁ dassento “yadi hī”ti-ādimāha.  Hi-saddo kāraṇatthe nipāto. Yasmā agaru, yasmā ca vadeyyuṁ,  tasmāti sambandho. Aññesampi sādhāraṇato agaru abhāriyaṁ.  Āvāhetvāti mantabalena avhānaṁ katvā. Tassāti  ambaṭṭhassa. Antokucchi anta-antaguṇādiko.  Vādasaṅghaṭṭeti vācāsaṅghaṭṭane. Maññamānoti maññanato.  Sambandhadassanañhetaṁ.  
  272. Tāṇaṁ gavesamānoti “ayameva samaṇo  gotamo ito bhayato mama tāyako”ti bhagavantaṁyeva “tāṇan”ti  pariyesanto (pg.2.262)  upagacchantoti vuttaṁ hoti. Sesapadadvayepi eseva nayo.  Tāyatīti yathūpaṭṭhitabhayato pāleti. Tenāha  “rakkhatī”ti, kattusādhanametaṁ. Nilīyatīti  yathūpaṭṭhiteneva bhayena upadduto nilīno hoti, adhikaraṇasādhanametaṁ.  Sarasaddo hiṁsane, tañca viddhaṁsanameva adhippetanti vuttaṁ  “bhayaṁ hiṁsati viddhaṁsetī”ti, kattusādhanametaṁ.  
 
 Ambaṭṭhavaṁsakathāvaṇṇanā 

  274. Gaṅgāya dakkhiṇatoti gaṅgāya nāma  nadiyā dakkhiṇadisābhāge. Brāhmaṇatāpasāti brahmakulino  tāpasā. Saraṁ vā satti-ādayo vā parassa upari khipitukāmassa  mantānubhāvena hatthaṁ na parivattati, hatthe pana aparivattante kuto  āvudhaṁ parivattissatīti tathā aparivattanaṁ sandhāya “āvudhaṁ na  parivattatī”ti vuttaṁ. Bhadraṁ bhoti sampaṭicchanaṁ, sādhūti  attho. Dhanunā khittasarena agamanīyaṁ sasambhārakathānayena  “dhanu agamanīyan”ti vuttaṁ yathā “dhanunā vijjhati,  cakkhunā passatī”ti. Ambaṭṭhaṁ nāma vijjanti sattānaṁ sarīre  abbhaṅgaṁ ṭhapetīti ambaṭṭhā niruttinayena, evaṁladdhanāmaṁ  mantavijjanti attho. Yato ambaṭṭhā vijjā etasmiṁ atthīti katvā  kaṇho isi “ambaṭṭho”ti paññāyittha, tabbaṁsajātatāya panāyaṁ  māṇavo “ambaṭṭho”ti voharīyati. So kira “kathaṁ nāmāhaṁ  disāya dāsiyā kucchimhi nibbatto”ti taṁ hīnaṁ jātiṁ jigucchanto  “handāhaṁ yathā tathā imaṁ jātiṁ sodhessāmī”ti niggato. Tena  vuttaṁ “idāni me manorathaṁ pūressāmī”ti. Ayañhissa  manoratho– vijjābalena rājānaṁ tāsetvā tassa dhītaraṁ laddhakālato  paṭṭhāya myāyaṁ dāsajāti sodhitā bhavissatīti.  
 Seṭṭhamanteti seṭṭhabhūte vedamante. Ko nu kiṁ kāraṇā  dāsiputto samāno maddarūpiṁ dhītaraṁ yācatīti attho. Khurati  chindati, khuraṁ vā pāti pivatīti khurappo, khuramassa agge  appīyati ṭhapīyatīti vā khurappo, saro. Mantānubhāvena  rañño bāhukkhambhamattaṁ jātaṁ, tena pana bāhukkhambhena “ko jānāti,  kiṁ bhavissatī”ti rājā bhīto ussaṅkī utrasto ahosi. Tathā ca  vuttaṁ “bhayena vedhamāno aṭṭhāsī”ti.  
 Sarabhaṅgajātake (pg.2.263) (jā. 2.17.52) āgatānaṁ  daṇḍakīrājādīnaṁ pacchā okkākarājā ahosi, tesaṁ pavatti ca sabbattha  cirakālaṁ pākaṭāti āha “daṇḍakīrañño”ti-ādi.  Aparaddhassa daṇḍakīrañño, aparaddho nāḷikero, ajjuno cāti  sambandho. Satipi vālukādivasse āvudhavasseneva vināsoti vuttaṁ  “āvudhavuṭṭhiyā”ti. “Ayampi īdiso mahānubhāvo”ti  maññamānā evaṁ cintayantā bhayena avocunti daṭṭhabbaṁ.  
 Undriyissatīti bhindiyissati. Kammarūpañhetaṁ  “pathavī”ti kammakattuvasena vuttattā yathā “kusulo bhijjatī”ti.  Tenāha “bhijjissatī”ti. Thusamuṭṭhīti palāsamuṭṭhi,  bhusamuṭṭhi vā. Kasmāti āha “sarasanthambhanamatte”ti-ādi.  
 Bhītatasitā bhayavasena chambhitasarīrā uddhaggalomā honti  haṭṭhalomā, abhītatasitā pana bhayupaddavābhāvato acchambhitasarīrā  patitalomā honti ahaṭṭhalomā, khemena sotthinā tiṭṭhanti, tāya pana  patitalomatāya tassa sotthibhāvo pākaṭo hotīti phalena kāraṇaṁ  vibhāvetuṁ pāḷiyaṁ “pallomo’ti vuttanti dasseti  “pannalomo”ti-ādinā. Niruttinayena padasiddhi yathā taṁ  bhayabheravasutte “bhiyyo pallomamāpādiṁ araññe vihārāyā”ti  (ma. ni. 1.36ādayo). Idanti osānavacanaṁ. “Sace  me rājā taṁ dārikaṁ dasseti, kumāro sotthi pallomo bhavissatī”ti  paṭiññākaraṇaṁ pakaraṇatoyeva pākaṭaṁ. Tenāti kaṇhena.  Manteti bāhukkhambhakamantassa paṭippassambhakavijjāsaṅkhāte mante.  Evarūpānañhi bhayupaddavakarānaṁ mantānaṁ ekaṁseneva   paṭippassambhakamantāhonti yathā taṁ kusumārakavijjādīnaṁ.  Parivattiteti pajappite. Attano dhītuyā apavādamocanatthaṁ taṁ  adāsaṁ bhujissaṁ karoti. Tassā anurūpe issariye ṭhapanatthaṁ  uḷāre ca naṁ ṭhāne ṭhapesi. Ekena pakkhenāti mātupakkhena.  Karuṇāyanto samassāsanatthaṁ āha, na pana  uccākulīnabhāvadassanatthaṁ. Tenāha “atha kho bhagavā”ti-ādi.  
 
 Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā 

  275. Brāhmaṇesūti vohāramattaṁ, brāhmaṇānaṁ samīpe  brāhmaṇehi laddhabbāni āsanādīni labhethāti vuttaṁ hoti. Tena vuttaṁ  “brāhmaṇānaṁ (pg.2.264) antare”ti. Kevalaṁ vedasatthānurūpaṁ paralokagate  saddhāya eva kātabbaṁ, na tadaññaṁ kiñci abhipatthentenāti  saddhanti nibbacanaṁ dassetuṁ “matake uddissa katabhatte”ti  vuttaṁ. Maṅgalādibhatteti ettha ādisaddena  ussavadevatārādhanādibhatte saṅgaṇhāti. Yaññabhatteti  pāpasaññamādivasena katabhatte. “Pāpasaññamādibhatto  bhavissatī”ti-ādinā hi aggihomo idha yaññaṁ.  Pāhunakānanti atithīnaṁ. Anāgantukānampi pāheṇakabhattaṁ  “pāhunan”tveva vuccatīti āha “paṇṇākārabhatte vā”ti.  Āvaṭaṁ nivāraṇaṁ. Anāvaṭaṁ anivāraṇaṁ. Khattiyabhāvaṁ  appatto ubhatosujātābhāvato. Tenāha “aparisuddho”ti.  
  276. Itthiyā vā itthiṁ karitvāti ettha  karaṇaṁ nāma kiriyāsāmaññavisayaṁ karabhūdhātūnaṁ atthavasena  sabbadhātvantogadhattāti āha “pariyesitvā”ti.  Khattiyakumārassa bhariyābhūtaṁ brāhmaṇakaññaṁ itthiṁ pariyesitvā gahetvā  brāhmaṇānaṁ itthiyā vā khattiyāva seṭṭhā, “hīnā brāhmaṇā”ti  pāḷimudāharitvā yojetabbaṁ. “Purisena vā purisaṁ karitvāti  etthāpi eseva nayo”ti (dī. ni. ṭī. 1.276) ācariyena vuttaṁ.  Tatthāpi hi khattiyakaññāya patibhūtaṁ brāhmaṇakumāraṁ purisaṁ  pariyesitvā gahetvā brāhmaṇānaṁ purisena vā khattiyāva seṭṭhā, hīnā  brāhmaṇāti yojanā. Kismiñcideva pakaraṇeti ettha  pakaraṇaṁ nāma kāraṇaṁ “etasmiṁ nidāne etasmiṁ pakaraṇe”ti-ādīsu  (pāci. 42 90) viya, tasmā rāgādivasena pakkhalite ṭhāne  hetubhūteti attho, taṁ pana atthato aparādhova, so ca  akattabbakaraṇanti āha “kismiñcideva dose”ti-ādi.  Bhassasaddo bhasmapariyāyo. Bhasīyati niratthakabhāvena khipīyatīti  hi bhassaṁ, chārikā. “Vadhitvā”ti etassa atthavacanaṁ  “okiritvā”ti.  
  277. Kammakilesehi janetabbo, tehi vā jāyatīti  janito, sveva janeto, manussova  Tathā hi vuttaṁ “ye  gottapaṭisārino”ti. Tadetaṁ pajāvacanaṁ viya jātisaddavasena bahumhi  ekavacananti āha “pajāyāti attho”ti. Etasmiṁ janetipi  yujjati. Paṭisarantīti gottaṁ paṭicca “ahaṁ gotamo, ahaṁ  kassapo”ti-ādinā saraṇaṁ karonti vicinanti.  
 
  Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.  

 Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā 

  278. Imasmiṁ (pg.2.265) pana siloke āhariyamāne brahmagarukā  saddheyyataṁ āpajjissanti, ambaṭṭho ca “vijjācaraṇasampanno”ti padaṁ  sutvā vijjācaraṇaṁ pucchissati, evamayaṁ vijjācaraṇaparidīpanī desanā  mahājanassa sātthikā bhavissatīti passitvā lokanātho imaṁ  silokaṁ sanaṅkumārabhāsitaṁ āharīti imamatthampi vibhāvento  “imāya pana gāthāyā”ti-ādimāha. Itarathā hi bhagavāpi  asabbaññū parāvassayo bhaveyya, na ca yujjati bhagavato parāvassayatā  sammāsambuddhabhāvato. Tenāha “ahampi hi, ambaṭṭha, evaṁ  vadāmī”ti-ādi. Brāhmaṇasamaye siddhanti brāhmaṇaladdhiyā pākaṭaṁ.  Vakkhamānanayena jātivādādipaṭisaṁyuttaṁ.  “Saṁsanditvāti ghaṭetvā, aviruddhaṁ katvāti attho”ti (dī.  ni. ṭī. 1.277) ācariyenavuttaṁ. Idāni pana potthakesu  “paṭikkhipitvā”ti pāṭho dissati, so ayuttova. Kasmāti ce?  Na hi pāḷiyaṁ brāhmaṇasamayasiddhaṁ vijjācaraṇaṁ paṭikkhipati, tadeva  ambaṭṭhena cintitaṁ vijjācaraṇaṁ ghaṭetvā aviruddhaṁ katvā anuttaraṁ  vijjācaraṇaṁ desetīti.  
 Vādoti laddhi, vacībhedo vā. Tenāha  “brāhmaṇa …pe…ādivacanan”ti. Laddhipi hi vattabbattā  vacanameva. Idanti ajjhenajjhāpanayajanayājanādikammaṁ, na  vessassa, na khattiyassa, na tadaññesanti atthaṁ ādisaddena  saṅgaṇhāti. Sabbatthāti gottavādamānavādesu. Tatthāpi hi  gottavādoti gottaṁ ārabbha vādo, kassapassevidaṁ vaṭṭati, na  kosiyassāti-ādivacananti attho. Mānavādoti mānaṁ ārabbha  attukkaṁsanaparavambhanavasena vādo, brāhmaṇassevidaṁ vaṭṭati, na  suddassāti-ādivacananti attho. Jātivāde vinibaddhāti  jātisannissitavāde paṭibaddhā. Sabbatthāti   gottavādavinibaddhādīsu. Gottavādavinibaddhāti hi gottavāde  vinibaddhā. Mānavādavinibaddhāti mānavāde vinibaddhā, ye hi  brāhmaṇasseva ajjhenajjhāpanayajanayājanādayoti evaṁ  attukkaṁsanaparavambhanavasena pavattā, te mānavādavinibaddhā ca honti.  Āvāhavivāhavinibaddhāti āvāhavivāhesu vinibaddhā. Ye hi  vinibaddhattayavasena “arahasi vā maṁ tvaṁ, na vā maṁ tvaṁ arahasī”ti  evaṁ pavattanakā, te āvāhavivāhavinibaddhā ca hontīti imamatthasesaṁ  sandhāya “esa nayo”ti (pg.2.266) vuttaṁ.  Āvāhavivāhavinibaddhabhāvavibhāvanatthañhi “arahasi vā maṁ tvaṁ, na  vā maṁ tvaṁ arahasī”ti pāḷiyaṁ vuttaṁ, tadetaṁ jātivādādīhi tīhi  padehi yojetabbaṁ. Āvutti-ādinayena hi jātivādādayo  dvikkhattumatthadīpakā. Tathā hi ācariyena vuttaṁ “ye pana  āvāhavivāhavinibaddhā, te eva sambandhattayavasena ‘arahasi vā maṁ  tvaṁ, na vā maṁ tvaṁ arahasī’ti evaṁ pavattanakā”ti (dī. ni. ṭī.  1.278).  
 Nanu pubbe vijjācaraṇaṁ puṭṭhaṁ, kasmā taṁ puna pucchatīti codanaṁ  sodhento “tato ambaṭṭho”ti-ādimāha. Tattha yatthāti  yassaṁ vijjācaraṇasampattiyaṁ. Brāhmaṇasamayasiddhaṁ sandhāya vuttaṁ.  Laggissāmāti olaggā antogadhā bhavissāma. Tatoti  tāya vijjācaraṇasampadāya. Avakkhipīti avacāsi.  Paramatthato avijjācaraṇāniyeva “vijjācaraṇānī”ti gahetvā ṭhito  hi paramatthato vijjācaraṇesu vibhajiyamānesu so tato dūrato  apanīto nāma hoti. Yatthāti yassaṁ pana  vijjācaraṇasampattiyaṁ. Anuttaravijjācaraṇaṁ sandhāya vuttaṁ.  Jānanakiriyāyoge kammampi yujjanakiriyāyoge kattāyeva upapanno.  Padhānakiriyāpekkhā hi kārakāti vuttaṁ “ayaṁ no  vijjācaraṇasampadā ñātuṁ vaṭṭatī”ti. Evamīdisesu.  Samudāgamatoti ādisamuṭṭhānato.  
  279. Kāmaṁ caraṇapariyāpannattā caraṇavasena niyyātetuṁ  vaṭṭati, ambaṭṭhassa pana asamapathagamanaṁ nivārento sīlavaseneva  niyyātetīti imamatthaṁ vibhāvetuṁ “caraṇapariyāpannampī”ti vuttaṁ.  Brahmajāle (dī. ni. 1.7 11 21) vuttanayena khuddakādibhedaṁ  tividhaṁ sīlaṁ. Sīlavasenevāti sīlapariyāyavaseneva.  Kiñci kiñci sīlanti brāhmaṇānaṁ jātisiddhaṁ  ahiṁsanādiyamaniyamalakkhaṇaṁ appamattakaṁ sīlaṁ. Tasmāti tathā  vijjamānattā, attani vijjamānaṁ sīlamattampi nissāya laggeyyāti  adhippāyo. “Tattha tattheva laggeyyāti tasmiṁ tasmiṁyeva  brāhmaṇasamayasiddhe sīlamatte ‘caraṇan’ti laggeyyā”ti (dī. ni.  ṭī. 1.279) ācariyena vuttaṁ, tadetaṁ aṭṭhakathāyameva sākāravacanassa  vuttattā vicāretabbaṁ, adhippāyamattadassanaṁ vā etaṁ. Ayaṁ panettha  attho– tattha tattheva laggeyyāti tasmiṁ tasmiṁyeva attani  vijjamānasīlamattapaṭisaṁyuttaṭṭhāne “mayampi caraṇasampannā”ti laggeyya,  tasmā sīlavaseneva niyyātetīti sambandho. Tathāpasaṅgābhāvato pana  upari caraṇavaseneva niyyātetīti (pg.2.267) dassento “yaṁ  panā”ti-ādimāha. Rūpāvacaracatutthajjhānaniddeseneva  arūpāvacarajjhānānampi niddiṭṭhabhāvāpattito “aṭṭhapi samāpattiyo  ‘caraṇan’ti niyyātitā”ti vuttaṁ. Tānipi hi aṅgasamatāya  catutthajjhānānevāti. Niyyātitāti ca asesato nīharitvā  gahitā, nidassitāti attho. Vipassanāñāṇato panāti  “so evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe  vigatūpakkilese mudubhūte kammanīye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya  cittaṁ abhinīharati abhininnāmetī”ti-ādinā nayena vipassanāñāṇato  paṭṭhāya.  
 
 Catu-apāyamukhakathāvaṇṇanā 

  280. Asampāpuṇantoti ārabhitvāpi  sampajjitumasakkonto. Avisahamānoti ārabhitumeva asakkonto.  “Khārī”ti tāpasaparikkhārassetaṁ adhivacanaṁ, so ca  anekabhedoti vibhajitvā dassetuṁ “araṇī”ti-ādi vuttaṁ.  Tattha araṇīti heṭṭhimuparimavasena aggidhamanakaṁ araṇīdvayaṁ.  Kamaṇḍalūti kuṇḍikā. Sujāti homadabbi. Sujāsaddo  hi homakammani habyannādīnamuddharaṇatthaṁ katadabbiyaṁ vattati yathā taṁ  kūṭadantasutte “paṭhamo vā dutiyo vā sujaṁ paggaṇhantānan”ti (dī.  ni. 1.341). Tathā hi imasmiṁyeva ṭhāne ācariyena vuttaṁ  “sujāti dabbī”ti (dī. ni. ṭī. 1.280). Habyannādīnaṁ  sukhaggahaṇatthaṁ jāyatīti hi sujā. Keci pana  imamatthamavicāretvā tunnatthameva gahetvā “sūcī”ti paṭhanti,  tadayuttameva ācariyena tathā avaṇṇitattā. Camati adatīti  camaro, migaviseso, tassa vālena katā bījanī cāmarā.  Ādisaddena tidaṇḍatighaṭikādīni saṅgaṇhāti. Kucchitena  vaṅkākārena jāyatīti kājo yathā “kālavaṇan”ti; kacati  bhāraṁ bandhati etthāti vā kāco. Duvidhampi hi padamicchanti  saddavidū. Khāribharitanti khārīhi paripuṇṇaṁ. Ekena  vi-kārena padaṁ vaḍḍhetvā “khārivividhan”ti paṭhantānaṁ vāde  samuccayasamāsena atthaṁ dassento “ye panā”ti-ādimāha.  
 Nanu upasampannassa bhikkhuno sāsanikopi yo koci  anupasampanno atthato paricārakova hoti api khīṇāsavasāmaṇero,  kimaṅgaṁ pana bāhirakapabbajiteti anuyogaṁ pati tattha visesaṁ dassetuṁ  “kāmañcā”ti-ādi vuttaṁ. Vuttanayenāti  “kappiya …pe… vattakaraṇavasenā”ti (pg.2.268) evaṁ vuttanayena.  Anekasatasahassasaṁvaravinayasamādānavasena upasampannabhāvassa  visiṭṭhabhāvato khīṇāsavasāmaṇeropi puthujjanabhikkhuno paricārakoti  vutto.  
 	“Navakoṭisahassāni, asītisatakoṭiyo;  
 	Paññāsasatasahassāni, chattiṁsa ca punāpare.  
 	Ete saṁvaravinayā, sambuddhena pakāsitā;  
 	Peyyālamukhena niddiṭṭhā, sikkhā vinayasaṁvare”ti.  (visuddhi. 1.20 apa. aṭṭha. 2.55 paṭi. ma. aṭṭha.  1.2.37).  
 Evaṁ vuttappabhedānaṁ anekasatasahassānaṁ saṁvaravinayānaṁ samādāya  sikkhanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti hi upasampadā, tāya  cesa upasampadāya puthujjanabhikkhu upasampannoti.  
 Ayaṁ panāti yathāvuttalakkhaṇo tāpaso. Tāpasā hi  kammavādikiriyavādino, na sāsanassa paṭāṇībhūtā, yato nesaṁ  pabbajitumāgatānaṁ vināva titthiyaparivāsena khandhake pabbajjā  anuññātā. Tapo etesamatthīti tāpasā ta-kārassa dīghaṁ katvā.  “Lomasā”ti-ādīsu viya hi sa-paccayamicchanti saddavidū. Idaṁ  vuttaṁ hoti– kāmaṁ khīṇāsavopi sāmaṇero puthujjanassa bhikkhuno  atthato paricārakova hoti, so pana vattakaraṇamatteneva paricārako, na  lāmakabhāvena. Tāpaso tu guṇavasena ceva veyyāvaccakaraṇavasena ca  lāmakabhāveneva paricārako, na vattakaraṇamattena, evamimesaṁ nānākaraṇaṁ  sandhāya tāpasasseva paricārakatā vuttāti.  
 “Kasmā”ti-ādinā codako kāraṇaṁ codeti.  “Yasmā”ti-ādinā ācariyo kāraṇaṁ dassetvā pariharati.  Evaṁ saṅkhepato pariharitamatthaṁ vivarituṁ “imasmiñhī”ti-ādi  vuttaṁ. Asakkontanti asamatthanena vippaṭipajjantaṁ alajjiṁ.  Khuradhārūpamanti khuradhārānaṁ matthakeneva akkamitvā gamanūpamaṁ.  Bahujanasammatāti mahājanena seṭṭhasammatā. Aññeti apare  bhikkhū. Idhāti tāpasapabbajjāya. Chandena saha carantīti  sachandacārino, yathākāmaṁ paṭipannakāti vuttaṁ hoti.  Anusikkhantoti diṭṭhānugatiyā sikkhanto. Tāpasāva  bahukā honti, na bhikkhū.  
 Kudālapiṭakānaṁ (pg.2.269) nibbacanaṁ heṭṭhā vuttameva.  Bahujanakuhāpanatthanti bahuno janassa vimhāpanatthaṁ   Aggisālanti aggihuttasālaṁ. Nānādārūhīti  palāsarukkhadaṇḍādīhi nānāvidhasamidhādārūhi.  Homakaraṇavasenāti yaññakaraṇavasena.  
 Udakavasenettha pānāgāraṁ. Tenāha “pānīyaṁ  upaṭṭhapetvā”ti-ādi. Yaṁ bhattapuṭaṁ vā yāni taṇḍulādīni vāti  sambandho. Ambilayāgu nāma takkādi-ambilasaṁyuttā yāgu.  Taṇhādīhi āmasitabbato cīvarādi āmisaṁ nāma.  Vaḍḍhiyāti diguṇatiguṇādivaḍḍhiyā. Kuṭumbaṁ saṇṭhapetīti  dhanaṁ patiṭṭhāpeti. Yathāvuttamatthaṁ pāḷiyaṁ nidassanamattena vuttanti āha  “idaṁ panassa paṭipattimukhan”ti, idaṁ pana pāḷivacanaṁ assa  catutthassa puggalassa kohaññapaṭipattiyā mukhamattanti attho.  Kasmāti ce? So hi nānāvidhena kohaññena lokaṁ vimhāpayanto  tattha acchati. Tenāha “iminā hī”ti-ādi. Evanti  “tattha pānīyaṁ upaṭṭhapetvā”ti-ādinā vuttanayena.  
 “Sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā”ti dhammādhiṭṭhānanayena  dassitameva puggalādhiṭṭhānanayena vivarituṁ “aṭṭhavidhā  hī”ti-ādi vuttaṁ. Khalādīsu manussānaṁ santike upatiṭṭhitvā  vīhimuggamāsatilādīni bhikkhācariyaniyāmena saṅkaḍḍhitvā uñchanaṁ  uñchā, sā eva cariyā vutti etesanti uñchācariyā.  Aggipakkikāya bhattabhikkhāya jīvantīti aggipakkikā, na  aggipakkikā anaggipakkikā, taṇḍulabhikkhāya eva jīvikāti  vuttaṁ hoti. Uñchācariyā hi khalādīni gantvā upatiṭṭhitvā  manussehi diyyamānaṁ khalaggaṁ nāma dhaññaṁ paṭiggaṇhanti,  anaggipakkikā pana tādisamapaṭiggaṇhitvā taṇḍulameva paṭiggaṇhantīti  ayametesaṁ viseso. Na sayaṁ pacantīti asāmapākā,  pakkabhikkhāya eva jīvikā. Ayo viya kaṭṭhino muṭṭhippamāṇo  pāsāṇo ayamuṭṭhi nāma, tena vattantīti ayamuṭṭhikā.  Dantena uppāṭitaṁ vakkalaṁ rukkhattaco dantavakkalaṁ, tena vattantīti  dantavakkalikā. Pavattaṁ rukkhādito pātāpitaṁ phalaṁ bhuñjanti  sīlenāti pavattaphalabhojino. Paṇḍupalāsasaddassa ekasesanayena  dvidhā attho, jiṇṇatāya paṇḍubhūtaṁ palāsañceva jiṇṇapakkabhāvena  taṁsadisaṁ pupphaphalādi (pg.2.270) cāti. Tena vakkhati “sayaṁ patitāneva  pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpentī”ti, (dī. ni. aṭṭha.  1.280) tena vattantīti paṇḍupalāsikā,  sayaṁpatitapaṇṇapupphaphalabhojino. Idāni te aṭṭhavidhepi sarūpato  dassetuṁ “tatthā”ti-ādi vuttaṁ. Keṇiyajaṭilavatthu  khandhakavaṇṇanāya (mahāva. aṭṭha. 300) gahetabbaṁ.  
 Saṅkaḍḍhitvāti bhikkhācariyāvasena ekajjhaṁ katvā.  
 Taṇḍulabhikkhanti taṇḍulameva bhikkhaṁ. Bhikkhitabbā  yācitabbā, bhikkhūnaṁ ayanti vā bhikkhāti hi bhikkhāsaddo  taṇḍulādīsupi niruḷho. Tena vuttaṁ “pacitvā  paribhuñjantī”ti.  
 Bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhāti paresaṁ gehato gehaṁ gantvā  bhikkhāya pariyesanā nāma dīnavuttibhāvena dukkhā.  
 Ye pana “pāsāṇassa pariggaho nāma dukkho pabbajitassā”ti  danteheva uppāṭetvā khādanti, te dantavakkalikā nāmāti ayaṁ  aṭṭhakathāmuttakanayo.  
 Paṇḍupalāsasaddo pupphaphalavisayopi sadisatākappanenāti dasseti  “pupphaphalapaṇḍupalāsādīnī”ti iminā.  
 Teti paṇḍupalāsikā. Nidassanamattametaṁ aññesampi tathā  bhedasambhavato. Pāpuṇanaṭṭhāneti gahetuṁ sampāpuṇanaṭṭhāne.  Ekarukkhatoti paṭhamaṁ upagatarukkhato.  
 Kathamettāvatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhāti codanā na  tāva visodhitāti āha “imā panā”ti-ādi.  Catūhiyevāti “khārividhamādāyā”ti-ādinā vuttāhi  pavattaphalabhojanikā, kandamūlaphalabhojanikā, agyāgārikā, āgārikā  ceti catūhi eva tāpasapabbajjāhi. Agāraṁ bhajantīti agāraṁ  nivāsabhāvena upagacchanti. Iminā hi “catudvāraṁ agāraṁ karitvā  acchatī”ti-ādinā idha vuttāya catutthāya tāpasapabbajjāya  tesamavarodhataṁ dasseti. Evamitaresupi paṭilomato yojanā veditabbā.  Aggiparicaraṇavasena agyāgāraṁ bhajanti (pg.2.271)  Evaṁ pana  tesamavarodhataṁ vadanto tadanurūpaṁ imesampi paccekaṁ duvidhataṁ dassetīti  daṭṭhabbaṁ.  
  281. Ācariyena pokkharasātinā saha pavattatīti  sācariyako, tassa. Apāyamukhampīti vināsakāraṇampi.  Pageva vijjācaraṇasampadāya sandissaneti pi-saddo garahāyaṁ. Tena  vuttaṁ “api nu tvaṁ imāya anuttarāya vijjācaraṇasampadāya  sandissasi sācariyako”ti-ādi. Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo–  “no hidaṁ bho gotamā”ti sandissanaṁ paṭikkhipitvā  asandissanākārameva vibhāvetuṁ “ko cāhan”ti-ādi vuttaṁ.  Sācariyako ahaṁ ko ca kīdiso hutvā anuttarāya  vijjācaraṇasampadāya sandissāmi, anuttarā vijjācaraṇasampadā   kā ca kīdisā hutvā sācariyake mayi sandissati,   ārakā ahaṁ …pe… sācariyakoti saha pāṭhasesena yojanā.  
  282. Apāye vināsanupāye niyutto āpāyiko.  Tabbhāvaṁ na paripūreti paripūretuṁ na sakkotīti  aparipūramāno, tabbhāvena aparipuṇṇoti attho. Attanā  āpāyikena hontenāpi tabbhāvaṁ aparipūramānena pokkharasātinā esā  vācā bhāsitāti atthato sambandhattā katvatthe cetaṁ paccattavacananti  āha “āpāyikenāpi aparipūramānenā”ti. Apica attanā  aparipūramānena āpāyikenāpi sayaṁ aparipūramānāpāyikena hutvāpi  pokkharasātinā esā vācā bhāsitāti atthayuttito itthambhūtalakkhaṇe  cetaṁ paccattavacanantipi evaṁ vuttaṁ. Añño hi saddakkamo, añño  atthakkamoti. Keci pana “karaṇatthameva dassetuṁ evaṁ vuttan”ti  vadanti, tadayuttameva padadvayassa kattupadena samānatthattā, samānatthānañca  padānaṁ aññamaññaṁ karaṇabhāvānupapattito, alamatipapañcena.  
 
 Pubbaka-isibhāvānuyogavaṇṇanā 

  283. Dīyateti datti, sā eva dattikanti āha  “dinnakan”ti. Adātukāmampi dātukāmaṁ katvā sammukhā  paramāvaṭṭeti sammūḷhaṁ karoti etāyāti sammukhāvaṭṭanī. Tenāha  “na demīti vattuṁ na sakkotī”ti. Puna tassāti  brāhmaṇassa. Kāraṇānurūpaṁ rājūnaṁ puṇṇapattanti āha “kasmā me  (pg.2.272) dinno”ti. Saṅkhapalitakuṭṭhanti dhotasaṅkhamiva setakuṭṭhaṁ.  Setapokkhararajatato guṇasamānakāyattā evamāha. Anugacchatīti  paramanubandhati.  
 Yadi duvidhenapi kāraṇena rājā brāhmaṇassa sammukhābhāvaṁ na  deti, atha kasmā tadupasaṅkamanaṁ na paṭikkhittanti āha “yasmā  panā”ti-ādi. “Khettavijjāyāti nītisatthe”ti (dī.  ni. ṭī. 1.283) ācariyena vuttaṁ. Heṭṭhāpi  brahmajālavaṇṇanāyaṁ evaṁ vuttaṁ “khettavijjāti  abbheyyamāsurakkharājasatthādinītisatthan”ti. (dī. ni. aṭṭha.  1.21) dussamettha tirokaraṇiyaṁ. Tenāha  “sāṇipākārassa anto ṭhatvā”ti. Antasaddena pana tabbhāvena  pade vaḍḍhiyamāne dussantaṁ yathā “vananto”ti.  “Payātanti saddhaṁ, sassatikaṁ vā. Tenāha abhiharitvā  dinnan”ti ācariyena vuttaṁ, tasmā matakabhattasaṅkhepena vā  niccabhattasaṅkhepena vā abhiharitvā dinnaṁ bhikkhanti attho veditabbo.  “Ayaṁ panā”ti-ādi atthāpattivacanaṁ. Niṭṭhanti  nicchayaṁ. Kasmā pana bhagavā brāhmaṇassa evarūpaṁ amanāpaṁ mammavacanaṁ  avocāti codanaṁ kāraṇaṁ dassetvā sodhetuṁ “idaṁ panā”ti-ādi  vuttaṁ. Rahassampi paṭicchannampi mammavacanaṁ pakāsesīti sambandho.  
  284. Rājāsanaṁ nāma hatthikkhandhapadesaṁ sandhāya  “hatthigīvāya vā nisinno”ti pāḷiyaṁ vuttaṁ.  Rathūpatthareti rathassa upari attharitapadese. Tenāha  “rathamhī”ti-ādi. Uggatuggatehīti uggatānamatisayena  uggatehi. Na hi vicchāsamāso lokikehi abhimatoti. Rañño  apaccaṁ rājañño, bahukattaṁ pati, ekasesanayena vā  “rājaññehī”ti vuttaṁ. Pākaṭamantananti pakāsabhūtaṁ  mantanaṁ. Tadevidhādhippetaṁ, na rahassamantanaṁ suddādīhipi suyyamānassa  icchitattā. Tena vuttaṁ “atha āgaccheyya suddo vā suddadāso  vā”ti-ādi. Tādisehiyevāti rañño ākārasadiseheva.  Tassatthassa sādhanasamatthaṁ vacanaṁ raññā bhaṇitaṁ yathā, tathā sopi  tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṁ vacanaṁ apinu bhaṇatīti yojetabbaṁ.  
  285. “Pavattāro”ti etassa pāvacanabhāvena  vattāroti saddato attho. Yasmā pana te tathābhūtā mantānaṁ pavattakā  nāma, tasmā (pg.2.273) adhippāyato atthaṁ dassetuṁ “pavattayitāro”ti  vuttaṁ. Vadasaddena, hi tupaccayena ca “vattāro”ti padasiddhi, tathā  vatusaddena “pavattayitāro”ti. Idaṁ ācariyassa (dī. ni. ṭī.  1.285) ca ācariyasāriputtattherassa ca mataṁ. Vatusaddeneva  “pavattāro”ti padasiddhiṁ dassetītipi keci vadanti. Padadvayassa  tulyādhikaraṇattā “mantamevā”ti vuttaṁ. “Sudde bahi katvā  raho bhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṁ taṁ atthapaṭipattihetutāya padan”ti hi  tulyādhikaraṇaṁ hoti, anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbāya  mantanakiriyāya padamadhigamupāyantipi mantapadanti  aṭṭhakathāmuttako nayo. Gītanti gāyanavasena sajjhāyitaṁ,  gāyanampidha udattānudattādisarasampādanavaseneva adhippetanti vuttaṁ  “sarasampattivasenā”ti. Pāvacanabhāvena aññesaṁ vuttaṁ.  Tamaññesaṁ vādāpanavasena vācitaṁ. Saṅgahetvā uparūpari  saññūḷhāvasena samupabyūḷhaṁ. Iruvedayajuvedasāmavedādivasena,  tatthāpi paccekaṁ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca  rāsikataṁ. Yathāvuttanayeneva piṇḍaṁ katvā ṭhapitaṁ. Aññesaṁ  vācitaṁ anuvācentīti aññesaṁ kammabhūtānaṁ tehi vācāpitaṁ mantapadaṁ  etarahi brāhmaṇā aññesaṁ anuvācāpenti.  
 Tesanti mantakattūnaṁ. Dibbacakkhuparibhaṇḍaṁ  yathākammūpagañāṇaṁ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisañca  pubbenivāsānussatiñāṇaṁ sandhāya “dibbena cakkhunā”ti vuttaṁ.  Ato dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṁ  kammassakatādīni ceva dibbacakkhusadisena pubbenivāsānussatiñāṇena  atītakappe brāhmaṇānaṁ mantajjhenavidhiñca oloketvāti attho  gahetabbo. Rūpameva hi paccuppannaṁ dibbacakkhussa ārammaṇanti tamidha  aṭṭhānagataṁ hoti. Pāvacanena saha saṁsanditvāti yaṁ  kassapasammāsambuddhena vuttaṁ vaṭṭasannissitaṁ vacanaṁ, tena saha saṁsanditvā  aviruddhaṁ katvā. Na hi tesaṁ vivaṭṭasannissito attho paccakkhato  hoti. Ganthiṁsūti pajjagajjabandhavasena sakkatabhāsāya bandhiṁsu.  Aparā pareti aṭṭhakādīhi aparā aññepi pare pacchimā  okkākarājakālādīsu uppannā. Pāṇātipātādīni  pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesveva  pāṇātipātādikilesasannissitapadānaṁ tattha tattha pakkhipanaṁ katvā.  Viruddhe akaṁsūti suttanipāte brāhmaṇadhammikasuttādīsu (su.  ni. brāhmaṇadhammikasutta) āgatanayena saṁkilesikatthadīpanato   (pg.2.274) paccanīkabhūte akaṁsu. Isīti nidassanamattaṁ. “Isi vā  isitthāya paṭipanno vā”ti hi vattabbaṁ. Kasmā panettha  paṭiññāgahaṇavasena desanāsotapatitaṁ na karotīti āha “idha  bhagavā”ti-ādi. Idhāti “tyāhaṁ mante adhīyāmi,  ‘sācariyako’ti tvaṁ maññasī”ti vuttaṭṭhāne. Paṭiññaṁ  aggahetvāti yathā heṭṭhā paṭiññā gahitā, tathā “taṁ kiṁ maññasi  ambaṭṭha, tāvatā tvaṁ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipanno  sācariyakoti, no hidaṁ bho gotamā”ti evaṁ idha paṭiññaṁ aggahetvā.  
  286. Nirāmagandhāti kilesāsucivasena  vissagandharahitā. Anitthigandhāti itthīnaṁ gandhamattassapi  avisahanena itthigandharahitā. Rajojalladharāti  pakatirajasedādijalladharā. Pākārapurisaguttīti pākārāvaraṇaṁ,  purisāvaraṇañca. Ettha pana “nirāmagandhā”ti etena tesaṁ  dasannaṁ brāhmaṇānaṁ vikkhambhitakilesataṁ dasseti, “anitthigandhā,  brahmacārino”ti ca etena ekavihāritaṁ, “rajojalladharā”ti  etena maṇḍanavibhūsanābhāvaṁ, “araññāyatane pabbatapādesu  vasiṁsū”ti etena manussūpacāraṁ pahāya vivittavāsaṁ,  “vanamūlaphalāhārā vasiṁsū”ti etena  sālimaṁsodanādipaṇītāhāra paṭikkhepaṁ, “yadā”ti-ādinā  yānavāhanapaṭikkhepaṁ, “sabbadisāsū”ti-ādinā  rakkhāvaraṇapaṭikkhepaṁ. Evañca dassento micchāpaṭipadāpakkhikaṁ  sācariyakassa ambaṭṭhassa vuttiṁ upādāya sammāpaṭipadāpakkhikāpi tesaṁ  brāhmaṇānaṁ vutti ariyavinaye sammāpaṭipattiṁ upādāya  micchāpaṭipadāyeva. Kathañhi nāma te bhavissati  sallekhapaṭipattiyuttatāti. “Evaṁ su te”ti-ādinā bhagavā ambaṭṭhaṁ  santajjento niggaṇhātītipi vibhāveti. Idañhi vakkhamānāya  pāḷiyā piṇḍatthadassananti.  
 Dussapaṭṭikā dussapaṭṭaṁ. Dussakalāpo dussaveṇī.  Veṭhakehīti veṭhakapaṭṭakehi, dussehi saṁveṭhetvā katanamitaphāsukāhīti  vuttaṁ hoti. Kappetunti kattarikāya chindituṁ.  Kappitavālehīti etthāpi eseva nayo. “Na bhikkhave massu  kappāpetabban”ti-ādīsu (cūḷava. 275) viya hi kapusaddo  chedane vattati. Yuttaṭṭhānesūti gīvāsīsavāladhīsu.  Vālāti tesu ṭhānesu jāyamānā lomā. Sahacaraṇavasena,  ṭhānīnāmena vā “kuttavālā”ti (pg.2.275) vuttā. Keci pana  “vāḷayuttattā”ti pāṭhaṁ kappetvā vāḷarūpayuttattāti atthaṁ vadanti,  pāḷiyānapekkhanameva tesaṁ doso. “Kuttavālehi vaḷavārathehī”ti  pāḷiyaṁ vuttaṁ. Samantānagaranti nagarassa samantato.  Pākārassa adhobhāge katasudhākammaṁ ṭhānaṁ nagarassa samīpe  kattabbato, upakārakaraṇato ca “upakārikā”ti vuccati.  Nagarassa upakārikā etāsanti nagarūpakārikāyo,  rājadhānī-apekkhāya itthiliṅganiddeso. Tenāha “idha  panā”ti-ādi. Matīti vicikicchāvasena anekaṁsikajānanā.  Upari desanāya avaḍḍhakāraṇaṁ dassento “idaṁ  bhagavā”ti-ādimāha. Pāḷiyaṁ so maṁ pañhenāti so jano maṁ  pucchāvasena sodheyya. Ahaṁ veyyākaraṇena sodhessāmīti  ahampimaṁ vissajjanāvasena sodhessāmīti yathārahamadhikāravasena attho  veditabbo.  
 
 Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā 

  287. “Nisinnānan”ti-ādi anādare  sāmivacanaṁ, visesanaṁ vā. Saṅkucite iriyāpathe anavasesato  lakkhaṇānaṁ dubbibhāvanato “na sakkotī”ti vuttaṁ, tathā  suvibhāvanato pana “sakkotī”ti. Pariyesanasukhatthameva  tadāciṇṇatā daṭṭhabbā. Tenāti duvidhenapi kāraṇena.  
 Gavesīti ñāṇena pariyesanamakāsi. Gaṇayantoti  ñāṇeneva saṅkalayanto. Samānayīti sammā ānayi samāhari.  “Kaṅkhatī”ti padassa ākaṅkhatīti atthoti āha  “aho vatā”ti-ādi. Anupasaggampi hi padaṁ katthaci  sa-upasaggamiva atthavisesavācakaṁ yathā “gotrabhū”ti. Tato  tato sarīrappadesato. Kicchatīti kilamati. Tenāha  “na sakkoti daṭṭhun”ti. Tāyāti “vicinanto  kicchatī”ti vuttāya vicikicchāya. Tatoti sanniṭṭhānaṁ  agamanato. Evaṁ “kaṅkhatī”ti padassa āsisanatthataṁ dassetvā  idāni saṁsayatthataṁ dassento “kaṅkhāya vā”ti-ādimāha.  Tattha kaṅkhāyāti “kaṅkhatī”ti padena vuttāya kaṅkhāya.  Asatvapadhānañhi ākhyātikaṁ. Esa nayo sesesupi.  Avatthāpabhedagatā vimati eva “tīhi dhammehī”ti vuttā,  tippakārehi saṁsayadhammehīti attho. Kālusiyabhāvoti  appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo.  
  Vatthikosenāti (pg.2.276) nābhiyā adhobhāgasaṅkhāte  vatthimhi jātena liṅgapasibbakena. “Aṇḍakoso”ti-ādīsu (ma.  ni. 1.152 189 2.27 a. ni.  7.71 pārā. 11)  viya hi kosasaddo pariveṭhakapasibbake vattati. Vatthena guhitabbattā  vatthaguyhaṁ. Yasmā bhagavato kosohitaṁ vatthaguyhaṁ  sabbabuddhāveṇikaṁ aññehi asādhāraṇaṁ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannibhaṁ,  attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino  varaṅgaparamacārubhāvaṁ,  vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṁ,  sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhitasampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca  attano siriyā abhibhuyya virājati, yaṁ bāhirabbhantaramalehi  anupakkiliṭṭhatāya, cirakālaparicitabrahmacariyādhikāratāya,  saṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca kopīnampi samānaṁ akopīnameva jātaṁ.  Tena vuttaṁ “bhagavato hī”ti-ādi. Varavāraṇassevāti  varagandhahatthino iva. Pahūtabhāvanti puthulabhāvaṁ. Ettheva hi  tassa saṁsayo. Tanumudusukumārādīsu panassa guṇesu vicāraṇā eva  nāhosi.  
  288. “Tathārūpan”ti idaṁ samāsapadanti āha  “taṁrūpan”ti. Etthāti yathā ambaṭṭho kosohitaṁ  vatthaguyhamaddassa, tathā iddhābhisaṅkhāramabhisaṅkharaṇe. Iminā hi  “tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkharī”ti-ādipāḷiparāmasanaṁ,  ato cettha saha iddhābhisaṅkhāranayena vatthaguyhadassanakāraṇaṁ  milindapañhāpāṭhena (mi. pa. 3.3) vibhāvitaṁ hoti. Keci pana  “vatthaguyhadassane”ti parāmasanti, tadayuttameva. Na hi taṁ pāḷiyaṁ,  aṭṭhakathāyañca atthi, yaṁ evaṁ parāmasitabbaṁ siyā,  iddhābhisaṅkhāranayo ca avibhāvito hoti. Kimettha aññena  vattabbaṁ catupaṭisambhidāpattena chaḷabhiññena vādīvarena  bhadantanāgasenattherena vuttanayeneva sampaṭicchitabbattā. Hirī karīyate  etthāti hirikaraṇaṁ, tadeva okāso tathā, hiriyitabbaṭṭhānaṁ.  Uttarassāti suttanipāte āgatassa uttaramāṇavassa (ma. ni.  2.384). Sabbesampi cetesaṁ vatthu suttanipātato gahetabbaṁ.  
 Chāyanti paṭibimbaṁ. Kathaṁ dassesi, kīdisaṁ vāti āha  “iddhiyā”ti-ādi. Chāyārūpakamattanti bhagavato  paṭibimbarūpakameva, na pakativatthaguyhaṁ, tañca buddhasantānato  vinimuttattā rūpakamattaṁ bhagavatā sadisavaṇṇasaṇṭhānāvayavaṁ iddhimayaṁ  bimbakameva hoti, evañca katvā appakatthena ka-kārena visesitavacanaṁ  upapannaṁ hoti. Chāyārūpakamattaṁ iddhiyā abhisaṅkharitvā dassesīti  sambandho. “Taṁ pana dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṁ na  (pg.2.277) dissati, tathā katvā dassetī”ti (dī. ni. ṭī. 1.288)  ācariyā vadanti. Tadetaṁ bhadantanāgasenattherena vuttena  iddhābhisaṅkhatachāyārūpakamattadassanavacanena saṁsandati ceva sameti ca  yathā taṁ “khīrena khīraṁ, gaṅgodakena yamunodakan”ti daṭṭhabbaṁ.  Tathāvacaneneva hi sesabuddharūpassa taṅkhaṇe adassitabhāvo atthato  āpanno hoti. Nivāsananivatthatādivacanena panettha buddhasantānato  vinimuttassapi chāyārūpakassa nivāsanādi-abahigatabhāvo dassito,  na ca codetabbaṁ “kathaṁ nivāsanādi-antaragataṁ chāyārūpakaṁ bhagavā  dasseti, kathañca ambaṭṭho passatī”ti. Acinteyyo hi  iddhivisayoti. Chāyaṁ diṭṭheti chāyāya diṭṭhāya. Etanti  chāyārūpakaṁ. Bujjhanake sati jīvitanimittampi hadayamaṁsaṁ  dasseyyāti adhippāyo. Ninnetvāti nīharitvā. Ayameva  vā pāṭho. Kallosīti vissajjane tvaṁ kusalo cheko asi,  yathāvutto vā vissajjanāmaggo upapanno yutto asīti attho.  “Kusalo”ti keci paṭhanti, ayuttametaṁ. Milindapañhe hi sabbattha  vissajjanāvasāne “kallo” icceva diṭṭhoti.  
 Ninnāmetvāti mukhato nīharaṇavasena  kaṇṇasotādi-abhimukhaṁ paṇāmetvā, adhippāyameva dassetuṁ  “nīharitvā”ti vuttaṁ. Kathinasūciṁ viyāti  ghanasukhumabhāvāpādanena kakkhaḷasūcimiva katvā.  Tathākaraṇenāti kathinasūciṁ viya karaṇena. Etthāti  pahūtajivhāya. Mudubhāvo, dīghabhāvo, tanubhāvo ca dassito  amuduno ghanasukhumabhāvāpādanatthamasakkuṇeyyattāti ācariyena (dī.  ni. ṭī. 1.288) vuttaṁ. Tatrāyamadhippāyo– yasmā mudumeva  ghanasukhumabhāvāpādanatthaṁ sakkoti, tasmā tathākaraṇena mudubhāvo  dassito aggi viya dhūmena. Yasmā ca muduyeva  ghanasukhumabhāvāpajjanena dīghagāmi, tasmā kaṇṇasotānumasanena  dīghabhāvo dassito. Yasmā pana mudu eva ghanasukhumabhāvāpajjanena  tanu hoti, tasmā nāsikāsotānumasanena tanubhāvo dassitoti.  Aputhulassa tathāpaṭicchādanatthamasakkuṇeyyattā nalāṭacchādanena  puthulabhāvo dassito.  
  289. Patthento hutvā udikkhantoti yojetabbaṁ.  
  290. Mūlavacanaṁ (pg.2.278) kathā. Paṭivacanaṁ sallāpo.   
  291. “Uddhumātakan”ti-ādīsu (saṁ. ni.   5.242 visuddhi. 1.102) viya ka-saddo jigucchanatthoti vuttaṁ  “tameva jigucchanto”ti. Tamevāti paṇḍitabhāvameva,  ambaṭṭhamevātipi attho. Ambaṭṭhañhi sandhāya evamāha. Tathā hi  pāḷiyaṁ vuttaṁ “evaṁ …pe… ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavocā”ti.  Kāmañca ambaṭṭhaṁ sandhāya evaṁ vuttaṁ, nāmagottavasena pana aniyamaṁ  katvā garahanto puthuvacanena vadatīti veditabbaṁ. “Yadeva kho  tvan”ti etassa aniyamavacanassa “evarūpenā”ti idaṁ  niyamavacananti dasseti “yādiso”ti-ādinā.  Bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanatthe karaṇavacananti vuttaṁ “edise  atthacarake”ti. Na aññatrāti na aññattha sugatiyaṁ. Ettha  pana “atthacarakenā”ti iminā byatirekamukhena anatthacarakataṁyeva  vibhāvetīti daṭṭhabbaṁ. “Upaneyya upaneyyā”ti idaṁ tvādyantaṁ  vicchāvacananti āha “brāhmaṇo kho panā”ti-ādi. Evaṁ  upanetvā upanetvāti taṁ taṁ dosaṁ upanīya upanīya. Tenāha  “suṭṭhu dāsādibhāvaṁ āropetvā”ti. Pātesīti  pavaṭṭanavasena pātesi. Yañca agamāsi, tampi assa  tathāgamanasaṅkhātaṁ ṭhānaṁ acchinditvāti yojanā.  
 
 Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā 

  292-3-6. Kittako pana soti vuttaṁ  “sammodanīyakathāyapi kālo natthī”ti. Āgamā nūti  āgato nu. Khoti nipātamattaṁ. Idhāti ettha, tumhākaṁ  santikanti attho. Adhivāsetūti sādiyatu, taṁ pana sādiyanaṁ  idha manasāva sampaṭiggaho, na kāyavācāhīti āha  “sampaṭicchatū”ti. Ajja pavattamānaṁ ajjatanaṁ, puññaṁ,  pītipāmojjañca, imamatthaṁ dassetuṁ “yaṁ me”ti-ādi vuttaṁ.  Kāranti upakāraṁ, sakkāraṁ vā. Acopetvāti acāletvā.  
  297. “Sahatthā”ti idaṁ karaṇatthe  nissakkavacanaṁ. Tenāha “sahatthenā”ti. Suhitanti  dhātaṁ, jighacchādukkhābhāvena vā sukhitaṁ. Yāvadatthanti yāva  attho, tāva bhojanena tadā kataṁ. Paṭikkhepapavāraṇāvettha adhippetā,  na nimantanapavāraṇāti āha “alan”ti-ādi.  “Hatthasaññāyā”ti nidassanamattaṁ aññattha mukhavikārena,  vacībhedena ca paṭikkhepassa vuttattā (pg.2.279)  ekakkhaṇepi ca tathāpaṭikkhepassa  labbhanato. Onītā pattato pāṇi etassāti  onītapattapāṇīti bhinnādhikaraṇavisayo tipado  bāhiratthasamāso. Muddhajaṇa-kārena, pana saññogata-kārena ca  oṇittasaddo vinābhūteti dasseti “oṇittapattapāṇintipi  pāṭho”ti-ādinā. Sucikaraṇatthe vā oṇittasaddo. Oṇittaṁ  āmisāpanayanena sucikataṁ pattaṁ pāṇi ca assāti hi  oṇittapattapāṇi. Tenāha “hatthe ca pattañca  dhovitvā”ti. “Oṇittaṁ nānābhūtaṁ vinābhūtaṁ, āmisāpanayanena  vā sucikataṁ pattaṁ pāṇito assāti oṇittapattapāṇī”ti (sārattha.  ṭī. 1.23) sāratthadīpaniyaṁ vuttaṁ. Tattha pacchimavacanaṁ  “hatthe ca pattañca dhovitvā”ti iminā asaṁsandanato vicāretabbaṁ.  Evaṁbhūtanti “bhuttāviṁ onītapattapāṇin”ti vuttappakārena bhūtaṁ.  
  298. Anupubbiṁ kathanti anupubbaṁ kathetabbaṁ kathaṁ.  Tenāha “anupaṭipāṭikathan”ti. Kā pana sāti āha  “dānānantaraṁ sīlan”ti-ādi, tenāyamattho bodhito hoti–  dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā,  sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathetabbā.  Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu vinissaṭabhāvato sukheneva  sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti, sīlena  dāyakapaṭiggāhakasuddhito parānuggahaṁ vatvā parapīḷānivattivacanato,  kiriyadhammaṁ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṁ vatvā  bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṁ sīlakathā kathetabbā.  Tañce dānasīlaṁ vaṭṭanissitaṁ, ayaṁ bhavasampatti tassa phalanti  dassanatthaṁ sīlakathānantaraṁ saggakathā. Tāya hi evaṁ dassitaṁ  hoti “imehi dānasīlamayehi, paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi ca  puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu  paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbasampattiyo laddhabbā”ti.  Svāyaṁ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathā pana tehi  anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṁ saggakathānantaraṁ maggakathā.  Maggañca kathentena tadadhigamupāyadassanatthaṁ kāmānaṁ ādīnavo,  okāro, saṁkileso, nekkhamme ānisaṁso ca kathetabbo.  Saggapariyāpannāpi hi sabbe kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā  vipariṇāmadhammā, pageva itareti (pg.2.280) ādīnavo, sabbepi kāmā hīnā  gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṁhitāti lāmakabhāvo  okāro, sabbepi bhavā kilesānaṁ vatthubhūtāti saṁkileso,  sabbasaṁkilesavippayuttaṁ nibbānanti nekkhamme ānisaṁso ca  kathetabboti. Ayampi attho bodhitoti veditabbo. Maggoti  hi ettha iti-saddena ādyatthena kāmādīnavādīnampi saṅgahoti  ayamatthavaṇṇanā katā. Tenāha “seyyathidaṁ– dānakathaṁ sīlakathaṁ  saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ  pakāsetī”ti. Vitthāro sāratthadīpaniyaṁ (sārattha. ṭī.  3.26) gahetabbo.  
 Kasi-saddo ñāṇena gahaṇeti āha “gahitā”ti-ādi.  Sāmaṁsaddena nivattetabbamatthaṁ dasseti “asādhāraṇā aññesan”ti  iminā, lokuttaradhammādhigame parūpadesavigatattā, ekeneva loke paṭhamaṁ  anuttarāya sammāsambodhiyā abhisambuddhattā ca aññesamasādhāraṇāti  vuttaṁ hoti. Dhammacakkhunti ettha sotāpattimaggova adhippeto,  na brahmāyusutte (ma. ni. 2.383ādayo) viya heṭṭhimā tayo  maggā, na ca cūḷarāhulovādasutte (ma. ni. 3.416) viya  āsavakkhayo. “Tassa uppatti-ākāradassanatthan”ti kasmā vuttaṁ,  nanu maggañāṇaṁ asaṅkhatadhammārammaṇameva, na saṅkhatadhammārammaṇanti  codanaṁ sodhento “tañhī”ti-ādimāha. Kiccavasenāti  asammohapaṭivedhakiccavasena.  
 
 Pokkharasāti-upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā 

  299. Pāḷiyaṁ “diṭṭhadhammo”ti-ādīsu dassanaṁ  nāma ñāṇato aññampi cakkhādidassanaṁ atthīti tannivattanatthaṁ  “pattadhammo”ti vuttaṁ. Patti ca ñāṇapattito aññāpi  kāyagamanādipatti vijjatīti tato visesadassanatthaṁ  “viditadhammo”ti vuttaṁ. Sā panesā viditadhammatā  ekadesatopi hotīti nippadesato viditadhammataṁ dassetuṁ  “pariyogāḷhadhammo”ti vuttaṁ, tenassa saccābhisambodhameva  dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādicatukiccaṁ  sādhentaṁ nippadesena catusaccadhammaṁ samantato ogāḷhaṁ nāma hoti.  Tenāha “diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo”ti.  “Kathaṁ pana ekameva ñāṇaṁ ekasmiṁ khaṇe cattāri kiccāni sādhentaṁ  pavattati. Na hi tādisaṁ loke diṭṭhaṁ, na āgamo vā tādiso  atthī”ti (pg.2.281) na vattabbaṁ. Yathā hi padīpo ekasmiṁyeva khaṇe vaṭṭiṁ  dahati, snehaṁ pariyādiyati, andhakāraṁ vidhamati, ālokañcāpi  dasseti, evametaṁ ñāṇanti daṭṭhabbaṁ. “Maggasamaṅgissa ñāṇaṁ  dukkhepetaṁ ñāṇaṁ, dukkhasamudayepetaṁ ñāṇaṁ, dukkhanirodhepetaṁ ñāṇaṁ,  dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṁ ñāṇan”ti (vibha. 794)  suttapadampettha udāharitabbanti.  
 Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā  soḷasavatthukā, aṭṭhavatthukā ca vicikicchā anena vitiṇṇā.  Vigatā kathaṁkathāti pavatti-ādīsu “evaṁ nu kho, na nu  kho”ti evaṁ pavattikā kathaṁkathā assa vigatā samucchinnā.  Visāradabhāvaṁ pattoti sārajjakarānaṁ pāpadhammānaṁ pahīnattā,  tappaṭipakkhesu ca sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā visāradabhāvaṁ  veyyattiyaṁ patto adhigato. Sāyaṁ vesārajjappatti suppatiṭṭhitatā  katthāti codanāya “satthusāsane”ti vuttanti dassento “kattha?  Satthusāsane”ti āha. Attanāva paccakkhato diṭṭhattā, adhigatattā  ca na assa paccayo paccetabbo paro atthīti attho.  Tatthādhippāyamāha “na parassā”ti-ādinā. Na  vattatīti na pavattati, na paṭipajjati vā, na paraṁ pacceti  pattiyāyatīti aparappaccayotipi yujjati. Yaṁ panettha vattabbampi  avuttaṁ, tadetaṁ pubbe vuttattā, parato vuccamānattā ca avuttanti veditabbaṁ.  
  Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya  ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā  sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṁhīravisāradañāṇacārinā  anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā  mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṁsadhammasenāpatināmattherena  mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā ambaṭṭhasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

  300. Evaṁ (pg.2.282) ambaṭṭhasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni  soṇadaṇḍasuttaṁ saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ  vibhāvetuṁ, ambaṭṭhasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa soṇadaṇḍasuttabhāvaṁ  vā pakāsetuṁ “evaṁ me sutaṁ …pe… aṅgesūti  soṇadaṇḍasuttan”ti āha. Sundarabhāvena sātisayāni aṅgāni  etesamatthīti aṅgā. Taddhitapaccayassa atisayavisiṭṭhe  atthitā-atthe pavattito, padhānato rājakumārā, ruḷhivasena pana  janapadoti vuttaṁ “aṅgā nāmā”ti-ādi. Idhāpi  adhippetā, na ambaṭṭhasutte eva. “Tadā kirā”ti-ādi  tassā cārikāya kāraṇavacanaṁ. Āgamane ādīnavaṁ dassetvā  paṭikkhipanavasena āgantuṁ na dassanti, nānujānissantīti  adhippāyo.  
   Nīlāsokakaṇikārakoviḷārakundarājarukkhādisammissatāya taṁ  campakavanaṁ nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṁ, na  campakarukkhānaññeva nīlādipañcavaṇṇakusumatāyāti vadanti,  tathārūpāya pana dhātuyā campakarukkhāva nīlādipañcavaṇṇampi kusumaṁ  pupphanti. Idānipi hi katthaci dese dissanti, evañca yathārutampi  aṭṭhakathāvacanaṁ upapannaṁ hoti. Kusumagandhasugandheti vuttanayena  sammissakānaṁ, suddhacampakānaṁ vā kusumānaṁ gandhehi sugandhe. Evaṁ  pana vadanto na māpanakāleyeva tasmiṁ nagare campakarukkhā ussannā,  atha kho aparabhāgepīti dasseti. Māpanakāle hi  campakarukkhānamussannatāya taṁ nagaraṁ “campā”ti nāmaṁ labhi.  Issarattāti adhipatibhāvato. Senā etassa atthīti seniko,  sveva seniyo. Bahubhāvavisiṭṭhā cettha atthitā taddhitapaccayena  jotitāti vuttaṁ “mahatiyā senāya samannāgatattā”ti.  Sārasuvaṇṇasadisatāyāti uttamajātisuvaṇṇasadisatāya.  Cūḷadukkhakkhandhasuttaṭṭhakathāyaṁ pana evaṁ vuttaṁ “seniyo”ti  tassa nāmaṁ, bimbīti attabhāvassa nāmaṁ vuccati, so tassa  sārabhūto dassanīyo pāsādiko attabhāvasamiddhiyā bimbisāroti  vuccatī”ti (ma. ni. aṭṭha. 1.180).  
  301-2. Saṁhatāti sannipatanavasena saṅghaṭitā,  sannipatitāti vuttaṁ hoti. Ekekissāya disāyāti ekekāya  padesabhūtāya disāya. Pāḷiyaṁ brāhmaṇagahapatikānamadhippetattā  “saṅghino”ti vattabbe (pg.2.283) “saṅghī”ti puthutte ekavacanaṁ vuttanti  dasseti “etesan”ti iminā. Evaṁ ācariyena (dī. ni.  ṭī. 1.301 302) vuttaṁ, saṅghīti pana dīghavasena  bahuvacanampi dissati. Agaṇāti asamūhabhūtā agaṇabandhā,  “agaṇanā”tipi pāṭho, ayamevattho, saṅkhyātthassa ayuttattā.  Na hi tesaṁ saṅkhyā atthīti. Idaṁ vuttaṁ hoti– pubbe  antonagare agaṇāpi pacchā bahinagare gaṇaṁ bhūtā pattāti  gaṇībhūtāti. Abhūtatabbhāve hi karāsabhūyoge a-kārassa  ī-kārādeso, īpaccayo vā. Rājarājaññādīnaṁ daṇḍadharo purisova  tato tato khattiyānaṁ tāyanato rakkhaṇato khattā niruttinayena.  So hi yattha tehi pesito, tattha tesaṁ dosaṁ pariharanto  yuttapattavasena pucchitamatthaṁ katheti. Tenāha “pucchitapañhe  byākaraṇasamattho”ti. Kulāpadesādinā mahatī mattā  pamāṇametassāti mahāmatto.  
 
 Soṇadaṇḍaguṇakathāvaṇṇanā 

  303. Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānāni rajjāni  nāma, visiṭṭhāni rajjāni virajjāni, tāneva verajjāni,  nānāvidhāni verajjāni tathā, tesu jātāti-ādinā tidhā  taddhitanibbacanaṁ. Vicitrā hi taddhitavuttīti.  Yaññānubhavanatthanti yassa kassaci yaññassa anubhavanatthaṁ.  Teti nānāverajjakā brāhmaṇā. Tassāti  soṇadaṇḍabrāhmaṇassa. Uttamabrāhmaṇoti abhijanasampattiyā,  vittasampattiyā, vijjāsampattiyā ca uggatataro, uḷāro vā brāhmaṇo.  Āvaṭṭanīmāyā vuttāva. Lābhamaccherena nippīḷitatāya  asannipāto bhavissati.  
 Aṅgeti gameti attano phalaṁ ñāpeti, sayaṁ vā aṅgīyati  gamīyati ñāyatīti aṅgaṁ, hetu. Tenāha “kāraṇenā”ti.  Lokadhammatānussaraṇena aparānipi kāraṇāni āhaṁsūti dassento  “evan”ti-ādimāha.  
 Dvīhi pakkhehīti mātupakkhena, pitupakkhena cāti dvīhi  ñātipakkhehi. “Ubhato sujāto”ti hi etthakeyeva vutte yehi  kehici dvīhi bhāgehi sujātattaṁ vijāneyya, sujātasaddo ca “sujāto  cārudassano”ti-ādīsu (ma. ni. 2.399)  ārohasampattipariyāyopi hotīti jātivaseneva (pg.2.284) sujātattaṁ vibhāvetuṁ  “mātito ca pitito cā”ti vuttaṁ. Tenāha “bhoto  mātā brāhmaṇī”ti-ādi. Evanti vuttappakārena, mātupakkhato  ca pitupakkhato ca paccekaṁ tividhena ñātiparivaṭṭenāti vuttaṁ hoti.  “Saṁsuddhagahaṇiko”ti imināpi “mātito ca pitito cā”ti  vuttamevatthaṁ samatthetīti āha “saṁsuddhā te mātugahaṇī”ti,  saṁsuddhāva anaññapurisasādhāraṇāti attho. Anorasaputtavasenāpi hi  loke mātāpitusamaññā dissati, idha panassa orasaputtavaseneva  icchitāti dassetuṁ “saṁsuddhagahaṇiko”ti vuttaṁ. Gabbhaṁ  gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, tatiyāvaṭṭasaṅkhāto  gabbhāsayasaññito mātukucchipadeso samavepākiniyāti  samavipācaniyā. Etthāti mahāsudassanasutte. Yathābhuttamāhāraṁ  vipācanavasena gaṇhāti na chaḍḍetīti gahaṇī, kammajatejodhātu,  yā “udaraggī”ti loke paññāyati.  
 Pitupitāti pituno pitā. Pitāmahoti  āmaha-paccayena taddhitasiddhi. “Catuyugan”ti-ādīsu viya taṁ tadatthe  yujjitabbato kālaviseso yugaṁ nāma. Etaṁ yugasaddena  āyuppamāṇavacanaṁ abhilāpamattaṁ lokavohāravacanamattameva,  adhippetatthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugasaddena vutto tasseva  padhānabhāvena adhippetattāti adhippāyo. Tato uddhanti  pitāmahato upari. Tenāha “pubbapurisā”ti, tadavasesā  pubbakā cha purisāti attho. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesena  katanti daṭṭhabbaṁ. Evañhi “mātito”ti pāḷivacanaṁ samatthitaṁ hoti.  
 Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo– mātā ca pitā ca pitaro,  pitūnaṁ pitaro pitāmahā, tesaṁ yugo dvando pitāmahayugo,  tasmā, yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandāti attho veditabbo,  evañca pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahito. Yugasaddo cettha  ekaseso “yugo ca yugo ca yugo”ti, ato tattha tattha  ñātiparivaṭṭe pitāmahadvandaṁ gahitaṁ hotīti.  
 “Yāva sattamā pitāmahayugā”ti idaṁ kākāpekkhanamiva  ubhayattha sambandhagatanti āha “evan”ti-ādi. Yāva sattamo  puriso, tāva akkhitto (pg.2.285) anupakuṭṭho jātivādenāti sambandho.  Akkhittoti appattakhepo. Anavakkhittoti  saddhathālipākādīsu na chaḍḍito. Na upakuṭṭhoti na upakkosito.  “Jātivādenā”ti idaṁ hetumhi karaṇavacananti dassetuṁ “kena  kāraṇenā”ti-ādi vuttaṁ. Itipīti imināpi kāraṇena.  Ettha ca “ubhato …pe… yugā”ti etena brāhmaṇassa  yonidosābhāvo dassito saṁsuddhagahaṇikabhāvakittanato,  “akkhitto”ti etena kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena  hi sattā khepaṁ pāpuṇanti. “Anupakuṭṭho”ti etena  ayuttasaṁsaggābhāvo. Ayuttasaṁsaggañhi paṭicca sattā akkosaṁ  labhantīti.  
 Issaroti ādhipateyyasaṁvattaniyakammabalena īsanasīlo,  sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātā, tasmā  aḍḍhabhāvapariyāyena dassento “aḍḍhoti issaro”ti āha.  Mahantaṁ dhanamassa bhūmigataṁ, vehāsagatañcāti mahaddhano. Tassāti  tassa tassa guṇassa, ayameva ca pāṭho adhunā dissati.  Aguṇaṁyeva dassemāti anvayato tassa guṇaṁ vatvā byatirekato  bhagavato anupasaṅkamanakāraṇaṁ aguṇameva dassema.  
 Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro. Dassanaṁ  arahatīti dassanīyoti āha “dassanayoggo”ti.  Pasādaṁ āvahatīti pāsādiko. Tenāha  “pasādajananato”ti. Pokkharasaddo idha sundaratthe, sarīratthe  ca niruḷho. Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā. Pakāsaniyena  parisuddhanimittena vaṇṇasaddassa vaṇṇadhātuyaṁ pavattanato tannimittameva  vaṇṇatā, sā ca vaṇṇanissitāti abhedavasena vuttaṁ “uttamena  parisuddhena vaṇṇenā”ti. Sarīraṁ pana sannivesavisiṭṭhaṁ  karacaraṇagīvāsīsādisamudāyaṁ, tañca avayavabhūtena saṇṭhānanimittena  gayhati, tasmā tannimittameva pokkharatāti vuttaṁ  “sarīrasaṇṭhānasampattiyā”ti, uttamāya  sarīrasaṇṭhānasampattiyātipi yojetabbaṁ. Atthavasā hi  liṅgavibhattivipariṇāmo. Sabbesu vaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti  āha “parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato”ti.  Tathā hi buddhā, cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti. Yasmā  pana vacchasasaddo sarīrābhe pavattati, tasmā brahmavacchasīti  uttamasarīrābho, suvaṇṇābho icceva attho. Imameva hi atthaṁ sandhāya  “mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato”ti   (pg.2.286) vuttaṁ, na brahmujugattataṁ. Okāsoti sabbaṅgapaccaṅgaṭṭhānaṁ.  Ārohapariṇāhasampattiyā, avayavapāripūriyā ca dassanassa okāso  na khuddakoti attho. Tenāha “sabbānevā”ti-ādi.  
 Sīlanti yamaniyamalakkhaṇaṁ sīlaṁ, taṁ panassa rattaññutāya  vuddhaṁ vaddhitanti visesato “vuddhasīlī”ti vuttaṁ.  Vuddhasīlenāti sabbadā sammāyogato vuddhena dhuvasīlena.  Evañca katvā padattayampetaṁ adhippetatthato visiṭṭhaṁ hoti, saddatthamattaṁ  pana sandhāya “idaṁ vuddhasīlīpadasseva vevacanan”ti vuttaṁ.  Pañcasīlato paraṁ tattha sīlassa abhāvato, tesamajānanato ca  “pañcasīlamattamevā”ti āha.  
 Vācāya parimaṇḍalapadabyañjanatā eva sundarabhāvoti vuttaṁ  “sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā”ti. Ṭhānakaraṇasampattiyā,  sikkhāsampattiyā ca kassacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni  byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā.  Akkharameva hi taṁtadatthavācakabhāvena paricchinnaṁ padaṁ. Atha vā  padameva atthassa byañjakattā byañjanaṁ,  sithiladhanitādi-akkharapāripūriyā ca padabyañjanassa parimaṇḍalatā,  parimaṇḍalaṁ padabyañjanametissāti tathā. Apica pajjati attho  etenāti padaṁ, nāmādi, yathādhippetamatthaṁ byañjetīti  byañjanaṁ, vākyaṁ, tesaṁ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā.  Atthaviññāpane sādhanatāya vācāva karaṇaṁ vākkaraṇanti  tulyādhikaraṇataṁ dassetuṁ “udāharaṇaghoso”ti vuttaṁ,  vacībhedasaddoti attho. Tassa brāhmaṇassa, tena vā bhāsitabbassa  atthassa guṇaparipuṇṇabhāvena pūre guṇehi paripuṇṇabhāve bhavāti  porī. Puna pureti rājadhānīmahānagare. Bhavattāti  saṁvaḍḍhattā. Sukhumālattanenāti sukhumālabhāvena, iminā tassā  vācāya mudusaṇhattamāha. Apalibuddhāyāti pittasemhādīhi  apariyonaddhāya, hetugabbhapadametaṁ. Tato eva hi yathāvuttadosābhāvoti.  Ḍaṁsetvā viya ekadesakathanaṁ sandiṭṭhaṁ, saṇikaṁ cirāyitvā  kathanaṁ vilambitaṁ, “sanniddhavilambitādī”tipi pāṭho. Saddena  ajanakaṁ vacinaṁ, mammakasaṅkhātaṁ vā ekakkharameva dvattikkhattumuccāraṇaṁ  sanniddhaṁ. Ādisaddena dukkhalitānukaḍḍhitādīni saṅgaṇhāti.  Eḷāgaḷenāti eḷāpaggharaṇena. “Eḷā gaḷantī”ti vuttasseva  dvidhā atthaṁ dassetuṁ “lālā vā paggharantī”ti-ādi   (pg.2.287) vuttaṁ. “Passe’ḷamūgaṁ uragaṁ dujivhan”ti-ādīsu (jā. 1.7.49) viya hi  eḷāsaddo lālāya, kheḷe ca pavattati. Kheḷaphusitānīti  kheḷabindūni.  
 Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo– elanti doso vuccati “yā  sā vācā nelā kaṇṇasukhā”ti-ādīsu (dī. ni. 1.8 194)  viya. Duppaññā ca sadosameva kathaṁ kathentā elaṁ paggharāpenti,  tasmā tesaṁ vācā elagaḷā nāma hoti, tabbiparītāyāti  attho. “Ādimajjhapariyosānaṁ pākaṭaṁ katvā”ti iminā  tassā vācāya atthapāripūriṁ vadati. Viññāpanasaddena etassa  sambandho.  
 Jarājiṇṇatāya jiṇṇoti  khaṇḍiccapāliccādibhāvamāpādito. Vuddhimariyādappattoti  vuddhiyā paricchedaṁ pariyantaṁ patto. Jātimahallakatāyāti  upapattiyā mahallakabhāvena. Tenāha “cirakālappasuto”ti.  Addhasaddo addhānapariyāyo dīghakālavācako. Kittako pana  soti āha “dve tayo rājaparivaṭṭe”ti, dvinnaṁ tiṇṇaṁ rājūnaṁ  rajjapasāsanapaṭipāṭiyoti attho. “Addhagato”ti vatvāpi kataṁ  vayogahaṇaṁ osānavayāpekkhanti vuttaṁ “pacchimavayaṁ sampatto”ti.  Pacchimo tatiyabhāgoti vassasatassa tidhā katesu bhāgesu  tatiyo osānabhāgo. Paccekaṁ tettiṁsavassato ca  adhikamāsapakkhādipi vibhajīyati, tasmā sattasaṭṭhime vasse yathārahaṁ  labbhamānamāsapakkhadivasato paṭṭhāya pacchimavayo veditabbo.  Ācariyasāriputtattherenapi hi imamevatthaṁ sandhāya  “sattasaṭṭhivassato paṭṭhāya pacchimavayo koṭṭhāso”ti (sārattha. ṭī.  1.verañjakaṇḍavaṇṇanā) vuttaṁ. Itarathā hi “pacchimavayo nāma  vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo”ti aṭṭhakathāvacanena virodho  bhaveyyāti.  
 Evaṁ kevalajātivasena paṭhamavikappaṁ vatvā guṇamissakavasenapi  dutiyavikappaṁ vadantena “apicā”ti-ādi āraddhaṁ. Tattha nāyaṁ  jiṇṇatā vayomattena, atha kho kulaparivaṭṭena purāṇatāti āha  “jiṇṇoti porāṇo”ti-ādi.  Cirakālappavattakulanvayoti cirakālaṁ pavattakulaparivaṭṭo, tenāssa  kulavasena uditoditabhāvamāha. “Vayo-anuppatto”ti iminā  jātivuddhiyā vakkhamānattā, guṇavuddhiyā (pg.2.288) ca tato sātisayattā  “vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto”ti vuttaṁ. Vakkhamānaṁ  pati pārisesaggahaṇañhetaṁ. Tathā jātimahallakatāyapi teneva padena  vakkhamānattā, vibhavamahattatāya ca anavasesitattā “mahallakoti  vibhavamahantatāya samannāgato”ti āha. Maggapaṭipannoti  brāhmaṇānaṁ yuttapaṭipattivīthiṁ avokkamma caraṇavasena upagatoti atthaṁ  dasseti “brāhmaṇānan”ti-ādinā. Jātivuddhabhāvamanuppatto,  tampi antimavayaṁ pacchimavayameva anuppattoti sādhippāyayojanā.  Iminā hi pacchimavayavasena jātivuddhabhāvaṁ dassetīti.  
 
 Buddhaguṇakathāvaṇṇanā 

  304. Tādisehi mahānubhāvehi saddhiṁ yugaggāhavasena  ṭhapanampi na mādisānaṁ paṇḍitajātīnamanucchavikaṁ, kuto pana  ukkaṁsavasena ṭhapananti idaṁ brāhmaṇassa na yuttarūpanti dassento  “na kho pana metan”ti-ādimāha. Tattha yepi guṇā attano  guṇehi sadisā, tepi guṇe uttaritareyeva maññamāno pakāsetīti  sambandho. Sadisāti ca ekadesena sadisā. Na hi buddhānaṁ  guṇehi sabbathā sadisā kecipi guṇā aññesu labbhanti. “Ko  cāhan”ti-ādi uttaritarākāradassanaṁ. Ahañca kīdiso nāma hutvā  sadiso bhavissāmi, samaṇassa …pe… guṇā ca kīdisā nāma  hutvā sadisā bhavissantīti sādhippāyayojanā. Keci navaṁ pāṭhaṁ  karonti, ayameva mūlapāṭho yathā taṁ ambaṭṭhasutte “ko cāhaṁ bho  gotama sācariyako, kā ca anuttarā vijjācaraṇasampadā”ti.  Itareti attano guṇehi asadise guṇe, “pakāsetī”ti  imināva sambandho. Ekantenevāti sadisaguṇānaṁ viya  pasaṅgābhāvena.  
 Evaṁ niyāmento soṇadaṇḍo idaṁ atthajātaṁ  dīpeti. Yathā hīti ettha hi-saddo kāraṇe. Tenāha  “tasmā mayameva arahāmā”ti. Gopadakanti gāviyā khuraṭṭhāne  ṭhita-udakaṁ. Guṇeti sadisaguṇepi, pageva asadisaguṇe.  
 Saṭṭhikulasatasahassanti saṭṭhisahassādhikaṁ kulasatasahassaṁ.  Dhammapadaṭṭhakathādīsu (dha. pa. aṭṭha. 16) pana katthaci  bhagavato asītikulasahassatāvacanaṁ ekekapakkhameva sandhāyāti  veditabbaṁ.  
 Sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyoti (pg.2.289) sudhāya parikammakatā  pokkharaṇiyo. Sattaratanānanti sattahi ratanehi. Pūrayoge hi  karaṇatthe bahulaṁ chaṭṭhīvacanaṁ. Pāsādaniyūhādayoti uparipāsāde  ṭhitatulāsīsādayo. “Sattaratanānan”ti adhikāro, abhedepi  bhedavohāro esa. Kulapariyāyenāti suddhodanamahārājassa  asambhinnakhattiyakulānukkamena. Tesupīti catūsu nidhīsupi.  Gahitaṁ gahitaṁ ṭhānaṁ pūratiyeva dhanena pākatikameva hoti,  na ūnaṁ.  
 Bhaddakenāti sundarena. Pacchimavaye vuttanayena paṭhamavayo  veditabbo. Mātāpitūnaṁ anicchāya pabbajjāva anādaro tena  yutte atthe sāmivacananti vuttaṁ hoti. Etesanti  mātāpitūnaṁ. Kanditvāti “kahaṁ piyaputtakā”ti-ādinā  paridevitvā.  
 Aparimāṇoyevāti “ettako eso”ti kenaci  paricchinditumasakkuṇeyyatāya aparicchinnoyeva. Dve veḷū  adhokaṭimattakameva hontīti āha “dvinnaṁ veḷūnaṁ upari  kaṭimattamevā”ti. Pāramitānubhāvena brāhmaṇassa eva paññāyati,  bhagavā pana tadā pakatippamāṇovāti dassetuṁ “paññāyamāno”ti  vuttamiva dissati, vīmaṁsitvā gahetabbaṁ. “Na hī”ti-ādinā  pāramitābaleneva evaṁ aparimāṇatā, na iddhibalenāti dassetī”ti  vadanti. Atuloti asadiso. “Dhammapade  gāthamāhā”ti katthaci pāṭho ayuttova. Na hi dhammapade ayaṁ gāthā  dissati. Sudhāpiṇḍiyattherāpadānādīsu (apa.  1.10.sudhāpiṇḍiyattherāpadāna) panāyaṁ gāthā āgatā, sā ca kho  aññavatthusmiṁ eva, na imasmiṁ vatthumhi, tasmā pāḷivasena  saṅgītimanāruḷhā pakiṇṇakadesanāyevāyaṁ gāthāti daṭṭhabbaṁ.  
 Tattha te tādiseti pariyāyavacanametaṁ “appaṁ vassasataṁ  āyu, idānetarahi vijjatī”ti-ādīsu (bu. vaṁ. 27.21) viya,  “etādise”tipi paṭhanti, tadasundaraṁ apadānādīsu tathā adissanato.  Kilesaparinibbānena parinibbute kutocipi abhaye te tādise  pūjayato ettha idaṁ puññaṁ kenaci mahānubhāvena api saṅkhātuṁ na  sakkāti attho.  
 Bāhantaranti (pg.2.290) dvinnaṁ bāhūnamantaraṁ. Dvādasa  yojanasatānīti dvādasādhikāni yojanasatāni.  Bahalantarenāti samantā sarīrapariṇāhappamāṇena.  Puthulatoti vitthārato. Aṅgulipabbānīti ekekāni  aṅgulipabbāni. Bhamukantaranti dvinnaṁ bhamukānamantaraṁ.  Mukhaṁ vitthārato dviyojanasataṁ parimaṇḍalato visuṁ vuttattā.  “Ediso bhagavā”ti yā parehi vuttā kathā, tassā anurūpanti  yathākathaṁ, iminā aññehi vuttaṁ bhagavato vaṇṇakathaṁ sutvā  oloketukāmatāya āgatoti dasseti, yathākathanti vā kīdisaṁ.  “Yathākathaṁ pana tumhe bhikkhave samaggā sammodamānā avivadamānā  phāsukaṁ vassaṁ vasitthā”ti-ādīsu (pārā. 194) viya hi pucchāyaṁ  esa nipātasamudāyo, eko vā nipāto.  
 Gandhakuṭipariveṇeti gandhakuṭiyā pariveṇe, gandhakuṭito  bahi pariveṇabbhantareti attho. Tatthāti mañcake.  “Sīhaseyyaṁ kappesī”ti yathā rāhu asurindo āyāmato,  vitthārato, ubbedhato ca bhagavato rūpakāyassa paricchedaṁ gahetuṁ na  sakkoti, tathā rūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkharonto sīhaseyyaṁ  kappesī”ti (dī. ni. ṭī. 1.304) evaṁ ācariyena vuttaṁ,  “tadetaṁ ‘na mayā asurinda adhomukhena pāramiyo pūritā,  uddhaggameva katvā dānaṁ dinnan”ti aṭṭhakathāvacanena accantameva viruddhaṁ  hoti. Etañhi gandhakuṭidvāravivaraṇādīsu viya  pāramitānubhāvasiddhidassanaṁ, aññathā tadeva vacanaṁ vattabbaṁ bhaveyyā”ti  vadanti, vīmaṁsitvā sampaṭicchitabbaṁ. Adhomukhenāti  osakkitavīriyataṁ sandhāya vuttaṁ, uddhaggamevāti  anosakkitavīriyataṁ, ubbhakoṭikaṁ katvāti attho. Tadā rāhu  upāsakabhāvaṁ paṭivedesīti āha “taṁ divasan”ti-ādi.  
 Kilesehi ārakattā ariyaṁ niruttinayena, atoyeva  uttamatā parisuddhatāti vuttaṁ “uttamaṁ parisuddhan”ti.  Anavajjaṭṭhena kusalaṁ, na sukhavipākaṭṭhena tassa arahatamasambhavato.  Kusalasīlenāti anavajjeneva viddhastasavāsanakilesena sīlena.  Evañca katvā padacatukkampetaṁ adhippetatthato visiṭṭhaṁ hoti,  saddatthamattaṁ pana sandhāya “idamassa vevacanan”ti vuttaṁ.  
 Katthaci (pg.2.291) caturāsītipāṇasahassāni, katthaci aparimāṇāpi  devamanussāti atthaṁ sandhāya “bhagavato ekekāya  dhammadesanāyā”ti-ādimāha. Mahāsamayasutta (dī. ni. 2.331 ādayo) maṅgalasutta- (khu. pā. 5.1ādayo; su. ni. 261 ādayo) desanādīsu hi catuvīsatiyā ṭhānesu asaṅkhyeyyā  aparimeyyā devamanussā maggaphalāmataṁ piviṁsu.  Koṭisatasahassādiparimāṇenapi bahū eva, nidassanavasena panevaṁ vuttaṁ.  Tasmā anuttarasikkhāpakabhāvena bhagavā bahūnaṁ ācariyo,  tesaṁ ācariyabhūtānaṁ sāvakānamācariyabhāvena sāvakaveneyyānaṁ  pācariyo. Bhagavatā hi dinnanaye ṭhatvā sāvakā veneyyaṁ vinenti,  tasmā bhagavāva tesaṁ padhāno ācariyoti.  
 Vadantassādhippetova attho pamāṇaṁ, na lakkhaṇahārādivisayoti  āha “brāhmaṇo panā”ti-ādi. “Imassa vā  pūtikāyassā”ti pāṭhāvasāne peyyālaṁ katvā “kelanā  paṭikelanā”ti vuttaṁ. Ayañhi khuddakavatthuvibhaṅgapāḷi (vibha.  854) “bāhirānaṁ vā parikkhārānaṁ maṇḍanā”ti-ādi peyyālavasena  gayhati. Tattha imassa vā pūtikāyassāti imassa vā  manussasarīrassa. Yathā hi tadahujātopi siṅgālo “jarasiṅgālo”  tveva, ūruppamāṇāpi ca galocilatā “pūtilatā” tveva saṅkhyaṁ  gacchati, evaṁ suvaṇṇavaṇṇopi manussasarīro “pūtikāyo” tveva,  tassa maṇḍanāti attho. Kelanāti kīḷanā.  “Kelāyanā”tipi paṭhanti. Paṭikelanāti paṭikīḷanā.  Capalassa bhāvo cāpalyaṁ, cāpallaṁ vā, yena samannāgato puggalo  vassasatikopi samāno tadahujātadārako viya hoti,  tassedamadhivacananti veditabbaṁ.  
 Apāpe pure karoti, na vā pāpaṁ pure karotīti  apāpapurekkhāroti yuttāyuttasamāsena duvidhamatthaṁ dassetuṁ  “apāpe navalokuttaradhamme”ti-ādi vuttaṁ. Apāpeti ca  pāpapaṭipakkhe, pāpavirahite vā. Brahmani seṭṭhe bhagavati bhavā tassa  dhammadesanāvasena ariyāya jātiyā jātattā, brahmuno vā bhagavato  apaccaṁ garukaraṇādinā, yathānusiṭṭhaṁ paṭipattiyā ca, brahmaṁ vā seṭṭhaṁ  ariyamaggaṁ jānātīti brahmaññā, ariyasāvakasaṅkhātā pajā.  Tenāha “sāriputtamoggallānā”ti-ādi. Brāhmaṇapajāyāti  bahitapāpapajāya. “Apāpapurekkhāro”ti ettha “purekkhāro”ti  padamadhikāroti dasseti “etissāya (pg.2.292) ca pajāya purekkhāro”ti  iminā. Ca-saddo samuccayattho “na kevalaṁ apāpapurekkhāro  eva, atha kho brahmaññāya ca pajāya sambandhabhūtāya purekkhāro”ti.  “Ayañhī”ti-ādi adhippāyamattadassanaṁ.  “Apāpapurekkhāro”ti idaṁ “brahmaññāya pajāyā”ti imināva  sambandhitabbaṁ, na ca paccekamatthadīpakaṁ, pakatibrāhmaṇajātivasenapi  cetassa attho veditabboti dassento “apicā”ti-ādimāha.  Ayuttasamāso cāyaṁ. Pāpanti pāpakammaṁ, ahitaṁ dukkhanti  attho. Tassa sambandhipekkhattā kassā apāpapurekkhāroti pucchāya  evamāhāti dassetuṁ “kassā”ti-ādi vuttaṁ.  “Attanā”ti-ādi tadatthavivaraṇaṁ. Brāhmaṇapajāyāti  brāhmaṇajātipajāya.  
 Rañjanti aṭṭaṁ bhajanti rājāno etenāti raṭṭhaṁ, ekassa  rañño rajjabhūtakāsikosalādimahājanapadā. Janā pajjanti  sukhajīvikaṁ pāpuṇanti etthāti janapado, ekassa rañño rajje  ekekakoṭṭhāsabhūtā uttarapathadakkhiṇapathādikhuddakajanapadā.  Tatthāti tathā āgatesu. Pucchāyāti attanā  abhisaṅkhatāya pucchāya. Vissajjanāsampaṭicchaneti  vissajjanāya attano ñāṇena sampaṭiggahaṇe. Kesañci  upanissayasampattiṁ, ñāṇaparipākaṁ, cittācārañca ñatvā bhagavāva  pucchāya ussāhaṁ janetvā vissajjetīti adhippāyo.  
 “Tattha katamaṁ sākhalyan”ti-ādi nikkhepakaṇḍapāḷi  (dha. sa. 1350). Addhānadarathanti dīghamaggāgamanaparissamaṁ.  Assāti bhagavato, mukhapadumanti sambandho.  Bālātapasamphassanenevāti abhinavuggatasūriyaraṁsisamphassanena iva.  Tathā hi sūriyo “padmabandhū”ti loke pākaṭo, cando pana  “kumudabandhū”ti. Puṇṇacandassa siriyā samānā sirī etassāti  puṇṇacandasassirikaṁ. Kathaṁ nikkujjitasadisatāti āha  “sampattāyā”ti-ādi. Ettha pana “ehi  svāgatavādī”ti iminā sukhasambhāsapubbakaṁ piyavāditaṁ dasseti,  “sakhilo”ti iminā saṇhavācataṁ, “sammodako”ti  iminā paṭisandhārakusalataṁ, “abbhākuṭiko”ti iminā  sabbattheva vippasannamukhataṁ, “uttānamukho”ti iminā  sukhasallāpataṁ, “pubbabhāsī”ti iminā dhammānuggahassa  okāsakaraṇena hitajjhāsayataṁ dassetīti veditabbaṁ.  
 Yattha (pg.2.293) kirāti ettha kira-saddo arucisūcane–  
 	“Khaṇavatthuparittattā, āpāthaṁ na vajanti ye;  
 	Te dhammārammaṇā nāma, ye’saṁ rūpādayo kirā”ti. –  
 Ādīsu (abhidhammāvatāra-aṭṭhakathāyaṁ ārammaṇavibhāge  chaṭṭha-anucchede– 77) viya, tena bhagavatā adhivutthapadese na  devatānubhāvena manussānaṁ anupaddavatā, atha kho buddhānubhāvenāti  dasseti. Buddhānubhāveneva hi tā ārakkhaṁ gaṇhanti.  Paṁsupisācakādayoti paṁsunissitapisācakādayo   Ādisaddena bhūtarakkhasādīnaṁ gahaṇaṁ. Idāni buddhānubhāvameva  pākaṭaṁ katvā dassetuṁ “apicā”ti-ādi vuttaṁ.  
  Anusāsitabbo saṅgho nāma sabbopi  veneyyajanasamūho. Sayaṁ uppādito saṅgho nāma  nibbattita-ariyapuggalasamūho. “Tādiso”ti iminā “sayaṁ  vā uppādito”ti vuttavikappo eva paccāmaṭṭho anantarassa vidhi  paṭisedhovāti katvā, tasmā “purimapadasseva vā”ti  vikappantaragahaṇanti ācariyena (dī. ni. ṭī. 1.304) vuttaṁ.  Tatrāyamadhippāyo– kāmaṁ “gaṇī”ti idaṁ “saṅghī”ti padasseva  vevacanaṁ, atthamattaṁ pana dassetuṁ yathāvuttavikappadvaye dutiyavikappameva  paccāmasitvā “tādisovassa gaṇo atthī”ti vuttattā avasiṭṭhassapi  paṭhamavikappassa saṅgahaṇatthaṁ “purimapadasseva vā  vevacanametan”ti vuttanti. Evampi vadanti–  dhammasenāpatittherādīnaṁ paccekagaṇīnaṁ gaṇaṁ, suttantikādigaṇaṁ vā  sandhāya “tādiso”ti-ādi vuttaṁ. Tatthāpi hi sabbova  bhikkhugaṇo anusāsitabbo nāma, nibbattita-ariyagaṇo pana sayaṁ  uppādito nāma, tasmā “tādiso”ti iminā vikappadvayassāpi  paccāmasanaṁ upapannaṁ hoti. Evaṁ padadvayassa visesatthataṁ dassetvā  sabbathā samānatthataṁ dassetuṁ “purimapadassevā”ti-ādi vuttanti.  Pūraṇamakkhali-ādīnaṁ bahūnaṁ titthakarānaṁ, niddhāraṇe cetaṁ  sāmivacanaṁ. Acelakādimattakenapi kāraṇenāti  niccoḷatādimattakenapi appicchasantuṭṭhatādisamāropanalakkhaṇena kāraṇena.  
 Navakāti abhinavā. Pāhunakāti paheṇakaṁ  paṭiggaṇhitumanucchavikā, etena duvidhesu āgantukesu puretaramāgatavasena  idha atithino, na bhojanavelāyamāgatavasena (pg.2.294) abbhāgatāti dasseti.  Pariyāpuṇāmīti paricchindituṁ jānāmi, dhātvatthamattaṁ pana  dassetuṁ “jānāmī”ti vuttaṁ.  
 Kappampīti āyukappampi, bhaṇeyya ceti sambandho.  Ciraṁ cirakāle kappo khīyetha, dīghamantare dīghakālantarepi  tathāgatassa vaṇṇo na khīyethāti yojanā. “Ciran”ti cettha  vattabbepi chandahānibhayā rassatthaṁ niggahitalopo, atidīghakālaṁ vā  sandhāya “ciradīghamantare”ti vuttaṁ, ubhayattha sambandhitabbametaṁ,  kiriyārahādiyoge viya ca antarayoge adhikakkharapādo anupavajjo,  ayañca gāthā abhūtaparikappanāvasena aṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha.  1.304 3.141 ma. ni. aṭṭha. 2.425 udā. aṭṭha. 53  bu. vaṁ. aṭṭha. 4.4 cariyā. aṭṭha. nidānakathā,  pakiṇṇakakathā; apa. aṭṭha. 2.7.20) vuttā tathā bhāsamānassa  abhāvato.  
  305. Nanti ācariyaṁ. Alaṁ-saddo idha  arahattho “alameva nibbinditun”ti-ādīsu (dī. ni. 2.272  saṁ. ni.  2.134 143) viyāti āha “yuttamevā”ti.  Puṭena netvā asitabbato paribhuñjitabbato puṭosaṁ vuccati pātheyyaṁ.  Itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṁ dasseti “taṁ gahetvā”ti  iminā. Pāḷiyaṁ puṭaṁsenapi kulaputtenāti sambandhaṁ dassetuṁ  “tena puṭaṁsenā”ti vuttaṁ. “Aṁsenā”ti-ādi  adhippāyamattadassanaṁ, vahantena kulaputtena upasaṅkamituṁ alamevāti  attho.  
 
 Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā 

  306-7. Na idha tiro-saddo “tirokuḍḍe vā  tiropākāre vā chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā”ti-ādīsu (pāci. 825)  viya bahi-atthoti āha “antovanasaṇḍe gatassā”ti. Tattha  vihāropi vanasaṇḍapariyāpannoti dasseti “vihārabbhantaraṁ  paviṭṭhassā”ti iminā. Ete añjaliṁ paṇāmetvā nisinnā  micchādiṭṭhivasena ubhatopakkhikā, “itare pana sammādiṭṭhivasena  ekatopakkhikā”ti atthato āpanno hoti. Daliddattā,  ñātipārijuññādinā jiṇṇattā ca nāmagottavasena apākaṭā hutvā  pākaṭā bhavitukāmā evamakaṁsūti adhippāyo. Kerāṭikāti  saṭhā. Tatthāti dvīsu janesu. Tatoti vissāsato,  dānato vā.  
 
 Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā 

  309. Anonatakāyavasena (pg.2.295) thaddhagatto, na  mānavasena. Tena pāḷiyaṁ vakkhati “abbhunnāmetvā”ti.  Cetovitakkaṁ sandhāya cittasīsena “cittaṁ aññāsī”ti vuttaṁ.  Vighātanti cittadukkhaṁ.  
  311. Sakasamayeti brāhmaṇaladdhiyaṁ.  Mīyamānoti mariyamāno. Diṭṭhisañjānanenevāti attano  laddhisañjānaneneva. Sujanti homadabbiṁ, nibbacanaṁ vuttameva.  Gaṇhantesūti juhanatthaṁ gaṇhanakesu, iruvijjesūti attho.  Iruvedavasena homakaraṇato hi yaññayajakā “iruvijjā”ti  vuccanti. Paṭhamo vāti tattha sannipatitesu sujākiriyāyaṁ  sabbapadhāno vā. Dutiyo vāti tadanantariko   vā. “Sujan”ti idaṁ karaṇatthe upayogavacananti āha  “sujāyā”ti. Aggihuttamukhatāya yaññassa yaññe diyyamānaṁ  sujāmukhena diyyati. Vuttañca “aggihuttamukhā yaññā, sāvittī  chandaso mukhan”ti (ma. ni. 2.400). Tasmā  “diyyamānan”ti ayaṁ pāṭhaseso viññāyatīti ācariyena  (dī. ni. ṭī. 1.311) vuttaṁ. Apica sujāya diyyamānaṁ  sujanti taddhitavasena atthaṁ dassetuṁ evamāha. Porāṇāti  aṭṭhakathācariyā. Purimavāde cettha dānavasena paṭhamo vā dutiyo vā,  pacchimavāde ādānavasenāti ayametesaṁ viseso. Visesatoti  vijjācaraṇavisesato, na brāhmaṇehi icchitavijjācaraṇamattato.  Uttamabrāhmaṇassāti anuttaradakkhiṇeyyatāya ukkaṭṭhabrāhmaṇassa.  Yathādhippetassa hi vijjācaraṇavisesadīpakassa “katamaṁ pana taṁ  brāhmaṇasīlaṁ, katamā sā paññā”ti-ādivacanassa okāsakaraṇatthameva  “imesaṁ pana brāhmaṇa pañcannaṁ aṅgānan”ti-ādivacanaṁ bhagavā avoca,  tasmā padhānavacanānurūpamanusandhiṁ dassetuṁ “bhagavā  panā”ti-ādi vuttanti daṭṭhabbaṁ.  
  313. Apavadatīti vaṇṇādīni apanetvā vadati,  atthamattaṁ pana dassetuṁ “paṭikkhipatī”ti vuttaṁ. Idanti  “mā bhavaṁ soṇadaṇḍo evaṁ avacā”ti-ādivacanaṁ.  Brāhmaṇasamayanti brāhmaṇasiddhantaṁ. Mā bhindīti mā  vināsesi.  
  316. Samoyeva hutvā samoti samasamo,  sabbathā samoti attho. Pariyāyadvayañhi atisayatthadīpakaṁ yathā  “dukkhadukkhaṁ, rūparūpan”ti. Ekadesamattato pana aṅgakena māṇavena  tesaṁ samabhāvato (pg.2.296) taṁ nivattento “ṭhapetvā  ekadesamattan”ti-ādimāha. Kulakoṭiparidīpananti kulassa  ādiparidīpanaṁ. Yasmā attano bhaginiyā …pe… na jānissati,  tasmā na tassa mātāpitumattaṁ sandhāya vadati, kulakoṭiparidīpanaṁ pana  sandhāya vadatīti adhippāyo. “Atthabhañjanakan”ti iminā  kammapathapattaṁ vadati. Guṇeti yathāvutte pañcasīle. Athāpi  siyāti yadipi tumhākaṁ evaṁ parivitakko siyā, bhinnasīlassāpi  puna pakatisīle ṭhitassa brāhmaṇabhāvaṁ vaṇṇādayo  sādhentīti evaṁ siyāti attho. “Sādhetī”ti pāṭhe  “vaṇṇo”ti kattā ācariyena (dī. ni. ṭī. 1.316)  ajjhāhaṭo, nidassanañcetaṁ. Mantajātīsupi hi eseva nayo.  Sīlamevāti puna pakatibhūtaṁ sīlameva brāhmaṇabhāvaṁ sādhessati,  kasmāti ce “tasmiṁ hi …pe… vaṇṇādayo”ti. Tattha  sammohamattaṁ vaṇṇādayoti vaṇṇamantajātiyo brāhmaṇabhāvassa  aṅganti sammohamattametaṁ, asamavekkhitvā kathitamidaṁ.  
 
 Sīlapaññākathāvaṇṇanā 

  317. Kathito brāhmaṇena pañhoti “sīlavā ca  hotī”ti-ādinā dvinnameva aṅgānaṁ vasena yathāpucchito pañho  yāthāvato vissajjito. Etthāti yathāvissajjite atthe,  aṅgadvaye vā. Tassāti soṇadaṇḍassa. Yadi ekamaṅgaṁ ṭhapeyya,  atha patiṭṭhātuṁ na sakkuṇeyya. Yadi pana na ṭhapeyya, atha sakkuṇeyya,  kiṁ panesa tathā sakkhissati nu kho, noti vīmaṁsanatthameva evamāha,  na tu ekassa aṅgassa ṭhapanīyattāti vuttaṁ hoti. Tathā cāha  “evametaṁ brāhmaṇā”ti-ādi. Dhovitattāva parisujjhananti āha  “sīlaparisuddhā”ti, sīlasampattiyā sabbaso suddhā  anupakkiliṭṭhāti attho. Kuto dussīle paññā asamāhitattā  tassa. Kuto vā paññārahite jaḷe eḷamūge sīlaṁ  sīlavibhāgassa, sīlaparisodhanūpāyassa ca ajānanato. Eḷā mukhe  gaḷati yassāti eḷamūgo kha-kārassa ga-kāraṁ katvā,  elamukho, elamūko vā. Iti bahudhā pāṭhoti  bhayabheravasuttaṭṭhakathāyaṁ (ma. ni. aṭṭha. 1.48) vutto. Pakaṭṭhaṁ  ukkaṭṭhaṁ ñāṇaṁ paññāṇanti katvā pākatikaṁ ñāṇaṁ nivattetuṁ  “paññāṇan”ti vuttaṁ. Vipassanādiñāṇañhi idhādhippetaṁ, tadetaṁ  pakārehi jānanato paññāvāti āha “paññāyevā”ti.  
 Catupārisuddhisīlena (pg.2.297) dhotāti samādhipadaṭṭhānena  catupārisuddhisīlena sakalasaṁkilesamalavisuddhiyā dhovitā visuddhā.  Tenāha “kathaṁ panā”ti-ādi. Tattha dhovatīti sujjhati.  Saṭṭhi-asītivassānīti saṭṭhivassāni vā asītivassāni vā.  Maraṇakālepi, pageva aññasmiṁ kāle. Mahāsaṭṭhivassatthero  viyāti saṭṭhivassamahāthero viya. Vedanāpariggahamattampīti  ettha vedanāpariggaho nāma yathā-uppannaṁ vedanaṁ sabhāvasarasato  upadhāretvā puna padaṭṭhānato “ayaṁ vedanā phassaṁ paṭicca uppajjati,  so ca phasso anicco dukkho vipariṇāmadhammo”ti lakkhaṇattayaṁ  āropetvā pavattitavipassanā. Evaṁ passantena hi sukhena sakkā sā  vedanā adhivāsetuṁ “vedanā eva vedayatī”ti. Vedanaṁ  vikkhambhetvāti yathā-uppannaṁ dukkhavedanaṁ anuvattitvā vipassanaṁ  ārabhitvā vīthipaṭipannāya vipassanāya taṁ vinodetvā.  Saṁsumārapatitenāti kumbhīlena viya bhūmiyaṁ urena nipajjamānena.  “Nāhan”ti-ādiṁ tathā sīlarakkhaṇameva dukkaranti katvā  vadati. Sīle patiṭṭhitassa hi arahattaṁ hatthagataṁyeva. Yathāha  “sīle patiṭṭhāya …pe… vijaṭaye jaṭan”ti (saṁ. ni.  1.23  192 peṭako. 22 mi. pa. 2.9) catūsu puggalesu  ugghāṭitaññuno evāyaṁ visayoti āha “ugghāṭitaññutāyā”ti.  Paññāya sīlaṁ dhovitvāti sīlaṁ ādimajjhapariyosānesu  akhaṇḍādibhāvāpādanena paññāya suvisodhitaṁ katvā.  Santatimahāmattavatthu dhammapade (dha. pa. aṭṭha.  2.santimahāmattavatthu).  
  318. “Kasmā āhā”ti uparidesanāya kāraṇaṁ  pucchati. Lajjā nāma “sīlassa ca jātiyā ca  guṇadosappakāsanena samaṇena gotamena pucchitapañhaṁ vissajjesī”ti  parisāya paññātatā, sā tathā vissajjitumasamatthatāya bhijjissatīti  attho, paṭhamaṁ alajjamānopi idāni lajjissāmīti vuttaṁ hoti.  Paramanti pamāṇaṁ. “Ettakaparamā mayan”ti padānaṁ  tulyādhikaraṇataṁ dassetuṁ “te mayan”ti vuttaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti – “sīlapaññāṇan”ti vacanameva amhākaṁ paramaṁ, tadatthabhūtāni  pañcasīlāni, vedattayavibhāvanaṁ paññañca lakkhaṇādito niddhāretvā  jānanaṁ natthi, kevalaṁ tattha vacīparamāva mayanti. Ayaṁ panettha  aṭṭhakathāmuttakanayo– ettakaparamāti ettaka-ukkaṁsakoṭikā, paṭhamaṁ  pañhāvissajjanāva amhākaṁ (pg.2.298) ukkaṁsakoṭīti attho. Tenāha “mayā  sakasamayavasena pañho vissajjito”ti. Paranti atirekaṁ.  Bhāsitassāti vacanassa saddassa.  
 Ayaṁ pana visesoti sīlaniddese niyyātanamattaṁ  apekkhitvā vuttaṁ. Tenāha “sīlamicceva niyyātitan”ti.  Sāmaññaphalasutte (dī. ni. 1.150) hi sīlaṁ niyyātetvāpi puna  sāmaññaphalamicceva niyyātitaṁ. Sabbesampi mahaggatacittānaṁ  ñāṇasampayuttattā, jhānānañca taṁ sampayogato “atthato  paññāsampadā”ti vuttaṁ. Paññāniddese hi jhānapaññaṁ adhiṭṭhānaṁ katvā  paṭhamaṁ vipassanāpaññā niyyātitā. Tenāha  “vipassanāpaññāyā”ti-ādi.  
 
 Soṇadaṇḍa-upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā 

  321. Daharo yuvāti ettha daharavacanena  paṭhamayobbanabhāvaṁ dasseti. Paṭhamayobbanakālagato hi “daharo”ti  vuccati. Puttassa putto nattā nāma. Nappahotīti na  sampajjati, puttanattappamāṇopi na hotīti attho. “Āsanā me taṁ  vuṭṭhānan”ti etassa atthāpattiṁ dassetuṁ “mama  agāravenā”ti-ādi vuttaṁ. Etanti añjalipaggahaṇaṁ. Ayañhi  yathā tathā attano mahājanassa sambhāvanaṁ uppādetvā kohaññena pare  vimhāpetvā lābhuppādanaṁ nijigīsanto vicarati, tasmāssa ativiya  kuhakabhāvaṁ dassento “iminā kirā”ti-ādiṁ vadati   Agāravaṁ nāma natthīti agāravavacanaṁ nāma natthi, nāyaṁ bhagavati  agāravena “ahañceva kho panā”ti-ādimāha, atha kho attano  lābhaparihānibhayenevāti vuttaṁ hoti.  
  322. Taṅkhaṇānurūpāyāti yādisī tadā tassa  ajjhāsayappavatti, tadanurūpāyāti majjhepadalopena attho. Tadā  tassa vivaṭṭasannissitassa tādisassa ñāṇaparipākassa abhāvato  kevalaṁ abbhudayasannissito eva attho dassitoti āha  “diṭṭhadhammikasamparāyikaṁ atthaṁ sandassetvā”ti, paccakkhato  vibhāvetvāti attho. Kusale dhammeti tebhūmake kusaladhamme,  ayamettha nippariyāyato attho. Pariyāyato pana “catubhūmake”tipi  vattuṁ vaṭṭati lokuttarakusalassapi āyatiṁ labbhamānattā. Tathā hi  vakkhati “āyatiṁ nibbānatthāya, vāsanābhāgiyāya (pg.2.299) vā”ti.  Tatthāti kusale dhamme yathāsamādapite. Nanti  soṇadaṇḍabrāhmaṇaṁ. Samuttejetvāti sammadeva uparūpari  nisānetvā puññakiriyāya tikkhavisadabhāvamāpādetvā. Taṁ pana  atthato tattha ussāhajananameva hotīti āha “sa-ussāhaṁ  katvā”ti. Tāya ca sa-ussāhatāyāti evaṁ puññakiriyāya  sa-ussāhatā niyamato diṭṭhadhammikādi-atthasampādanīti yathāvuttāya  sa-ussāhatāya ca sampahaṁsetvāti sambandho. Aññehi ca  vijjamānaguṇehīti evarūpā te guṇasamaṅgitā ca ekantena  diṭṭhadhammikādi-atthanipphādanīti tasmiṁ vijjamānehi, aññehi ca  guṇehi sampahaṁsetvā sammadeva haṭṭhatuṭṭhabhāvamāpādetvāti attho.  
 Yadi bhagavā dhammaratanavassaṁ vassi, atha kasmā so visesaṁ  nādhigacchīti codanaṁ sodhetuṁ “brāhmaṇo panā”ti-ādi vuttaṁ.  Kuhakatāyāti vuttanayena kohaññakattā, iminā  payogasampatti-abhāvaṁ dasseti. Yajjevaṁ kasmā bhagavā tassa tathā  dhammaratanavassaṁ vassīti paṭicodanampi sodhento  “kevalamassā”ti-ādimāha. Tattha kevalanti  nibbedhāsekkhabhāgiyena asammissaṁ. Nibbānatthāyāti  nibbānādhigamatthāya, parinibbānatthāya vā. Āyatiṁ  visesādhigamanūpāyabhūtā puññakiriyāsu paricayasaṅkhātā vāsanā eva  bhāgo, tasmiṁ upāyabhāvena pavattāti vāsanābhāgiyā. Na hi  bhagavato niratthakā catuppadikagāthāmattāpi dhammadesanā atthi. Tenāha  “sabbā purimapacchimakathā”ti. Ādito cettha pabhuti yāva  brāhmaṇassa vissajjanāpariyosānaṁ, tāva purimakathā, bhagavato  pana sīlapaññāvissajjanā pacchimakathā. Brāhmaṇena vuttāpi hi  buddhaguṇādipaṭisaññuttā kathā āyatiṁ nibbānatthāya vāsanābhāgiyā  evāti. Sesaṁ suviññeyyameva.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā soṇadaṇḍasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā 

  323. Evaṁ (pg.2.300) soṇadaṇḍasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni  kūṭadantasuttaṁ saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ  vibhāvetuṁ, soṇadaṇḍa suttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa  kūṭadantasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ “evaṁ me sutaṁ …pe… magadhesūti  kūṭadantasuttan”ti āha. “Magadhā nāma janapadino  rājakumārā”ti-ādīsu ambaṭṭhasutte kosalajanapadavaṇṇanāyaṁ amhehi  vuttanayo yathārahaṁ netabbo. Ayaṁ panettha viseso– magena saddhiṁ  dhāvantīti magadhā, rājakumārā, maṁsesu vā gijjhantīti  magadhā niruttinayena. Ruḷhito, paccayalopato ca tesaṁ  nivāsabhūtepi janapade vuddhi na hotīti neruttikā. Janapadanāmeyeva  bahuvacanaṁ, na janapadasadde jātisaddattāti vuttaṁ “tasmiṁ magadhesu  janapade”ti. Ito paranti “magadhesū”ti padato paraṁ  “cārikaṁ caramāno”ti-ādivacanaṁ. Purimasuttadvayeti  ambaṭṭhasoṇadaṇḍasuttadvaye. Vuttanayamevāti yaṁ tattha āgatasadisaṁ  idhāgataṁ, taṁ atthavaṇṇanāto vuttanayameva, tattha vuttanayeneva  veditabbanti vuttaṁ hoti. “Taruṇo ambarukkho ambalaṭṭhikā”ti  brahmajālasuttavaṇṇanāyaṁ (dī. ni. aṭṭha. 1.2) vuttattā  “ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāvā”ti āha.  
 Yaññāvāṭaṁ sampādetvā mahāyaññaṁ uddissa saviññāṇakāni,  aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni upaṭṭhapitānīti atthaṁ sandhāya  “mahāyañño upakkhaṭo”ti pāḷiyaṁ vuttaṁ, taṁ panetaṁ upakaraṇaṁ tesaṁ  tathā sajjanamevāti dasseti “sajjito”ti iminā.  Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni balavavacchasatāni. Vacchānaṁ  visesāti hi vacchatarā, te pana vacchā eva honti, na dammā,  na ca balībaddāti āha “vacchasatānī”ti. Ayaṁ  ācariyamati (dī. ni. ṭī. 1.323). Tara-saddo vā  anatthakoti vuttaṁ “vacchasatānī”ti. Evañhi sabbopi  vacchappabhedo saṅgahito hoti. Eteti usabhādayo  urabbhapariyosānā. Anekesanti anekajātikānaṁ.  Migapakkhīnanti mahiṁsarurupasadakuruṅgagokaṇṇamigānañceva  morakapiñjaravaṭṭakatittira lāpādipakkhīnañca. Saṅkhyāvasena anekataṁ  sattasataggahaṇena paricchindituṁ “sattasattasatānī”ti vuttaṁ,  sattasatāni, sattasatāni (pg.2.301) cāti attho. Thūṇanti  yaññopakaraṇānaṁ migapakkhīnaṁ bandhanatthambhaṁ. Yūpotipi tassa  nāmaṁ. Tenāha “yūpasaṅkhātan”ti.  
  328. Vidhāti vippaṭisāravinodanā. Yo hi  yaññasaṅkhātassa puññassa upakkileso, tassa vidhamanato nivāraṇato  nirodhanato vidhā vuccanti vippaṭisāravinodanā, tā eva  puññābhisandaṁ avicchinditvā ṭhapentīti “ṭhapanā”ti ca vuttā.  Avippaṭisārato eva hi uparūpari puññābhisandappavattīti. Ṭhapanā  cetā yaññassa ādimajjhapariyosānavasena tīsu kālesu pavattiyā  tippakārāti āha “tiṭṭhapanan”ti. Parikkhārasaddo  cettha parivārapariyāyo “parikaronti yaññaṁ abhisaṅkharontī”ti  katvā. Tenāha “soḷasaparivāran”ti.  
 
 Mahāvijitarājayaññakathāvaṇṇanā 

  336. Pubbe bhūtaṁ bhūtapubbaṁ yathā  “diṭṭhapubban”ti āha “pubbacaritan”ti, attano  purimajātisambhūtaṁ bodhisambhārabhūtaṁ puññacariyanti attho. Tathā hi  tassa anugāminidhissa thāvaranidhinā nidassanaṁ upapannaṁ hoti.  Saddavidū pana vadanti “bhūtapubbanti idaṁ kālasattamiyā  nepātikapadan”ti. Atītakāleti hi tesaṁ matena attho.  Assāti anena. Mahantaṁ pathavīmaṇḍalaṁ vijitanti sambandho.  Mahantaṁ vā vijitaṁ pathavīmaṇḍalamassa atthīti attho.  “Antoraṭṭheti yassa vijite viharati, tassa raṭṭhe”ti-ādīsu viya hi  vijitasaddo rajje pavattati, iminā tassa ekarājabhāvaṁ dīpeti,  na cakkavattirājabhāvaṁ sattaratanasampannatā-avacanato. Pāḷiyaṁ na yena  kenaci santakamattena aḍḍhatāti dassetuṁ “aḍḍho”ti vatvā  “mahaddhano”ti vuttaṁ. Tenāha “yo kocī”ti-ādi.  Aḍḍhatā hi nāma vibhavasampannattā sā ca taṁ tadupādāya vuccati.  Tathā mahaddhanatāpīti taṁ thāmappattaṁ ukkaṁsagataṁ dassetuṁ  “aparimāṇasaṅkhyenā”ti āha. Bhuñjitabbaṭṭhena visesato  kāmā idha bhogā nāmāti dasseti.  “Pañcakāmaguṇavasenā”ti iminā. Piṇḍapiṇḍavasenāti  bhājanālaṅkārādivibhāgaṁ ahutvā kevalaṁ khaṇḍakhaṇḍavasena.  
 Rūpaṁ appetvā, anappetvā vā māsappamāṇena kato māsako.  Ādisaddena thālakādīni saṅgaṇhāti.  Anekakoṭisaṅkhyenāti kahāpaṇānaṁ (pg.2.302) koṭisatādippamāṇaṁ sandhāya  vuttaṁ heṭṭhimantena koṭisatappamāṇeneva khattiyamahāsālabhāvappattito.  
 Tuṭṭhīti sumanatā. Upakaraṇasaddo cettha  kāraṇapariyāyo. Kiṁ pana tanti āha  “nānāvidhālaṅkārasuvaṇṇarajatabhājanādibhedan”ti.  Ādisaddena vatthaseyyāvasathādīni saṅgayhanti,  suvaṇṇarajatamaṇimuttāveḷuriyavajirapavāḷāni satta ratanānīti  vadanti. Yathāhu–  
 	“Suvaṇṇaṁ rajataṁ muttā, maṇiveḷuriyāni ca;  
 	Vajirañca pavāḷanti, sattāhu ratanānime”ti.  
 Sālivīhi-ādi sattadhaññaṁ sānulomaṁ pubbannaṁ nāma purekkhataṁ  sassaphalanti katvā. Tabbipariyāyato muggamāsādi tadavasesaṁ  aparannaṁ nāma. Aparannato pubbe pavattamannaṁ pubbannaṁ, tato aparasmiṁ  pavattamannaṁ aparannaṁ. Nna-kārassa pana ṇṇa-kāre kate pubbaṇṇaṁ,  aparaṇṇañcāti neruttikā. Pubbāparabhāvo panetesaṁ ādikappe  sambhavāsambhavavasena veditabbo. Purimaṁ “aḍḍho mahaddhano  pahūtajātarūparajato”ti vacanaṁ devasikaṁ paribbayadānagahaṇādivasena,  parivattanadhanadhaññavasena ca vuttaṁ, idaṁ pana “pahūtadhanadhañño”ti vacanaṁ  nidhānagatadhanavasena, saṅgahitadhaññavasena cāti imaṁ visesaṁ sandhāya  ayaṁ nayo dassito. Vīsakahāpaṇambaṇādidevasikavaḷañjanampi hi  mahāsālalakkhaṇaṁ.  
 Idāni tabbiparītavasena visesaṁ dassetuṁ “atha  vā”ti-ādinā dutiyanayo āraddho. Iminā eva hi purimavacanaṁ  nidhānagatadhanavasena, saṅgahitadhaññavasena ca vuttanti atthato siddhaṁ  hoti. Tattha idanti “pahūtadhanadhañño”ti vacanaṁ.  Assāti mahāvijitarañño. Divase divase paribhuñjitabbaṁ  devasikaṁ, bhāvanapuṁsakametaṁ. Dāsakammakaraporisādīnaṁ  vettanānuppadānaṁ paribbayadānaṁ. Iṇasodhanādivasena  dhanadhaññānamādānaṁ gahaṇaṁ. Ādisaddena iṇadānādīnaṁ saṅgaho.  Parivattanadhanadhaññavasenāti kayavikkayakaraṇena parivattitabbānaṁ  dhanadhaññānaṁ vasena. Katthaci pana samuccayavirahitapāṭho dissati.  Tattha “paribbayadānaggahaṇādivasenā”ti idaṁ parivattanapadena sambandhaṁ  katvā tādisena vidhinā ito cito ca parivattetabbānaṁ dhanadhaññānaṁ  vasenāti attho veditabbo.  
 Koṭṭhaṁ (pg.2.303) vuccati dhaññaṭṭhapanaṭṭhānaṁ, tadeva agāraṁ tathā. Tenāha  “dhaññena paripuṇṇakoṭṭhāgāro”ti. Evaṁ sāragabbhaṁ  koso, dhaññaṭṭhapanaṭṭhānaṁ koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato  aññathāpi taṁ dassetuṁ “atha vā”ti-ādi vuttaṁ. Tattha yathā  asino tikkhabhāvaparihārato paricchado “koso”ti vuccati, evaṁ  rañño tikkhabhāvaparihārakattā caturaṅginī senā “koso”ti āha  “catubbidho koso”ti-ādi. “Dvādasapuriso  hatthī”ti-ādinā (pāci. 314) vuttalakkhaṇena cettha  hatthiādayo gahetabbā. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi  kuppabhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā “koṭṭhāgāraṁ tividhan”ti-ādi  vuttaṁ. Jātarūparajatato hi aññaṁ  loha-ayadāruvisāṇavatthādikamasāradabbaṁ gopetabbato ga-kārassa ka-kāraṁ  katvā kuppaṁ vuccati. Jātarūparajatanidhānaṁ dhanakoṭṭhāgāraṁ.  Tattha tattha ratanaṁ viloketvā caraṇaṁ ratanavilokanacārikā.  Kāmaṁ tamatthaṁ rājā jānāti, bhaṇḍāgārikena pana kathāpetvā  parisāya nissaddabhāvāpādanatthameva evaṁ pucchati. Tathā kathāpane hi  asati parisā saddaṁ karissati “kasmā rājā paramparāgataṁ kuladhanaṁ  vināsetī”ti, tato ca pakatikkhobho bhavissati, sati pana tathā  kathāpane “etaṁkāraṇā taṁ chaḍḍetī”ti nissaddabhāvamāpajjissati.  Tato ca pakatikkhobho na bhavissati, tasmā tathā pucchatīti  veditabbaṁ. Maraṇavasanti maraṇassa, maraṇasaṅkhātaṁ vā visayaṁ.  
  337. Pāḷiyaṁ “āmantetvā”ti etassa mantitukāmo  hutvāti atthaṁ viññāpetuṁ “ekena paṇḍitena saddhiṁ mantetvā”ti  vuttaṁ. Dhātvatthānuvattako hettha upasaggo, pakaraṇādhigato ca katthaci  atthaviseso yathā “sikkhamānena bhikkhave bhikkhunā aññātabbaṁ  paripucchitabbaṁ paripañhitabban”ti (pāci. 434). Tathā hissa  padabhājane vuttaṁ “sikkhamānenāti sikkhitukāmena. Aññātabbanti  jānitabban”ti-ādi (pāci. 436). Āmantesīti  mantitukāmosi. Janapadassa anupaddavatthaṁ, yaññassa ca  cirānappavattanatthaṁ brāhmaṇo cintesīti āha “ayaṁ  rājā”ti-ādi. Āharantānaṁ manussānaṁ gehānīti sambandho,  anādare vā etaṁ sāmivacanaṁ.  
  338. Sattānaṁ (pg.2.304) hitasukhassa vidūsanato,  ahitadukkhassa ca āvahanato kaṇṭakasadisatāya corā eva idha  “kaṇṭakā”ti vuttaṁ “corakaṇṭakehi sakaṇṭako”ti.  Yathā gāmavāsīnaṁ ghātakā gāmaghātakā abhedavasena, upacārena ca  nissayanāmassa nissitepi pavattanato, evaṁ panthikānaṁ duhanā bādhanā  panthaduhā. Dhammato apetassa ayuttassa karaṇasīlo  adhammakārī, yo vā attano vijite janapadādīnaṁ tato tato  anatthato tāyanena khattiyena kattabbadhammo, tassa akaraṇasīloti  attho. Dassūti corānametaṁ adhivacanaṁ. Daṁsenti  viddhaṁsentīti hi dassavo niggahītalopena, te eva  khīlasadisattā khīlanti dassukhīlaṁ. Yathā hi khette  khīlaṁ kasanādīnaṁ sukhappavattiṁ, mūlasantānena sassaparibuddhiñca  vibandhati, evaṁ dassavopi rajje rājāṇāya sukhappavattiṁ,  mūlaviruḷhiyā janapadaparibuddhiñca vibandhantī. Pāṇacāgaṁ  dassetuṁ “māraṇenā”ti vuttaṁ, hiṁsanaṁ dassetuṁ “koṭṭanenā”ti.  Vadhasaddo hi hiṁsanatthopi hoti “vadhati na rodati, āpatti  dukkaṭassā”ti-ādīsu (pāci. 880) viya, kapparādīhi pothanenāti  attho. Addu nāma dārukkhandhena kato bandhanopakaraṇaviseso,  tena bandhanaṁ tathā. Ādisaddena  rajjubandhanasaṅkhalikabandhanagharabandhanādīni saṅgaṇhāti.  Hā-dhātuyā jānipadanipphattiṁ dasseti “hāniyā”ti  iminā, sā ca dhanahāyanamevāti vuttaṁ “sataṁ gaṇhathā”ti-ādi.  
 Pañcasikhamattaṁ ṭhapetvā muṇḍāpanaṁ pañcasikhamuṇḍakaraṇaṁ.  Taṁ “kākapakkhakaraṇan”tipi voharanti. Sīse chakaṇodakāvasecanaṁ  gomayasiñcanaṁ. Kudaṇḍako nāma catuhatthato ūno rassadaṇḍako,  yo “gaddulo”tipi vuccati, tena bandhanaṁ kudaṇḍakabandhanaṁ.  Ādisaddena khuramuṇḍaṁ karitvā bhasmapuṭavadhanādīnaṁ saṅgaho.  Sammāsaddo ñāyatthoti āha “hetunā”ti-ādi,  pariyāyavacanametaṁ. Ūhanissāmīti uddharissāmi,  apanessāmīti attho. Pubbe tattha kataparicayatāya ussāhaṁ  karonti. “Anuppadetū”ti etassa anu anu padetūti atthaṁ  sandhāya “dinne appahonte”ti-ādi vuttaṁ.  Kasi-upakaraṇabhaṇḍaṁ phālapājanayuganaṅgalādi, iminā pāḷiyaṁ  bījabhattameva nidassanavasena vuttanti dasseti.  Sakkhikaraṇapaṇṇāropananibandhanaṁ (pg.2.305) vaḍḍhiyā saha vā vinā vā puna  gahetukāmassa dāne hoti, idha pana tadubhayampi natthi puna  aggahetukāmattāti vuttaṁ “sakkhiṁ akatvā”ti-ādi. Tenāha  “mūlacchejjavasenā”ti. Sakkhinti tadā paccakkhakajanaṁ.  Paṇṇe anāropetvāti tālādipaṇṇe yathāciṇṇaṁ likhanavasena  anāropetvā. Aññattha paṇṇākārepi pābhatasaddo, idha pana  bhaṇḍamūleyevāti āha “bhaṇḍamūlassā”ti-ādi. Bhaṇḍamūlañhi  pakārato udayabhaṇḍāni ābharati saṁharati etenāti pābhataṁ.  Udayadhanato pageva ābhataṁ pābhatanti saddavidū, paṇṇākāro pana taṁ  tadatthaṁ patthentehi ābharīyateti pābhataṁ. Patthanatthajotako hi  ayaṁ pa-saddo.  
 “Yathāhā”ti-ādinā pābhatasaddassa mūlabhaṇḍatthataṁ  cūḷaseṭṭhijātakapāṭhena (jā. 1.1.4) sādheti. Tatrāyamaṭṭhakathā  (jā. aṭṭha. 1.1.4) “appakenapīti thokenapi parittakenapi.  Medhāvīti paññavā. Pābhatenāti bhaṇḍamūlena.  Vicakkhaṇoti vohārakusalo. Samuṭṭhāpeti attānanti  mahantaṁ dhanañca yasañca uppādetvā tattha attānaṁ saṇṭhāpeti patiṭṭhāpeti.  Yathā kiṁ? Aṇuṁ aggiṁva sandhamaṁ, yathā paṇḍitapuriso  parittaṁ aggiṁ anukkamena gomayacuṇṇādīni pakkhipitvā mukhavātena  dhamanto samuṭṭhāpeti vaḍḍheti mahantaṁ aggikkhandhaṁ karoti, evameva  paṇḍito thokampi pābhataṁ labhitvā nānā-upāyehi payojetvā dhanañca  yasañca vaḍḍheti, vaḍḍhetvā ca pana tattha attānaṁ patiṭṭhāpeti, tāya eva  vā pana dhanayasamahantatāya attānaṁ samuṭṭhāpeti, abhiññātaṁ pākaṭaṁ  karotīti attho”ti.  
 Divase divase dātabbaṁ devasikaṁ. Māse māse dātabbaṁ  māsikaṁ. Ādisaddena anuposathikādīni saṅgaṇhāti.  Tassa tassa purisassa. Kusalānurūpena, kammānurūpena  sūrabhāvānurūpenāti dvandato paraṁ suyyamāno anurūpasaddo paccekaṁ  yojetabbo. Chekabhāvānurūpatā cettha kusalānurūpaṁ. Katthaci  kulasaddo dissati, so ca jāṇusoṇi-ādikulānamiva  kulānurūpampi dātabbato yujjateva. Senāpaccādi  ṭhānantaraṁ, iminā bhattavetanaṁ niddiṭṭhamattanti dasseti.  Sakakammapasutattā, anupaddavattā ca dhanadhaññānaṁ rāsiko  rāsikārabhūto. Khemena ṭhitāti (pg.2.306) anupaddavena pavattā. Tenāha  “abhayā”ti, kutocipi bhayarahitāti attho. Modā  modamānāti modāya modamānā, somanasseneva modamānā, na  saṁsandanamattenāti vuttaṁ hoti. “Bhagavatā saddhiṁ  sammodī”ti-ādīsu (dī. ni. 1.381) hi mudasaddo  saṁsandanepi pavattati, aññe modā hutvā aparepi modamānā  viharantīti vā attho. Tenāha “aññamaññaṁ pamuditacittāti,  asaññogepi vatticchāyeva vuddhīti dvidhā pāṭho vutto.  Iddhaphītabhāvanti samiddhavepullabhāvaṁ.  
 
 Catuparikkhāravaṇṇanā 

  339. Tasmiṁ tasmiṁ kicce anuyanti anuvattantīti  anuyantā. Teyeva ānuyantā yathā “anubhāvo eva  ānubhāvo”ti, “ānuyuttā”tipi pāṭho, tasmiṁ tasmiṁ kicce  anuyujjantīti hi ānuyuttā vuttanayena. Assāti rañño.  Teti ānuyantakhattiyādayo. “Amhe ettha bahi  karotī”ti attamanā na bhavissanti. “Nibandhavipulāyāgamo  gāmo nigamo. Vivaḍḍhitamahā-āyo mahāgāmo”ti (dī. ni.  ṭī. 1.338) ācariyena vuttaṁ. “Apākāraparikkhepo sāpaṇo  nigamo, sapākārāpaṇaṁ nagaraṁ, taṁ tabbiparīto  gāmo”ti (kaṅkhāvitaraṇī abhinavaṭīkāyaṁ saṅghādisesakaṇḍe  kuladūsakasikkhāpade passitabbaṁ) vinayaṭīkāsu. Gasanti madanti  etthāti gāmo, sveva pākaṭo ce, nigamo nāma atireko  gāmoti katvā. Bhusattho hettha nī-saddo, saññāsaddattā ca  rassoti saddavidū. Janapadattho vuttova. “Sāmyāmacco sakhā  koso, duggañca vijitaṁ balan”ti vuttāsu sattasu rājapakatīsu rañño  tadavasesānaṁ channaṁ vasena hitasukhātivuddhi, tadekadesā ca  ānuyantādayoti āha “yaṁ tumhākan”ti-ādi.  
 Taṁtaṁkiccesu raññā amā saha bhavantīti amaccā.  “Amāvāsī”ti-ādīsu viya hi samakiriyāya amāti  abyayapadaṁ, ca-paccayena taddhitasiddhīti neruttikā.  Rajjakiccavosāsanakāle pana te raññā piyā, sahapavattanakā ca  bhavantīti dasseti “piyasahāyakā”ti iminā. Rañño  parisati bhavā “pārisajjā. Ke pana teti vuttaṁ “sesā  āṇattikārakā”ti (pg.2.307)  yathāvuttānuyuttakhattiyādīhi avasesā rañño  āṇākarāti attho. Satipi deyyadhamme ānubhāvasampattiyā,  parivārasampattiyā ca abhāve tādisaṁ dātuṁ na sakkā. Vuddhakāle ca  tādisānampi rājūnaṁ tadubhayaṁ hāyateva, deyyadhamme pana asati pagevāti  dassetuṁ “deyyadhammasmiñhī”ti-ādimāha. Deyyadhammasmiṁ  asati ca mahallakakāle ca dātuṁ na sakkāti yojanā.  Etenāti yathāvuttakāraṇadvayena. Anumatiyāti anujānanena.  Pakkhāti sapakkhā yaññassa aṅgabhūtā. Yaññaṁ  parikarontīti parikkhārā, sambhārā, te ca tassa yaññassa  aṅgabhūtattā parivārā viya hontīti āha “parivārā  bhavantī”ti. “Ratho”ti-ādinā idhānadhippetamatthaṁ  nisedheti.  
 	“Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo;  
 	Upekkhā dhurasamādhi, anicchā parivāraṇan”ti.  (saṁ. ni.  5.4).  
 Hi saṁyuttamahāvaggapāḷi. Tattha rathoti  brahmayānasaññito aṭṭhaṅgikamaggaratho. Setaparikkhāroti  catupārisuddhisīlālaṅkāro. “Sīlaparikkhāro”tipi pāṭho.  Jhānakkhoti vipassanāsampayuttānaṁ pañcannaṁ jhānaṅgānaṁ vasena  jhānamaya-akkho. Cakkavīriyoti vīriyacakko. Upekkhā  dhurasamādhīti upekkhā dvinnaṁ dhurānaṁ samatā. Anicchā  parivāraṇanti alobho sīhadhammādīni viya parivāraṇaṁ.  
 
 Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā 

  340. Ubhato sujātādīhi vuccamānehi.  Yasasāti pañcavidhena ānubhāvena. Tenāha  “āṇāṭhapanasamatthatāyā”ti. “Saddho”ti etassa  “dātādānassa phalaṁ paccanubhoti pattiyāyatī”ti atthaṁ dassetuṁ  “dānassā”ti-ādi vuttaṁ. Dāne sūroti dānasūro,  deyyadhamme īsakampi saṅgaṁ akatvā muttacāgo, tabbhāvo pana  kammassakatāñāṇassa tikkhavisadabhāvena veditabbo. Tassa hi  tikkhavisadabhāvaṁ vibhāvetuṁ “saddo”ti vatvā “dānasūro”ti  vuttanti daṭṭhabbaṁ. Tenāha “na saddhāmattakenā”ti-ādi. Yassa  hi kammassakatā paccakkhamiva upaṭṭhāti, so evaṁ vutto. Yaṁ dānaṁ  detīti yaṁ deyyadhammaṁ parassa deti. Tassa pati hutvāti  tabbisayaṁ lobhaṁ suṭṭhumabhibhavanto tassa adhipati hutvā (pg.2.308)  deti. Kāraṇopacāravacanañhetaṁ. Paratopi eseva nayo. Tabbisayena lobhena  anākaḍḍhanīyattā na dāso, na sahāyo.  
 Tadevatthaṁ byatirekato, anvayato ca vivaritvā dassento  “yo hī”ti-ādimāha. Idhānadhippetassa hi dāsādidvayassa  byatirekato dassanaṁ. Khādanīyabhojanīyādīsu madhurasseva paṇītattā  “madhuraṁ bhuñjatī”ti vuttaṁ, nidassanamattaṁ vā etaṁ, paṇītaṁ  paribhuñjatīti vuttaṁ hoti. Dāso hutvā deti taṇhāya dāsabyataṁ  upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvānissajjanato.  Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṁ mocetvā  abhibhuyya pavattanato. Yaṁ panetaṁ ācariyena vuttaṁ  “sāmiparibhogasadisā”ti, (dī. ni. ṭī. 1.340) taṁ  taṇhādāsabyamatikkantatāsāmaññaṁ sandhāya vuttaṁ. Na hi khīṇāsavassa  paribhogo sāmiparibhogo viya khīṇāsavasseva dānaṁ dānasāmīti  attho upapanno hoti, pacchā vā pamādalikhitametaṁ. Tādisoti  dānasāmisabhāvo.  
 Samitapāpasamaṇabāhitapāpabrāhmaṇā ukkaṭṭhaniddesenettha vuttā,  pabbajjāmattasamaṇajātimattabrāhmaṇā vā kapaṇādiggahaṇena gahitāti  veditabbaṁ. Duggatāti dukkaraṁ jīvikamupagatā kasiravuttikā.  Tenāha “daliddamanussā”ti. Pathāvinoti maggagāmino.  Vaṇibbakāti dāyakānaṁ guṇakittanavasena,  kammaphalakittanamukhena ca yācanakā seyyathāpi naggacariyādayoti  atthaṁ dassetuṁ “ye iṭṭhaṁ dinnan”ti-ādi vuttaṁ. Tadubhayeneva hi  dānassa vaṇṇathomanā sambhavati. Ye vicaranti, te vaṇibbakā  nāmāti yojetabbaṁ. Pasatamattanti vīhitaṇḍulādivasena vuttaṁ,  sarāvamattanti yāgubhattādivasena. Opānaṁ vuccati  ogāhetvā pātabbato nadītaḷākādīnaṁ sabbasādhāraṇaṁ titthaṁ,  opānamivabhūtoti opānabhūto. Tenāha  “udapānabhūto”ti-ādi. Hutvāti bhāvato. Sutameva  sutajātanti jātasaddassa anatthantaravācakattamāha yathā  “kosajātan”ti.  
 Atītādi-atthacintanasamatthatā nāma tassa rañño  anumānavasena, itikattabbatāvasena ca veditabbā, na buddhānaṁ viya  tattha paccakkhadassitāyāti dassetuṁ “atīte”ti-ādi vuttaṁ.  Puññāpuññānisaṁsacintanañcettha pakaraṇādhigatavasena (pg.2.309) veditabbaṁ.  Puññassāti yaññapuññassa. Dāyakacittampīti dāyakānaṁ,  dāyakaṁ vā cittampi, dātukamyatācittampīti vuttaṁ hoti. Imesu pana  aṭṭhasu aṅgesu aḍḍhatādayo pañca yaññassa tāva parikkhārā hontu tehi  vinā tassa asijjhanato  sujātatā, pana sūrūpatā ca kathaṁ yaññassa  parikkhāro siyā tadubhayena vināpi tassa sijjhanatoti codanāya  sabbesampi aṭṭhannamaṅgānaṁ parikkhārabhāvaṁ anvayato, byatirekato ca  dassento “ete hi kirā”ti-ādimāha. Ettha ca keci evaṁ  vadanti “yathā aḍḍhatādayo pañca yaññassa ekaṁsatova aṅgāni, na  evaṁ sujātatā, surūpatā ca, tadubhayaṁ pana anekaṁsatova aṅganti dīpetuṁ  arucisūcakassa kirasaddassa gahaṇaṁ katan”ti. Te hi “ayaṁ  dujjātoti-ādivacanassa anekaṁsikataṁ maññamānā tathā vadanti, tayidaṁ  asāraṁ. Sabbasādhāraṇavasena hetaṁ byatirekato yaññassa  aṅgabhāvadassanaṁ tattha siyā kesañci tathā parivitakko”ti tassāpi  avakāsābhāvadassanatthameva evaṁ vuttattā, tadubhayasādhāraṇavaseneva  anekaṁsato aṅgabhāvassa adassanato ca. Kirasaddo panettha tadā  brāhmaṇassa cintitākārasūcanattho daṭṭhabbo. Evamanena cintetvā  “imānipi aṭṭhaṅgāni tasseva yaññassa parikkhārā bhavantīti  vuttānī”ti kirasaddena tassa cintitākāro sūcito hoti.  Evamādīnīti ettha ādisaddena “ayaṁ virūpo  kittakaṁ …pe… upacchindissati, ayaṁ daliddo, appesakkho,  assaddho, appassuto, na atthaññū, na medhāvī kittakaṁ …pe…  upacchindissatī”ti etesaṁ saṅgaho veditabbo.  
 
 Catuparikkhārādivaṇṇanā 

  341. “Sujaṁ paggaṇhantānan”ti ettha  soṇadaṇḍasuttavaṇṇanāyaṁ (dī. ni. aṭṭha. 1.311-313) vuttesu  dvīsu vikappesu dutiyavikappaṁ nisedhento  “mahāyāgan”ti-ādimāha, tena ca purohitassa sayameva  kaṭacchuggahaṇajotanena evaṁ sahatthā sakkaccaṁ dāne yuttapayuttatā  icchitabbāti dasseti. Evaṁ dujjātassāti etthāpi  “sujātatāya anekaṁsato aṅgabhāvadassanamevidan”ti aggahetvā heṭṭhā  vuttanayena sabbasādhāraṇavaseneva attho gahetabbo. Ādisaddena  hi “evaṁ anajjhāyakassa …pe… dussīlassa …pe… duppaññassa  (pg.2.310) saṁvidhānena pavattadānaṁ kittakaṁ kālaṁ pavattissatī”ti etesaṁ saṅgaho  daṭṭhabbo. Tasmāti tadubhayakāraṇato.  
 
 Tissovidhāvaṇṇanā 

  342. Tiṇṇaṁ ṭhānānanti dānassa  ādimajjhapariyosānasaṅkhātānaṁ tissannaṁ bhūmīnaṁ, avatthānānanti  attho. Calantīti kampanti purimākārena na tiṭṭhanti.  Karaṇattheti tatiyāvibhatti-atthe. Karaṇīyasaddāpekkhāya hi  kattari eva etaṁ sāmivacanaṁ, na karaṇe. Yebhuyyena  hi karaṇajotakavacanassa atthabhāvato anuttakattāva karaṇatthoti  idhādhippeto. Pacchānutāpassa akaraṇūpāyaṁ dassetuṁ  “pubba …pe… patiṭṭhapetabbā”ti vuttaṁ. Tattha acalāti  daḷhā kenaci asaṁhīrā. Patiṭṭhapetabbāti suppatiṭṭhitā kātabbā.  Tathā patiṭṭhāpanūpāyampi dassento “evañhī”ti-ādimāha.  Tathā patiṭṭhāpanena hi yathā taṁ dānaṁ sampati yathādhippāyaṁ nippajjati,  evaṁ āyatimpi vipulaphalatāya mahapphalaṁ hoti vippaṭisārena  anupakkiliṭṭhabhāvato. Dvīsu ṭhānesūti yajamānayiṭṭhaṭṭhānesu.  Vippaṭisāro …pe… na kattabboti atthaṁ sandhāya “eseva  nayo”ti vuttaṁ. Muñcacetanāti pariccāgacetanā, tassā  niccalabhāvo nāma muttacāgatā pubbābhisaṅkhāravasena uḷārabhāvo.  Pacchāsamanussaraṇacetanāti paracetanā, tassā pana niccalabhāvo  “aho mayā dānaṁ dinnaṁ sādhu suṭṭhū”ti dānassa sakkaccaṁ  paccavekkhaṇavasena veditabbo. Tadubhayacetanānaṁ niccalakaraṇūpāyaṁ  byatirekato dassetuṁ “tathā …pe… hotī”ti vuttaṁ. Tattha  tathā akarontassāti muñcacetanaṁ, pacchāsamanussaraṇacetanañca  niccalamakarontassa, vippaṭisāraṁ, uppādentassāti vuttaṁ hoti.  “Nāpi uḷāresu bhogesu cittaṁ namatī”ti idaṁ pana  pacchāsamanussaraṇacetanāya eva byatirekato niccalakaraṇūpāyadassanaṁ.  Evañhi yathāniddiṭṭhanidassanaṁ upapannaṁ hoti. Tattha uḷāresu  bhogesūti khettavisese pariccāgassa katattā laddhesupi uḷāresu bhogesu.  Nāpi cittaṁ namati pacchā vippaṭisārena upakkiliṭṭhabhāvato.  Yathā kathanti āha “mahāroruvan”ti-ādi. Tassa hi  seṭṭhissa gahapatino vatthu kosalasaṁyutte, (saṁ. ni.  1.131)  mayhakajātake (jā. aṭṭha. 3.6.mayhakajātakavaṇṇanā) ca āgataṁ.  Tathā hi vuttaṁ–  
  “Bhūtapubbaṁ (pg.2.311) so mahārāja seṭṭhi gahapati tagarasikhiṁ  nāma paccekasambuddhaṁ piṇḍapātena paṭipādesi, ‘detha samaṇassa  piṇḍapātan’ti vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi, datvā ca pana pacchā  vippaṭisārī ahosi “varametaṁ piṇḍapātaṁ dāsā vā kammakarā vā  bhuñjeyyun’”ti-ādi.  
 So kira aññesupi divasesu taṁ paccekabuddhaṁ passati, dātuṁ  panassa cittaṁ na uppajjati, tasmiṁ pana divase ayaṁ padumavatiyā  deviyā tatiyaputto tagarasikhī paccekabuddho gandhamādanapabbate  phalasamāpattisukhena vītināmetvā pubbaṇhasamaye vuṭṭhāya anotattadahe  mukhaṁ dhovitvā manosilātale nivāsetvā kāyabandhanaṁ bandhitvā  pattacīvaramādāya abhiññāpādakaṁ jhānaṁ samāpajjitvā iddhiyā vehāsaṁ  abbhuggantvā nagaradvāre oruyha cīvaraṁ pārupitvā pattamādāya  nagaravāsīnaṁ gharadvāresu sahassabhaṇḍikaṁ ṭhapento viya pāsādikehi  abhikkamanādīhi anupubbena seṭṭhino gharadvāraṁ sampatto, taṁ divasañca  seṭṭhi pātova uṭṭhāya paṇītaṁ bhojanaṁ bhuñjitvā gharadvārakoṭṭhake āsanaṁ  paññapetvā dantantarāni sodhento nisinno hoti. So paccekabuddhaṁ  disvā taṁ divasaṁ pātova bhutvā nisinnattā dānacittaṁ uppādetvā  bhariyaṁ pakkosāpetvā “imassa samaṇassa piṇḍapātaṁ dehī”ti vatvā  rājupaṭṭhānatthaṁ pakkāmi. Seṭṭhibhariyā sampajaññajātikā cintesi  “mayā ettakena kālena imassa ‘dethā’ti vacanaṁ na sutapubbaṁ,  dāpentopi ca ajja na yassa vā tassa vā dāpeti,  vītarāgadosamohassa vantakilesassa ohitabhārassa paccekabuddhassa  dāpeti, yaṁ vā taṁ vā adatvā paṇītaṁ piṇḍapātaṁ dassāmī”ti gharā  nikkhamma paccekabuddhaṁ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṁ ādāya  antonivesane paññattāsane nisīdāpetvā suparisuddhehi sālitaṇḍulehi  bhattaṁ sampādetvā tadanurūpaṁ khādanīyaṁ, byañjanaṁ, sūpeyyañca  abhisaṅkharitvā pattaṁ pūretvā bahi gandhehi alaṅkaritvā paccekabuddhassa  hatthesu patiṭṭhapetvā vandi. Paccekabuddho “aññesampi paccekabuddhānaṁ  saṅgahaṁ karissāmī”ti aparibhuñjitvāva anumodanaṁ vatvā pakkāmi.  Sopi kho seṭṭhi rājupaṭṭhānaṁ katvā āgacchanto paccekabuddhaṁ disvā āha  “mayaṁ tumhākaṁ piṇḍapātaṁ dethā”ti vatvā pakkantā, api vo laddho  piṇḍapāto”ti? Āma, seṭṭhi laddhoti. “Passāmā”ti gīvaṁ  ukkhipitvā olokesi (pg.2.312)  athassa piṇḍapātagandho uṭṭhahitvā nāsapuṭaṁ  pahari. So cittaṁ saṁyametuṁ asakkonto pacchā vippaṭisārī ahosi,  tassa pana vippaṭisārassa uppannākāro “varametan”ti-ādinā pāḷiyaṁ  vuttoyeva. Piṇḍapātadānena panesa sattakkhattuṁ sugatiṁ saggaṁ lokaṁ  upapanno, sattakkhattumeva ca sāvatthiyaṁ seṭṭhikule nibbatto, ayañcassa  sattamo bhavo, pacchā vippaṭisārena pana nāpi uḷāresu bhogesu cittaṁ  namati. Vuttañhetaṁ saṁyuttavaralañchake–  
  “Yaṁ kho so mahārāja seṭṭhi gahapati datvā pacchā  vippaṭisārī ahosi ‘varametaṁ piṇḍapātaṁ dāsā vā kammakarā vā  bhuñjeyyun’ti, tassa kammassa vipākena nāssuḷārāya bhattabhogāya cittaṁ  namati, nāssuḷārāya vatthabhogāya, yānabhogāya, nāssuḷārānaṁ pañcannaṁ  kāmaguṇānaṁ bhogāya cittaṁ namatī”ti (saṁ. ni.  1.131).  
 Mayhakajātakepi vuttaṁ–  
  “Iti mahārāja āgantukaseṭṭhi tagarasikhipaccekabuddhassa  dinnapaccayena bahuṁ dhanaṁ labhi  datvā aparacetanaṁ paṇītaṁ kātuṁ  asamatthatāya paṇīte bhoge bhuñjituṁ nāsakkhī”ti (jā. aṭṭha.  3.6.mayhakajātakavaṇṇanā).  
 Bhātu panesa ekaṁ puttaṁ (dha. pa. aṭṭha. 2.354) sāpateyyassa  kāraṇā jīvitaṁ voropesi, tena kammena bahūni vassāni niraye  paccittha, sattakkhattuñca aputtako jāto, idānipi teneva kammena  mahāroruvaṁ upapanno. Tena vuttaṁ “mahāroruvaṁ upapannassa  seṭṭhigahapatino viyā”ti, purimapacchimacetanāvasena cettha attho  veditabbo. Ekā hi cetanā dve paṭisandhiyo na detīti.  
 
 Dasa-ākāravaṇṇanā 

  343. Ākaroti attano anurūpatāya  samariyādaparicchedaṁ phalaṁ nibbattetīti ākāro, kāraṇanti āha  “dasahi kāraṇehī”ti. Mariyādattho hettha ā-saddo.  Na dussīlesveva, atha kho sīlavantesupi vippaṭisāraṁ  uppādessati. Tadubhayepi na uppādetabboti hi dassetuṁ (pg.2.313) api-saddena,  pi-saddena vā sampiṇḍanaṁ karoti. Paṭiggāhakatova uppajjatīti  balavataraṁ vippaṭisāraṁ sandhāya vuttaṁ, dubbalo pana deyyadhammato,  parivārajanatopi uppajjateva. Uppajjituṁ yuttanti uppajjanārahaṁ.  Vippaṭisārampi vinodesīti sambandho. Tesaṁyevāti  pāṇātipātīnameva. Yajanaṁ nāmettha dānamevādhippetaṁ, na  aggijuhananti āha “detu bhavan”ti. Vissajjatūti  muttacāgavasena cajatu. Abbhantaranti ajjhattaṁ sakasantāne.  
 
 Soḷasākāravaṇṇanā 

  344. Anumatipakkhādayo eva heṭṭhā yaññassa vatthuṁ  katvā “soḷasaparikkhārā”ti vuttā, idha pana sandassanādivasena  anumodanāya āraddhattā vuttaṁ “soḷasahi ākārehī”ti.  Dassetvāti attano desanānubhāvena paccakkhamiva phalaṁ dassetvā,  anekavāraṁ pana dassanato “dassetvā dassetvā”ti byāpanavacanaṁ,  tadeva ābhuso meḍanaṭṭhena āmeḍitavacananti ācariyena (dī.  ni. ṭī. 1.344) vuttaṁ. “Samādapetvā  samādapetvā”ti-ādīsupi eseva nayo. Tamatthanti  dānaphalavasena kammaphalasambandhamatthaṁ. Samādapetvāti sutamattaṁ  akatvā yathā rājā tamatthaṁ sammadeva ādiyati citte karonto  suggahitaṁ katvā gaṇhāti, tathā sakkaccaṁ ādāpetvā.  
 “Vippaṭisāravinodanenā”ti idaṁ nidassanamattaṁ.  Lobhadosamoha-issāmacchariyamānādayopi hi dānacittassa upakkilesā,  tesaṁ vinodanenapi taṁ vodāpitaṁ samuttejitaṁ nāma hoti  tikkhavisadabhāvāpattito, āsannatarabhāvato pana  vippaṭisāravinodanameva gahitaṁ. Pavattite hi dāne tassa sambhavoti.  Yāthāvato vijjamānehi guṇehi haṭṭhapahaṭṭhabhāvāpādanaṁ sampahaṁsananti  āha “sundaran”ti-ādi. Dhammatoti saccato.  Tadatthameva dassetuṁ “dhammena samena kāraṇenā”ti vuttaṁ.  Saccañhi dhammato anapetattā dhammaṁ, upasamacariyabhāvato  samaṁ, yuttabhāvena kāraṇanti ca vuccati.  
  345. Tasmiṁ yaññe rukkhatiṇacchedopi nāma nāhosi,  kuto pāṇavadhoti pāṇavadhābhāvasseva daḷhīkaraṇatthaṁ, sabbaso  viparītaggāhehi avidūsitatādassanatthañca pāḷiyaṁ “neva gāvo  haññiṁsū”ti-ādīni vatvāpi (pg.2.314) “na rukkhā chijjiṁsū”ti-ādi vuttanti  dassento “ye yūpanāmake”ti-ādimāha.  Barihisatthāyāti paricchedatthāya. Vanamālāsaṅkhepenāti  vanapupphehi gandhitamālāniyāmena. Evaṁ ācariyena (dī. ni. ṭī.  1.345) vuttaṁ, vanapanti-ākārenāti attho. Bhūmiyaṁ vā  pattharantīti vedibhūmiṁ parikkhipantā tattha tattha pattharanti.  Mantādinā hi parisaṅkhatā bhūmi vindati assa lābhasakkāreti katvā  “vedī”ti vuccati. Tepi rukkhā tepi dabbāti sambandho,  kammakattā cetaṁ dvayaṁ, abhihitakammaṁ vā. Vatticchāya hi yathāsattiṁ  kārakā bhavanti. Vuttanayena pāṇavadhābhāvassa daḷhīkaraṇatthaṁ,  viparītaggāhena avidūsitabhāvadassanatthañcetanti dasseti kiṁ  panā”ti-ādinā. Antogehadāso antojāto.  Ādisaddena dhanakkītakaramarānītasāmaṁdāsabyūpagatānaṁ saṅgaho.  Pubbamevāti bhatikaraṇato pageva. Dhanaṁ gahetvāti divase  divase yathākammaṁ gahetvā. Bhattavetananti devasikaṁ bhattañceva  māsikādiparibbayañca. Vuttovāyamattho. Tajjitāti  santajjitā. Parikammānīti sabbabhāgiyāni kammāni,  uccāvacāni kammānīti attho. Piyasamudācārenevāti  iṭṭhavacaneneva. Yathānāmavasenevāti pākaṭanāmānurūpeneva.  Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena cevāti ettha ca-saddo  avuttasamuccayattho, tena paṇītapaṇītānaṁ nānappakārānaṁ  khādanīyabhojanīyādīnañceva  vatthayānamālāgandhavilepanaseyyāvasathādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo, tenāha  “paṇītehi sappitelādisammissehevā”ti-ādi. Tassa tassa  kālassa anurūpehi yāgu …pe… pānakādīhīti sambandho.  Sappi-ādīnanti sappi-ādīhi.  
  346. Paṭisāmetabbato, attano attano santakabhāvato  ca saṁ nāma dhanaṁ vuccati, tassa patīti sapati  niggahitalopena, dhanavā, diṭṭhadhammikasamparāyikahitāvahattā tassa  hitanti sāpateyyaṁ  tadeva dhanaṁ. Tenāha “pahūtaṁ  dhanan”ti. Akkhayadhammamevāti akhayasabhāvameva.  Gāmabhāgenāti saṁkittanavasena gāme vā gahetabbabhāgena, evaṁ  ācariyena (dī. ni. ṭī. 1.346) vuttaṁ, paccekaṁ  sabhāgagāmakoṭṭhāsenātipi attho. Sesesupi eseva nayo.  
  347. Yaññāvāṭoti (pg.2.315) khaṇitāvāṭassa  assamedhādiyaññayajanaṭṭhānassetaṁ adhivacanaṁ, tabbohārena pana idha  dānasālāya eva, tāya ca puratthimanagaradvāre katāya puratthimabhāge  evāti atthaṁ dasseti “puratthimato nagaradvāre”ti-ādinā. Taṁ  pana ṭhānaṁ rañño dānasālāya nātidūre evāti āha  “yathā”ti-ādi. Yato tattha pātarāsaṁ bhuñjitvā  akilantarūpāyeva sāyanhe rañño dānasālaṁ sampāpuṇanti.  “Dakkhiṇena yaññāvāṭassā”ti-ādīsupi eseva nayo.  Yāguṁ pivitvāti hi yāgusīsena pātarāsabhojanamāha.  
  348. Madhuranti sādurasaṁ. Upari  vattabbamatthanti “apica me bho evaṁ hotī”ti-ādinā  vuccamānamatthaṁ. Parihārenāti bhagavantaṁ garuṁ katvā  agāravaparihārena, ujukabhāvāpanayanena vā, ujukavuttiṁ pariharitvā  vaṅkavuttiyāva yathācintitamatthaṁ pucchanto evamāhāti vuttaṁ hoti.  Tenāha “ujukameva pucchayamāno agāravo viya hotī”ti.  
 
 Niccadāna-anukulayaññavaṇṇanā 

  349. Uṭṭhāyāti dāne uṭṭhānavīriyamāha,  samuṭṭhāyāti tassa sātaccakiriyaṁ. Kasivāṇijjādikammāni  akaronto daliddiyādi-anatthāpattiyā nassissatīti  adhippāyo. Appasambhārataro ceva mahapphalataro cāti  saṅkhepato aṭṭhakathāyaṁ vutto pāḷiyaṁ pana “appatthataro ca  appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṁsataro cā”ti pāṭho.  Tattha appasambhārataroti ativiya parittasambhāro,  asamārabbhiyasambhāro. Appatthataroti pana ativiya  appakicco, attho cettha kiccaṁ, ttha-kārassa ṭṭha-kāraṁ katvā  “appaṭṭhataro”tipi pāṭho. Sammā ārabhīyati yañño etenāti  samārambho, sambhārasambharaṇavasena pavattasattapīḷā, appo  samārambho etassāti tathā, ayaṁ panātisayenāti  appasamārambhataro. Vipākasaññitaṁ mahantaṁ sadisaṁ  phalametassāti mahapphalo, ayaṁ panātisayenāti mahapphalataro.  Udayasaññitaṁ mahantaṁ nissandādiphalametassāti  mahānisaṁso, ayaṁ panātisayenāti mahānisaṁsataro.  Dhuvadānānīti dhuvāni thirāni avicchinnāni katvā  dātabbadānāni. Niccabhattānīti ettha bhattasīsena  catupaccayaggahaṇaṁ. Anukulayaññānīti anukulaṁ kulānukkamaṁ  upādāya dātabbadānāni  Tenāha (pg.2.316) “amhākan”ti-ādi. Yāni  pavattetabbāni, tāni anukulayaññāni nāmāti yojetabbaṁ.  Nibaddhadānānīti nibandhetvā niyametvā paveṇīvasena  pavattitadānāni.  
 Hatthidantena katā dantamayasalākā, yattha dāyakānaṁ nāmaṁ  aṅkanti, iminā taṁ niccabhattaṁ salākadānavasenāti dasseti. Taṁ  kulanti anāthapiṇḍikakulaṁ. Dāliddiyenāti daliddabhāvena.  “Ekasalākato uddhaṁ dātuṁ nāsakkhī”ti iminā ekenapi  salākadānena nibaddhadānaṁ upacchinditumadatvā anurakkhaṇamāha.  Raññoti setavāhanarañño.  
 Ādīni vatvāti ettha ādisaddena “kasmā seno  viya maṁsapesiṁ pakkhanditvā gaṇhāsī”ti evamādīnaṁ samasamadāne  ussukkanavacanānaṁ saṅgaho. Galaggāhāti galaggahaṇā.  “Kammacchedavasenā”ti iminā attano attano  kammokāsādānampi pīḷāyevāti dasseti. Samārambhasaddo cettha  pīḷanatthoti āha “pīḷāsaṅkhāto samārambho”ti.  Pubbacetanāmuñcacetanā-aparacetanāsampattiyā dāyakavasena tīṇi aṅgāni,  vītarāgatāvītadosatāvītamohatāpaṭipattiyā dakkhiṇeyyavasena ca  tīṇīti evaṁ chaḷaṅgasamannāgatā hoti dakkhiṇā,  chaḷaṅguttare nandamātāsuttañca (a. ni.  6.37) tassatthassa  sādhakaṁ. Aparāparaṁ uppajjanakacetanāvasena mahānadī viya, mahogho  viya ca ito cito ca abhisanditvā pakkhanditvā pavattito puññameva  puññābhisando. Tathāvidhanti pamāṇassa kātuṁ asukarattamāha.  Kāraṇamahattena phalamahattampi veditabbaṁ upari najjā vuṭṭhiyā mahogho  viyāti vuttaṁ “tasmā”ti-ādi.  
  350. Navanavoti sabbadā abhinavo, divase  divase dāyakassa byāpārāpajjanato kiccapariyosānaṁ natthīti vuttaṁ  “ekenā”ti-ādi. Yathāraddhassa āvāsassa katipayenāpi  kālena parisamāpetabbato kiccapariyosānaṁ atthīti āha  “paṇṇasālan”ti-ādi. Mahāvihārepi kiccapariyosānassa  atthitā-upāyaṁ dassetuṁ “ekavāraṁ dhanapariccāgaṁ katvā”ti vuttaṁ.  Suttantapariyāyenāti sabbāsavasuttantādipāḷinayena.  Navānisaṁsāti sītapaṭighātādayo paṭisallānārāmapariyosānā  yathāpaccavekkhaṇaṁ gaṇitā nava udayā, appamattatāya cete vuttā.  
 Yasmā (pg.2.317) pana āvāsaṁ dentena nāma sabbampi paccayajātaṁ dinnameva  hoti. Yathāha saṁyuttāgamavaralañchake “so ca sabbadado hoti  yo dadāti upassayan”ti (saṁ. ni.  1.42), sadā  puññapavaḍḍhanūpāyañca etaṁ. Vuttañhi tattheva “ye dadanti upassayaṁ,  tesaṁ divā ca ratto ca, sadā puññaṁ pavaḍḍhatī”ti (saṁ. ni.   1.47) tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā  āgatassāpi chāyūdakasampannaṁ ārāmaṁ pavisitvā nahāyitvā patissaye  muhuttaṁ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṁ āharitvā pakkhittaṁ  viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi  kilamati, patissayaṁ pavisitvā dvāraṁ pidhāya muhuttaṁ nipannassa  visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu  āharitvā pakkhittā viya hoti. Bahi vicarantassa ca pāde  kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva  corabhayañca uppajjati, patissayaṁ pavisitvā dvāraṁ pidhāya nipannassa  sabbe te parissayā na honti, sajjhāyantassa dhammapītisukhaṁ,  kammaṭṭhānaṁ manasi karontassa upasamasukhañca uppajjati bahiddhā  vikkhepābhāvato. Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti  akkhīni phandanti, senāsanaṁ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na  paññāyanti, muhuttaṁ nipannassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto  viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Etasmiñca  āvāse vasantaṁ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṁ upaṭṭhahanti.  Tena vuttaṁ “āvāsaṁ dentena …pe… hotī”ti “sadā  puññapavaḍḍhanūpāyañca etan”ti ca, tasmā ete yathāvuttā sabbepi  ānisaṁsā veditabbā.  
 Khandhakapariyāyenāti senāsanakkhandhake (cūḷava. 294)  āgatavinayapāḷinayena. Tattha hi āgatā–  
 	“Sītaṁ uṇhaṁ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;  
 	Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.  
 	Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;  
 	Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṁ.  
 	Vihāradānaṁ saṅghassa, aggaṁ buddhena vaṇṇitaṁ;  
 	Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṁ atthamattano.  
 	Vihāre (pg.2.318) kāraye ramme, vāsayettha bahussute;  
 	Tesaṁ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.  
 	Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;  
 	Te tassa dhammaṁ desenti, sabbadukkhapanūdanaṁ;  
 	Yaṁ so dhammaṁ idhaññāya, parinibbāti anāsavo”ti. –  
 Rājagahaseṭṭhādīnaṁ vihāradānena anumodanāgāthāyo peyyālavasena  dassitā. Tattha sītaṁ uṇhanti utuvisabhāgavasena vuttaṁ.  Sisire cāpi vuṭṭhiyoti ettha sisiroti  samphusitakavāto vuccati. Vuṭṭhiyoti ujukameghavuṭṭhiyo eva.  Etāni sabbāni “paṭihantī”ti imināva padena yojetabbāni.  
 Paṭihaññatīti vihārena paṭihaññati. Leṇatthanti  nilīyanatthaṁ. Sukhatthanti sītādiparissayābhāvena  sukhavihāratthaṁ. “Jhāyituñca vipassitun”ti idampi padadvayaṁ  “sukhatthañcā”ti imināva padena yojetabbaṁ. Idañhi vuttaṁ hoti – sukhatthañca vihāradānaṁ, katamasukhatthaṁ? Jhāyituṁ, vipassituñca yaṁ  sukhaṁ tadatthaṁ. Atha vā parapadenapi yojetabbaṁ– jhāyituñca  vipassituñca vihāradānaṁ, “idha jhāyissati vipassissatī”ti  dadato vihāradānaṁ saṅghassa aggaṁ buddhena vaṇṇitaṁ. Vuttañhetaṁ  “so ca sabbadado hoti, yo dadāti upassayan”ti (saṁ. ni.   1.42).  
 Yasmā ca aggaṁ vaṇṇitaṁ, tasmā hi paṇḍito posoti  gāthā. Vāsayettha bahussuteti ettha vihāre pariyattibahussute ca  paṭivedhabahussute ca vāseyya. Tesaṁ annañcāti yaṁ tesaṁ  anucchavikaṁ annañca pānañca vatthāni ca mañcapīṭhādisenāsanāni ca,  taṁ sabbaṁ tesu ujubhūtesu akuṭilacittesu. Dadeyyāti  nidaheyya. Tañca kho vippasannena cetasā, na cittappasādaṁ  virādhetvā. Evaṁ vippasannacittassa hi te tassa dhammaṁ  desenti …pe… parinibbāti anāsavoti ayamettha aṭṭhakathānayo.  
 Ayaṁ pana ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī.  1.350) ceva ācariyasāriputtattherena (sārattha. ṭī.  3.295) ca saṁvaṇṇito ṭīkānayo– sītanti ajjhattaṁ  dhātukkhobhavasena vā bahiddhā (pg.2.319) utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṁ.  Uṇhanti aggisantāpaṁ, tassa vanaḍāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo.  Paṭihantīti paṭibādhati yathā tadubhayavasena kāyacittānaṁ  bādhanaṁ na hoti, evaṁ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre  vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṁ na sakkoti,  vāḷamigānīti sīhabyagghādicaṇḍamige  Guttasenāsanañhi  āraññakampi pavisitvā dvāraṁ pidhāya nisinnassa te parissayā na  honti. Sarīsapeti ye keci sarante gacchante dīghajātike  sappādike. Makaseti nidassanamattametaṁ, ṭaṁsādīnampi eteneva  saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sisirakālavasena,  sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti  yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihantīti yojanā.  
 Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṁ ummūlabhañjanādivasena  pavattiyā ghoro saraja-arajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu  uppattiyā ghoro sūriyātapo ca paṭihaññati paṭibāhīyati.  Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṁ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṁ.  Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṁ.  Jhāyitunti aṭṭhatiṁsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṁ  upanibandhitvā upanijjhāyituṁ. Vipassitunti aniccādito  saṅkhāre sammasituṁ.  
 Vihāreti patissaye. Kārayeti kārāpeyya.  Rammeti manorame nivāsasukhe. Vāsayettha bahussuteti  kāretvā pana ettha vihāre bahussute sīlavante kalyāṇadhamme  nivāseyya, te nivāsento pana tesaṁ bahussutānaṁ yathā paccayehi  kilamatho na hoti, evaṁ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca  dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammakammaphalānaṁ,  ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā.  
 Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṁ aññamaññūpakāritaṁ dassetuṁ “te  tassā”ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā. Tassāti  upāsakassa. Dhammaṁ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṁ saddhammaṁ  desenti. Yaṁ so dhammaṁ idhaññāyāti so upāsako yaṁ saddhammaṁ  imasmiṁ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamanena  anāsavo hutvā parinibbāti ekādasaggivūpasamena sīti  bhavatīti.  
 Sītapaṭighātādikā (pg.2.320) vipassanāvasānā terasa, annādilābho,  dhammassavanaṁ, dhammāvabodho, parinibbānanti evamettha sattarasa  ānisaṁsā vuttā.  
 Paṭiggahaṇakānaṁ vihāravasena uppannaphalānurūpampi dāyakānaṁ  vihāradānaphalaṁ veditabbaṁ. Yebhuyyena hi kammasarikkhakaphalaṁ  labhantīti āha “tasmā”ti-ādi. “Saṅghassa pana  pariccattattā”ti iminā saṅghikavihārameva padhānavasena vadati,  saṅghikavihāro nāmesa cātuddisaṁ saṅghaṁ uddissa katavihāro, yaṁ  sandhāya padabhājaniyaṁ vuttaṁ “saṅghiko nāma vihāro saṅghassa  dinno hoti pariccatto”ti. Yattha hi cetiyaṁ patiṭṭhitaṁ hoti,  dhammassavanaṁ karīyati, catūhi disāhi bhikkhū āgantvā  appaṭipucchitvāyeva pāde dhovitvā kuñcikāya dvāraṁ vivaritvā  senāsanaṁ paṭijaggitvā yathāphāsukaṁ gacchanti, so antamaso  caturatanikāpi paṇṇasālā hotu, cātuddisaṁ saṅghaṁ uddissa  katavihārotveva vuccati.  
  351. Lobhaṁ niggaṇhituṁ asakkontassa duppariccajā.  “Ekabhikkhussa vāti-ādi upāsakānaṁ tathā samādāne  āciṇṇaṁ, daḷhataraṁ samādānañca dassetuṁ vuttaṁ, saraṇaṁ pana tesaṁ sāmaṁ  samādinnampi samādinnameva hotī”ti vadanti. Saṅghassa vā gaṇassa  vā santiketi yojanā. Tatthāti yathāgahite saraṇe,  “tassā”tipi pāṭho, yathāgahitasaraṇassāti attho.  Natthi punappunaṁ kattabbatāti viññūjātike sandhāya vuttaṁ.  Viññūjātikānameva hi saraṇādi-atthakosallānaṁ suvaṇṇaghaṭe sīhavasā  viya akuppaṁ saraṇagamanaṁ tiṭṭhati. “Jīvitapariccāgamayaṁ  puññan”ti ca idaṁ “sace tvaṁ yathāgahitaṁ saraṇaṁ na bhindissati,  evāhaṁ taṁ māremī”ti kāmaṁ koci tiṇhena satthena jīvitā  voropeyya, tathāpi “nevāhaṁ buddhaṁ ‘na buddho’ti, dhammaṁ ‘na  dhammo’ti, saṅghaṁ ‘na saṅgho’ti vadāmī”ti daḷhataraṁ katvā  gahitasaraṇassa vasena vuttaṁ. “Saggasampattiṁ detī”ti  nidassanamattametaṁ. Phalānisaṁsāni panassa saraṇagamanavaṇṇanāyaṁ  (dī. ni. aṭṭha. 1.250saraṇagamanakathā) vuttāneva.  
  352. Vakkhamānanayena verahetutāya veraṁ vuccati  pāṇātipātādipāpadhammo, taṁ maṇati “mayi idha ṭhitāya  kathamāgacchasī”ti tajjentī viya nivāretīti (pg.2.321) veramaṇī, tato  vā pāpadhammato viramati etāyāti “viramaṇī”ti vattabbe  niruttinayena i-kārassa e-kāraṁ katvā “veramaṇī”ti vuttaṁ.  Khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṁ panāha “veramaṇisikkhāpadaṁ,  viramaṇisikkhāpadanti dvidhāsajjhāyaṁ karontī”ti (khu. pā. aṭṭha.  sādhāraṇavibhāvanā) kusalacittasampayuttāvettha virati adhippetā, na  phalasampayuttā yaññādhikaraṇato. Asamādinnasīlassa sampattato  yathūpaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati.  Samādānavasena uppannā virati samādānavirati. Setu vuccati  ariyamaggo, tappariyāpannā hutvā pāpadhammānaṁ samucchedavasena  ghātanappavattā virati setughātavirati. Aññatra  “samucchedaviratī”tipi vuttā. Idāni tā sarūpato dassetuṁ  “tatthā”ti-ādi vuttaṁ. Jāti …pe… dīnīti  apadisitabbajātigottakulādīni. Ādisaddena vayabāhusaccādīnaṁ  saṅgaho  Pariharatīti avītikkamavasena parivajjeti, sīhaḷadīpe  cakkana-upāsakassa viya sampattavirati veditabbā.  
 “Pāṇaṁ na hanāmī”ti-ādīsu ādayatthena  iti-saddena, vikappatthena vā-saddena vā “adinnaṁ nādiyāmi,  adinnādānā viramāmi, veramaṇiṁ samādiyāmī”ti evamādīnaṁ  paccekamatthānaṁ saṅgaho daṭṭhabbo. Evañca katvā “sikkhāpada”  micceva avatvā “sikkhāpadānī”ti vuttaṁ. Pāṇātipātā  veramaṇinti sambandho. Samādiyāmīti sammā ādiyāmi,  avītikkamādhippāyena, akhaṇḍā’ chiddā’ kammāsā’ sabalakāritāya ca  gaṇhāmīti vuttaṁ hoti. Uttaravaḍḍhamānapabbatavāsi-upāsakassa (ma.  ni. aṭṭha. 1.89kusalakammapathavaṇṇanā; saṁ. ni. aṭṭha.  2.2.109-111 dha. sa. aṭṭha. kusalakammapathavaṇṇanā) viya  samādānavirati veditabbā.  
 Maggasampayuttāti sammādiṭṭhiyādimaggasampayuttā. Idāni  tatthā tatthāgatesu dhammato, koṭṭhāsato, ārammaṇato, vedanāto,  mūlato, ādānato, bhedatoti-ādinā anekadhā vinicchayesu  saṅkhepeneva ārammaṇato vinicchayaṁ dassetuṁ “tatthā”ti-ādi  vuttaṁ. Purimā dveti sampattasamādānaviratiyo.  “Jīvitindriyādivatthū”ti paramatthato pāṇo vutto, paññattito  pana “sattādivatthū”ti vattabbaṁ, evañhi “satteyeva ārabhitvā  pāṇātipātā, abrahmacariyā ca viramatī”ti (khu. pā. aṭṭha.  ekatānānatādivinicchaya) khuddakāgamaṭṭhakathāvacanena saṁsandati  sametīti. Ādisaddena cettha sattasaṅkhāravasena (pg.2.322) adinnavatthu,  tathā phoṭṭhabbavatthu, vitathavatthu, saṅkhāravaseneva surāmerayavatthūti  etesaṁ saṅgaho daṭṭhabbo. Taṁ ārammaṇaṁ katvā pavattantīti  yathāvuttaṁ vītikkamavatthuṁ ālambitvā  vītikkamanacetanāsaṅkhātaviramitabbavatthuto viramaṇavasena pavattanti.  Pacchimāti setughātavirati. Nibbānārammaṇāva tathāpi  kiccasādhanato. Iminā pana tattheva āgatesu tīsu ācariyavādesu  dve paṭibāhitvā ekassevānujānanaṁ veditabbaṁ.  
 “Sampattavirati, hi samādānavirati ca yadeva pajahati, taṁ  attano pāṇātipātādi-akusalamevārammaṇaṁ katvā pavattatī”ti keci  vadanti. “Samādānavirati yato viramati, taṁ attano vā paresaṁ  vā pāṇātipātādi-akusalamevālambaṇaṁ katvā pavattati. Sampattavirati  pana yato viramati, tesaṁ pāṇātipātādīnaṁ ālambaṇāneva ārammaṇaṁ  katvā pavattatī”ti apare. “Dvayampi cetaṁ yato  pāṇātipātādi-akusalato viramati, tesamārammaṇabhūtaṁ  vītikkamitabbavatthumevālambaṇaṁ katvā pavattati. Purimapurimapadatthañhi  vītikkamavatthumālambaṇaṁ katvā pacchimapacchimapadatthato  viramitabbavatthuto viramatī”ti aññe. Paṭhamavādo cettha ayuttoyeva.  Kasmā? Tassa attano pāṇātipātādi-akusalassa paccuppannābhāvato,  abahiddhābhāvato ca. Sikkhāpadavibhaṅge hi pañcannaṁ sikkhāpadānaṁ  paccuppannārammaṇatā, bahiddhārammaṇatā ca vuttā. Tathā dutiyavādopi  ayuttoyeva. Kasmā? Purimavādena sammissattā, paresaṁ  pāṇātipātādi-akusalārammaṇabhāve ca anekanti kattā, dvinnaṁ  ālambaṇappabhedavacanato ca. Tatiyavādo pana yutto  sabbabhāṇakānamabhimato, tasmā tadeva anujānātīti daṭṭhabbaṁ. Tena  vuttaṁ “tīsu ācariyavādesu dve paṭibāhitvā ekassevānujānanaṁ  veditabban”ti.  
 Etthāha– yajjetaṁ viratidvayaṁ  jīvitindriyādivītikkamitabbavatthumevālambaṇaṁ katvā pavatteyya, evaṁ  sati aññaṁ cintento aññaṁ kareyya, yañca pajahati, taṁ na  jāneyyāti aya’manadhippeto attho āpajjatīti? Vuccate– na hi  kiccasādhanavasena pavattento “aññaṁ cintento aññaṁ karotī”ti vā  “yañca pajahati, taṁ na jānātī”ti vā vuccati. Yathā pana  ariyamaggo nibbānārammaṇova kilese pajahati, evaṁ  jīvitindriyādivatthārammaṇampetaṁ viratidvayaṁ pāṇātipātādīni  dussīlyāni pajahati. Tenāhu porāṇā–  
 	“Ārabhitvāna (pg.2.323) amataṁ, jahanto sabbapāpake;  
 	Nidassanañcettha bhave, maggaṭṭhoriyapuggalo”ti. (khu.  pā. aṭṭha. ekatānānatāvinicchaya).  
 Idāni saṅkhepeneva ādānato, bhedato vā vinicchayaṁ dassetuṁ  “etthā”ti-ādi vuttaṁ. “Pañcaṅgasamannāgataṁ sīlaṁ  samādiyāmī”ti-ādinā ekato ekajjhaṁ gaṇhāti. Evampi hi  kiccavasena etāsaṁ pañcavidhatā viññāyati. Sabbānipi bhinnāni  honti ekajjhaṁ samādinnattā. Na hi tadā pañcaṅgikattaṁ sīlassa  sampajjati. Yaṁ tu vītikkantaṁ, teneva kammabaddho. “Pāṇātipātā  veramaṇisikkhāpadaṁ samādiyāmī”ti-ādinā ekekaṁ visuṁ visuṁ  gaṇhāti. “Veramaṇisikkhāpadan”ti ca idaṁ samāsabhāvena  khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṁ (khu. pā. aṭṭha. sādhāraṇavibhāvanā) vuttaṁ,  pāḷipotthakesu pana “veramaṇin”ti niggahitantameva byāsabhāvena  dissati. Gahaṭṭhavasena cetaṁ vuttaṁ. Sāmaṇerānaṁ pana yathā tathā vā  samādāne ekasmiṁ bhinne sabbānipi bhinnāni honti pārājikāpattito.  Iti ekajjhaṁ, paccekañca samādāne viseso idha vutto,  khuddakāgamaṭṭhakathāyaṁ pana “ekajjhaṁ samādiyato ekāyeva virati  ekāva cetanā hoti, kiccavasena panetāsaṁ pañcavidhattaṁ viññāyati.  Paccekaṁ samādiyato pana pañceva viratiyo, pañca ca cetanā hontī”ti  (khu. pā. aṭṭha. ekatānānatādivinicchaya) ayaṁ viseso vutto.  Bhedepi “yathā tathā vā samādiyantu, sāmaṇerānaṁ ekasmiṁ bhinne  sabbānipi bhinnāni honti. Pārājikaṭṭhāniyāni hi tāni tesaṁ.  Yaṁ tu vītikkantaṁ hoti, teneva kammabaddho. Gahaṭṭhānaṁ pana ekasmiṁ  bhinne ekameva bhinnaṁ hoti, yato tesaṁ taṁsamādāneneva puna pañcaṅgikattaṁ  sīlassa sampajjatī”ti vuttaṁ. Yathāvuttopi dīghabhāṇakānaṁ vādo  aparevādo nāma tattha kato.  
 Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi  paṭipakkhasamucchindanena akuppasabhāvattā. Tadevatthaṁ dassentena  “bhavantarepī”ti-ādi vuttaṁ. Tattha “bhavantarepī”ti  iminā attano ariyabhāvaṁ ajānantopīti atthaṁ viññāpeti.  Jīvitahetupi, pageva aññahetu. “Neva pāṇaṁ hanati, na  suraṁ pivatī”ti idaṁ majjhepeyyālaniddiṭṭhaṁ, migapadavaḷañjananayena vā  vuttaṁ (pg.2.324)  Suranti ca nidassanamattaṁ. Sabbampi hi  surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyogaṁ na karoti. “Majjanti tadeva ubhayaṁ,  yaṁ vā panaññampi surāsavavinimuttaṁ madanīyan”ti (saṁ. ni. aṭṭha.  3.5.1134) saṁyuttamahāvaggaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ.  Khuddakapāṭhaṭṭhakathāyañca “tadubhayameva madanīyaṭṭhena majjaṁ, yaṁ vā  panaññampi kiñci atthi madanīyaṁ, yena pītena matto hoti pamatto,  idaṁ vuccati majjan”ti (khu. pā. aṭṭha.  purimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) “sace pissā”ti-ādinā tattheva  visesadassanaṁ, ajānantassapi khīrameva mukhaṁ pavisati,  na surā, pageva jānantassa. Koñcasakuṇānanti  kuntasakuṇānaṁ. Sacepi mukhe khīramissake udake pakkhipantīti  yojetabbaṁ. “Na cettha upamopameyyānaṁ sambaddhatā siyā  koñcasakuṇānaṁ yonisiddhattā”ti koci vadeyyāti āha  “idan”ti-ādi. Yonisiddhanti manussatiracchānānaṁ  uddhaṁ tiriyameva dīghatā viya, bakānaṁ meghasaddena, kukkuṭīnaṁ vātena  gabbhaggahaṇaṁ viya ca jātisiddhaṁ, iti koci vadeyya ceti  attho. “Cevā”tipi pāṭhaṁ vatvā samuccayatthamicchanti keci.  Dhammatāsiddhanti bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṁ viya,  vijāte tassā divaṅgamanaṁ viya ca sabhāvena siddhaṁ, maggadhammatāya vā  ariyamaggānubhāvena siddhanti veditabbanti vissajjeyyāti attho.  
 Diṭṭhijukaraṇaṁ nāma bhāriyaṁ dukkaraṁ, tasmā saraṇagamanaṁ  sikkhāpadasamādānato mahaṭṭhatarameva, na appaṭṭhataranti adhippāyo.  Etanti sikkhāpadaṁ. Yathā vā tathā vā gaṇhantassāpīti  ādaraṁ gāravamakatvā samādiyantassāpi. Sādhukaṁ  gaṇhantassāpīti sakkaccaṁ sīlāni samādiyantassāpi  appaṭṭhatarameva, appasamārambhatarañca, na diguṇaṁ ussāho  karaṇīyoti vuttaṁ hoti. Sīlaṁ idha abhayadānatāya dānaṁ,  anavasesaṁ vā sattanikāyaṁ dayati rakkhatīti dānaṁ. Ayamettha  aṭṭhakathāmuttakanayo– saraṇaṁ upagatena kāyavācācittehi sakkaccaṁ  vatthuttayapūjā kātabbā, tattha ca saṁkileso sādhukaṁ pariharitabbo,  sikkhāpadāni pana samādānamattaṁ, sampattavatthuto viramaṇamattañcāti  saraṇagamanato sīlassa appaṭṭhataratā, appasamārambhataratā ca veditabbā.  Sabbesaṁ sattānaṁ jīvitadānādinā daṇḍanidhānato,  sakalalokiyalokuttara guṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalataratā,  mahānisaṁsataratā ca daṭṭhabbāti.  
 Tamatthaṁ (pg.2.325) pāḷiyā sādhento “vuttañhetan”ti-ādimāha.  Tattha “aggānī”ti ñātattā aggaññāni. Cirarattatāya  ñātattā rattaññāni. “Ariyānaṁ sādhūnaṁ vaṁsānī”ti ñātattā  vaṁsaññāni. Purimakānaṁ ādipurisānaṁ etānīti porāṇāni.  Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na  chaḍḍitānīti asaṁkiṇṇāni. Ayañca nayo nesaṁ yathā atīte,  evaṁ etarahi, anāgate cāti āha “asaṁkiṇṇapubbānī”ti-ādi.  Atīte hi kāle asaṁkiṇṇabhāvassa “asaṁkiṇṇapubbānī”ti  nidassanaṁ, paccuppanne “na saṅkiyantī”ti, anāgate “na  saṅkiyissantī”ti. Atoyeva appaṭikuṭṭhāni na paṭikkhittāni.  Na hi kadācipi viññū samaṇabrāhmaṇā hiṁsādipāpadhammaṁ  anujānanti. Aparimāṇānaṁ sattānaṁ abhayaṁ detīti sabbesu  bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattanikāyassa bhayābhāvaṁ deti.  Na hi ariyasāvakato kassaci bhayaṁ hoti. Averanti verābhāvaṁ.  Abyāpajjhanti niddukkhataṁ. “Aparimāṇānaṁ sattānaṁ  abhayaṁ datvā”ti-ādi ānisaṁsadassanaṁ, hetumpi cettha  tvā-saddo yathā “mātaraṁ saritvā rodatī”ti.  
 Yaṁ kiñci cajanalakkhaṇaṁ, sabbaṁ taṁ yaññoti āha  “idañca panā”ti-ādi. Na nu ca pañcasīlaṁ sabbakālikaṁ.  Abuddhuppādakālepi hi viññū taṁ samādiyanti, na ca ekantato  vimuttāyatanaṁ bāhirakānampi samādinnattā. Saraṇagamanaṁ pana  buddhuppādahetukaṁ, ekantato ca vimuttāyatanaṁ, kathaṁ tattha saraṇagamanato  pañcasīlassa mahapphalatāti āha “kiñcāpī”ti-ādi.  Jeṭṭhakanti mahapphalabhāvena uttamaṁ. “Saraṇagamaneyeva  patiṭṭhāyā”ti iminā tassa sīlassa saraṇagamanena abhisaṅkhatattā  tato mahapphalataṁ, tathā anabhisaṅkhatassa ca sīlassa appaphalataṁ  dasseti.  
  353. Īdisamevāti evaṁ saṁkilesapaṭipakkhameva  hutvā. Nanu ca paṭhamajjhānādiyaññāyeva desetabbā, kasmā  buddhuppādato paṭṭhāya desanamārabhatīti anuyogaṁ pariharituṁ  “tividha …pe… dassetukāmo”ti vuttaṁ.  Tividhasīlapāripūriyaṁ ṭhitassa hi nesaṁ yaññānaṁ appaṭṭhataratā,  mahapphalataratā ca hoti, tasmā taṁ dassetukāmattā buddhuppādato paṭṭhāya  desanaṁ ārabhatīti vuttaṁ hoti. Tenāha “tatthā”ti-ādi.  Heṭṭhā (pg.2.326) vuttehi guṇehīti ettha “so taṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ  paṭilabhatī”ti-ādinā (dī. ni. 1.191) heṭṭhā vuttā saraṇagamanaṁ,  sīlasampadā, indriyesu guttadvāratāti evamādayo guṇā veditabbā.  Paṭhamaṁ jhānaṁ nibbattento na kilamatīti yojanā. Tānīti  paṭhamajjhānādīni. “Paṭhamaṁ jhānan”ti-ādinā pāḷiyaṁ  paṇītānameva jhānānaṁ ukkaṭṭhaniddeso katoti mantavā “ekaṁ kappaṁ,  aṭṭha kappe”ti-ādi vuttaṁ, mahākappavasena cettha attho. Hīnaṁ pana  paṭhamaṁ jhānaṁ asaṅkhyeyyakappassa tatiyabhāgaṁ āyuṁ deti. Majjhimaṁ  upaḍḍhakappaṁ. Hīnaṁ dutiyaṁ jhānaṁ dve kappāni, majjhimaṁ  cattārīti-ādinā attho netabbo. Apica yasmā paṇītāniyevettha  jhānāni adhippetāni mahapphalatarabhāvadassanaparattā desanāya, tasmā  “paṭhamaṁ jhānaṁ ekaṁ kappan”ti-ādinā paṇītāneva jhānāni  niddiṭṭhānīti daṭṭhabbaṁ.  
 Tadevāti catutthajjhānameva. Catukkanayena hi desanā  āgatā. Yadi evaṁ kathaṁ āruppatāti āha  “ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan”ti, tathā  bhāvitattā catutthajjhānameva āruppaṁ hutvā vīsatikappasahassādīni  āyuṁ detīti adhippāyo. Ayaṁ ācariyassa mati. Atha vā  tadevāti āruppasaṅkhātaṁ catutthajjhānameva, taṁ pana kasmā  vīsatikappasahassādīni āyuṁ detīti vuttaṁ  “ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan”ti, tathā  bhāvitattā evaṁ detīti adhippāyo. Aparo nayo “tadevā”ti  vutte rūpāvacaracatutthajjhānamevāti attho āpajjeyyāti taṁ nivattetuṁ  “ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan”ti āha, tathā  bhāvitaṁ aṅgasamatāya catutthajjhānasaṅkhātaṁ āruppajjhānamevādhippetanti  vuttaṁ hoti.  
 Sammadeva niccasaññādipaṭipakkhavidhamanavasena pavattamānā  pubbabhāgiye eva bodhipakkhiyadhamme samānentī vipassanā  vipassakapuggalassa anappakaṁ pītisomanassaṁ samāvahatīti vuttaṁ  “vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalan”ti.  Yathāha dhammarājā dhammapade–  
 	“Yato yato sammasati, khandhānaṁ udayabbayaṁ;  
 	Labhatī pītipāmojjaṁ, amataṁ taṁ vijānatan”ti.  (dha. pa. 374).  
 Yasmā (pg.2.327) panāyaṁ desanā iminā anukkamena imāni ñāṇāni  nibbattentassa vasena pavattitā, tasmā “vipassanāñāṇe  patiṭṭhāyā”ti-ādinā heṭṭhimaṁ heṭṭhimaṁ uparimassa uparimassa patiṭṭhābhūtaṁ  katvā vuttaṁ. Samānarūpanimmānaṁ nāma manomayiddhiyā aññehi  asādhāraṇakiccanti āha “attano …pe… mahapphalā”ti.  Hatthi-assādivividharūpakaraṇaṁ vikubbanaṁ, tassa  dassanasamatthatāya. Icchiticchitaṭṭhānaṁ nāma purimajātīsu  icchiticchito khandhapadeso. Arahattamaggeneva maggasukhaṁ niṭṭhitanti  vuttaṁ “ati …pe… mahapphalan”ti. Samāpentoti  pariyosāpento.  
 
 Kūṭadanta-upāsakattapaṭivedanādikathāvaṇṇanā 

  354-8. “Abhikkantaṁ bho gotamā”ti-ādi  desanāya pasādavacanaṁ, “esāhaṁ bhavantan”ti-ādi pana  saraṇagamanavacananti tadubhayasambandhaṁ dassento  “desanāyā”ti-ādimāha. Tanūti mando  kāyikacetasikasukhasamupabyūhato. Sabbe te pāṇayoti “satta  ca usabhasatānī”ti-ādinā vutte sabbe te pāṇino. Taṁ  pavattinti tesaṁ pāṇīnaṁ mocanākāraṁ. Ākulabhāvoti bhagavato  santike dhammassa sutattā pāṇīsu anuddayaṁ upaṭṭhapetvā ṭhitassa  “kathañhi nāma mayā tāva bahū pāṇino māraṇatthāya bandhāpitā”ti  citte paribyākulabhāvo, yasmā atthi, tasmā na desetīti yojanā,  “udapādī”tipi pāṭho. Sutvāti “muttā bho te  pāṇayo”ti ārocitavacanaṁ sutvā. Cittacāroti cittappavatti.  “Kallacittaṁ muducittaṁ vinīvaraṇacittaṁ udaggacittaṁ pasannacittan”ti  idaṁ padapañcakaṁ sandhāya“kallacittanti-ādī”ti vuttaṁ. Tattha  “dānakathaṁ sīlakathan”ti-ādinā vuttāya anupubbikathāya ānubhāvena.  Kāmacchandavigamena kallacittatā arogacittatā, byāpādavigamena  mettāvasena muducittatā akathinacittatā, uddhaccakukkuccavigamena  vikkhepābhāvato vinīvaraṇacittatā tehi amalīnacittatā,  thinamiddhavigamena sampaggahaṇavasena udaggacittatā  amalīnacittatā, vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyā avimuttatāya  pasannacittatā anāvilacittatā ca hotīti āha  “anupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṁ sandhāya  vuttan”ti. Yaṁ panettha atthato avibhattaṁ, taṁ suviññeyyameva.  
 Iti (pg.2.328) sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā kūṭadantasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Kūṭadantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  6. Mahālisuttavaṇṇanā 
 
 Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā 

  359. Evaṁ (pg.2.329) kūṭadantasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni  mahālisuttaṁ saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ  vibhāvetuṁ, kūṭadantasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa mahālisuttabhāvaṁ  vā pakāsetuṁ “evaṁ me sutaṁ …pe… vesāliyanti  mahālisuttan”ti āha. Punappunaṁ visālabhāvūpagamanatoti  etthāyaṁ saṅkhepo– bārāṇasirañño kira aggamahesiyā  maṁsapesigabbhena dve dārakā nibbattā dhītā ca putto ca, tesaṁ  aññamaññaṁ vivāhena soḷasakkhattuṁ puttadhītuvasena dve dve dārakā  vijātā. Tato tesaṁ dārakānaṁ yathākkamaṁ vaḍḍhentānaṁ paccekaṁ  saparivārānaṁ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṁ gahetuṁ  appahonakatāya nagaraṁ tikkhattuṁ gāvutantarena gāvutantarena  parikkhipiṁsu, evaṁ tassa punappunaṁ tipākāraparikkhepena  visālabhāvamupagatattā “vesālī”tveva nāmaṁ jātaṁ. Tena vuttaṁ  “punappunaṁ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake  nagare”ti. Vitthārakathā cettha mahāsīhanādasuttavaṇṇanāya, (ma.  ni. aṭṭha. 1.146) ratanasuttavaṇṇanāya (khu. pā. aṭṭha.  vesālivatthu; su. ni. aṭṭha. 1.ratanasuttavaṇṇanā) ca gahetabbā.  Bahinagareti nagarato bahi, na ambapālivanaṁ viya  antonagarasmiṁ. Sayaṁjātanti sayameva jātaṁ aropimaṁ.  Mahantabhāvenāti rukkhagacchānaṁ, ṭhitokāsassa ca mahantabhāvena.  Tenevāha “himavantena saddhiṁ ekābaddhaṁ hutvā”ti. Yaṁ pana  venayikānaṁ matena vinayaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ–  
  “Tattha mahāvanaṁ nāma sayaṁjātaṁ aropimaṁ saparicchedaṁ  mahantaṁ vanaṁ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṁ himavantena saha  ekābaddhaṁ aparicchedaṁ hutvā mahāsamuddaṁ āhacca ṭhitaṁ, idaṁ tādisaṁ na  hotī”ti (pārā. aṭṭha. 2.162).  
 Taṁ majjhimabhāṇakasaṁyuttabhāṇakānampi samānakathā.  Majjhimaṭṭhakathāyañhi (ma. ni. aṭṭha. 2.352)  saṁyuttaṭṭhakathāyañca (saṁ. ni. aṭṭha. 1.37) tatheva vuttaṁ. Idha  pana dīghabhāṇakānaṁ matena evaṁ vuttanti daṭṭhabbaṁ. Yadi ca  “ahutvā”ti katthaci pāṭho dissati, evaṁ sati sabbesampi  (pg.2.330) samānavādo siyāti. Kūṭāgārasālāsaṅkhepenāti  haṁsamaṇḍalākārasaṅkhātahaṁsavaṭṭakacchannena kūṭāgārasālāniyāmena, tathā  katattā pāsādoyeva “kūṭāgārasālā”ti vutto, tabbohārena pana  sakalopi saṅghārāmoti vuttaṁ hoti. Vinayaṭṭhakathāyaṁ (pārā.  aṭṭha. 2.162) tu evaṁ vuttaṁ–  
  “Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṁ nissāya kate ārāme  kūṭāgāraṁ antokatvā haṁsavaṭṭakacchadanena katā sabbākārasampannā buddhassa  bhagavato gandhakuṭi veditabbā”ti.  
 Kosalesu jātā, bhavā, te vā nivāso etesanti  kosalakā. Evaṁ māgadhakā. Janapadavācino hi pāyato  pulliṅgaputhuvacanā. Yassa akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, taṁ  karaṇaṁ arahatīti karaṇīyanti vuccati. Tenāha “avassaṁ  kattabbakammenā”ti. Akātumpi vaṭṭati asati samavāye,  tasmā samavāye sati kattabbato taṁ kiccanti vuccatīti  adhippāyo.  
  360. Yā buddhānaṁ uppajjanārahā nānattasaññā, tāsaṁ  vasena “nānārammaṇacārato”ti vuttaṁ, nānārammaṇappavattitoti  attho. Sambhavantasseva hi paṭisedho, na asambhavantassa.  Paṭikkammāti nivattetvā tathā cittaṁ anuppādetvā.  Sallīnoti jhānasamāpattiyā ekattārammaṇaṁ allīno.  Nilīnoti tasseva vevacanaṁ. Tena vuttaṁ  “ekībhāvan”ti-ādi. Saparivārattā anekopi tadā eko  viya bhavatīti ekībhāvo, taṁ ekībhāvaṁ. Yenāyasmā nāgito,  taṁ sandhāya “tasmā ṭhānā”ti vuttaṁ.  
 
 Oṭṭhaddhalicchavivatthuvaṇṇanā 

  361. Addhoṭṭhatāyāti upaḍḍhoṭṭhatāya. Tassa  kira uttaroṭṭhassa appakatāya tiriyaṁ phāletvā addhamapanītaṁ viya  khāyati cattāro dante, dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṁ  “oṭṭhaddho”ti voharati. Keci pana “adho-saddena pāṭhaṁ  parikappetvā heṭṭhā oṭṭhassa olambakatāya “oṭṭhādho”ti atthaṁ  vadanti, tadayuttameva tathā pāṭhassa adissanato, ācariyena  (dī. ni. ṭī. 1.361) ca avaṇṇitattā. Ayaṁ kira uposathiko  dāyako dānapati (pg.2.331) saddho pasanno buddhamāmako dhammasaṅghamāmako.  Tenāha “purebhattan”ti-ādi. Khandhake, (mahāva. 289)  mahāparinibbānasutte (dī. ni. 2.161) ca āgatanayena  “nīlapītādi …pe… tāvatiṁsaparisasappaṭibhāgāyā”ti vuttaṁ.  Ayaṁ pana vesālī bhagavato kāle iddhā ceva vepullappattā ca ahosi.  Tattha hi rājūnameva satta sahassāni, satta satāni, satta ca  rājāno ahesuṁ, tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikapabhutīnampi,  pāsādakūṭāgāra-ārāmapokkharaṇi-ādayopi tapparimāṇāyeva, bahujanā,  ākiṇṇamanussā, subhikkhā ca. Tena vuttaṁ “mahatiyā  licchaviparisāyā”ti. Tassa pana kulassa ādibhūtānaṁ yathāvuttānaṁ  maṁsapesiyā nibbattadārakānaṁ tāpasena pāyitaṁ yaṁ khīraṁ udaraṁ  pavisati, sabbaṁ taṁ maṇibhājanagataṁ viya dissati, carimakabhave  bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyā  ativippasannatāya te nicchavī ahesuṁ. Apare panāhu “sibbetvā  ṭhapitā viya nesaṁ aññamaññaṁ līnā chavi ahosī”ti. Evaṁ te  nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṁsu,  niruttinayena cettha padasiddhi, tabbaṁse uppannā sabbepi licchavayo  nāma jātā. Tenāha “licchaviparisāyā”ti, licchavirājūnaṁ,  licchavivaṁsabhūtāya vā parisāyāti attho. Mahantaṁ yasaṁ lāti  gaṇhātīti mahāli yathā “bhaddālī”ti. Mūlanāmanti  mātāpitūhi katanāmaṁ.  
  362. Sāsane yuttapayuttoti bhāvanamanuyutto.  Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahatte sati  tadajjhāsayānurūpaṁ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha  “mahantena ussāhena dhammaṁ desessatī”ti.  
 “Vissāsiko”ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṁ vibhāvetuṁ  “ayañhī”ti-ādi vuttaṁ. Thūlasarīroti vaṭharasarīro.  Therassa khīṇāsavabhāvato “ālasiyabhāvo appahīno”ti na vattabbo,  vāsanālesaṁ pana upādāya “īsakaṁ appahīno viya hotī”ti  vuttaṁ. Na hi sāvakānaṁ buddhānamiva savāsanā kilesā pahīyanti.  Yathāvuttaṁ pāsādameva sandhāya “kūṭāgāramahāgehā”ti vuttaṁ.  Pācīnamukhāti pācīnapamukhā.  
  363. Vineyyajanānuparodhena (pg.2.332) buddhānaṁ bhagavantānaṁ  paṭihāriyavijambhanaṁ hotīti āha “atha kho”ti-ādi.  Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷā  yamalā yamalā hutvā savisesaṁ pabhassarā vinicchariṁsu. Tāhi  “bhagavā nikkhamatī”ti samārocitamiva nikkhamanaṁ sañjāniṁsu.  Tena vuttaṁ “saṁsūcitanikkhamano”ti.  
  364. “Ajjā”ti vuttadivasato atītamanantaraṁ  hiyyodivasaṁ purimaṁ nāma, tathā “hiyyo”ti vuttadivasato paraṁ  purimataraṁ atisayena purimattā. Iti imesu dvīsu divasesu  vavatthito yathākkamaṁ purimapurimatarabhāvo. Evaṁ santepi yadettha  “purimataran”ti vuttaṁ, tato pabhuti yaṁ yaṁ oraṁ, taṁ taṁ purimaṁ. Yaṁ  yaṁ paraṁ, taṁ taṁ purimataranti dassento “tato  paṭṭhāyā”ti-ādimāha. Orapārabhāvassa viya, hi  disāvidisābhāvassa viya ca purimapurimatarabhāvassa apekkhāsiddhi.  Mūladivasatoti-ādidivasato. Aggeti upayogatthe  bhummavacanaṁ, upayogavacanassa vā e-kārādesoti dasseti  “aggan”ti iminā, paṭhamanti attho. Taṁ panettha parā  atītā koṭiyevāti āha “parakoṭiṁ katvā”ti.  Yaṁ-saddo paricchede nipāto, tappayogena cāyaṁ “viharāmī”ti  vattamānapayogo, attho pana atītavasena veditabboti dassetuṁ  “yāva vihāsin”ti vuttaṁ. Tassāti divasassa.  Paṭhamavikappe “viharāmī”ti imassa “yadagge”ti iminā ujukaṁ  tāva sambandhitvā pacchā “naciraṁ tīṇi vassānī”ti pamāṇavacanaṁ  yojetabbaṁ. Dutiyavikappe pana “naciraṁ tīṇi vassānī”ti  imehipi kuṭilaṁ sambandho kattabbo. Naciranti cetaṁ  bhāvanapuṁsakaṁ, accantasaññogaṁ vā. Tañhi pamāṇato visesetuṁ  “tīṇi vassānī”ti vadati. Tenāha “naciraṁ vihāsiṁ  tīṇiyeva vassānī”ti.  
 Ayanti sunakkhatto. Piyajātikānīti  iṭṭhasabhāvāni. Sātajātikānīti madhurasabhāvāni.  Madhurasadisatāya hi “madhuran”ti manoramaṁ vuccati. Ārammaṇaṁ  karontena kāmena upasaṁhitānīti kāmūpasaṁhitāni, kāmanīyāni.  Tenāha “kāmassādayuttānī”ti, ārammaṇikena  kāmasaṅkhātena assādena saññuttāni, kāmasaṅkhātassa vā  assādassa yogyānīti attho. Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe,  ādhāre cetaṁ bhummaṁ. Tasmā saddenāti taṁ nissāya tato  uppannena saddenāti (pg.2.333) attho. Apica vinā pāṭhasesaṁ  bhavitabbapadeneva sambandhitabbaṁ. Madhurenāti iṭṭhena sātena.  Kaṇṇasakkhaliyanti kaṇṇapaṭṭikāyaṁ.  
 Ettāvatāti dibbasotañāṇaparikammassa akathanamattena.  “Attanā ñātampi na katheti, kiṁ imassa sāsane adhiṭṭhānenā”ti  kujjhanto bhagavati āghātaṁ bandhitvā, saha kujjhaneneva cesa  jhānābhiññā parihāyi. Cintesīti “kasmā nu kho so  mayhaṁ taṁ parikammaṁ na kathesī”ti parivicārento ayoniso  ummujjanavasena cintesi. Anukkamenāti pāthikasutte, (dī.  ni. 3.3ādayo) mahāsīhanādasutte (dī. ni. 1.381) ca  āgatanayena taṁ taṁ ayuttameva cintento, bhāsanto, karonto ca  anukkamena bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṁ alabhanto  gihibhāvaṁ patvā tamatthaṁ katheti.  
 
 Ekaṁsabhāvitasamādhivaṇṇanā 

  366-371. Ekaṁsāyāti tadatthe catutthīvacanaṁ,  ekaṁsatthanti attho. Aṁsasaddo cettha koṭṭhāsapariyāyo, so ca  adhikārato dibbarūpadassanadibbasaddasavanavasena veditabboti āha  “ekakoṭṭhāsāyā”ti-ādi. Vā-saddo cettha vikappane  ekaṁsassevādhippetattā. Anudisāyāti  puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya.  Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthaṁ, dibbasaddasavanatthañca.  Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṁ, dibbasotañāṇañca samadhigataṁ  hoti, evaṁ bhāvito. Tayidaṁ visuṁ visuṁ parikammakaraṇena  ijjhantīsu vattabbaṁ natthi, ekajjhaṁ ijjhantīsupi kameneva kiccasiddhi  bhavati ekajjhaṁ kiccasiddhiyā asambhavato. Pāḷiyampi hi  “dibbānañca rūpānaṁ dassanāya, dibbānañca saddānaṁ savanāyā”ti  idaṁ ekassa ubhayasamatthatāsandassanameva, na ekajjhaṁ  kiccasiddhisambhavasandassanaṁ. “Ekaṁsabhāvito samādhi  hetū”ti iminā sunakkhatto dibbacakkhuñāṇāya eva  parikammassa katattā vijjamānampi dibbasaddaṁ nāssosīti dasseti.  
  372. Dibbacakkhuñāṇato dibbasotañāṇameva seṭṭhanti  maññamāno mahāli etamatthaṁ pucchatīti āha “idaṁ  dibbasotena …pe… maññe”ti. Apaṇṇakanti  avirajjhanakaṁ, anavajjaṁ vā. Samādhiyeva bhāvetabbaṭṭhena  samādhibhāvanā (pg.2.334)  “Dibbasotañāṇaṁ seṭṭhan”ti maññamānena ca  tena dibbacakkhuñāṇampi dibbasoteneva saha gahetvā “etāsaṁ nūna  bhante”ti-ādinā puthuvacanena pucchitanti dassetuṁ  “ubhayaṁsabhāvitānaṁ samādhīnan”ti vuttaṁ. Bāhirā etā  samādhibhāvanā aniyyānikattā. Tā hi ito bāhirakānampi  ijjhanti. Na ajjhattikā bhagavatā sāmukkaṁsikabhāvena  appaveditattā. Na hi te saccāni viya sāmukkaṁsikā.  Yadatthanti yesaṁ atthāya, abhedepi bhedavacanametaṁ, yassa vā  visesanabhūtassa atthāya. Teti ariyaphaladhamme. “Tan”tipi  adhunā pāṭho. Te hi sacchikātabbā, “atthi kho mahāli aññeva  dhammā …pe… yesaṁ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṁ  carantī”ti sacchikātabbadhammā ca idha vuttā.  
 
 Catu-ariyaphalavaṇṇanā 

  373. Saṁyojentīti bandhenti. Tasmāti  yasmā vaṭṭadukkhabhaye saṁyojanato tattha satte saṁyojenti nāma, tasmā.  Katthaci “vaṭṭadukkhamaye rathe”ti pāṭho, na porāṇo tathā  ācariyena avaṇṇitattā. Maggasotaṁ āpanno, na pasādādisotaṁ.  “Sototi bhikkhave ariyamaggassetaṁ adhivacanan”ti hi vuttaṁ.  Āpannoti ca ādito pattoti attho ā-upasaggassa  ādikammani pavattanato, idaṁ pana phalaṭṭhavasena vadati.  Atītakālavacanañhetaṁ, maggakkhaṇe pana maggasotaṁ āpajjati nāma.  Tenevāha dakkhiṇavibhaṅge “sotāpanne dānaṁ deti,  sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṁ detī”ti (ma. ni.  3.379) apatanadhammoti anupapajjanasabhāvo.  Dhammaniyāmenāti uparimaggadhammaniyāmena. Heṭṭhimantena  sattamabhavato upari anupapajjanadhammatāya vā niyatoti  aṭṭhakathāmuttakanayo. Paraṁ ayanaṁ parāgati assa atthīti  attho. Anenāti puna tatiyasamāsavacanaṁ, vā-saddo cettha  luttaniddiṭṭho.  
 Tanuttaṁ nāma pavattiyā mandatā, viraḷatā cāti vuttaṁ  “tanuttā”ti-ādi. Karahacīti nipātamattaṁ,  pariyāyavacanaṁ vā. “Orena ce māso seso gimhānanti  vassikasāṭikacīvaraṁ pariyeseyyā”ti-ādīsu (pārā. 627) viya  ora-saddo na atirekatthoti āha “heṭṭhābhāgiyānan”ti,  heṭṭhābhāgassa kāmabhavassa paccayabhāvena hitānanti attho.  “Suddhāvāsabhūmiyan”ti (pg.2.335) tesaṁ upapattiṭṭhānadassanaṁ.  Opapātikoti upapātiko upapātane sādhukārī. Tenāha  “sesayonipaṭikkhepavacanametan”ti parinibbānadhammoti  anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānasabhāvo. Vimuccatīti  vimutti, cittameva vimutti cetovimuttīti vuttaṁ  “cittavisuddhin”ti-ādi. Cittasīsena cettha samādhi gahito  “sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṁ paññañca bhāvayan”ti-ādīsu  (saṁ. ni.  1.23 192 peṭako. 22 mi. pa. 1.1.9) viya.  Paññāvimuttinti etthāpi eseva nayo. Tenāha  “arahattaphalapaññāva paññāvimuttī”ti. Sāmanti  attanāva, aparappaccayenāti attho. “Abhijānitvā”ti  iminā tvādipaccayakāriyassa ya-kārassa lopo dassito.  “Abhiññāyā”ti iminā pana nā-vacanakāriyassāti daṭṭhabbaṁ.  Sacchīti paccakkhatthe nepātikaṁ. Paccakkhakaraṇaṁ nāma  anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṁ.  
 
 Ariya-aṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā 

  374-5. Uppatitvāti ākāsamaggena ḍetvā.  Paṭipajjati ariyāsāvako nibbānaṁ, ariyaphalañca etāyāti  paṭipadā, sā ca tassa pubbabhāgo evāti ariyamaggo  pubbabhāgapaṭipadānāmena idha vutto. Ātatavitatādivasena  pañcaṅgikaṁ. Disāvidisāniviṭṭhapadesena aṭṭhaṅgiko.  Aṭṭhaṅgato mutto añño koci aṭṭhaṅgiko nāma maggo natthīti āha  “aṭṭhaṅgamattoyevā”ti-ādinā. Na hi avayavavinimutto  samudāyo nāma koci atthīti. Tasmā “aṭṭha aṅgāni assāti  aññapadatthasamāsaṁ akatvā ‘aṭṭha aṅgāni aṭṭhaṅgāni, tāni assa  santīti aṭṭhaṅgikoti samāsagabbhataddhitavasena padasiddhi  kātabbā”ti (dī. ni. ṭī. 1.374, 375) ācariyena vuttaṁ,  adhippāyo cettha cintetabbo. Aññapadatthasamāse hi kate na sakkā  aṭṭhaṅga-aṭṭhaṅgikānaṁ bhedo aññamaññaṁ vipariyāyaṁ katvāpi niyametuṁ byāse  ubhayapadatthaparabhāvena saheva saṅkhyāparicchedena atthāpattito.  Samāsagabbhe pana taddhite kate sakkā eva tesaṁ bhedo aññamaññaṁ  vipariyāyaṁ katvā niyametuṁ samāse uttarapadatthaparabhāvena vināva  saṅkhyāparicchedena atthāpattito. Ekatthibhāvalakkhaṇo hi  samāsoti. Dhammadāyādasuttantaṭīkāyaṁ pana ācariyeneva evaṁ  vuttaṁ “yasmā maggaṅgasamudāye (pg.2.336) maggavohāro hoti, samudāyo ca  samudāyīhi samannāgato, tasmā attano avayavabhūtāni aṭṭha aṅgāni  etassa santīti aṭṭhaṅgiko”ti. Paṭhamanaye cettha aṅginā aṅgassa  aṭṭhaṅgikabhāvo vutto, dutiyanaye pana aṅgena aṅginoti ayametesaṁ  viseso.  
 Idāni aṭṭhaṅgikamagge lakkhaṇato, kiccakhaṇārammaṇabhedakamato  ca vinicchayaṁ dassento “tatthā”ti-ādimāha.  Sammādassanalakkhaṇāti aviparītaṁ yāthāvato catunnamariyasaccānaṁ  paccakkhameva dassanasabhāvā. Sammā abhiniropanalakkhaṇoti  nibbānārammaṇe cittassa aviparītamabhiniropanasabhāvo. Sammā  pariggahaṇalakkhaṇāti caturaṅgasamannāgatā vācā jane saṅgaṇhātīti  tabbipakkhato viratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācappahānena  jane, sampayuttadhamme ca pariggaṇhanakiccavatī hoti, evaṁ aviparītaṁ  pariggahaṇasabhāvā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇoti yathā  cīvarakammādiko kammanto ekaṁ kātabbaṁ samuṭṭhāpeti,  taṁtaṁkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto  hatthapādacalanādikaṁ kiriyaṁ samuṭṭhāpeti, evaṁ  sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto  niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti, sampayutte ca samuṭṭhāpento eva  pavattatīti aviparītaṁ samuṭṭhāpanasabhāvo. Sammā  vodāpanalakkhaṇoti kāyavācānaṁ, khandhasantānassa ca  saṁkilesabhūtamicchājīvappahānena aviparītaṁ vodāpanasabhāvo.  Sammā paggahalakkhaṇoti sasampayuttadhammassa cittassa  saṁkilesapakkhe patitumadatvā aviparītaṁ paggahaṇasabhāvo. Sammā  upaṭṭhānalakkhaṇāti tādibhāvalakkhaṇena aviparītaṁ tattha  upaṭṭhānasabhāvo. Sammā samādhānalakkhaṇoti vikkhepaviddhaṁsanena  aviparītaṁ cittassa samādahanasabhāvo.  
 Sahajekaṭṭhatāya diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo micchādiṭṭhito aññe  attano paccanīkakilesā nāma. Passatīti pakāseti  kiccapaṭivedhena paṭivijjhati. Tenāha “tappaṭi …pe…  asammohato”ti. Idañhi tassā passanākāradassanaṁ. Teneva hi  sammādiṭṭhisaṅkhātena aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattati. Purimāni  dve kiccāni sabbesameva sādhāraṇānīti āha  “sammāsaṅkappādayopī”ti-ādi. “Tathevā”ti iminā  “attano paccanīkakilesehi saddhin”ti idamanukaḍḍhati.  
 Pubbabhāgeti (pg.2.337) upacārakkhaṇe. Upacārabhāvanāvasena  anekavāraṁ pavattacittakkhaṇikattā nānakkhaṇā.  Aniccādilakkhaṇavisayattā nānārammaṇā. Maggassa  ekacittakkhaṇikattā ekakkhaṇā. Nibbānārammaṇattā  ekārammaṇā. Kiccatoti pubbabhāge dukkhādiñāṇehi kattabbena  idha sātisayaṁ nibbattena kiccena, imasseva vā ñāṇassa  dukkhādippakāsanakiccena. Cattāri nāmāni labhati catūsu  saccesu kātabbakicca nibbattito.Tīṇi nāmāni labhati  kāmasaṅkappādippahānanibbattito. Sikkhāpadavibhaṅge  “viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī”ti (vibha.  704) vuccanti. Tattha pana padhānānaṁ viraticetanānaṁ vasena  “viratiyopi honti cetanāyopī”ti vuttaṁ, musāvādādīhi  viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle cetanāyo  hontīti yojetabbā. Cetanānaṁ amaggaṅgattā “maggakkhaṇe pana  viratiyovā”ti āha. Ekasseva ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya,  ekāyeva viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya eva  cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanāsambhavena  sammāvācādibhāvāsiddhito, taṁsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca evaṁ  vuttantipi daṭṭhabbaṁ. Iminā cetāsaṁ duvidhataṁ, abhedatañca dasseti.  Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti  catusammappadhānacatusatipaṭṭhānabhāvavasena.  
 Yadipi samādhi-upakārakānaṁ abhiniropanā numajjanasampiyāyanu  pabrūhanasantānaṁ vitakkavicārapītisukhopekkhānaṁ vasena catūhi jhānehi  sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya  anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṁ, sati viya ca  asubhāsukhāniccānattabhūtesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṁ  ekova samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṁ na sādheti. Tasmā  pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva. Tathā  maggakkhaṇepi pubbabhāgepi dutiyajjhānasamādhi dutiyajjhānasamādhi eva.  Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi tatiyajjhānasamādhi  tatiyajjhānasamādhi eva. Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi  catutthajjhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva. Tathā maggakkhaṇepīti  āha “pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevā”ti.  
 Tasmāti paññāpajjotattā avijjāndhakāraṁ vidhamitvā  paññāsatthattā kilesacore ghātentoti yathārahaṁ yojetabbaṁ.  Yasmā pana anādimati saṁsāre iminā yoginā kadācipi  asamugghāṭitapubbo kilesagaṇo (pg.2.338)  tassa samugghāṭako ca ariyamaggo.  Ayañcettha sammādiṭṭhi pariññābhisamayādivasena pavattiyā pubbaṅgamā  hoti bahūpakārā, tasmā. Tadeva bahūpakārataṁ kāraṇabhāvena dassetuṁ  “yogino bahūpakārattā”ti vuttaṁ.  
 Tassāti sammādiṭṭhiyā. “Bahūpakāro”ti vatvā taṁ  bahūpakārataṁ upamāya vibhāvento “yathā hī”ti-ādimāha. Ayaṁ  tambakaṁsādimayattā kūṭo. Taṁpariharaṇato mahāsāratāya cheko.  Evanti yathā heraññikassa cakkhunā disvā kahāpaṇavibhāgajānane  kiriyāsādhakatamabhāvena karaṇantaraṁ bahukāraṁ yadidaṁ hattho, evaṁ  yogino paññāya oloketvā dhammavibhāgajānane pubbacārībhāvena  dhammantaraṁ bahukāraṁ yadidaṁ vitakko vitakketvāva paññāya tadavabodhato.  Tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhiyā bahukāroti adhippāyo.  Dutiya-upamāyaṁ evanti yathā tacchako parena parivattetvā  parivattetvā dinnaṁ dabbasambhāraṁ vāsiyā tacchetvā gehādikaraṇakamme  upaneti, evaṁ yogī vitakkena lakkhaṇādito vitakketvā dinnadhamme  yāthāvato paricchinditvā pariññābhisamayādikamme upanetīti yojanā.  Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhede  nivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārakovāti āha  “svāyan”ti-ādi. “Yathāhā”ti-ādinā dhammadinnāya  bhikkhuniyā visākhassa nāma gahapatino vuttaṁ cūḷavedallasuttapadaṁ  (ma. ni. 1.464) sādhakabhāvena dasseti. Bhindatīti  nicchāreti.  
 Vacībhedaniyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa  kammantassa upakārikāti tadatthaṁ lokato pākaṭaṁ kātuṁ “yasmā  panā”ti-ādi vuttaṁ. Ubhayaṁ sucaritanti kāyasucaritaṁ,  vacīsucaritañca. Ājīvaṭṭhamakasīlaṁ nāma  catubbidhavacīsucaritatividhakāyasucaritehi saddhiṁ sammā-ājīvaṁ  aṭṭhamaṁ katvā vuttaṁ ādibrahmacariyakasīlaṁ. Yañhi sandhāya vuttaṁ “pubbeva  kho panassa kāyakammaṁ vacīkammaṁ ājīvo suparisuddho hotī”ti.  Tadubhayānantaranti duccaritadvayappahāyakassa  sucaritadvayapāripūrihetubhūtassa sammāvācāsammākammantadvayassa anantaraṁ.  Suttapamattenāti appossukkaṁ suttena, pamattena ca. Idaṁ  vīriyanti catubbidhaṁ sammappadhānavīriyaṁ. Kāyādīsūti  kāyavedanācittadhammesu. Indriyasamatādayo samādhissa upakārakā.  Tabbidhurā (pg.2.339) dhammā anupakārakā. Gatiyoti nipphattiyo,  kiccādisabhāve vā. Samanvesitvāti upadhāretvā, hetumhi cāyaṁ  tvāpaccayo.  
 
 Dvepabbajitavatthuvaṇṇanā 

  376-7. Kasmā āraddhanti anusandhikāraṇaṁ pucchitvā taṁ  vissajjetuṁ “ayaṁ kirā”ti-ādi vuttaṁ tena  ajjhāsayānusandhivasenāyaṁ upari desanā pavattāti dasseti.  Tenāti tathāladdhikattā. Assāti licchavirañño.  Desanāyanti saṇhasukhumāya suññatapaṭisaññuttāya  yathādesitadesanāya. Nādhimuccatīti na saddahati na pasīdati.  Tantidhammaṁ nāma kathentoti yesaṁ atthāya dhammo kathīyati,  tattha tesaṁ asatipi maggapaṭivedhe kevalaṁ sāsane paveṇībhūtaṁ,  pariyattibhūtaṁ vā tantidhammaṁ katvā kathento, tena tadā tesaṁ  maggapaṭivedhābhāvaṁ dasseti. Evarūpassāti sammāsambuddhattā  aviparītadesanatāya evaṁpākaṭadhammakāyassa satthuno. Assāti  paṭhamajjhānādisamadhigamena samāhitacittassa kulaputtassa etaṁ “taṁ  jīvan”ti-ādinā ucchedādigahaṇaṁ api nu yuttanti pucchati, laddhiyā  pana jhānādhigamamattena na tāva vivecitattā “yuttamassetan”ti tehi  vutte jhānalābhinopetaṁ gahaṇaṁ ayuttamevāti taṁ ucchedavādaṁ, sassatavādaṁ  vā “ahaṁ kho …pe… na vadāmī”ti-ādinā paṭikkhipitvāti  sādhippāyattho. Etanti paṭhamajjhānādikaṁ. Evanti  yathāvuttanayena. Atha ca panāti evaṁ jānanato, passanato ca.  Kāmaṁ vipassakādidassanampi pāḷiyaṁ kataṁ, arahattakūṭena pana  desanā niṭṭhāpitāti dassetuṁ “uttari khīṇāsavaṁ dassetvā”ti  vuttaṁ. Te hi dve pabbajitā vipassakato paṭṭhāya “na kallaṁ tassetaṁ  vacanāyā”ti avocuṁ. Imassāti khīṇāsavassa. Kiñcāpi  “attamanā ahesun”ti pāḷiyaṁ na vuttaṁ, “na kallan”ti-ādinā pana  vissajjanāvacaneneva tesaṁ attamanatā veditabbāti āha “te  mamā”ti-ādi. Tattha yasmā khīṇāsavo vigatasammoho  tiṇṇavicikiccho, tasmā tassa tathā vattumayuttanti uppannanicchayatāya  taṁ mama vacanaṁ sutvā attamanā ahesunti (pg.2.340) attho. Sopi kho  licchavi rājā te viya tathāsañjātanicchayattā attamano ahosi.  Tenāha “evaṁ vutte sopi attamano ahosī”ti. Yaṁ panettha  atthato avibhattaṁ, taṁ suviññeyyameva.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā mahālisuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  7. Jāliyasuttavaṇṇanā 
 
 Dvepabbajitavatthuvaṇṇanā

  378. Evaṁ (pg.2.341) mahālisuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni jāliyasuttaṁ  saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ vibhāvetuṁ,  mahālisuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa jāliyasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ  “evaṁ me sutaṁ …pe… kosambiyanti jāliyasuttan”ti āha.  “Ghositenā”ti-ādinā majjhelopasamāsaṁ dasseti,  ghositassa ārāmotipi vattabbaṁ. Evampi hi “anāthapiṇḍikassa  ārāme”ti-ādīsu (pārā. 234) viya dāyakakittanaṁ hoti, evaṁ  pana kittento āyasmā ānando aññepi tassa diṭṭhānugati-āpajjane  niyojetīti aññattha vuttaṁ. Tattha koyaṁ ghositaseṭṭhi nāma,  kathañcānena ārāmo kārito, kathaṁ pana tattha bhagavā vihāsīti  pucchāya sabbaṁ taṁ vissajjanaṁ samudāgamato paṭṭhāya saṅkhepatova  dassento “pubbe kirā”ti-ādimāha. Allakapparaṭṭhanti  bahūsu potthakesu dissati, katthaci pana “addilaraṭṭhan”ti ca  “damiḷaraṭṭhan”ti ca likhitaṁ. Tatoti allakapparaṭṭhato.  “Puttaṁ …pe… agamāsī”ti idampi “tassetaṁ kamman”ti  ñāpetuṁ vuttaṁ. Tadāti tesaṁ gāmaṁ paviṭṭhadivase.  Balavapāyāsanti garutaraṁ bahupāyāsaṁ. Jīrāpetunti  samavepākiniyā gahaṇiyā pakkāpetuṁ. Asannihiteti gehato bahi  aññaṁ gate. Bhussatīti nadati, “bhubhu”iti sunakhasaddaṁ  karotīti attho. Idampissa ekaṁ kammaṁ. Paccekabuddhe pana  cīvarakammatthāya aññaṁ ṭhānaṁ gate sunakhassa hadayaṁ phālitaṁ.  Tiracchānā nāmete ujujātikā honti akuṭilā, manussā pana aññaṁ  hadayena cinteti, aññaṁ mukhena kathenti. Tenevāha “gahanañhetaṁ  bhante yadidaṁ manussā, uttānakañhetaṁ bhante yadidaṁ pasavo”ti (ma.  ni. 2.3).  
 Iti so tāya paccekabuddhe sinehavasena ujudiṭṭhitāya  akuṭilatāya kālaṅkatvā tāvatiṁsabhavane nibbatto. Taṁ sandhāyāha  “so …pe… nibbattī”ti. Tassa pana kaṇṇamūle  kathentassa saddo soḷasayojanaṭṭhānaṁ (pg.2.342) pharati, pakatikathāsaddo pana  sakalaṁ dasayojanasahassaṁ devanagaraṁ, evaṁ saraghosasampattiyā  “ghosakadevaputto” tveva nāmaṁ ahosi. Ayamassa paccekabuddhe  sinehena bhukkaraṇassa nissando. Cavitvāti āhārakkhayena  cavitvā. Devalokato hi devaputtā āyukkhayena, puññakkhayena,  āhārakkhayena, kopenāti catūhi kāraṇehi cavanti. Imassa pana  kāmaguṇe paribhuñjato muṭṭhassatissa āhārakkhayena cavanaṁ hoti. So  kosambiyaṁ nagarasobhiniyā kucchismiṁ paṭisandhiṁ gaṇhi.  Nagarasobhiniyo kira dhītaraṁ paṭijagganti, na puttaṁ. Dhītaro hi  tāsaṁ paveṇiṁ ghaṭayanti, tasmā sāpi taṁ saṅkārakūṭe chaḍḍāpeti.  Ayamassa pubbe puttachaḍḍanakammassa nissando. Pāpakammañhi nāmetaṁ  “appakan”ti nāvamaññitabbaṁ. Tameko manusso  kākasunakhaparivāritaṁ disvā “putto me laddho”ti gehaṁ nesi, tassa  pana hatthato kosambakaseṭṭhi kahāpaṇasahassaṁ datvā aggahesi, tamatthaṁ  sandhāya “kosambiyaṁ ekassa kulassa ghare nibbattī”ti-ādi  vuttaṁ. Sattakkhattuṁ ghātāpanatthaṁ upakkamakaraṇampi puttachaḍḍanakammasseva  nissando. Seṭṭhidhītāyāti janapadaseṭṭhino dhītāya.  Veyyattiyenāti paññāveyyattiyena. Sā hi tassa pitarā pesitaṁ  mārāpanapaṇṇaṁ phāletvā vivāhapaṇṇaṁ bandhitvā jīvitalābhaṁ karoti.  Tāyeva sarasampattiyā ghositaseṭṭhi nāma jāto.  
 Sarīrasantappanatthanti himavanteva mūlaphalāhāratāya  kilantasarīrassa loṇambilasevanena pīnanatthaṁ. Tasitāti  pipāsitā. Kilantāti parissantakāyā. Vaṭarukkhanti  mahānigrodharukkhaṁ. Te kira taṁ patvā tassa mūle nisīdiṁsu. Atha  jeṭṭhakatāpaso nigrodharukkhassa sobhāsampattiṁ passitvā “mahānubhāvo  maññe ettha adhivutthā devatā. Sādhu vatāyaṁ devatā isigaṇassa  pānīyādidānena addhānaparissamaṁ vinodeyyā”ti cintesi. Devatāpi  tathā cintitaṁ utvā isigaṇassa pānīyanhānakabhojanāni adāsi.  Tenāha “tatthā”ti-ādi. Jeṭṭhakatāpasassa pana tathā cintanaṁ  avisesato sabbattha āropetvā “saṅgahaṁ paccāsisantā”ti vuttaṁ.  “Hatthaṁ pasāretvā”ti iminā hatthappasāraṇamattena tassā  yathicchitanipphattiṁ dasseti. Devatā āhāti sā attano  puññassa parittakattā lajjāya kathetuṁ avisahantīpi punappunaṁ  nippīḷiyamānā (pg.2.343) evamāha. Soti anāthapiṇḍiko gahapati.  Bhatakānanti bhatiyā veyyāvaccaṁ karontānaṁ dāsapesakammakarānaṁ.  Pakatibhattavetanamevāti pakatiyā dātabbabhattavetanameva. Tadā  uposathikattā kammaṁ akarontānampi kammakaraṇadivase  dātabbabhattavetanameva, na tato ūnanti attho. Dhammapadaṭṭhakathāyaṁ  khuddakabhāṇakānaṁ matena “sāyamāsatthāya āgato”ti (dha. pa. aṭṭha.  1.2.sāmāvatīvatthu) vuttaṁ, idha pana dīghabhāṇakānaṁ matena  “majjhanhike pātarāsatthāya āgato”ti. Kañcīti  kañcipi bhatakaṁ, kiñcipi bhatakakammanti vā sambandho.  Majjhanhikakālattā “upaḍḍhadivaso gato”ti āha, tena  upaḍḍhadivasameva samādinnattā “upaḍḍhūposatho”ti taṁ voharantīti  dasseti. Dhammapadaṭṭhakathāyaṁ (dha. pa. aṭṭha. 1.2 sāmāvatīvatthu) rattibhāgena upaḍḍhūposatho vutto, idha pana  majjhanhikato paṭṭhāya divasabhāgeneva, tadavasesadivasarattibhāgena vā.  Asamepi hi bhāge upaḍḍhasaddo pavattati. Tadahevāti  aruṇuggamanakālaṁ sandhāya vuttaṁ.  
 “Ghosopi kho dullabho lokasmiṁ yadidaṁ buddho”ti  sañjātapītipāmojjo. Tadahevāti kosambiṁ pattadivasato  dutiyadivaseyeva. Turitātthāti turitā attha, sīghayāyino  bhavathāti attho. Ehibhikkhupabbajjaṁ sandhāya “pabbajitvā”ti  vuttaṁ. Arahattanti catupaṭisambhidāsamalaṅkataṁ arahantabhāvaṁ.  Tepi seṭṭhino sotāpattiphale patiṭṭhāya aḍḍhamāsamattaṁ dānāni  datvā paccāgamma tayo vihāre kāresuṁ. Bhagavā pana devasikaṁ  ekekasmiṁ vihāre vasati. Yassa ca vihāre vuttho, tasseva ghare  piṇḍāya carati, tadā pana ghositassa vihāre viharati. Tena vuttaṁ  “kosambiyaṁ viharati ghositārāme”ti.  
 Bāhirasamayamattena upajjhāyo, na sāsane viya  upajjhāyalakkhaṇena. Upecca parassa vācāya ārambhanaṁ bādhanaṁ  upārambho, dosadassanavasena ghaṭṭananti attho. Tenāha  “vādaṁ āropetukāmā hutvā”ti. Vadanti nindāvasena  kathenti etenāti hi vādo, doso, tamāropetukāmā upari  patiṭṭhapetukāmā hutvāti attho. Kathamāropetukāmāti āha “iti  kirā”ti-ādi. Taṁ jīvaṁ taṁ sarīranti yaṁ vatthu  jīvasaññitaṁ, tadeva sarīrasaññitaṁ. Idañhi “rūpaṁ attato  samanupassatī”ti (pg.2.344) vuttavādaṁ gahetvā vadanti. Rūpañca attānañca advayaṁ  ekībhāvaṁ katvā samanupassanavasena, “satto”ti vā  bāhirakaparikappitaṁ attānaṁ sandhāya vadanti. Tathā hi vuttaṁ  “idheva satto bhijjatī”ti. Assāti samaṇassa  gotamassa. Bhijjatīti nirudayavināsavasena vinassati.  Tena jīvitasarīrānaṁ anaññattānujānanato, sarīrassa ca  bhedadassanato. Na hettha yathā diṭṭhabhedavatā sarīrato anaññattā  adiṭṭhopi jīvassa bhedo vutto, evaṁ adiṭṭhabhedavatā jīvato anaññattā  sarīrassāpi abhedoti sakkā vattuṁ tassa bhedassa paccakkhasiddhattā,  bhūtupādāyarūpavinimuttassa ca sarīrassa abhāvatoti iminā  adhippāyenāha “ucchedavādo hotī”ti.  
 Aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīranti aññadeva vatthu jīvasaññitaṁ,  aññaṁ sarīrasaññitaṁ. Idañhi “rūpavantaṁ attānaṁ  samanupassatī”ti-ādinayappavattavādaṁ gahetvā vadanti. Rūpabhedasseva  diṭṭhattā  attani ca tadabhāvato “attā nicco”ti ayamattho āpanno  vāti iminā adhippāyenāha “satto sassato āpajjatī”ti.  
  379-380. Tayidaṁ nesaṁ vañjhāputtassa  dīgharassatādiparikappanasadisaṁ, tasmāyaṁ pañho ṭhapanīyo. Na hesa  atthanissito, na dhammanissito, nādibrahmacariyako, na  nibbidādi-atthāya saṁvattati. Poṭṭhapādasuttañcettha nidassanaṁ.  Taṁ tattha rājanimīlanaṁ katvā “tena hāvusosuṇāthā”ti-ādinā satthā  nesaṁ upari dhammadesanamārabhīti āha “atha bhagavā”ti-ādi.  Sassatucchedadiṭṭhiyo dve antā. Ariyamaggo majjhimā  paṭipadā. Tassāyeva paṭipadāyāti micchāpaṭipadāya eva.  
 Saddhāpabbajitassāti saddhāya pabbajitassa “evamahaṁ ito  vaṭṭadukkhato nissarissāmī”ti pabbajjamupagatassa, tadanurūpañca sīlaṁ  pūretvā paṭhamajjhānena samāhitacittassa. Etanti  kilesavaṭṭaparivuddhidīpanaṁ “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti-ādikaṁ  diṭṭhisaṁkilesanissitavacanaṁ. Nibbicikiccho na hotīti  dhammesu tiṇṇavicikiccho na hoti, tattha tattha  āsappanaparisappanavasena pavattatīti attho.  
 Etamevaṁ (pg.2.345) jānāmīti yena so bhikkhu paṭhamaṁ jhānaṁ  upasampajja viharati, etaṁ sasampayuttaṁ dhammaṁ “mahaggatacittan”ti evaṁ  jānāmi. Tathā hi vuttaṁ “mahaggatacittametanti saññaṁ ṭhapesin”ti.  No ca evaṁ vadāmīti yathā diṭṭhigatikā taṁ dhammajātaṁ  sanissayaṁ abhedato gaṇhantā “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti, tadubhayaṁ vā  bhedato gaṇhantā “aññaṁ jīvaṁ añña sarīran”ti attano micchāgāhaṁ  pavedenti, evamahaṁ na vadāmi tassa dhammassa supariññātattā. Tenāha  “atha kho”ti-ādi. Bāhirakā yebhuyyena kasiṇajjhānāni  eva nibbattentīti vuttaṁ “kasiṇaparikammaṁ bhāventassā”ti.  Yasmā bhāvanānubhāvena jhānādhigamo, bhāvanā ca  pathavīkasiṇādisañjānanamukhena hotīti katvā saññāsīsena  niddisīyati, tasmā “saññābalena uppannan”ti āha. Tena  vuttaṁ “pathavīkasiṇameko sañjānātī”ti-ādi. Yasmā pana bhagavatā  tattha tattha vāre “atha ca panāhaṁ na vadāmī”ti vuttaṁ, tasmā  bhagavato vacanamupadesaṁ katvā na vattabbaṁ kiretaṁ kevalinā  uttamapurisenāti adhippāyena “na kallaṁ tassetan”ti āhaṁsu,  na sayaṁ paṭibhānenāti dassetuṁ “maññamānā vadantī”ti vuttaṁ.  Sesaṁ anantarasutte vuttanayattā, pākaṭattā ca suviññeyyameva.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā jāliyasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Jāliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā 
 
 Acelakassapavatthuvaṇṇanā 

  381. Evaṁ (pg.2.346) jāliyasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni  mahāsīhanādasuttaṁ saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ  vibhāvetuṁ, jāliyasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa  mahāsīhanādasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ “evaṁ me sutaṁ …pe…  uruññāyaṁ viharatīti mahāsīhanādasuttan”ti āha. Etadeva  nāmanti yasmiṁ raṭṭhe taṁ nagaraṁ, tassa raṭṭhassapi yasmiṁ nagare bhagavā  vihāsi, tassa nagarassapi “uruññā”tveva nāmaṁ, tasmā  uruññāyanti uruññānāmajanapade uruññānāmanagareti  āvutti-ādinayena attho veditabbo. Iminā imamatthaṁ dasseti–  na sabbattha niyatapulliṅgaputhuvacanāva janapadavācī saddā, katthaci  aniyatapulliṅgaputhuvacanāpi yathā “āḷaviyaṁ viharatī”ti (pāci.  84 89) keci janapadamevatthaṁ vadanti, taṁ apanetuṁ “bhagavā  hī”ti-ādi vuttaṁ. Ramaṇīyoti manoharabhūmibhāgatāya,  chāyūdakasampattiyā, janavivittatāya ca manoramo. Migānaṁ abhayaṁ  deti etthāti migadāyo. Tenāha “so”ti-ādi.  Celaṁ vatthaṁ, taṁ natthi assāti aceloti vuttaṁ  “naggaparibbājako”ti. Nāmanti gottanāmaṁ. Tapanaṁ  santapanaṁ kāyassa khedanaṁ tapo, so etassa atthīti  tapassī. Yasmā tathābhūto tapaṁ nissito, tapo ca taṁ  nissito hoti, tasmā “tapanissitakan”ti āha.  Muttācārādīti ettha ādisaddena parato pāḷiya  (dī. ni. 1.397) māgatā hatthāpalekhanādayo saṅgahitā. Lūkhaṁ  pharusaṁ sādhusammatācāravirahato apasādanīyaṁ ājīvati vattatīti  lūkhājīvīti aṭṭhakathāmuttakanayo. Uppaṇḍetīti  uhasanavasena paribhāsati. Upavadatīti avaññāpubbakaṁ apavadati.  Tena vuttaṁ “hīḷeti vambhetī”ti. “Hetumhi ñāṇaṁ  dhammapaṭisambhidā”ti-ādīsu viya dhammasaddo hetupariyāyoti  āha “kāraṇassa anukāraṇan”ti. Tathāvuttasaddatthoyevettha  kāraṇasaddassa hetubhāvato. Atthavasā payutto hi saddapayogo.  Soyeva ca saddattho parehi vuccamāno anukāraṇaṁ tadanurūpaṁ tassadisaṁ  vā tato pacchā vā vuttakāraṇabhāvato. Parehīti yesaṁ tumhehi  idaṁ vuttaṁ, tehi parehi. Vuttakāraṇenāti yathā (pg.2.347) tehi vuttaṁ, tathā  ce tumhehi na vuttaṁ, evaṁ sati tehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā  tumhākaṁ vādo vā tato paraṁ tassa anuvādo vā koci appamattakopi  viññūhi garahitabbaṁ kāraṇaṁ ṭhānaṁ nāgaccheyya, kimevaṁ nāgacchatīti  yojanā. “Idaṁ vuttaṁ hotī”ti-ādinā tadevatthaṁ saṅkhepato  dasseti.  
  382. Idāni yaṁ vibhajjavādaṁ sandhāya bhagavatā “na  mete vuttavādino”ti saṅkhepena vatvā taṁ vibhajitvā dassetuṁ “idhāhaṁ  kassapā”ti-ādi vuttaṁ, taṁ vibhāgena dassento  “idhekacco”ti-ādimāha. Bhagavā hi niratthakaṁ  anupasamasaṁvattanikaṁ kāyakilamathaṁ “attakilamathānuyogo dukkho  anariyo anatthasaṁhito”ti-ādinā (saṁ. ni.  5.1081 mahāva.  13). Garahati, sātthakaṁ pana upasamasaṁvattanikaṁ kāyakilamathaṁ  “āraññiko hoti, paṁsukūliko hotī”ti-ādinā (a. ni.   5.181 182 pari. 325) vaṇṇeti. Appapuññatāyāti  apuññatāya. Appasaddo cettha “dvattichadanassa pariyāyaṁ appaharite  ṭhitena adhiṭṭhātabban”ti-ādīsu (pāci. 135) viya abhāvattho.  Micchādiṭṭhibhāvato kammaphalaṁ paṭikkhipantena “natthi  dinnan”ti-ādinā (dī. ni. 1.171 ma. ni. 1.445  2.94 225 3.91 116 136 saṁ. ni.  3.210 a.  ni.  3.118  10.176 dha. sa. 1221 vibha. 907)  micchādiṭṭhiṁ purakkhatvā jīvitavuttihetu tathā tathā duccaritapūraṇaṁ  sandhāya “tīṇi duccaritāni pūretvā”ti vuttaṁ.  
 Bhiyyosomattāyāti mattato atirekaṁ.  “Bhiyyoso”ti hi idaṁ bhiyyosaddena samānatthaṁ nepātikaṁ.  Anesanavasenāti kohaññe ṭhatvā asantaguṇasambhāvanicchāya yathā  tathā tapaṁ katvā anesitabbamesanāvasena micchājīvenāti attho.  Yathāvuttanayena jīvitavuttihetu tīṇi duccaritāni pūretvā.  Ime dveti “appapuñño, puññavā”ti ca vutte duccaritakārino  dve puggale.  
 Dutiyanaye ime dveti “appapuñño, puññavā”ti ca vutte  sucaritakārino dve puggale.  
 Paṭhamadutiyanayesu vuttanayeneva tatiyacatutthanayesupi yathākkamaṁ  attho veditabbo. Paṭhamatatiyanayesu cettha ahetuka-akiriyavādino.  Dutiyacatutthanayesu pana kammakiriyavādinoti daṭṭhabbaṁ.  Appadukkhavihārīti (pg.2.348) appakaṁ dukkhena vihārī.  Bāhirakācārayuttoti sāsanācārato bāhirakena titthiyācārena  yutto. Attānaṁ sukhetvāti adhammikena anesanāya  laddhapaccayanimittena sukhena attānaṁ sukhetvā sukhaṁ katvā, “sukhe  ṭhapetvā”ti adhunā pāṭho.  
 “Na dāni mayā sadiso atthī”ti-ādinā  taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātānaṁ tissannaṁ maññanānaṁ vasena duccaritapūraṇamāha.  Lābhasakkāraṁ vā uppādento tīṇi duccaritāni puretvāti sambandho.  Micchādiṭṭhivasenāti “natthi kāmesu doso”ti evaṁ  pavattamicchādiṭṭhivasena. Paribbājikāyāti  bāhirapabbajjamupagatāya tāpasadārikāya, channaparibbājikāya ca.  “Aparo”ti etthāpi hi “tāpaso vā channaparibbājako vā”ti  adhikāro. Daharāyāti taruṇāya. Mudukāyāti  sukhumālāya. Lomasāyāti tanutambalomatāya appalomavatiyā.  Lomaṁ etissā atthīti lomasā. Liṅgattayepi hi  sa-paccayena padasiddhimicchanti saddavidū. Kāmesūti vatthukāmesu.  Pātabbatanti paribhuñjitabbaṁ. Paribhogattho hettha  pā-saddo, tabbasaddo ca bhāvasādhano. Tā-saddo pana sakatthe  yathā “devatā”ti, pātabbatanti vā paribhuñjanakataṁ, kattusādhano  cettha tabbasaddo yathā uparipaṇṇāsake pañcattayasutte “ye hi  keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā  diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattena etassa āyatanassa upasampadaṁ  paññapentī”ti (ma. ni. 3.24) tathā hi tadaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ  “vijānātīti viññātabbaṁ, diṭṭhasutamutaviññātamattena  pañcadvārikasaññāpavattimattenāti ayañhi ettha attho”ti, (ma. ni.  aṭṭha. 3.24) taṭṭīkāyañca “yathā niyyantīti niyyānikāti  bahulaṁ vacanato kattusādhano niyyānikasaddo, evaṁ idha  viññātabbasaddoti āha ‘vijānātīti viññātabban’ti,” tā-saddo  pana bhāve. Assādiyamānapakkhe ṭhito kilesakāmopi  vatthukāmapariyāpannoyeva, tasmā tesu yathāruci paribhuñjantoti attho.  
 Idanti nayacatukkavasena vuttaṁ atthappabhedavibhajanaṁ.  “Titthiyavasena āgataṁ aṭṭhakathāyaṁ tathā vibhattattā”ti (dī.  ni. ṭī. 1.382) ācariyena vuttaṁ, tathāyeva pana pāḷiyampi  vibhattanti veditabbaṁ. Sāsanepīti imasmiṁ sāsanepi.  
 Kathaṁ (pg.2.349) labbhatīti āha “ekacco hī”ti-ādi. Yasmā  na labhati, tasmā anesanaṁ katvāti-ādinā yojetabbaṁ. Arahattaṁ  vā attani asantaṁ “atthi me”ti yathārutaṁ paṭijānitvā.  Sāmantajappanapaccayapaṭisevana-iriyāpathasannissitasaṅkhātāni tīṇi  vā kuhanavatthūni paṭisevitvā.  
 Tādisovāti dhutaṅga (visuddhi. 1.22 theragā. aṭṭha.  2.844ādayo) samādānavasena lūkhājīvī eva.  Anesanavasenāti nidassanamattaṁ.  “Arahattapaṭijānanenā”ti-ādipi hi vattabbaṁ.  
 Dullabhasukho bhavissāmi duggatīsu upapattiyāti  adhippāyo. Asakkontoti ettha antasaddo bhāvalakkhaṇe,  asakkuṇamāne satīti attho.  
  383. Asukaṭṭhānatoti asukabhavato.  Āgatāti upapattivasena idhāgatā. Idāni  gantabbaṭṭhānañcāti upapattivaseneva āyatiṁ gamitabbabhavañca.  Tatoti atītabhavato. Puna upapattinti āyatiṁ  anantarabhave puna upapattiṁ, tato anantarabhavepi puna upapattinti  punappunaṁ nibbattiṁ. Kena kāraṇena garahissāmīti ettha  yathābhūtamajānanto icchādosavasena yaṁ kiñci garaheyya, na tathā cāhaṁ,  ahaṁ pana yathābhūtaṁ jānanto sabbampetaṁ kena kāraṇena garahissāmi,  sabbassapetassa tapassa garahāya kāraṇaṁ natthīti imamadhippāyaṁ  dassento “garahitabbamevā”ti-ādimāha. Bhaṇḍikanti  puṭabhaṇḍikaṁ. Upamāpakkhe parisuddhatāya dhotaṁ, tathā adhotañca,  upameyyapakkhe pana pasaṁsitabbaguṇatāya dhotaṁ parisuddhaṁ, tathā  adhotañcāti attho. Tamatthanti garahitabbassa ceva garahaṇaṁ,  pasaṁsitabbassa ca pasaṁsanaṁ.  
  384. Diṭṭhadhammikassa, samparāyikassa ca atthassa  sādhanavasena pavattiyā garukattā na koci na sādhūti vadati.  Pañcavidhaṁ veranti pāṇātipātādipañcavidhaveraṁ. Tañhi  pañcavidhassa sīlassa paṭipakkhabhāvato, sattānaṁ verahetutāya ca  “veran”ti vuccati, tato eva ca taṁ na koci  “sādhū”ti vadati tathā diṭṭhadhammikādi-atthānamasādhanato, sattānaṁ  sādhubhāvassa dūsanato ca. Na nirundhitabbanti rūpaggahaṇe na  nivāretabbaṁ. Dassanīyadassanattho hi cakkhupaṭilābhoti  tesamadhippāyo. Ayameva nayo (pg.2.350) sotādīsupi. Yadaggena tesaṁ  pañcadvāre asaṁvaro sādhu, tadaggena tattha saṁvaro na sādhūti adhippāyo  hotīti āha “puna …pe… asaṁvaran”ti.  
 Ayamettha aṭṭhakathāto aparo nayo– yaṁ te ekaccaṁ vadanti  “sādhū”ti te “eke samaṇabrāhmaṇā”ti vuttā titthiyā yaṁ  attakilamathānuyogādiṁ “sādhū”ti vadanti, taṁ mayaṁ na “sādhū”ti  vadāma. Yaṁ te …pe… “na sādhū”ti yaṁ pana te  anavajjapaccayaparibhogaṁ, sunivatthasupārutādisammāpaṭipattiñca “na  sādhū”ti vadanti, taṁ mayaṁ “sādhū”ti vadāmāti.  
 Iti yaṁ paravādamūlakaṁ catukkaṁ dassitaṁ, tadeva puna  sakavādamūlakaṁ catukkaṁ katvā dassitanti viññāpetuṁ  “evan”ti-ādi vuttaṁ. Yañhi kiñci kenaci samānaṁ, tenapi  taṁ samānameva. Yañca kiñci kenaci asamānaṁ, tenapi taṁ  asamānamevāti āha “samānāsamānatan”ti. Ettha ca  samānatanti samānatāmattaṁ. Anavasesato hi pahātabbadhammānaṁ  pahānaṁ, upasampādetabbadhammānaṁ upasampādanañca sakavādeva dissati, na  paravāde. Tena vuttaṁ “tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmī”ti-ādi.  Sakavādaparavādānurūpaṁ vuttanayena pañcasīlādivaseneva attho  veditabbo.  
 
 Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā 

  385. Antamiti āṇattiyaṁ pañcamī-attanopadaṁ.  Laddhiṁ pucchantoti “kiṁ samaṇo gotamo saṁkilesadhamme  anavasesaṁ pahāya vattati, udāhu pare gaṇācariyā, ettha tāva attano  laddhiṁ vadehī”ti evaṁ paṭiññātaṁ siddhantaṁ pucchanto. Kāraṇaṁ  pucchantoti “samaṇova gotamo saṁkilesadhamme anavasesaṁ pahāya  vattatī”ti vutte “kāraṇenapi etamatthaṁ gāhayā”ti evaṁ hetuṁ pucchanto.  Ubhayaṁ pucchantoti “idaṁ nāmettha kāraṇan”ti kāraṇaṁ vatvā  paṭiññāte atthe sādhiyamāne anvayato, byatirekato ca kāraṇaṁ  samatthetuṁ sadisāsadisappabhedaṁ upamodāharaṇadvayaṁ pucchanto. Apica  hetupamodāharaṇavasena tilakkhaṇasampattiyā yathāpaṭiññāte atthe sādhite  sammadeva anu pacchā bhāsanto nigamentopi samanubhāsati  nāmāti veditabbaṁ. “Upasaṁharitvā”ti pāṭhaseso.  “Kiṁ te”ti-ādi upasaṁharaṇākāradassanaṁ (pg.2.351)  Dutiyapadepīti  “saṅghena vā saṅghan”ti padepi. Vacanasesaṁ, upasaṁharaṇākārañca  sandhāya “eseva nayo”ti vuttaṁ.  
 Tamatthanti taṁ pahātabbadhammānaṁ anavasesaṁ pahāya  vattanasaṅkhātaṁ, samādātabbadhammānaṁ anavasesaṁ samādāya  vattanasaṅkhātañca atthaṁ. Yojetvāti akusalādipadehi yojetvā.  Akosallasambhūtādi-atthena akusalā ceva tatoyeva  akusalāti ca saṅkhātā, saṅkhātasaddo cettha ñātattho,  koṭṭhāsattho ca yujjatīti āha “ñātā, koṭṭhāsaṁ vā katvā  ṭhapitā”ti, purimena cettha padena ekantākusale vadati, pacchimena taṁ  sahagate, tappaṭipakkhiye ca. Evañhi koṭṭhāsakaraṇena ṭhapanaṁ upapannaṁ  hoti. Akusalapakkhikabhāvena hi vavatthāpanaṁ koṭṭhāsakaraṇaṁ.  Avajjasaddo dosattho gārayhapariyāyattā, a-saddassa ca  tabbhāvavuttitoti āha “sadosā”ti. Ariyā  nāma niddosā. Ime pana akusalā kathañcipi niddosā na hontīti  niddosaṭṭhena ariyā bhavituṁ nālaṁ asamatthā.  
  386-392. “Yan”ti etaṁ kāraṇe paccattavacananti  dasseti “yenā”ti iminā. Yaṁ vā panāti  asambhāvanāvacanametaṁ, yaṁ vā pana kiñcīti attho. Pahāya  vattantīti ca atthavasā puthuvacanavipariṇāmoti vuttaṁ “yaṁ vā  taṁ vā appamattakaṁ pahāya vattantī”ti. Gaṇācariyā cettha  pūraṇamakkhali-ādayo. Satthupabhavattā saṅghassa saṅghasampattiyāpi  satthusampatti vibhāvīyatīti āha “saṅgha …pe…  siddhito”ti, sā pana pasaṁsā pasādahetukāti pasādamukhena taṁ  dassetuṁ “pasīdamānāpī”ti-ādi vuttaṁ. Tattha sampiṇḍanatthena  pi-saddena appasīdamānāpi evameva na pasīdantīti sampiṇḍeti.  Yathā hi anvayato satthusampattiyā sāvakesu, sāvakasampattiyā ca  satthari pasādo samuccīyati, evaṁ byatirekato satthuvipattiyā  sāvakesu, sāvakavipattiyā ca satthari-appasādoti daṭṭhabbaṁ.  “Tathā hī”ti-ādi tabbivaraṇaṁ. Sarīrasampattinti  rūpasampattiṁ, rūpakāyapāripūrinti attho. Rūpappamāṇe satte sandhāya  idaṁ vuttaṁ, “dhammadesanaṁ vā sutvā”ti idantu ghosappamāṇe,  dhammappamāṇe ca, “bhikkhūnaṁ panācāragocaran”ti-ādiṁ pana  dhammappamāṇe, lūkhappamāṇe ca. Ācāragocarādīhi dhammo,  sammāpaṭipattiyā lūkho ca hoti (pg.2.352)  Tasmā “bhavanti vattāro”ti  paṭhamapade rūpappamāṇā, ghosappamāṇā, dhammappamāṇā ca, dutiyapade  dhammappamāṇāva yojetabbā. Kīvarūpoti kittakajātiko. Yā  saṅghassa pasaṁsāti ānetvā sambandho, ayameva vā pāṭho.  
 Tattha yā buddhānaṁ, buddhasāvakānameva ca pāsaṁsatā, aññesañca  tadabhāvo jotito, taṁ viratippahānasaṁvaruddesavasena nīharitvā dassento  “ayamadhippāyo”ti-ādimāha. Tattha setughātaviratiyā  ariyamaggasampayuttattā “sabbena sabbaṁ natthī”ti vuttaṁ.  Aṭṭhasamāpattivasena vikkhambhanappahānamattaṁ, vipassanāmattavasena  tadaṅgappahānamattanti yathālābhaṁ yojetabbaṁ.  Vipassanāmattavasenāti ca “aniccan”ti vā “dukkhan”ti  vā vividhaṁ dassanamattavasena, na pana  nāmarūpavavatthānapaccayapariggaṇhanapubbakaṁ lakkhaṇattayaṁ āropetvā  saṅkhārānaṁ sammasanavasena. Nāmarūpaparicchedo, hi anattānupassanā  ca bāhirakānaṁ natthi. Itarāni  samucchedapaṭippassaddhinissaraṇappahānāni tīṇi sabbena sabbaṁ  natthi maggaphalanibbānattā. Lokiyapañcasīlato añño sabbopi  sīlasaṁvaro, “khamo hoti sītassa uṇhassā”ti-ādinā (ma.  ni. 1.24 3.159 a. ni.  4.114) vutto suparisuddho  khantisaṁvaro, “paññāyete pidhiyyare”ti-ādinā (su. ni.  1041 cūḷani. 60) vutto kilesānaṁ samucchedako   maggañāṇasaṅkhāto ñāṇasaṁvaro, manacchaṭṭhānaṁ indriyānaṁ  pidahanavasena pavatto suparisuddho indriyasaṁvaro, “anuppannānaṁ  pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāyā”ti-ādinā (dī. ni.  2.403 ma. ni. 1.135 saṁ. ni.  5.8 vibha. 205)  vutto sammappadhānasaṅkhāto vīriyasaṁvaroti imaṁ saṁvarapañcakaṁ  sandhāya “sesaṁ sabbena sabbaṁ natthī”ti vuttaṁ.  
 “Pañca kho panime pātimokkhuddesā”ti-ādinā  yathāvuttasīlasseva puna gahaṇaṁ sāsane sīlassa bahubhāvaṁ dassetvā  tadekadese eva paresaṁ avaṭṭhānadassanatthaṁ. “Uposathuddesā”ti  adhunā pāṭho. Paññāyatīti patiṭṭhitabhāvena pākaṭo hoti,  tasmā mayā hi …pe… natthīti yojetabbaṁ. Sīhanādanti  seṭṭhanādaṁ, abhītanādaṁ kenaci appaṭivattiyavādaṁ. Yaṁ pana vadanti–  
 	“Uttarasmiṁ (pg.2.353) pade byaggha-puṅgavosabhakuñjara.  
 	Sīhasaddūlanāgādyā, pume seṭṭhatthagocarā”ti.  
 Taṁ yebhuyyavasenāti daṭṭhabbaṁ.  
 
 Ariya-aṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā 

  393. “Ayaṁ pana yathāvutto mama vādo  aviparītova, tassevaṁ aviparītabhāvo imaṁ maggaṁ paṭipajjitvā  aparappaccayato jānitabbo”ti evaṁ aviparītabhāvāvabodhanatthaṁ.  Pāḷiyaṁ “atthi kassapā”ti-ādīsu ayaṁ yojanā– yaṁ maggaṁ  paṭipanno sāmaṁyeva attapaccakkhato evaṁ ñassati dakkhati “samaṇo  gotamo vadanto yuttapattakāle tathabhāvato bhūtaṁ, ekaṁsena hitāvahabhāvato  atthaṁ, dhammato anapetattā dhammaṁ, vinayayogato, paresañca vinayanato  vinayaṁ vadatī”ti, so mayā sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedito  sakalavaṭṭadukkhanissaraṇabhūto atthi kassapa maggo, tassa ca  adhigamūpāyabhūtā pubbabhāgapaṭipadāti, tena “samaṇo gotamo ime  dhamme anavasesaṁ pahāya vattatī”ti-ādi nayappavatto vādo kenaci  asampakampito yathābhūta sīhanādoti dasseti. Dakkhatīti  cettha ssati-saddena padasiddhi “yatra hi nāma sāvako evarūpaṁ  ñassati vā dakkhati vā sakkhiṁ karissatī”ti-ādīsu viya.  
 “Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passatī”ti-ādi suttapadesu  (a. ni.  3.134) viya ca maggañca paṭipadañca ekato  katvā dassento. “Ayamevā”ti sāvadhāraṇavacanaṁ maggassa  puthubhāvapaṭikkhepatthaṁ, sabba-ariyasādhāraṇabhāvadassanatthaṁ, sāsane  pākaṭabhāvadassanatthañca. Tenāha “ekāyano ayaṁ bhikkhave maggo  sattānaṁ visuddhiyā”ti (dī. ni. 2.373 ma. ni. 1.106  saṁ. ni.  5.367 384).  
 “Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā”ti, (dha.  pa. 274)–  
 	“Ekāyanaṁ (pg.2.354) jātikhayantadassī,  
 	Maggaṁ pajānāti hitānukampī.  
 	Etena maggena atariṁ su pubbe,  
 	Tarissanti ye ca taranti oghan”ti. (saṁ. ni.   5.384 409 cūḷani. 107 211 netti. 170) ca–  
  Sabbesu ceva suttapadesesu, abhidhammapadesesu (vibha.  355) ca ekovāyaṁ maggo pākaṭoti.  
 
 Tapopakkamakathāvaṇṇanā 

  394. Tapoyeva upakkamitabbato, ārabhitabbato  tapopakkamāti āha “tapārambhā”ti, ārambhanañcettha  tapakaraṇamevāti dasseti “tapokammānī”ti iminā.  Samaṇakammasaṅkhātāti samaṇehi kattabbakammasaññitā.  Brāhmaṇakammasaṅkhātāti etthāpi eseva nayo.  Niccoloti nissaṭṭhacolo sabbena sabbaṁ paṭikkhittacolo.  Celaṁ, coloti ca pariyāyavacanaṁ. Koci  chinnabhinnapaṭapilotikadharopi dasantayuttassa vatthassa abhāvato  “niccolo”ti vattabbataṁ labheyyāti taṁ nivattetuṁ “naggo”ti  vuttaṁ, naggiyavatasamādānena sabbathā naggoti attho.  Lokiyakulaputtācāravirahitatāva vissaṭṭhācāratāti dasseti  “uccārakammādīsū”ti-ādinā. Kathaṁ virahitoti āha  “ṭhitakovā”ti-ādi, idañca nidassanamattaṁ vamitvā  mukhavikkhālanādi-ācārassapi tena vissaṭṭhattā. Apalikhatīti  udakena adhovanato apalihati. So kira daṇḍakaṁ “satto”ti  paññapeti, tasmā taṁ paṭipadaṁ pūrento evaṁ karotīti vuttaṁ “uccāraṁ  vā”ti-ādi. Tattha apalikhatīti apakasati.  
 “Ehi bhadanto”ti vutte upagamanasaṅkhāto vidhi  ehibhaddanto, taṁ caratīti ehibhaddantiko  ruḷhisaddena  cettha taddhitasiddhi yathā “ehipassiko”ti, (ma. ni. 1.74)  tappaṭikkhepena na-ehibhaddantiko, tadevatthaṁ dasseti  “bhikkhāgahaṇatthan”ti-ādinā. Na etīti na  āgacchati. Evaṁ natiṭṭhabhaddantikoti etthāpi. Samaṇena nāma  sayaṁvacanakareneva bhavitabbaṁ, na paravacanakarenāti adhippāyena  tadubhayampi …pe… na karoti. Puretaranti taṁ ṭhānaṁ attanā  upagamanato paṭhamataraṁ, taṁ kira so “bhikkhunā nāma yādicchakī  (pg.2.355) eva bhikkhā gahetabbā”ti adhippāyena na gaṇhāti.  Uddissakataṁ pana “mama nimittabhāvena bahū khuddakā pāṇā  saṅghāṭamāpāditā”ti adhippāyena nādhivāseti. Nimantanampi  “evaṁ tesaṁ vacanaṁ kataṁ bhavissatī”ti adhippāyena na sādiyati.  Kumbhīti pakkabhikkhāpakkhittakumbho. Ukkhalīti  bhikkhāpacanakumbho. Pacchīti bhikkhāpakkhittapiṭakaṁ.  Tatopīti kumbhīkaḷopitopi. Kumbhīādīsupi so  sattasaññīti āha “kumbhīkaḷopiyo”ti-ādi. “Ayaṁ  man”ti-ādīsupi eseva nayo. Antaranti ubhinnamantarāḷaṁ.  
 Kabaḷantarāyoti ālopassa antarāyo. Etthāpi so  sattasaññī. Purisantaragatāyāti purisasamīpagatāya.  Rati-antarāyoti kāmaratiyā antarāyo. Gāmasabhāgādivasena  saṅgamma kittenti etissāti saṁkitti. Tathā  saṁhaṭataṇḍulādisañcayo tena katabhattamidhādhippetanti vuttaṁ  “saṁkittetvā katabhattesū”ti. Majjhimanikāye  mahāsīhanādasuttantaṭīkāyaṁ pana ācariyeneva evaṁ vuttaṁ  “saṁkittayanti etāyāti saṁkitti, gāmavāsīhi samudāyavasena  kiriyamānakiriyā, ettha pana bhattasaṁkitti adhippetāti āha  ‘saṁkittetvā katabhattesū’ti”. Idaṁ pana tassa ukkaṭṭhapaṭipadāti  dasseti “ukkaṭṭho”ti-ādinā. Yathā cettha, evaṁ  “na-ehibhaddantiko”ti-ādīsupi ukkaṭṭhapaṭipadādassanaṁ veditabbaṁ.  Sāsaddo sunakhapariyāyo. Tassāti sunakhassa.  Tatthāti tasmiṁ ṭhāne. Samūhasamūhacārinīti  saṅghasaṅghacārinī. Manussāti veyyāvaccakaramanussā.  
 Sovīrakanti kañjikaṁ. “Loṇasovīrakan”ti keci,  tadayuttameva, “sabbasassasambhārehi katan”ti vuttattā.  Loṇasovīrakañhi sabbamacchamaṁsapupphaphalādisambhārakataṁ.  Surāpānamevāti majjalakkhaṇappattāya surāya pānameva.  Merayampettha saṅgahitaṁ lakkhaṇahārena, ekasesanayena vā.  Sabbesupīti sāvajjānavajjesupi kañjikasurādīsu. Ekāgārameva  bhikkhācariyāya upagacchatīti ekāgāriko. Nivattatīti  paccāgacchati, sati bhikkhālābhe taduttari na gacchatīti vuttaṁ hoti.  Ekālopeneva vattatīti ekālopiko. Dīyati etāyāti  datti, dvatti-ālopamattaggāhi khuddakaṁ bhikkhādānabhājanaṁ. Tenāha  “khuddakapātī”ti. Aggabhikkhanti anāmaṭṭhabhikkhaṁ   samābhisaṅkhatatāya vā uttamabhikkhaṁ. Abhuñjanavasena eko  (pg.2.356) ho etassāti ekāhiko, āhāro, taṁ āhāraṁ āhāretīti attho.  So pana atthato ekadivasalaṅghakoti vuttaṁ  “ekadivasantarikan”ti. Esa nayo  “dvāhikan”ti-ādīsupi. Apica ekāhaṁ abhuñjitvā ekāhaṁ  bhuñjanaṁ, ekāhavāro vā ekāhikaṁ. Dvīhaṁ abhuñjitvā dvīhaṁ  bhuñjanaṁ, dvīhavāro vā dvāhikaṁ. Sesadvayepi ayaṁ nayo. Ukkaṭṭho  hi pariyāyabhattabhojaniko dvīhaṁ abhuñjitvā ekāhameva bhuñjati. Evaṁ  sesadvayepi. Majjhimāgamaṭīkāyaṁ pana “ekāhaṁ antarabhūtaṁ  etassa atthīti ekāhikaṁ. Sesapadesupi esa nayo”ti vuttaṁ.  “Therā bhikkhū bhikkhuniyo ovadanti pariyāyenā”ti-ādīsu viya  vārattho pariyāya saddo. Ekāhavārenāti ekāhikavārena.  “Ekāhikan”ti-ādinā vuttavidhimeva paṭipāṭiyā pavattabhāvena  dassetuṁ pāḷiyaṁ “iti evarūpan”ti-ādi vuttanti daṭṭhabbaṁ.  
  395. Sāmāko nāma godhumo. Sayaṁjātā  vīhijātīti aropimavīhijāti. Yadeva “vīhī”ti vadanti.  Likhitvāti kasitvā. Silesopīti  kaṇikārādirukkhaniyyāsopi. Kuṇḍakanti tanutaraṁ  taṇḍulasakalaṁ, taṇḍulakhaṇḍakanti attho. Odanena kataṁ kañjiyaṁ  odanakañjiyaṁ. “Vāsitakena piññākena nahāyeyyā”ti-ādīsu  (pāci. 1203) viya piññāka saddo tilapiṭṭhapariyāyo.  Yathāha “piññākaṁ nāma tilapiṭṭhaṁ vuccatī”ti.  “Taruṇakadalikkhandhameva piññākan”ti keci, na gahetabbametaṁ  katthacipi tathā avacanato.  
  396. Saṇehi saṇavākehi nibbattitāni  sāṇāni, aññehi missakāni sāṇāni eva masāṇāni  niruttinayena, na chacīvarapariyāpannāni bhaṅgāni. Keci pana  “masāṇāni nāma coḷavisesānīti parikappetvā massakacoḷānī”ti  paṭhanti, tadayuttameva porāṇehi tathā avuttattā.  Erakatiṇādīnīti ettha ādisaddena  akkamakacikadalivākādīnaṁ saṅgaho, erakādīhi katāni hi chavāni  lāmakāni dussānīti vattabbataṁ labhanti. Chavasaddo hettha  hīnavācako, purimavikappe pana matasarīravācako.  Chaḍḍitanantakānīti chaḍḍitapilotikāni. Ajinassedanti  ajinaṁ, pakati-ajinamigacammaṁ, tadeva majjhe phālitakañce,  ajinassa khipaṁ phālitamupaḍḍhanti ajinakkhipaṁ (pg.2.357)   “Sakhurakantipi vadantī”ti (ma. ni. aṭṭha. 1.155)  papañcasūdaniyaṁ vuttaṁ, dvinnaṁ tiṇṇaṁ vā samuditañce,  ajinakkhipanti tesamadhippāyo. Vinayasaṁvaṇṇanāsu pana  “ajinameva abhedato ajinakkhipan”ti vuttaṁ.  Kanditvāti ujjavujjavena kanditvā. “Ganthetvā”tipi  pāṭho, vaṭṭetvā bandhitvāti attho. Evañhi phalakacīre  nidassanaṁ  upapannaṁ hoti. Yaṁ sandhāya vuttanti ajitavādassa  paṭikiṭṭhatarabhāve upamādassanatthaṁ yadeva kesakambalaṁ sandhāya  aṅguttarāgame (a. ni.  3.138) vuttaṁ.  
 Tantāvutānīti tantaṁ pasāretvā vītāni.  Paṭikiṭṭhoti hīno. Kasmāti vuttaṁ  “kesakambalo”ti-ādi. Pāḷiyaṁ ubbhaṭṭhako”ti etassa  “uddhaṁ ṭhitako”ti attho majjhimāgamaṭṭhakathāyaṁ  mahāsīhanādasuttavaṇṇanāyaṁ (ma. ni. aṭṭha. 1.215) vutto.  Ubbhasaddo hi upari-atthe nepātiko yathā  “ubbhajāṇumaṇḍalan”ti. Anekaparimāṇā, hi nipātā, anekatthā ca.  
 Micchāvāyāmavaseneva ukkuṭikavatānuyogoti āha  “ukkuṭikavīriyaṁ anuyutto”ti. Na kevalaṁ nisinnoyeva  ukkuṭiko, atha kho gacchantopi …pe… gacchati.  Ayakaṇṭaketi ayomayakaṇṭake. Pakatikaṇṭaketi salākakaṇṭake.  Uccabhūmiyaṁ thaṇḍilasaddoti vuttaṁ “ucce bhūmiṭṭhāne”ti.  Ayaṁ aṭṭhakathāto aparo nayo– thaṇḍilanti samāpakatibhūmi  vuccati “patthaṇḍile pāturahosī”ti-ādīsu viya. Amarakosepi hi  nighaṇṭusatthe vuttaṁ “vedī parikkhatā bhūmi, same thaṇḍilaṁ  cāture”ti (sattarasamavagge 18gāthāyaṁ) tasmā thaṇḍile  anantarahitāya pakatibhūmiyaṁ seyyampi kappetīti attho. Yaṁ sandhāya  tattheva nighaṇṭusatthe vuttaṁ “yo thaṇḍile vata vasā, sete  thaṇḍilasāyi so”ti (sattarasamavagge 44gāthāyaṁ) rajo eva jallaṁ  malīnaṁ rajojallaṁ. Tena vuttaṁ “sarīran”ti-ādi.  Laddhaṁ āsananti nisīdituṁ yathāladdhamāsanaṁ. Akopetvāti  aññattha anupagantvā. Tathā cāha “tattheva nisīdanasīlo”ti.  Evaṁ nisīdanto hi taṁ akopento nāma hoti. Catūsu  mahāvikaṭesu gūthamevidhādhippetanti vuttaṁ “gūthaṁ vuccatī”ti.  Tañhi āsayavasena virūpaṁ kaṭattā “vikaṭan”ti vuccati.  Sāyaṁ tatiyanti sāyanhasamayasaṅkhātaṁ tatiyasamayaṁ.  Assāti udakorohanānuyogassa. Pātopadamiva sāyaṁpadaṁ  nepātikaṁ (pg.2.358)  Anusāralopena pana “sāyatatiyakan”tipi pāṭho  dissati.  
 Ettha ca “acelako hotī”ti-ādīni yāva “thusodakaṁ  pivatī”ti etāni vatapadāni ekavārāni, “ekāgāriko vā  hotī”ti-ādīni pana nānāvārāni, nānākālikāni vā. Tathā  “sākabhakkho vā hotī”ti-ādīni, “sāṇānipi dhāreti,  masāṇānipi dhāretī”ti-ādīni ca. Tathā hettha vā-saddaggahaṇaṁ,  pi-saddaggahaṇañca kataṁ. Pi-saddopi idha vikappattho eva daṭṭhabbo.  Purimesu pana vatapadesu tadubhayampi na kataṁ, evañca katvā “acelako  hotī”ti vatvā “sāṇānipi dhāretī”ti-ādivacanassa,  “rajojalladharopi hotī”ti vatvā “udakorohanānuyogamanuyutto  viharatī”ti vacanassa ca avirodho siddho hoti. Atha vā kimettha  avirodhacintāya. Ummattakapacchisadiso hi titthiyavādo. Apica  “acelako hotī”ti ārabhitvā tappasaṅgena sabbampi  aññamaññavirodhameva attakilamathānuyogaṁ dassentena tena  acelakassapena “sāṇānipi dhāretī”ti-ādi vuttanti daṭṭhabbaṁ.  
 
 Tapopakkamaniratthakatāvaṇṇanā 

  397. Sīlasampadādīhīti sīlasampadā,  samādhisampadā, paññāsampadāti imāhi lokuttarāhi sampadāhi.  Vināti virahitattā, vinā vā tāhi na kadācipi sāmaññaṁ vā  brahmaññaṁ vā sambhavati, tasmā tesaṁ tapopakkamānaṁ niratthakataṁ  dassentoti sapāṭhasesayojanā. Dosaveravirahitanti  dosasaṅkhātaverato virahitaṁ. Idañhi dosassa mettāya  ujupaṭipakkhato vuttaṁ. Yaṁ pana ācariyena vuttaṁ “dosaggahaṇena vā  sabbepi jhānapaṭipakkhā saṁkilesadhammā gahitā. Veraggahaṇena  paccatthikabhūtā sattā. Yadaggena hi dosarahitaṁ, tadaggena  verarahitan”ti (dī. ni. ṭī. 1.397), tadetaṁ pāḷiyaṁ  verasaddasseva vijjamānattā, aṭṭhakathāyañca tadatthameva dassetuṁ  dosasaddassa vuttattā vicāretabbaṁ.  
  398. Ettakamattanti naggacariyādimattaṁ.  Pākaṭabhāvena kāyati atthaṁ gametīti pakati, lokasiddhavādo.  Tenāha “pakatikathā esā”ti. “Mattā  sukhapariccāgā”ti-ādīsu (dha. pa. 290) viya mattāsaddo appattaṁ  antonītaṁ katvā (pg.2.359) pamāṇavācakoti āha “iminā”ti-ādi.  Tena pana pamāṇena pahātabbo eva paṭipattikkamo pakaraṇappatto.  Iminā “tapopakkamenā”ti saddantarena vā adhigatoti dasseti  “paṭipattikkamenā”ti iminā. Tatoti tasmā  sāmaññabrahmaññassa appamattakeneva paṭipattikkamena sudukkarabhāvato. Imaṁ  hetusambandhaṁ sandhāya “padasambandhena saddhin”ti vuttaṁ.  Sabbatthāti sabbavāresu.  
  399. Aññathāti yadi acelakabhāvādinā  sāmaññaṁ vā brahmaññaṁ vā abhavissa, evaṁ sati suvijānova samaṇo,  suvijāno brāhmaṇo. Yasmā pana tumhe ito aññathāva sāmaññaṁ,  aññathā brahmaññaṁ vadatha, tasmā dujjānova samaṇo dujjāno brāhmaṇoti  attho. Tenāha “idaṁ sandhāyāhā”ti. Taṁ pakativādaṁ  paṭikkhipitvāti yaṁ pubbe pākatikaṁ sāmaññaṁ, brahmaññañca hadaye  ṭhapetvā tena acelakassapena “dukkaraṁ sudukkaran”ti vuttaṁ, bhagavatā ca  tameva sandhāya “pakati kho esā”ti-ādi bhāsitaṁ, tameva idha  pākatikasāmaññabrahmaññavisayaṁ kathaṁ paṭisaṁharitvā. Sabhāvatova  paramatthato eva samaṇassa, brāhmaṇassa ca dujjānabhāvaṁ āvikaronto  punapi “pakati kho”ti-ādimāha. Tatrāpīti samaṇabrāhmaṇavādepi.  Padasambandhanti hetupadena saddhiṁ pubbāparavākyasambandhaṁ.  
 
 Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā 

  400-1. Paṇḍitoti hetusampattisiddhena paṇḍiccena  samannāgato. Kathaṁ uggahesīti paripakkañāṇattā ghaṭe padīpena  viya abbhantare samujjalantena paññāveyyattiyena tattha tattha bhagavatā  desitamatthaṁ pariggaṇhanto taṁ desanaṁ upadhāresi. Yasmā uggahesi,  tasmā …pe… viditvāti sambandho. Tassa cāti yo  acelako hoti, yāva udakorohanānuyogamanuyutto viharati, tassa ca.  Tassa ceti vā padacchedo, abhāvitā asacchikatā hoti ceti  yojanā. Tā sampattiyo pucchāmi, yāhi samaṇo ca brāhmaṇo  ca hotīti adhippāyo. Sīlasampadādivijānanatthanti  sīlasampadādivijānanahetu. “Kasmā pucchatī”ti hi vuttaṁ.  Atha-saddo cettha kāraṇe. Evamīdisesu.  Sīlasampadāyāti ettha itisaddo ādi-attho,  upalakkhaṇaniddeso (pg.2.360) vāyaṁ, tena “cittasampadāya, paññāsampadāyā”ti  padadvayaṁ saṅgaṇhāti. Tenāha “sīlacittapaññāsampadāhi aññā”ti.  Imehi ca asekkhasīlādikkhandhattayaṁ saṅgahitanti vuttaṁ  “arahattaphalamevā”ti. Tattha kāraṇaṁ dasseti  “arahattaphalapariyosānan”ti-ādinā. Idañhi  kākolokanamiva ubhayāpekkhavacanaṁ.  
 
 Sīhanādakathāvaṇṇanā 

  402. Anuttaranti anaññasādhāraṇatāya,  anaññasādhāraṇatthavisayatāya ca anuttaraṁ. Mahāsīhanādanti  mahantaṁ buddhasīhanādaṁ. Ativiya accantavisuddhatāya paramavisuddhaṁ.  “Paramanti ukkaṭṭhaṁ. Tenāha ‘uttaman’ti” ācariyena vuttaṁ,  ukkaṭṭhapariyāyo ca paramasaddo atthīti tassādhippāyo.  Sīlamevāti lokiyasīlamattattā sīlasāmaññameva. Yathā  anaññasādhāraṇaṁ bhagavato lokuttarasīlaṁ  savāsanapaṭipakkhadhammaviddhaṁsanato, evaṁ lokiyasīlampi  anaññasādhāraṇameva tadanucchavikabhāvena pavattattā. Evañhi “nāhaṁ  tatthā”ti pāḷivacanaṁ upapannaṁ hoti. “Yāvatā kassapa ariyaṁ  paramaṁ sīlan”ti idaṁ “sīlassa vaṇṇaṁ bhāsantī”ti ettha  ākāradassanaṁ. “Yadidaṁ adhisīlan”ti idaṁ pana “tatthā”ti  padadvaye aniyamavacanaṁ  “Yadidaṁ adhisīlan”ti ca  lokiyalokuttaravasena duvidhampi buddhasīlaṁ ekajjhaṁ katvā vuttaṁ, tasmā  ta-saddenapi ubhayasseva parāmasananti dassetuṁ “tattha sīlepi  paramasīlepī”ti-ādimāha. Samasamanti samena visesanabhūtena  sīlena samanti atthaṁ viññāpetuṁ “mama sīlasamena sīlena mayā  saman”ti vuttaṁ. Tasmiṁ sīleti duvidhepi sīle. Iti  imanti evaṁ imaṁ sīlavisayaṁ. Paṭhamanti uppattikkamato paṭhamaṁ  pavattattā paṭhamabhūtaṁ.  
 Tapatīti kilese santappati, vidhamatīti attho.  “Tadevā”ti iminā tulyādhikaraṇasamāsamāha.  Jigucchatīti hīḷeti lāmakato ṭhapeti. Ārakā kilesehīti  katvā niddosattā ariyā. Ārambhavatthuvasenāti  aṭṭhārambhavatthuvasena. Vipassanāvīriyasaṅkhātāti  vipassanāsampayuttavīriyasaṅkhātā. Lokiyamattattā  tapojigucchāva. Maggaphalasampayuttā vīriyasaṅkhātā  tapojigucchāti adhikāravasena sambandho. Sabbukkaṭṭhabhāvato (pg.2.361)  paramā nāma. Yathā yuvino bhāvo yobbanaṁ, evaṁ jigucchino bhāvo  jegucchaṁ. Yadidaṁ adhijegucchanti sīle viya  lokiyalokuttaravasena duvidhampi buddhajegucchaṁ. Tatthāti  jegucchepi adhijegucchepi. Kammassakatāpaññāti “atthi  dinnaṁ, atthi yiṭṭhan”ti-ādi (ma. ni. 1.441 vibha. 793)  nayappavattaṁ ñāṇaṁ. Yathāha vibhaṅge–  
  “Tattha kataraṁ kammassakatāñāṇaṁ, atthi dinnaṁ, atthi  yiṭṭhaṁ, atthi hutaṁ, atthi sukaṭadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ  vipāko …pe… ṭhapetvā saccānulomikaṁ ñāṇaṁ sabbāpi sāsavā  kusalā paññā kammassakatāñāṇan”ti (vibha. 793).  
 Sabbampi hi akusalaṁ attano vā hotu, parassa vā, na sakaṁ  nāma. Kasmā? Atthabhañjanato, anatthajananato ca. Tathā sabbampi  kusalaṁ sakaṁ nāma. Kasmā? Anatthabhañjanato, atthajananato ca.  Evaṁ kammassakabhāve pavattā paññā kammassakatāpaññā nāma.  Vipassanāpaññāti maggasaccassa, paramatthasaccassa ca  anulomanato saccānulomikasaññitā vipassanāpaññā, lokiyamattato  paññāva. Itthiliṅgassa napuṁsakaliṅgavipariyāyo idha  liṅgavipallāso. Yāyaṁ adhipaññāti sīle viya  lokiyalokuttaravasena duvidhāpi buddhapaññā. Tatthāti paññāyapi  adhipaññāyapi. Yathārahaṁ parittamahaggatabhāvato vimuttiyeva  nāma. Maggaphalavasena kilesānaṁ samucchindanapaṭippassambhanāni  samucchedapaṭippassaddhivimuttiyo. Atha vā sammāvācādiviratīnaṁ  adhisīlaggahaṇena, sammāvāyāmassa adhijegucchaggahaṇena, sammādiṭṭhiyā  adhipaññāggahaṇena gahitattā aggahitaggahaṇena   sammāsaṅkappasatisamādhayo maggaphalapariyāpannā  samucchedapaṭippassaddhivimuttiyo daṭṭhabbā.  Nissaraṇavimutti pana nibbānameva. Yā ayaṁ  adhivimuttīti sīle vuttanayena duvidhāpi adhivimutti.  Tatthāti vimuttiyāpi adhivimuttiyāpi.  
  403. Yaṁ kiñci janavivittaṭṭhānaṁ  suññāgāramidhādhippetaṁ. Tattha nadantena vinā añño jano  natthīti dassetuṁ “ekakovā”ti-ādi vuttaṁ. Aṭṭhasu  parisāsūti khattiyaparisā,  brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṁsamārabrahmaparisāti imāsu  aṭṭhasu parisāsu.  
 Tadatthaṁ (pg.2.362) majjhimāgamavare mahāsīhanādasuttapadena (ma. ni.  1.150) sādhento “cattārimānī”ti-ādimāha. Tattha  vesārajjānīti visāradabhāvā,  ñāṇappahāna-antarāyikaniyyānikadhammadesanānimittaṁ kutocipi  asantassanabhāvā nibbhayabhāvāti attho. “Vesārajjan”ti hi  catūsu ṭhānesu sārajjābhāvaṁ paccavekkhantassa  uppannasomanassamayañāṇassetaṁ nāmaṁ. Aññehi pana asādhāraṇataṁ  dassetuṁ “tathāgatassa tathāgatavesārajjānī”ti vuttaṁ. “Yathā  vā pubbabuddhānaṁ vesārajjāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā  āgatavesārajjānī”ti vā dutiyassa tathāgatasaddassa tulyādhikaraṇattā  evaṁ vuttaṁ. Ayaṁ aṭṭhakathānayo. Neruttikā pana vadanti “samāse  siddhe sāmaññattā, saññāsaddattā ca tathā vuttan”ti. Āsabhaṁ  ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṁ uttamaṭṭhānaṁ. Sabbaññutaṁ paṭijānanavasena abhimukhaṁ  gacchanti, aṭṭhaparisaṁ upasaṅkamantīti vā āsabhā, buddhā, tesaṁ  ṭhānantipi attho.  
 Apica tayo puṅgavā– gavasatajeṭṭhako usabho,  gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho,  vajasahassajeṭṭhako vasabho. Ekagāmakhette vā jeṭṭho usabho,  dvīsu gāmakhettesu jeṭṭho vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbattha jeṭṭho  sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi  akampanīyo nisabhoti. Nisabhova idha “usabho”ti  adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṁ. Usabhassa idanti  āsabhaṁ, idaṁ pana āsabhaṁ viyāti āsabhaṁ. Yatheva hi  nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṁ  uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṁ tathāgatopi dasatathāgatabalena  samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisāpathaviṁ uppīḷetvā sadevake  loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati.  Evaṁ tiṭṭhamānova taṁ āsabhaṁ ṭhānaṁ paṭivijānāti upagacchati na  paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṁ “āsabhaṁ ṭhānaṁ  paṭijānātī”ti.  
 Sīhanādaṁ nadatīti “seṭṭhanādaṁ abhītanādaṁ nadatī”ti  vuttovāyamattho. Atha vā sīhanādasadisaṁ nādaṁ nadati. Ayamattho  khandhavaggasaṁyutte āgatena sīhanādasuttena (saṁ. ni.  3.78)  dīpetabbo. Yathā vā sīho migarājā parissayānaṁ (pg.2.363)  sahanato, goṇamahiṁ samattavāraṇādīnaṁ hananato ca “sīho”ti vuccati, evaṁ  tathāgato munirājā lokadhammānaṁ sahanato, parappavādānaṁ hananato ca  “sīho”ti vuccati. Evaṁ vuttassa sīhassa nādaṁ nadati. Tattha  yathā migasīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado  vigatalomahaṁso sīhanādaṁ nadati, evaṁ tathāgatasīho dasatathāgatabalena  samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṁso “iti  rūpan”ti-ādinā (saṁ. ni.  3.78 a. ni.  8.2) nayena  nānāvidhadesanāvilāsasampannaṁ sīhanādaṁ nadati. Tena vuttaṁ  “parisāsu sīhanādaṁ nadatī”ti.  
 Pañhaṁ abhisaṅkharitvāti ñātumicchitaṁ atthaṁ attano  ñāṇabalānurūpaṁ abhisaṅkharitvā. Taṅkhaṇaññevāti  pucchitakkhaṇeyeva ṭhānuppattikapaṭibhānena vissajjeti.  Ajjhāsayānurūpaṁ, atthadhammānurūpañca vissajjanato cittaṁ  paritosetiyeva. Assāti samaṇassa gotamassa. Sotabbaṁ  maññantīti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena labbhamānattā “yaṁ  no satthā sāsati, taṁ mayaṁ sossāmā”ti ādarabhāvajātā  mahanteneva ussāhena sotabbaṁ sampaṭicchitabbaṁ maññati.  Kallacittā muducittāti pasādābhivuddhiyā vigatupakkilesatāya  kallacittā muducittā honti. Muddhappasannāti tucchappasannā  niratthakappasannā. Pasannākāro nāma pasannehi kātabbasakkāro,  so duvidho dhammāmisapūjāvasena, tattha āmisapūjaṁ dassento  “paṇītānī”ti-ādimāha. Dhammapūjā pana pāḷiyameva  “tathattāya paṭipajjantī”ti iminā dassitā. Tathābhāvāyāti  yathābhāvāya yassa vaṭṭadukkhanissaraṇassa atthāya dhammo desito,  tathābhāvāya. Tadevatthaṁ dassetuṁ  “dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāyā”ti vuttaṁ.  Dhammānudhammapaṭipatti hi vaṭṭadukkhanissaraṇapariyosānā, sā ca  dhammānudhammapaṭipatti yāya anupubbiyā paṭipajjitabbā,  paṭipajjantānañca sati ajjhattikaṅgasamavāye ekaṁsikā tassā  pāripūrīti taṁ anupubbiṁ dassento “keci  saraṇesū”ti-ādimāha. Yathā pūrentā pūretuṁ sakkoti nāma, tathā  pūraṇaṁ dassetuṁ “sabbākārena pana pūrentī”ti vuttaṁ.  
 Imasmiṁ panokāseti “paṭipannā ca ārādhentī”ti  sīhanādakiccapāripūriṭṭhapane pāḷipadese. Samodhānetabbāti  saṅkalayitabbā. Ekaccaṁ …pe… passāmīti bhagavato eko  sīhanādo asādhāraṇo aññehi (pg.2.364) appaṭivattiyo seṭṭhanādo  abhītanādoti katvā. Esa nayo sesesupi. Aparaṁ tapassinti  adhikāro. Purimānaṁ dasannanti “ekaccaṁ tapassiṁ niraye  nibbattaṁ passāmī”ti vuttasīhanādato paṭṭhāya yāva “vimuttiyā mayhaṁ  sadiso natthī”ti vuttasīhanādā purimakānaṁ dasannaṁ sīhanādānaṁ,  niddhāraṇe cetaṁ sāmivacanaṁ. Tenāha “ekekassā”ti.  “Parisāsu ca nadatī”ti ādayo “paṭipannā ca maṁ  ārādhentī”ti pariyosānā dasa dasa sīhanādā parivārā.  “Ekaccaṁ tapassiṁ niraye nibbattaṁ passāmī”ti hi sīhanādaṁ  nadanto bhagavā parisāsu nadati visārado hutvā nadati, tattha ca  pañhaṁ pucchanti, pañhaṁ vissajjeti, vissajjanena parassa cittaṁ  ārādheti, sutvā sotabbaṁ maññanti, sutvā ca bhagavato pasīdanti,  pasannā ca pasannākāraṁ karonti, yaṁ paṭipattiṁ deseti, tathattāya  paṭipajjanti, paṭipannā ca maṁ ārādhentīti evaṁ parivāretvā  atthayojanā sambhavati. Ayameva nayo sesesupi navasu.  
 “Evan”ti-ādinā yathāvuttānaṁ sīhanādānaṁ saṅkalayitvā  dassanaṁ. Te dasāti “parisāsu ca nadatī”ti ādayo dasa  sīhanādā. Purimānaṁ dasannanti yathāvuttānaṁ mūlabhūtānaṁ  purimakānaṁ dasasīhanādānaṁ. Parivāravasenāti mūliṁ katvā  paccekaṁ parivāravasena yojiyamānā sataṁ sīhanādā. Purimā  ca dasāti mūlamūliyo katvā parivāravasena ayojiyamānā  purimakā ca dasāti evaṁ dasādhikaṁ sīhanādasataṁ hoti.  Aññasmiṁ pana sutteti majjhimāgamacūḷasīhanādasuttādimhi  (ma. ni. 1.193) tenāti saṅkhyāmahattena.  Mahāsīhanādattā idaṁ suttaṁ “mahāsīhanādan”ti vuccati, na pana  majjhimanikāye mahāsīhanādasuttamiva  cūḷasīhanādasuttamupādāyāti adhippāyo.  
 
 Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā 

  404. Paṭisedhetvāti tathā bhāvābhāvadassanena  paṭikkhipitvā. Yaṁ bhagavā pāthikavagge udumbarikasutte (dī.  ni. 3.57) “idha nigrodha tapassī”ti-ādinā upakkilesavibhāgaṁ,  pārisuddhivibhāgañca dassento saparisassa nigrodhaparibbājakassa  purato sīhanādaṁ nadati, taṁ dassetuṁ “idānī”ti-ādi vuttaṁ.  Naditapubbanti udumbarikasutte āgatanayena pubbe  nigrodhaparibbājakassa naditaṁ (pg.2.365)  Tapabrahmacārīti uttamatapacārī,  tapena vā vīriyena brahmacārī. Idanti “rājagahe …pe…  pañhaṁ apucchī”ti pāḷiyaṁ āgatavacanaṁ. Ācariyena (dī. ni.  ṭī. 1.403) pana yathāvuttaṁ aṭṭhakathāvacanameva paccāmaṭṭhaṁ. Ettha ca  kāmaṁ yadā nigrodho pañhamapucchi, bhagavā cassa vissajjesi, na tadā  bhagavā gijjhakūṭe pabbate viharati, rājagahasamīpeyeva udumbarikāya  deviyā uyyāne viharati tattheva tathā pucchitattā, vissajjitattā  ca, tathāpi gijjhakūṭe pabbate bhagavato vihāro na tāva vicchinno, tasmā  pāḷiyaṁ “tatra man”ti-ādivacanaṁ, aṭṭhakathāyañca “tatra rājagahe  gijjhakūṭe pabbate viharantaṁ man”ti-ādivacanaṁ vuttanti imamatthampi  “yaṁ taṁ bhagavā”ti-ādinā viññāpetīti daṭṭhabbaṁ.  “Gijjhakūṭe pabbate”ti idaṁ tattha katavihāraṁ sandhāya vuttanti  dasseti “gijjhakūṭe mahāvihāre”ti iminā.  Udumbarikāyāti tannāmikāya. Uyyāneti tattha  kataparibbājakārāmaṁ sandhāya vadati. Nigrodho nāma  channaparibbājako. Sandhāno nāma pañca-upāsakasataparivāro  anāgāmi-upāsako. Kathāsallāpanti “yagghe gahapati  jāneyyāsi, kena samaṇo gotamo saddhiṁ sallapatī”ti-ādinā (dī.  ni. 3.53) sallāpakathaṁ. Paranti atisayatthe nipāto.  Viyāti padapūraṇamatte yathā taṁ “ativiyā”ti.  Andhabālanti paññācakkhunā andhaṁ bālajanaṁ. Yogeti  naye, dukkhanissaraṇūpāyeti attho.  
  405. Anenāti bhagavatā. Khandhaketi  mahāvagge pabbajjakhandhake (mahāva. 96) yaṁ parivāsaṁ  parivasatīti yojanā. “Pubbe aññatitthiyo bhūtoti  aññatitthiyapubbo”ti (sārattha. ṭī. 76)  ācariyasāriputtattherena vuttaṁ. Paṭhamaṁ pabbajjaṁ gahetvāva  parivasatīti āha “sāmaṇerabhūmiyaṁ ṭhito”ti. Tanti  dvīhi ākārehi vuttaṁ parivāsaṁ. Pabbajjanti “ākaṅkhati  pabbajjaṁ, ākaṅkhati upasampadan”ti ettha vuttaṁ pabbajjaggahaṇaṁ.  “Uttaridirattatirattaṁ sahaseyyaṁ kappeyyā”ti (pāci. 51) ettha  dirattaggahaṇaṁ viya vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṁ. Yasmā pana  sāmaṇerabhūmiyaṁ ṭhiteneva parivasitabbaṁ, na gihibhūtena, tasmā  aparivasitvāyeva pabbajjaṁ labhati. Na gāmappavesanādīnīti  ettha ādisaddena  navesiyāvidhavāthullakumārikapaṇḍakabhikkhunigocaratā, sabrahmacārīnaṁ kiṁ  karaṇīyesu dakkhānalasāditā, uddesaparipucchādīsu tibbacchandatā,  yassa titthāyatanato (pg.2.366) idhāgato, tassa avaṇṇabhaṇane attamanatā,  buddhādīnaṁ avaṇṇabhaṇane anattamanatā, yassa titthāyatanato idhāgato,  tassa vaṇṇabhaṇane anattamanatā, buddhādīnaṁ vaṇṇabhaṇane attamanatāti  imesaṁ sattavattānaṁ saṅgaho veditabbo. Pūrentena parivasitabbanti  yadā parivasati, tadā pūramānena parivasitabbaṁ.  Aṭṭhavattapūraṇenāti yathāvuttānaṁ aṭṭhannaṁ vattānaṁ pūraṇena.  Etthāti parivāse, upasampadāya vā. Ghaṁsitvā koṭṭetvāti  ajjhāsayavīmaṁsanavasena suvaṇṇaṁ viya ghaṁsitvā koṭṭetvā.  Pabbajjāyāti nidassanamattaṁ. Upasampadāpi hi tena saṅgayhati.  
 “Gaṇamajjhe nisīditvāti upasampadākammassa  gaṇappahonakānaṁ bhikkhūnaṁ majjhe saṅghatthero viya tassa anuggahatthaṁ  nisīditvā”ti (dī. ni. ṭī. 1.405) ācariyena vuttaṁ, idāni  pana bahūsupi potthakesu “taṁ nisīdāpetvā”ti kāritavasena  pāṭho dissati. Aciramupasampannassa assāti  acirūpasampanno, atthamattaṁ pana dassetuṁ “upasampanno hutvā  naciramevā”ti āha. Kāyacittavivekāva idhādhippetā  upadhivivekatthaṁ paṭipajjanādhikārattāti vuttaṁ “kāyena ceva cittena  cā”ti. Vūpakaṭṭhoti vivitto. Tādisassa sīlavisodhane  appamādo avuttasiddhoti kammaṭṭhāne appamādameva dasseti.  Pesitacittoti nibbānaṁ pati pesitacitto, tanninno tappoṇo  tappabbhāroti vuttaṁ hoti, evaṁbhūto ca tathā anapekkhatāya  vissajjitakāyo nāmāti adhippāyamāvikātuṁ  “vissaṭṭha-attabhāvo”ti vuttaṁ. Attāti cettha cittaṁ  vuccati rūpakāyassa avisayattā. Yassāti arahattaphalassa.  Jātikulaputtāpi ācārasampannā eva arahattādhigamāya pabbajjāpekkhā  hontīti tepi jātikulaputte teheva ācārakulaputtehi ekasaṅgahe  karonto “ācārakulaputtā”ti āha. Iminā hi  ācārasampannā jātikulaputtāpi saṅgahitā honti.  Ācārasampannānamevādhippetabhāvo ca “sammadevā”ti saddantarena  viññāyati. “Otiṇṇomhi jātiyā”ti-ādinā nayena hi  saṁvegapubbikaṁ yathānusiṭṭhaṁ pabbajjaṁ sandhāya “sammadevā”ti vuttaṁ.  Tenāha “hetunāva kāraṇenevā”ti. Tattha hetunāti nayena  upāyena. Kāraṇenevāti tabbivaraṇavacanaṁ (pg.2.367)  Tanti  arahattaphalaṁ. Tadeva hi “anuttaraṁ brahmacariyapariyosānan”ti  vattumarahati aññesaṁ tathā abhāvato. “Yaṁtaṁsaddā niccasambandhā”ti  saddanayenapi tadatthaṁ dasseti “tassa hī”ti-ādinā.  “Yassatthāya …pe… pabbajjantī”ti pubbe vuttassa tassa  arahattaphalassa atthāya kulaputtā pabbajanti, tasmā  arahattaphalamidhādhippetanti viññāyatīti adhippāyo. Natthi paro  jano tathā sacchikaraṇe paccayo yassāti aparappaccayo, taṁ.  Upa-saddo viya saṁ-saddopi dhātusaddānuvattakoti vuttaṁ  “pāpuṇitvā”ti, patvā adhigantvāti attho. Upa-saddo  vā dhātusaddānuvattako, saṁ-saddo pana dhātuvisesakoti āha  “sampādetvā”ti, asekkhā sīlasamādhipaññāyo nipphādetvā,  paripūretvāvāti attho.  
 Niṭṭhāpetunti nigamanavasena pariyosāpetuṁ.  “Brahmacariyapariyosānaṁ …pe… vihāsī”ti iminā eva hi  arahattanikūṭena desanā pariyosāpitā, taṁ pana nigametuṁ  “aññataro …pe… ahosī”ti dhammasaṅgāhakehi vuttaṁ.  Ekatova idha aññataro, na pana nāmagottādīhi apākaṭato.  Arahantānanti ubbāhane cetaṁ sāmivacanaṁ. Tathā ubbāhitattā ca  tesamabbhantaroti attho āpannoti adhippāyaṁ dassento  “bhagavato”ti-ādimāha. Keci pana evaṁ vadanti–  arahantānanti cetaṁ sambandheyeva sāmivacanaṁ, ato cettha saha  pāṭhasesena adhippāyamatthaṁ dassetuṁ “bhagavato”ti-ādi vuttanti.  Yaṁ panettha atthato na vibhattaṁ, taṁ suviññeyyameva.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthappakāsaniyā mahāsīhanādasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā 
 
 Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā 

  406. Evaṁ (pg.2.368) mahāsīhanādasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni  poṭṭhapādasuttaṁ saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ  vibhāvetuṁ, mahāsīhanādasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa  poṭṭhapādasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ “evaṁ me sutaṁ …pe…  sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttan”ti āha. “Sāvatthiyan”ti idaṁ  samīpatthe bhummanti dassetuṁ “sāvatthiṁ upanissāyā”ti vuttaṁ,  cīvarādipaccayapaṭibaddhatāya upanissayaṁ katvāti attho. Jeto  nāma rājakumāro, tena ropitattā saṁvaḍḍhitattā paripālitattā jetassa  vanaṁ upavananti atthamāha “jetassa kumārassa vane”ti.  Sudatto nāma gahapati anāthānaṁ piṇḍassa dāyakattā  anāthapiṇḍiko. Tena jetassa hatthato  aṭṭhārasahiraññakoṭisantharaṇena taṁ kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīheva  senāsanaṁ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīheva vihāramahaṁ niṭṭhāpetvā evaṁ  catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena so ārāmo buddhappamukhassa  bhikkhusaṅghassa niyyātito. Tenāha “anāthapiṇḍikena  gahapatinā ārāmo kārito”ti. Pupphaphalapallavādiguṇasampattiyā,  pāṇino nivāsaphāsutādinā vā visesena pabbajitā tato tato  āgamma ramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasanti etthāti ārāmo.  Atha vā yathāvuttaguṇasampattiyā tattha tattha gatepi attano  abbhantare ānetvā rametīti ārāmo.  
 Phoṭo yassa pādesu jātoti poṭṭhapādo. Phoṭo poṭṭhoti  hi pariyāyo. Paribbājako duvidho channaparibbājako,  acchannaparibbājako ca. Tattha acchannaparibbājakopi acelako  ājīvakoti duvidho. Tesu acelako sabbena sabbaṁ naggo,  ājīvako pana upari ekameva vatthaṁ upakacchakantare pavesetvā  pariharati, heṭṭhā naggo. Ayaṁ pana duvidhopesa na hotīti vuttaṁ  “channaparibbājako”ti, vatthacchāyāchādanapabbajjūpagatattā  channaparibbājakasaṅkhyaṁ gatoti attho  Brāhmaṇamahāsāloti  mahāvibhavatāya mahāsārataṁ patto brāhmaṇo. Gaṇācariyoti  (pg.2.369) sāpekkhatāya samāso. Samayanti sāmaññaniddeso,  ekasesaniddeso vā, taṁ taṁ samayanti attho. Pavadantīti  pakārato vadanti, attanā attanā uggahitaniyāmena yathā tathā samayaṁ  vadantīti attho. Tārukkhoti tassa nāmaṁ. Pabhuti  saddena todeyyajāṇusoṇīsoṇadaṇḍakūṭadantādike saṅgaṇhāti,  ādisaddena pana channaparibbājakādike. Tinduko nāma  kāḷakkhandharukkho. Cīranti panti. Tindukā cīraṁ ettha  santīti tindukacīro. Tathā ekā sālā etthāti  ekasālako. Bhūtapubbagatiyā tamatthaṁ vitthārato dassento  “yasmā”ti-ādimāha. Iti katvāti iminā kāraṇena.  “Tasmin”ti-ādinā yathāpāṭhaṁ vibhatyantadassanaṁ.  
 Anekākārānavasesañeyyatthavibhāgato, aparāparuppattito ca  bhagavato ñāṇaṁ loke patthaṭamiva hotīti vuttaṁ “sabbaññutaññāṇaṁ  pattharitvā”ti, yato tassa ñāṇajālatā vuccati. Veneyyānaṁ  tadantogadhabhāvo heṭṭhā vuttova. Veneyyasattapariggaṇhanatthaṁ samannāhāre  kate paṭhamaṁ nesaṁ veneyyabhāveneva upaṭṭhānaṁ hoti, atha  saraṇagamanādivasena kiccanipphatti vīmaṁsīyatīti āha “kinnu  kho bhavissatīti upaparikkhanto”ti. Nirodhanti  saññānirodhaṁ. Nirodhā vuṭṭhānanti tato nirodhato vuṭṭhānaṁ  saññuppattiṁ. Sabbabuddhānaṁ ñāṇena saṁsanditvāti yathā te  nirodhaṁ, nirodhato vuṭṭhānañca byākariṁsu, byākarissanti ca, tathā  byākaraṇavasena saṁsanditvā. Katipāhaccayenāti dvīhatīhaccayena.  Pāḷiyameva hi imamatthaṁ vakkhati. Saraṇaṁ gamissatīti  “saraṇa”miti gamissati. “Hatthisāriputtoti  hatthisārino putto”ti (dī. ni. ṭī. 1.406) ācariyena vuttaṁ.  Adhunā pana “citto hatthisāriputto” tveva pāṭho dissati,  citto nāma hatthācariyassa puttoti attho.  
 Surattadupaṭṭanti rajanena sammā rattaṁ diguṇaṁ antaravāsakaṁ  parivattanavasena nivāsetvā. “Yugandharapabbataṁ  parikkhipitvā”ti idaṁ parikappavacanaṁ “tādiso atthi ce, taṁ  viyā”ti. Meghavaṇṇanti rattameghavaṇṇaṁ,  sañjhāpabhānurañjitameghasaṅkāsanti attho. Paṭhamena cettha  saṇṭhānasampattiṁ dasseti, dutiyena vaṇṇasampattiṁ.  Ekaṁsavaragatanti vāmaṁsavarappavattaṁ. Tathā hi  suttanipātaṭṭhakathāyaṁ vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṁ vuttaṁ “ekaṁsanti  (pg.2.370) ca vāmaṁsaṁ pārupitvā ṭhitassetaṁ adhivacanaṁ. Yato yathā vāmaṁsaṁ  pārupitvā ṭhitaṁ hoti, tathā cīvaraṁ katvāti evamassattho  veditabbo”ti [su. ni. aṭṭha. nigrodhakappasutta (vaṅgīsasutta)  vaṇṇanā] tattha etanti “ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā”ti vacanaṁ.  Yatoti yathāvuttavacanassa pārupitvā ṭhitasseva adhivacanattā  evamassa attho veditabboti sambandho. Paccagghanti ekaṁ katvā  anadhiṭṭhitakāle pāṭekkaṁ mahagghaṁ, paccagghaṁ vā abhinavaṁ, abbhuṇhe  taṅkhaṇe nibbattanti attho. Purimañcettha atthavikappaṁ keci na  icchati. Tathā hi ācariyeneva udānaṭṭhakathāyaṁ vuttaṁ  “paccaggheti abhinave, paccekaṁ mahagghatāya paccaggheti keci, taṁ na  sundaraṁ. Na hi buddhā bhagavanto mahagghaṁ paṭiggaṇhanti, paribhuñjanti  cā”ti, idhāpi tena pacchimoyeva atthavikappo gahito.  Abhinavatāya “paccagghan”ti ca idaṁ ādito tathā laddhavohārena,  anaññaparibhogatāya ca vuttaṁ, tathā vā satthu adhiṭṭhānena taṁ pattaṁ  sabbakālaṁ “paccagghan”tveva vuccati. Selamayapattanti  muggavaṇṇasilāmayaṁ catumahārājadattiyaṁ pattaṁ. Ayameva hi bhagavatā  niccaparibhutto patto samacittasuttavaṇṇanādīsupi (a. ni.  aṭṭha. 2.2.37) tathā vuttattā.  
  407. Attano rucivasena ajjhāsayavasena, na  parehi ussāhitoti adhippāyo. “Atippagabhāvameva  disvā”ti ca idaṁ bhūtakathanaṁ na tāva bhikkhācaraṇavelā sampattāti  dassanatthaṁ. Bhagavā hi tadā kālasseva vihārato nikkhanto  “vāsanābhāgiyāya dhammadesanāya poṭṭhapādaṁ anuggaṇhissāmī”ti.  Pāḷiyaṁ atippago khoti ettha “pago”ti idaṁ  kaccāyanamatena pa-iccupasaggato o-kāraga-kārāgamane siddhaṁ.  Pa-saddoyeva pāto-atthaṁ vadati. Aññesaṁ pana saddavidūnaṁ matena  pātopadamiva nepātikaṁ. Teneva tattha tattha aṭṭhakathāsu (dī.  ni. aṭṭha. 3.1) vuttaṁ “atippago khoti ativiya pāto”ti.  Apica paṭhamaṁ gacchati divasabhāvena pavattatīti pagoti nibbacanaṁ  iminā dassitaṁ. Duvidho khalusaddo viya hi pagoti saddo  nāmanipātopasaggavasena tividho. Evañhi idha “atippagabhāvameva  disvā”ti vacanaṁ upapannaṁ hoti.  
 Yaṁnūnāti (pg.2.371) esa nipāto aññattha saṁsayaparidīpano, idha  pana saṁsayapatirūpakaparidīpanova. Kasmā “saṁsayaparidīpane”ti  vuttaṁ, nanu buddhānaṁ saṁsayo natthīti āha “buddhānañcā”ti-ādi.  Saṁsayo nāma natthi bodhimūle eva tassa samugghāṭitattā.  Parivitakkapubbabhāgoti adhippetakiccassa pubbabhāge  pavattaparivitakko. Esāti “karissāma, na  karissāmā”ti-ādiko esa cittācāro sabbabuddhānaṁ labbhati  sambhavati vicāraṇavaseneva pavattanato, na pana saṁsayavasena.  Tenāhāti yenesa sabbabuddhānaṁ labbhati, tena bhagavā evamāhāti  imameva pāḷiṁ imassa atthassa sādhakaṁ karoti. Ayaṁ  aṭṭhakathāto aparo nayo– yaṁnūnāti parikappane nipāto.  “Upasaṅkameyyan”ti kiriyāpadena vuccamānoyeva hi attho anena  jotīyati. Tasmā ahaṁ yaṁnūna yadi pana upasaṅkameyyaṁ sādhu vatāti  yojanā. “Yadi panā”ti idampi tena samānatthanti vuttaṁ  “yadi panāhanti attho”ti.  
  408. Assāti paribbājakaparisāya.  Uddhaṁgamanavasenāti unnatabahulatāya uggantvā uggantvā  pavattanavasena. Disāsu patthaṭavasenāti vipulabhāvena  bhūtaparamparāya sabbadisāsu pattharaṇavasena. Ettha ca pāḷiyaṁ yathā  unnatapāyo saddo unnādo, evaṁ vipulabhāvena uparūpari pavattopi  unnādoyevāti tadubhayaṁ ekajjhaṁ katvā “unnādiniyā”ti vuttaṁ,  puna tadubhayameva vibhāgaṁ katvā “uccāsaddamahāsaddāyā”ti.  Ato pāḷinayānurūpameva atthaṁ vivaratīti daṭṭhabbaṁ. Idāni  paribbājakaparisāya uccāsaddamahāsaddatākāraṇaṁ, tassa ca pavatti-ākāraṁ  dassento “tesañhī”ti-ādimāha. Bālātapeti  abhinavuggatasūriyātape. Kāmassādo nāma kāmaguṇassādo.  Bhavassādo nāma kāmarāgādisahagato bhavesu assādo.  
 Sūriyuggamane khajjopanamiva nippabhataṁ sandhāya vuttaṁ  “khajjopanakūpamā jātā”ti. Lābhasakkāropi no  parihīnoti attho bāverujātakena (jā. 1.4.154)  dīpetabbo. Parisadosoti parisāya pavattadoso.  
  409. Saṇṭhapesīti saññamanavasena sammadeva  ṭhapesi. Saṇṭhapanañcettha tiracchānakathāya aññamaññasmiṁ agāravassa  cajāpanavasena ācārasikkhāpanaṁ (pg.2.372)  yathāvuttadosassa nigūhanañca hotīti  āha “sikkhāpesī”ti-ādi. Nanti parisaṁ.  Appasaddanti nissaddaṁ uccāsaddamahāsaddābhāvaṁ. “Eko  nisīdatī”ti-ādi atthāpattidassanaṁ. Vuddhinti  lābhaguṇavuddhiṁ. Patthayamānoti patthayanahetu. Mānante hi  lakkhaṇe, hetumhi ca icchanti saddavidū. Idāni tamatthaṁ vitthāretuṁ  “paribbājakā kirā”ti-ādi āraddhaṁ. Aparaddhanti  aparajjhitaṁ. Nappamajjantīti pamādaṁ na āpajjanti, na agāravaṁ  karontīti vuttaṁ hoti.  
  410. No āgate ānandoti amhākaṁ bhagavati  āgate ānando pīti hoti. “Cirassaṁ kho bhante bhagavā imaṁ  pariyāyamakāsī”ti vacanaṁ pubbepi tattha āgatapubbattā vuttavacanamiva  hotīti codanaṁ samuṭṭhāpetvā pariharanto “kasmā  āhā”ti-ādimāha. Piyasamudācārāti piyālāpā.  Tasmāti tathā piyasamudācārassa pavattanato. Na kevalaṁ  ayameva, atha kho aññepi pabbajitā yebhuyyena bhagavato apacitiṁ  karontevāti tadaññesampi bāhullakammena tadatthaṁ sādhetuṁ  “bhagavantañhī”ti-ādi vuttaṁ. Tattha kāraṇamāha  “uccākulīnatāyā”ti  mahāsammatarājato paṭṭhāya  asambhinnakhattiyakulatāyāti attho. Tathā hi soṇadaṇḍena vuttaṁ  “samaṇo khalu bho gotamo uccākulā pabbajito  asambhinnakhattiyakulā”ti, (dī. ni. 1.304) tena sāsane  appasannānampi kulagāravena bhagavati apacitiṁ dasseti. Etasmiṁ  antare kā nāma kathāti yathāvuttaparicchedabbhantare kīdisā nāma  kathā. Vippakatāti āraddhā hutvā apariyositā. “Kā  kathā vippakatā”ti pana vadanto atthato tassā pariyosāpanaṁ  paṭijānāti nāma. Kā kathāti ca avisesacodanā, tasmā yassā  tassā sabbassāpi kathāya pariyosāpanaṁ paṭiññātaṁ hoti, tañca  paṭijānanaṁ padesaññuno avisaṁyanti āha “yāva …pe…  sabbaññupavāraṇaṁ pavāresī”ti. Esāti paribbājakaparisāya  kathitā rājakathādikā. Nissārāti niratthakabhāvena  sārarahitā.  
 
 Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā 

  411. “Tiṭṭhatesā”ti etassa āpannamatthaṁ dassento  “sace”ti-ādimāha. Sukāraṇanti sundaraṁ atthāvahaṁ  hitāvahaṁ kāraṇaṁ. Yatthāti aññatarissaṁ (pg.2.373) sālāyaṁ.  Nānātitthasaṅkhātāsu laddhīsu niyuttāti  nānātitthiyāṇiyasaddena. Ūikasaddena vā ka-kārassa ya-kāraṁ  katvā yathā “antiyo”ti. “Ayaṁ kiṁ vadati ayaṁ kiṁ  vadatī”ti kutūhalaṁ kolāhalamettha atthīti kotūhalā, sā eva  sālā kotūhalasālāti āha “kotūhaluppattiṭṭhānato”ti.  Upasaggamattaṁ dhātvatthānuvattanato. Saññāsīsenāyaṁ desanā,  tasmā saññāsahagatā sabbepi dhammā gayhanti, tattha pana cittaṁ  padhānanti vuttaṁ “cittanirodhe”ti. Pahānavasena pana  accantanirodhassa tehi anadhippetattā, avisayattā ca  “khaṇikanirodhe”ti āha. Kāmaṁ sopi tesaṁ avisayova,  atthato pana nirodhakathā vuccamānā tattheva tiṭṭhati, tasmā  atthāpattimattaṁ pati tathā vuttanti veditabbaṁ. Tassāti  abhisaññānirodhakathāya. “Kittighoso”ti ‘aho  buddhānubhāvo, bhavantarapaṭicchannampi kāraṇaṁ evaṁ hatthāmalakaṁ viya  paccakkhato dasseti, sāvake ca edise saṁvarasamādāne patiṭṭhāpetī’ti  thutighoso yāva bhavaggā pattharatīti. Ācariyena vuttaṁ.  Idāni pana “sakalajambudīpe bhagavato kathākittighoso pattharatī”ti  pāṭho dissati. Paṭibhāgakiriyanti paḷāsavasena paṭibhāgabhūtaṁ  payogaṁ. Bhavantarasamayanti tatra tatra vuṭṭhānasamayaṁ  abhūtaparikappitaṁ kiñci ussāriyavatthuṁ attano samayaṁ katvā kathenti.  Kiñcideva sikkhāpadanti “ekamūlakena bhavitabbaṁ, ettakaṁ  velaṁ ekasmiṁyeva ṭhāne nisīditabban”ti evamādikaṁ kiñcideva  kāraṇaṁ sikkhākoṭṭhāsaṁ katvā paññapenti. Nirodhakathanti  nirodhasamāpattikathaṁ.  
 Tesūti kotūhalasālāyaṁ sannipatitesu  nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇesu. Ekacceti eke. Purimoti  “ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi  nirujjhantipī”ti-ādinā vuttavādī. Etthāti catūsu vādīsu.  Yvāyaṁ idha uppajjatīti sambandho. Samāpattinti  asaññībhavāvahaṁ vāyokasiṇaparikammaṁ, ākāsakasiṇaparikammaṁ vā  rūpāvacaracatutthajjhānasamāpattiṁ, pañcamajjhānasamāpattiṁ vā.  Nirodheti heṭṭhā vuttanayena saññānirodhe. Hetuṁ  apassantoti yena hetunā asaññībhave saññāya nirodho sabbaso  anuppādo, yena ca tato cutassa idha pañcavokārabhave  (pg.2.374) saññāya uppādo, tadubhayampi hetuṁ avisayatāya apassanto.  
 Dutiyoti “saññā hi bho purisassa attā”ti-ādinā  vuttavādī. Nanti paṭhamavādiṁ. Nisedhetvāti “na kho  pana metaṁ bho evaṁ bhavissatī”ti evaṁ paṭikkhipitvā.  Migasiṅgatāpasassāti evaṁnāmakatāpasassa. Tassa kira matthake  migasiṅgākārena dve cūḷā uṭṭhahiṁsu, “isisiṅgo”tipi tassa nāmaṁ.  Asaññakabhāvanti muñchāpattiyā kiriyāmayasaññāvasena  vigatasaññibhāvaṁ. Vakkhati hi “visaññī hutvā”ti.  Cattālīsanipāte āgatanayena migasiṅgatāpasavatthuṁ saṅkhepato  dassetuṁ “migasiṅgatāpaso kirā”ti-ādi vuttaṁ.  Vikkhambhanavasena kilesānaṁ santāpanato attantapo.  Dukkaratapatāya ghoratapo tibbatapo. Nibbisevanabhāvāpādanena  sabbaso milāpitacakkhāditikkhindriyatāya paramadhitindriyo.  Sakkavimānanti paṇḍukambalasilāsanaṁ sandhāyāha. Tañhi  tathārūpapaccayā kadāci uṇhaṁ, kadāci thaddhaṁ, kadāci calitaṁ hoti.  “Sakka …pe… patthetī”ti ayoniso cintetvā pesesi.  Bhaggoti bhañjitakusalajjhāsayo, adhunā pana “laggo”ti  pāṭhaṁ likhanti. Tena dibbaphassenāti  hatthaggahaṇamattadibbaphassena. Tanti tathā saññāpaṭilābhaṁ.  Evamāhāti evaṁ “saññā hi bho purisassa attā”ti-ādinā  ākārena saññānirodhamāha. Imināva nayena ito paresupi dvīsu  ṭhānesu pāḷimāharitvā yojanā veditabbā.  
 Tatiyoti “santi hi bho samaṇabrāhmaṇā”ti-ādinā  vuttavādī. Āthabbaṇapayoganti āthabbaṇavedavihitaṁ  āthabbaṇikānaṁ visaññibhāvāpādanappayogaṁ. Upakaḍḍhanaṁ āharaṇaṁ.  Apakaḍḍhanaṁ apaharaṇaṁ  Āthabbaṇaṁ payojetvāti  āthabbaṇavede āgataṁ aggijuhanapubbakaṁ mantapadaṁ payojetvā  sīsacchinnatādidassanena saññānirodhamāha. Tassāti yassa  sīsacchinnatādi dassitaṁ, tassa.  
 Catutthoti “santi hi bho devatā mahiddhikā”ti-ādinā  vuttavādī. Yakkhadāsīnanti devadāsīnaṁ, yā  “yogavatiyo”tipi vuccanti, yoginiyotipi (pg.2.375) pākaṭā.  Madaniddanti surāmadanimittakaṁ supanaṁ. Devatūpahāranti  naccanagāyanādinā devatānaṁ pūjaṁ. Surāpātinti pātipuṇṇaṁ suraṁ.  Divāti atidivā, ussūreti attho. Tanti tathā  supitvā vuṭṭhahanaṁ. Suttakāle devatānaṁ saññāpakaḍḍhanavasena  nirodhaṁ samāpannā, pabuddhakāle saññupakaḍḍhanavasena nirodhā  vuṭṭhitāti maññamānoti adhippāyo.  
 Eḷamūgakathā viyāti imesaṁ paṇḍitamānīnaṁ kathā  andhabālakathāsadisī. Cattāro nirodheti aññamaññavidhure  cattāropi nirodhe. Ekena bhavitabbanti ekasabhāveneva  bhavitabbaṁ. Na bahunāti na ca aññamaññaviruddhena bahuvidhena  nānāsabhāvena bhavitabbaṁ. Tenāpi ekenāti ekasabhāvabhūtena  tenāpi nirodhena. Aññenevāti tehi vuttākārato aññākāreneva  bhavitabbaṁ. Soti ekasabhāvabhūto nirodho. Aññatra  sabbaññunāti sabbaññubuddhaṁ ṭhapetvā. Idhāti kotūhalasālāyaṁ.  Ayaṁ nirodho ayaṁ nirodhoti dvikkhattuṁ byāpanicchāvacanaṁ  satthā attano desanāvilāsena anekākāravokāraṁ nirodhaṁ  vibhāvessatīti dassanatthaṁ kataṁ. Aho nūnāti ettha  ahoti acchariye nipāto, nūnāti anussaraṇe. Tasmā  aho nūna bhagavāti anaññasādhāraṇadesanattā bhagavā nirodhampi  aho acchariyaṁ katvā ārādheyya maññeti adhippāyo. Aho nūna  sugatoti etthāpi eseva nayo. Acchariyavibhāvanato eva cettha  dvikkhattuṁ āmeḍitavacanaṁ. Acchariyatthopi hesa ahosaddo  anussaraṇamukheneva poṭṭhapādena gahito. Tasmā vuttaṁ  “anussaraṇatthe nipātadvayan”ti. Tenāti  anussaraṇatthamukhena pavattanato. “Aho …pe… sugato”ti  vacanena etadahosīti yojanā. “Yaṁtaṁsaddā niccasambandhā”ti  sādhippāyaṁ yojanaṁ dassetuṁ “yo etesan”ti-ādimāha.  Kāladesapuggalādivibhāgena bahubhedattā imesaṁ nirodhadhammānanti  bahutte sāmivacanaṁ, kusalasaddayoge cetaṁ bhummatthe daṭṭhabbaṁ. Kusalo  nipuṇo chekoti pariyāyavacanametaṁ. Aho nūna katheyyāti  acchariyaṁ katvā katheyya maññe. So sugatoti sambandho.  Ciṇṇavasitāyāti nirodhasamāpattiyaṁ ciṇṇavasībhāvattā.  Sabhāvaṁ jānātīti nirodhasabhāvaṁ yāthāvato jānāti.  
 
 Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā 

  412. Gharamajjheyeva (pg.2.376) pakkhalitāti yathā gharato  bahi gantukāmā purisā maggaṁ anotaritvā gharavivare samatale  vivaṭaṅgaṇe eva pakkhalanaṁ pattā, evaṁsampadamidanti attho.  Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayoti evamādivibhāgo  aññatra vutto, idha pana tena vibhāgena payojanaṁ natthi saññāya  akāraṇabhāvapaṭikkhepaparattā codanāyāti vuttaṁ “kāraṇasseva  nāman”ti. Yaṁ pana pāḷiyaṁ vuttaṁ “sahetū hi poṭṭhapāda sappaccayā  purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī”ti, tattha sahetū  sappaccayā uppajjanti, uppannā pana nirujjhantiyeva, na tiṭṭhantīti  dassanatthaṁ “nirujjhantipī”ti vacanaṁ, na tu nirodhassa  sahetusapaccayatādassanatthaṁ. Uppādoyeva hi sahetuko, na nirodho.  Yadi hi nirodhopi sahetuko siyā, tassapi puna nirodhena bhavitabbaṁ  aṅkurādīnaṁ puna aṅkurādinā viya, na ca tassa puna nirodho atthi,  tasmā vuttanayeneva pāḷiyā attho veditabbo. Ayañca nayo  khaṇanirodhavasena vutto. Yo pana yathāparicchinnakālavasena sabbaso  anuppādanirodho, so “sahetuko”ti veditabbo tathārūpāya  paṭipattiyā vinā abhāvato. Tenāha bhagavā “sikkhā ekā saññā  uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhatī”ti (dī. ni.  1.412) tato eva ca aṭṭhakathāyampi (dī. ni. aṭṭha.  1.413) vuttaṁ “saññāya sahetukaṁ uppādanirodhaṁ dīpetun”ti.  Etañhi pāḷivacanaṁ, aṭṭhakathāvacanañca anuppādanirodhaṁ sandhāya vuttanti  daṭṭhabbaṁ. Sikkhāti hetvatthe paccattavacanaṁ, ya-kāralopo vā  “saṅkhyāpi tamhā vanapattā pakkamitabban”ti-ādīsu (ma. ni.  1.192) viya. Hetubhāvo cassā upari āvi bhavissati.  Ekasaddo ca aññapariyāyo, na saṅkhyāvācī “ittheke sato  sattassā”ti-ādīsu (dī. ni. 1.85-91 94-98 ma. ni.  3.21) viyāti āha “sikkhāya ekaccā saññā  jāyantī”ti. Sesapadesupi eseva nayo.  
  413. Vitthāretukamyatāti vitthāretukāmatāya.  Pucchāvasenāti kathetukamyatāpucchāvasena,  vitthāretukamyatāpucchāvasenāti vā samāso. “Poṭṭhapādassevāyaṁ  pucchā”ti āsaṅkāya “bhagavā avocā”ti pāḷiyaṁ vuttaṁ.  Saññāya …pe… dīpetuṁ tā dassentoti yojetabbaṁ (pg.2.377)  Tatthāti  tassaṁ upari vakkhamānāya desanāya. Tatiyāti  adhipaññāsikkhā āgatāti sambandho. “Ayaṁ …pe…  desitoti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena āgatā. Kasmāti ce?  Pariyāpannattā, sabhāvato, upakārato ca yathārahaṁ paññākkhandhe  avarodhattā saṅgahitattāti adhippāyo. Tathā hi cūḷavedallasutte  vuttaṁ “yā cāvuso visākha sammādiṭṭhi, yo ca  sammāsaṅkappo  ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā”ti (ma. ni. 1.462) kāmañcettha  vuttanayena tissopi sikkhā āgatā, tathāpi adhicittasikkhāya eva  abhisaññānirodho dassito. Itarā pana tassā sambhārabhāvena  ānītāti ayamattho pāḷivasena veditabbo.  
 Pañcakāmaguṇikarāgoti pañca kāmakoṭṭhāse ārabbha  uppajjanakarāgo. Asamuppannakāmacāroti vattamānuppannatāvasena  nasamuppanno yo koci kāmacāro, yā kāci lobhuppatti. Adhunā  pana “asamuppannakāmarāgo”ti pāṭho, so ayuttova atthato  viruddhattā. Kāmarāgo cettha visayavasena niyamitattā  kāmaguṇārammaṇova lobho daṭṭhabbo, kāmacāro pana  jhānanikantibhavarāgādippabhedo sabbopi lobhacāro. Kāmanaṭṭhena,  kāmesu pavattanaṭṭhena ca kāmacāro. Sabbepi hi tebhūmakadhammā  kāmanīyaṭṭhena kāmā. Yasmā ubhayesampi sahacaraṇañāyena  kāmasaññābhāvo hoti, tasmā “kāmasaññā”ti paduddhāraṁ katvā  tadubhayameva niddiṭṭhanti veditabbaṁ. “Tatthā”ti-ādi  asamuppannakāmacārato pañcakāmaguṇikarāgassa visesadassanaṁ,  asamuppannakāmacārasseva vā idhādhippetabhāvadassanaṁ. Kāmaṁ  pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppanno eva anāgāmimaggena  samugghāṭīyati, tasmiṁ pana samugghāṭitepi na sabbo rāgo samugghāṭaṁ  gacchati tassa aggamaggena samugghāṭitattā. Tasmā  pañcakāmaguṇikarāgaggahaṇena itarassa sabbassa gahaṇaṁ na hotīti  ubhayatthasādhāraṇena pariyāyena ubhayameva saṅgahetvā pāḷiyaṁ  kāmasaññāggahaṇaṁ kataṁ, ato tadubhayaṁ sarūpato, visesato ca dassetvā  sabbasaṅgāhikabhāvato “asamuppannakāmacāro pana imasmiṁ ṭhāne  vaṭṭatī”ti vuttaṁ. Tasmāti asamuppannakāmacārasseva idha  vaṭṭanato ayamattho veditabboti (pg.2.378) yojanā. Tassāti  paṭhamajjhānasamaṅgino puggalassa. Sadisattāti  kāmasaññādibhāvena samānattā, etena pāḷiyaṁ “purimā”ti idaṁ  sadisakappanāvasena vuttanti dasseti. Anāgatā hi idha  “nirujjhatī”ti vuttā anuppādassa adhippetattā. Tasmā  anāgatameva dassetuṁ “anuppannāva nuppajjatī”ti vuttaṁ.  
 Vivekajapītisukhasaṅkhātāti vivekajapītisukhehi saha  akkhātā, na vivekajapītisukhānīti akkhātā. Taṁsampayuttā hi  saññāyeva idhādhippetā, na vivekajapītisukhāni. Atha vā  vivekajapītisukhakoṭṭhāsikāti attho. Saṅkhātasaddo hettha  koṭṭhāsattho “adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyeyyā”ti-ādīsu (pārā.  89 91) viya. Kāmacchandādi-oḷārikaṅgappahānavasena  nānatthasaññāpaṭighasaññāhi nipuṇatāya sukhumā. Bhūtatāya  saccā. Tadevatthaṁ dasseti “bhūtā”ti iminā.  Sukhumabhāvena, paramatthabhāvena ca aviparītasabhāvāti attho. Evaṁ  byāsavasena yathāpāṭhamatthaṁ dassetvā samāsavasenapi yathāpāṭhameva  dassento “atha vā”ti-ādimāha. Samāsabyāsavasena hi  dvidhā pāṭho dissati.  “Kāmacchandādi-oḷārikaṅgappahānavasenā”ti iminā  sampayuttadhammānaṁ bhāvanānubhāvasiddhā, saññāya saṇhasukhumatā  nīvaraṇavikkhambhanavasena viññāyatīti dasseti. Bhūtatāyāti  sukhumabhāvena, paramatthabhāvena ca aviparītatāya, vijjamānatāya vā.  Vivekajehīti nīvaraṇavivekato jātehi. Idāni  jhānasamaṅgīvasena vuttassa dutiyapadassa atthaṁ dassetuṁ “sā  assā”ti-ādi vuttaṁ. Sabbatthāti sabbavāresu.  
 Samāpajjanādhiṭṭhānaṁ viya vuṭṭhānampijhāne pariyāpannaṁ hoti yathā  taṁ dhammānaṁ bhaṅgakkhaṇo dhammesu, āvajjanapaccavekkhaṇāni pana na  jhānapariyāpannāni, tasmā jhānapariyāpannameva vasīkaraṇaṁ gahetvā  “samāpajjanto, adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhatī”ti vuttaṁ.  Tanti paṭhamajjhānaṁ. Tena …pe… jhānenāti idampi  “sikkhā”ti etassa saṁvaṇṇanāpadaṁ. Tenāti ca hetumhi  karaṇavacanaṁ, paṭhamajjhānena hetunāti attho. Hetubhāvo cettha jhānassa  vivekajapītisukhasukhumasaccasaññāya uppattiyā sahajātādipaccayabhāvo.  Kāmasaññāya pana nirodhassa upanissayapaccayabhāvova. So ca  kho suttantapariyāyena. Tathā ceva heṭṭhā saṁvaṇṇitaṁ (pg.2.379) “tathārūpāya  paṭipattiyā vinā abhāvato”ti etenupāyenāti yvāyaṁ  paṭhamajjhānatappaṭipakkhasaññāvasena “sikkhā ekā saññā uppajjati,  sikkhā ekā saññā nirujjhatī”ti ettha nayo vutto, etena nayena.  Sabbatthāti sabbavāresu.  
  414. Idāni ākiñcaññāyatanaparamāya eva saññāya  dassane kāraṇaṁ vibhāvento “yasmā panā”ti-ādimāha. Yasmā  idañca …pe… uddhaṭanti sambandho. Kesaṁ panidaṁ aṅgato  sammasananti vuttaṁ “aṭṭhasamāpattiyā”ti-ādi. Aṅgatoti  jhānaṅgato. Idañhi anupadadhammavipassanāya lakkhaṇavacanaṁ.  Anupadadhammavipassanañhi karonto samāpattiṁ patvā aṅgatova sammasanaṁ  karoti, na ca saññā samāpattiyā kiñci aṅgaṁ hoti. Atha ca  panetaṁ vuttaṁ “idañca saññā saññāti evaṁ aṅgato sammasanaṁ  uddhaṭan”ti, tasmā lakkhaṇavacanametaṁ. Aṅgatoti vā  avayavatoti attho, anupadadhammatoti vuttaṁ hoti. Kalāpatoti  samūhato. Yasmā panettha samāpattivasena taṁtaṁsaññānaṁ uppādanirodhe  vuccamāne aṅgavasena so vutto hoti, tasmā “idañcā”ti-ādinā  aṅgatova sammasanaṁ dassetīti veditabbaṁ. Tasmāti  saññāvaseneva aṅgato sammasanassa uddhaṭattā. Tadevāti  ākiñcaññāyatanameva, na nevasaññānāsaññāyatanaṁ tattha  paṭusaññābhāvato.  
 “Yo”ti vattabbe “yato”ti vuttanti āha “yo  nāmā”ti yathā “ādimhī”ti vattabbe “ādito”ti vuccati  atthe pariggayhamāne yathāyuttavibhattiyāva to-saddassa labbhanato.  Nāma-saddo cettha kho-saddo viya vācāsiliṭṭhatāmattaṁ.  Sassedanti sakaṁ, attanā adhigatajhānaṁ, tasmiṁ saññā  sakasaññā, sā etassatthīti sakasaññīti vuttaṁ  “attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā”ti. Īkāro cettha  upari vuccamānanirodhapādakatāya sātisayāya jhānasaññāya  atthibhāvajotako daṭṭhabbo. Tenevāha “anupubbena saññaggaṁ  phusatī”ti-ādi. Tasmā tattha tattha sakasaññitāggahaṇena tasmiṁ  tasmiṁ jhāne sabbaso suciṇṇavasībhāvo dīpitoti veditabbaṁ.  
 Lokiyānanti niddhāraṇe sāmivacanaṁ, sāmi-atthe eva vā.  Yadaggena hi taṁ tesu seṭṭhaṁ, tadaggena tesampi seṭṭhanti.  Vibhattāvadhi-atthe vā sāmivacanaṁ (pg.2.380)  Ettha pana “lokiyānan”ti  visesanaṁ lokuttarasamāpattīhi tassa aseṭṭhabhāvato kataṁ. Sesaṁ  “kiccakārakasamāpattīnan”ti pana visesanaṁ  akiccakārakasamāpattito tassa aseṭṭhabhāvatoti daṭṭhabbaṁ.  Akiccakārakatā cassā “yatheva hi tattha saññā, evaṁ  phassādayopī”ti, “yadaggena hi tattha dhammā  saṅkhārāvasesabhāvappattiyā pakativipassakānaṁ sammasituṁ  asakkuṇeyyarūpena ṭhitā, tadaggena heṭṭhimasamāpattidhammā viya  paṭukiccakaraṇasamatthāpi na hontī”ti ca aṭṭhakathāsu (visuddhi.  1.287) paṭusaññākiccābhāvavacanato viññāyati. Svāyamattho  paramatthamañjūsāya nāma Visuddhimaggaṭīkāya āruppakathāyaṁ  (visuddhi. ṭī. 1.286) ācariyena savisesaṁ vutto, tasmā tattha  vuttanayeneva veditabbo. Keci pana “yathā heṭṭhimā heṭṭhimā  samāpattiyo uparimānaṁ uparimānaṁ samāpattīnaṁ adhiṭṭhānakiccaṁ sādhenti,  na evaṁ nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti kassacipi adhiṭṭhānaṁ sādheti,  tasmā sā akiccakārikā itarā kiccakārikā”ti vadanti, tadayuttaṁ  tassāpi vipassanācittaparidamanādīnaṁ adhiṭṭhānakiccasādhanato, tasmā  purimoyeva attho yutto. Kasmā cetaṁ tesamagganti āha  “ākiñcaññāyatanasamāpattiyan”ti-ādi. “Itī”ti vatvā  “lokiyānaṁ …pe… aggattā”ti tassattho vutto,  “aggattā”ti ettha vā nidassanametaṁ.  
 Pakappetīti saṁvidahati. Jhānaṁ samāpajjanto hi  jhānasukhaṁ attani saṁvidahati nāma. Abhisaṅkharotīti  āyūhati sampiṇḍeti. Sampiṇḍanattho hi samudāyattho. Yasmā pana  nikantivasena cetanākiccassa matthakappatti, tasmā phalūpacārena kāraṇaṁ  dassento “nikantiṁ …pe… nāmā”ti vuttaṁ. Imā  ākiñcaññāyatanasaññāti idāni labbhamānā  ākiñcaññāyatanasaññā  Taṁsamatikkameneva uparijhānatthāya  cetanābhisaṅkharaṇasambhavato nirujjheyyuṁ. Aññāti  ākiñcaññāyatanasaññāhi aññā. Oḷārikāti tato thūlatarā.  Kā pana tāti āha “bhavaṅgasaññā”ti.  Ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya eva hi uparijhānatthāya  cetanābhisaṅkharaṇāni bhaveyyuṁ, evañca ākiñcaññāyatanasaññā  nirujjheyyuṁ, vuṭṭhānañca bhavaṅgavasena hoti, tato parampi yāva  uparijhānasamāpajjanaṁ, tāva antarantarā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṁ, tā ca  ākiñcaññāyatanasaññāhi oḷārikāti adhippāyo.  
 Cetentovāti (pg.2.381) nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṁ ekaṁ dve  cittavārepi samāpajjanavasena pakappento eva. Na cetetīti  tathā heṭṭhimajhānesu viya vā pubbābhogābhāvato na pakappeti nāma.  Pubbābhogavasena hi jhānaṁ pakappento idha “cetetī”ti vutto.  Abhisaṅkharontovāti tattha appahīnanikantikatāvasena  āyūhanto eva. Nābhisaṅkharotīti tathā heṭṭhimajhānesu viya  vā pubbābhogābhāvato nāyūhati nāma. “Ahametaṁ jhānaṁ nibbattemi  upasampādemi samāpajjāmī”ti hi evaṁ abhisaṅkharaṇaṁ tattha  sālayasseva hoti, na anālayassa, tasmā ekadvicittakkhaṇikampi  jhānaṁ pavattento tattha appahīnanikantikatāya “abhisaṅkharonto  evā”ti vutto. Yasmā panassa tathā heṭṭhimajhānesu viya vā tattha  pubbābhogo natthi, tasmā “na abhisaṅkharotī”ti vuttaṁ.  “Imassa bhikkhuno”ti-ādi vuttassevatthassa vivaraṇaṁ. Tattha  yasmā imassa …pe… atthi, tasmā “na ceteti,  nābhisaṅkharotī”ti ca vuttanti adhippāyo.  Ābhogasamannāhāroti ābhogasaṅkhāto, ābhogavasena vā  cittassa ārammaṇābhimukhaṁ, ārammaṇassa vā cittābhimukhaṁ anvāhāro.  “Svāyamattho”ti-ādinā tadevatthaṁ upamāya paṭipādeti.  Puttagharācikkhaṇenāti puttagharassa ārocananayena.  
 Gantvā ādāya āgatanti sambandho. Pacchābhāgeti  āsanasālāya pacchimadisāyaṁ ṭhitassa pitugharassa pacchābhāge.  Tatoti puttagharato. Laddhagharamevāti yatonena bhikkhā  laddhā, tameva gharaṁ puttagehameva. Āsanasālā viya  ākiñcaññāyatanasamāpatti tato pitugharaputtagharaṭṭhāniyānaṁ  nevasaññānāsaññāyatananirodhasamāpattīnaṁ upagantabbato. Pitugehaṁ  viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti amanasikātabbato, majjhe  ṭhitattā ca. Puttagehaṁ viya nirodhasamāpatti manasikātabbato,  pariyante ṭhitattā ca. Pitugharaṁ amanasikaritvāti pavisitvā  samatikkantampi pitugharaṁ amanasikaritvā. Puttagharasseva ācikkhaṇaṁ  viya ekaṁ dve cittavāre samāpajjitabbampi nevasaññānāsaññāyatanaṁ  amanasikaritvā parato nirodhasamāpattatthāya eva manasikāro daṭṭhabbo.  Evaṁ amanasikārasāmaññena, manasikārasāmaññena ca upamopameyyatā  vuttā ācikkhaṇenapi manasikārasseva jotanato. Na hi  manasikārena vinā ācikkhaṇaṁ sambhavati.  
 Tā (pg.2.382) jhānasaññāti ekaṁ dve cittavāre pavattā  nevasaññānāsaññāyatanajhānasaññā. Nirodhasamāpattiyañhi yathārahaṁ  catutthāruppakusalakiriyajavanaṁ dvikkhattumeva javati, na taduttari.  Nirujjhantīti sarasavaseneva nirujjhanti, pubbābhisaṅkhārabalena  pana upari anuppādo. Yathā ca jhānasaññānaṁ, evaṁ  itarasaññānampīti āha “aññā cā”ti-ādi.  Nuppajjanti yathāparicchinnakālanti adhippāyo. So evaṁ  paṭipanno bhikkhūti yathāvutte saññagge ṭhitabhāvena paṭipanno bhikkhu,  so ca kho anāgāmī vā arahā vā dvīhi phalehi samannāgamo,  tiṇṇaṁ saṅkhārānaṁ paṭippassaddhi, soḷasavidhā ñāṇacariyā, navavidhā  samādhicariyāti imesaṁ vasena nirodhapaṭipādanapaṭipattiṁ paṭipannoti  attho. Anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṁ appavattiyeva  saññāvedanāsīsena “saññāvedayitanirodhan”ti vuttā.  Phusatīti ettha phusanaṁ nāma vindanaṁ paṭiladdhīti dasseti  “vindati paṭilabhatī”ti iminā. Atthato pana vuttanayena  yathāparicchinnakālaṁ cittacetasikānaṁ sabbaso appavattiyeva.  
 Niratthakatāya upasaggamattaṁ, tasmā saññā icceva attho.  Nirodhapadena anantarikaṁ katvā samāpattipade vattabbe tesaṁ dvinnamantare  sampajānapadaṁ ṭhapitanti āha “nirodhapadena antarikaṁ katvā  vuttan”ti. Tena vuttaṁ “anu …pe… attho”ti, tena  ayuttasamāsoyaṁ yathārutapāṭhoti dasseti. Tatrāpīti tasmiṁ  yathāpadamanupubbiṭhapanepi ayaṁ visesatthoti yojanā.  Sampajānantassāti taṁ taṁ samāpattiṁ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha  tattha saṅkhārānaṁ sammasanavasena pajānantassa puggalassa.  Anteti yathāvuttāya nirodhapaṭipādanapaṭipattiyā pariyosāne.  Dutiyavikappe sampajānantassāti sampajānakārino, iminā  nirodhasamāpattisamāpajjanakassa bhikkhuno ādito paṭṭhāya  sabbapāṭihārikapaññāya saddhiṁ atthasādhikā paññā kiccato dassitā  hoti. Tenāha “paṇḍitassa bhikkhuno”ti.  Vacanasesāpekkhā’ napekkhatā dvinnaṁ vikappānaṁ viseso.  
 Saṁvaṇṇanokāsānuppattito nirodhasamāpattikathā kathetabbā.  Sabbākārenāti nirodhasamāpattiyā sarūpaviseso, samāpajjanako,  samāpajjanaṭṭhānaṁ, samāpajjanakāraṇaṁ, samāpajjanākāroti evamādinā  sabbappakārena (pg.2.383)  Tatthāti Visuddhimagge (visuddhi. 1.307)  kathitatovāti kathitaṭṭhānato eva, tevīsatimaparicchedatoti  attho, na idha taṁ vadāma punaruttibhāvato, ganthagarukabhāvato cāti  adhippāyo.  
 Pāḷiyaṁ evaṁ kho ahanti ettha ākārattho  evaṁ-saddo uggahitākāradassananti katvā. Evaṁ  poṭṭhapādāti ettha pana sampaṭicchanattho tatheva anujānananti katvā.  Tenāha “su-uggatitaṁ tayā’ti anujānanto”ti.  
  415. Saññā aggā etthāti saññaggaṁ,  ākiñcaññāyatanaṁ. Avasesasamāpattīsupi saññaggaṁ atthīti  ettha pana saññaggabhāvo “saññaggan”ti vutto, saññāyeva agganti  tulyādhikaraṇasamāso vā. “Puthū”ti ayaṁ liṅgavipallāso,  nikāralopo vāti vuttaṁ “bahūnī”ti. “Yathā”ti  iminā karaṇappakārasaṅkhāto pakāraviseso gahito, na  pakārasāmaññanti dasseti “pathavīkasiṇādīsū”ti-ādinā.  “Idaṁ vuttaṁ hotī”ti-ādi tabbivaraṇaṁ. Jhānānaṁ tāva yutto  karaṇabhāvo saññānirodhaphusanassa sādhakatamabhāvato, kasiṇānaṁ pana  kathanti? Tesampi so yutto eva. Yadaggena hi jhānānaṁ  nirodhaphusanassa sādhakatamabhāvo, tadaggena kasiṇānampi  tadavinābhāvato. Anekakaraṇāpi ca kiriyā hotiyeva yathā  “aññena maggena yānena dīpikāya gacchatī”ti.  
 Ekavāranti sakiṁ. Purimasaññānirodhanti  kāmasaññānirodhaṁ, na pana nirodhasamāpattisaññitaṁ saññānirodhaṁ.  Ekaṁ saññagganti ekaṁ saññābhūtaṁ aggaṁ, eko saññaggabhāvo vā  heṭṭhimāya saññāya ukkaṭṭhabhāvato. Saññā ca sā aggañcāti hi  saññaggaṁ, na saññāsu agganti. Yathā pana saññā aggo  etthāti saññaggaṁ, ākiñcaññāyatanaṁ, evaṁ sesajhānampi. Yena  ca nimittena jhānaṁ “saññaggan”ti vuttaṁ, tadeva saññāsaṅkhātaṁ  nimittaṁ bhāvalopena, bhāvappadhānena vā idhādhippetaṁ. Dve vāreti  dvikkhattuṁ. Satasahassaṁ saññaggānīti migapadavaḷañjananiddeso.  Sesakasiṇesūti kasiṇānameva gahaṇaṁ nirodhakathāya adhikatattā,  tato eva cettha jhānaggahaṇenapi kasiṇajjhānāni eva gahitānīti  veditabbaṁ. Yathā “pathavīkasiṇena karaṇabhūtenā”ti tadārammaṇikaṁ  jhānaṁ anāmasitvā vuttaṁ, evaṁ (pg.2.384) “paṭhamajjhānena karaṇabhūtenā”ti  tadārammaṇaṁ anāmasitvā vadati. “Itī”ti-ādinā tadevatthaṁ  saṅgahetvā nigamanaṁ karoti. Sabbampīti ekavāraṁ  samāpannajjhānasaññampi. Saṅgahetvāti sañjānanalakkhaṇena  taṁsabhāvānativattanato saṅgahaṁ katvā, samāpajjanavasena,  sañjānanalakkhaṇena ca ekatāti vuttaṁ hoti. Aparāparanti  punappunaṁ. Bahūni saññaggāni honti.  
  416. Paṭhamanaye jhānapadaṭṭhānaṁ vipassanaṁ vaḍḍhentassa  puggalassa vasena saññāñāṇāni dassitāni. Dutiyanaye pana yasmā  vipassanaṁ ussukkāpetvā maggena ghaṭentassa maggañāṇaṁ uppajjati, tasmā  vipassanāmaggavasena saññāñāṇāni dassitāni. Tatiyanaye ca  yasmā paṭhamanayo oḷāriko, dutiyanayopi missakoti tadubhayaṁ  asambhāvetvā accantasukhumagambhīraṁ nibbattitalokuttarameva dassetuṁ  maggaphalavasena saññāñāṇāni dassitāni. Tayopete nayā  maggasodhanavasena dassitā.  
 “Ayaṁ panettha sāro”ti vibhāvetuṁ tipiṭakamahāsivattheravādo  ābhato. Tathā hi “arahattaphalasaññāya uppādā”ti-ādinā (dī.  ni. aṭṭha. 1.416) theravādānukūlameva upari attho saṁvaṇṇitoti.  Ime bhikkhūti purimavādino bhikkhū. Tadā  dīghanikāyatantiṁ parivattante imaṁ ṭhānaṁ patvā yathāvuttapaṭipāṭiyā  tayo naye kathente bhikkhū sandhāya evaṁ thero vadati. Nirodhaṁ  pucchitvā tasmiṁ kathite tadanantaraṁ saññāñāṇuppattiṁ pucchanto atthato  nirodhā vuṭṭhānaṁ pucchati nāma. Nirodhato ca vuṭṭhānaṁ  arahattaphaluppattiyā vā siyā, anāgāmiphaluppattiyā vā, tattha saññā  padhānā, tadanantarañca paccavekkhaṇañāṇanti tadubhayaṁ niddhārento thero  “poṭṭhapādo heṭṭhā”ti-ādimāha. Tattha bhagavāti  ālapanavacanaṁ.  
 Yathā maggavīthiyaṁ maggaphalañāṇesu uppannesu niyamato  maggaphalapaccavekkhaṇañāṇāni honti, evaṁ phalasamāpattivīthiyaṁ  phalapaccavekkhaṇañāṇanti vuttaṁ “pacchā paccavekkhaṇañāṇan”ti.  “Idaṁ arahattaphalan”ti paccavekkhaṇañāṇassa  uppatti-ākāradassanaṁ. Ayameva paccayo idappaccayo ma-kārassa  da-kāraṁ katvā. Da-kārenapi pakatipadamicchanti keci saddavidū.  So pana theravāde (pg.2.385) na phalasamādhisaññā evāti āha  “phalasamādhisaññāpaccayā”ti,  arahattaphalasamādhisahagatasaññāpaccayāti attho. Kirāti  anussaraṇatthe nipāto. Yathādhigatadhammānussaraṇapakkhiyā hi  paccavekkhaṇā. Samādhisīsena cettha sabbaṁ arahattaphalaṁ gahitaṁ  sahacaraṇañāyena, tasmiṁ asati paccavekkhaṇāya asambhavoti pāḷiyaṁ  “idappaccayā”ti vuttaṁ. Evamidha dīghabhāṇakānaṁ matena  phalapaccavekkhaṇāya ekantikatā dassitā.  Cūḷadukkhakkhandhasuttaṭṭhakathāyaṁ pana evaṁ vuttaṁ “sā pana na  sabbesaṁ paripuṇṇā hoti. Eko hi pahīnakilesameva paccavekkhati,  eko avasiṭṭhakilesameva, eko maggameva, eko phalameva, eko  nibbānameva. Imāsu pana pañcasu paccavekkhaṇāsu ekaṁ vā dve vā no  laddhuṁ na vaṭṭantī”ti (ma. ni. aṭṭha. 1.175), tadetaṁ  majjhimabhāṇakānaṁ matena vuttaṁ. Ābhidhammikā pana  vadanti–  
 	“Maggaṁ phalañca nibbānaṁ, paccavekkhati paṇḍito;  
 	Hīne kilese sese ca, paccavekkhati vā na vā”ti.  (abhidhammatthasaṅgahaṭṭhakathāyaṁ kammaṭṭhānasaṅgahavibhāge visuddhibhede).  
 
 Saññā-attakathāvaṇṇanā 

  417. “Gāmasūkaro”ti iminā  vanasūkaramapaneti. Evañhi upamāvacanaṁ sūpapannaṁ hotīti. Desanāya  saṇhabhāvena sārambhamakkha-issādimalavisodhanato sutamayañāṇaṁ nhāpitaṁ  viya, sukhumabhāvena anuvilittaṁ viya, tilakkhaṇabbhāhatatāya  kuṇḍalādyālaṅkāravibhūsitaṁ viya ca hoti. Tadanupavisato ñāṇassa,  tathābhāvā taṁsamaṅgino ca puggalassa tathābhāvāpatti, nirodhakathāya  nivedanañcassa sirisayane pavesanasadisanti āha  “saṇhasukhuma …pe… ārāpitopī”ti. Tatthāti  tissaṁ nirodhakathāyaṁ. Mandabuddhitāya sukhaṁ na vindanto  alabhanto, ajānanto vā. Malavidūsitatāya gūthaṭṭhānasadisaṁ.  Attano laddhinti attadiṭṭhiṁ. Anumatiṁ gahetvāti anuññaṁ  gahetvā “ediso me attā”ti anujānāpetvā, attano laddhiyaṁ  patiṭṭhāpetvāti vuttaṁ hoti.  
 Pāḷiyaṁ (pg.2.386) kaṁ panāti oḷāriko, manomayo, arūpīti  tiṇṇaṁ attavādānaṁ vasena tividhesu attānesu kataraṁ attānaṁ paccesīti  attho. “Desanāya sukusalo”ti iminā “avassaṁ me  bhagavā laddhiṁ viddhaṁsessatī”ti tassa manasikāraṁ dasseti.  Pariharantoti viddhaṁsanato apanento, arūpī attāti attano  laddhiṁ nigūhantoti adhippāyo. Pāḷiyaṁ “oḷārikaṁ  kho”ti-ādimhi paribbājakavacane ayamadhippāyo– yasmā  catusantatirūpappabandhaṁ ekattavasena gahetvā rūpībhāvato “oḷāriko  attā”ti pacceti attavādī, annapānopaṭṭhānatañcassa parikappetvā  “sassato”ti maññati, rūpībhāvato eva ca saññāya aññattaṁ  ñāyāgatameva, yaṁ vedavādino “annamayo, pānamayo”ti ca dvidhā  voharanti, tasmā paribbājako taṁ attavādimataṁ attānaṁ sandhāya  “oḷārikaṁ kho”ti-ādimāhāti.  
 “Oḷāriko ca hi te poṭṭhapāda attā abhavissā”ti-ādimhi  bhagavato vacane cāyamadhippāyo– yadi attā rūpī bhaveyya, evaṁ  sati rūpaṁ attā siyā, na ca saññī saññāya arūpabhāvato,  rūpadhammānañca asañjānanasabhāvattā. Rūpī ca samāno yadi tava  matena nicco, saññā ca aparāparaṁ pavattanato tattha tattha bhijjatīti  bhedasabbhāvato aniccā  evampi “aññā saññā, añño attā”ti  saññāya abhāvato acetanova attā hoti, tasmā esa attā na  kammassa kārako, na ca phalassa upabhuñjanakoti āpannamevāti imaṁ  dosaṁ dassento bhagavā “oḷāriko cā”ti-ādimāhāti.  Tatthāti “rūpī attā”ti vāde. Paccāgacchatoti  sesakiriyāpekkhāya kammattheyeva upayogavacanaṁ, paccāgacchatoti  ca paccāgacchantassa, jānantassa, paṭicca vādena pavattassāti vā attho.  “Aññā ca saññā uppajjati, aññā ca saññā nirujjhantī”ti  kasmā vuttaṁ, nanu uppādapubbako nirodho, na ca uppannaṁ anirujjhanakaṁ  nāma atthīti codanaṁ sodhetuṁ “catunnaṁ khandhānan”ti-ādi vuttaṁ.  Satipi nesaṁ ekālambaṇavatthukabhāve uppādanirodhādhikārattā  ekuppādanirodhabhāvova vutto. Aparāparanti poṅkhānupoṅkha.  
  418-420. Pāḷiyaṁ manomayanti jhānamanaso vasena  manomayaṁ. Yo hi bāhirapaccayanirapekkho, so manasāva nibbattoti  manomayo. Rūpaloke nibbattasarīraṁ sandhāya vadati. Yaṁ  vedavādino “ānandamayo (pg.2.387)  viññāṇamayo”ti ca dvidhā  voharanti. Tatrāpīti “manomayo attā”ti vādepi.  Dose dinneti “aññāva saññā bhavissatī”ti-ādinā dose  dinne attano laddhiṁyeva vadanto “arūpiṁ kho”ti-ādimāhāti  sambandho. Idhāpi purimavāde vuttanayena “yadi attā manomayo  sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo bhaveyya, evaṁ sati rūpaṁ attā siyā, na  ca saññī saññāya arūpabhāvato”ti-ādi sabbaṁ dosadassanaṁ veditabbaṁ.  Tamatthañhi dassento bhagavā “manomayo ca hi te  poṭṭhapādā”ti-ādimavoca. Kasmā panāyaṁ paribbājako paṭhamaṁ  oḷārikaṁ attānaṁ paṭijānitvā taṁ laddhiṁ vissajjetvā puna manomayaṁ  attānaṁ paṭijānāti? Tampi vissajjitvā puna arūpiṁ attānaṁ  paṭijānātīti? Kāmañcettha kāraṇaṁ “tato so arūpī attāti  evaṁladdhiko samānopi …pe… ādimāhā”ti heṭṭhā vuttameva, tathāpi  ime titthiyā nāma anavaṭṭhitacittā thusarāsimhi nikhātakhāṇuko  viya cañcalāti kāraṇantarampi dassetuṁ “yathā nāmā”ti-ādi  vuttaṁ. Saññā nappatiṭṭhātīti ārammaṇe sañjānanavasena saññā  na patiṭṭhāti, ārammaṇe saññaṁ na karotīti vuttaṁ hoti.  Saññāpatiṭṭhānakāleti etthāpi ayaṁ nayo.  
 Tatrāpīti “arūpī attā”ti vādepi.  Saññāyāti pakatisaññāya, evaṁ bhadantadhammapālattherena  (dī. ni. ṭī. 1.418-420) vuttaṁ. Aññasmiṁ titthāyatane  uppādanirodhanti hi sambandho. Tena vedikānaṁ matena  nānakkhaṇe uppannāya nānārammaṇāya saññāya uppādanirodhamicchatīti  dasseti. Keci pana “ācariyasaññāyā”ti paṭhanti, tadayuttaṁ  atthassa viruddhattā, therena ca anuddhaṭattā. Aparāparaṁ pavattāya  saññāya uppādavayadassanato uppādanirodhaṁ icchati. Tathāpi  “saññā saññā”ti pavattasamaññaṁ “attā”ti gahetvā tassa  avicchedaṁ parikappento sassataṁ maññati. Tenāha “attānaṁ pana  sassataṁ maññatī”ti. Tasmāti aparāparaṁ pavattasaññāya  nāmamattena sassataṁ maññanato. Saññāya uppādanirodhamatte aṭṭhatvā  taduttari sassataggāhassa gahaṇato dosaṁ dassetīti adhippāyo.  Tathevāti yathā “rūpī attā, manomayo attā”ti ca vādadvaye  attano asaññatā, evañcassa “acetanatā”ti-ādidosappasaṅgo  dunnivāro (pg.2.388)  tatheva imasmiṁ vādepīti attho. Micchādassanenāti  attadiṭṭhisaṅkhātena micchābhinivesena. Abhibhūtattāti  anādikālabhāvitabhāvena ajjhotthaṭattā, nivāritañāṇacārattāti vuttaṁ  hoti. Yena santatighanena, samūhaghanena ca vañcito bālo  pabandhavasena pavattamānaṁ dhammasamūhaṁ micchāgāhavasena “attā”ti ca  “nicco”ti ca abhinivissa voharati, taṁ ekattasaññitaṁ  santatighanaṁ, samūhaghanañca vinibhujja yāthāvato jānanaṁ  ghanavinibbhogo, so ca sabbena sabbaṁ titthiyānaṁ natthi. Tasmā  ayampi paribbājako tādisassa ñāṇaparipākassa abhāvato  vuccamānampi nānattaṁ nāññāsīti āha “taṁ nānattaṁ  ajānanto”ti. Saññā nāmāyaṁ nānārammaṇā nānākkhaṇe  uppajjati, veti cāti vedikānaṁ mataṁ. Saññāya uppādanirodhaṁ  passantopi saññāmayaṁ saññābhūtaṁ attānaṁ parikappetvā  yathāvuttaghanavinibbhogābhāvato niccameva katvā diṭṭhimaññanāya  maññati. Tathābhūtassa ca tassa saṇhasukhumaparamagambhīradhammatā  na ñāyatevāti idaṁ kāraṇaṁ passantena bhagavatā “dujjānaṁ  kho”ti-ādi vuttanti dassento “athassa bhagavā”ti-ādimāha.  
 Diṭṭhiādīsu “evametan”ti dassanaṁ abhinivisanaṁ  diṭṭhi. Tassā eva pubbabhāgabhūtaṁ “evametan”ti nijjhānavasena  khamanaṁ khanti. Tathā rocanaṁ ruci.  “Aññathāyevā”ti-ādi tesaṁ diṭṭhi-ādīnaṁ vibhajja dassanaṁ.  Tattha aññathāyevāti yathā ariyavinaye antadvayaṁ anupagamma  majjhimapaṭipadāvasena dassanaṁ hoti, tato aññathāyeva.  Aññadevāti yaṁ paramatthato vijjati khandhāyatanādi, tassa cāpi  aniccatādi, tato aññadeva paramatthato avijjamānaṁ attasassatādikaṁ  tayā khamate ceva ruccate cāti attho. Ābhuso yuñjanaṁ āyogo.  Tena vuttaṁ “yuttapayuttatā”ti. Paṭipattiyāti  paramattacintanādiparibbājakapaṭipattiyā. Ācariyassa bhāvo  ācariyakaṁ, yathā tathā ovādānusāsanaṁ, tadassatthīti  ācariyako yathā “saddho”ti āha “aññatthā”ti-ādi.  Aññasmiṁ titthāyatane tava ācariyabhāvo atthīti yojanā.  “Tenā”ti-ādi saha yojanāya yathāvākyaṁ dassanaṁ. “Ayaṁ  paramattho, ayaṁ sammutī”ti imassa vibhāgassa dubbibhāgattā  dujjānaṁ etaṁ nānattaṁ. “Yajjetaṁ dujjānaṁ tāva tiṭṭhatu, aññaṁ  panatthaṁ bhagavantaṁ pucchāmī”ti cintetvā tathā paṭipannataṁ dassetuṁ  “atha paribbājako”ti-ādi (pg.2.389) vuttaṁ. Añño vā  saññātoti saññāsabhāvato aññasabhāvo vā attā hotūti attho.  Adhunā pana “aññā vā saññā”ti pāṭho dissati.  Assāti attano.  
 Lokīyati dissati, patiṭṭhahati vā ettha puññapāpaṁ, tabbipāko  cāti loko, attā. So hissa kārako, vedako cāti  icchito. Diṭṭhigatanti “sassato attā ca loko  cā”ti-ādi (dī. ni. 1.31 udā. 55) nayapavattaṁ diṭṭhigataṁ.  Na hesa diṭṭhābhiniveso diṭṭhadhammikādi-atthanissito tadasaṁvattanato.  Yo hi taṁ saṁvattanako, so “taṁ nissito”ti vattabbataṁ labheyya  yathā taṁ puññañāṇasambhāro. Eteneva nayena na dhammanissitatāpi  saṁvaṇṇetabbā. Brahmacariyassa ādi ādibrahmacariyaṁ, tadeva  ādibrahmacariyakaṁ yathā “vinayo eva venayiko”ti (pārā.  aṭṭha. 8). Tenāha “sikkhattayasaṅkhātassā”ti-ādi.  Sabbampi vākyaṁ antogadhāvadhāraṇaṁ tassa avadhāraṇaphalattāti vuttaṁ  “ādimattan”ti. Tadidha adhisīlasikkhāva. Sā hi  sikkhattayasaṅgahite sāsanabrahmacariye ādibhūtā, na aññattha viya  ājīvaṭṭhamakādi ādibrahmacariyakanti dasseti  “adhisīlasikkhāmattan”ti iminā.  Nibbindanatthāyāti ukkaṇṭhitabhāvāya.  “Abhijānanāyāti ñātapariññāvasena abhijānanatthāya.  Sambujjhanatthāyāti tīraṇapahānapariññāvasena sambodhanatthāyā”ti  vadanti. Apica abhijānanāyāti abhiññāpaññāvasena  jānanāya. Taṁ pana vaṭṭassa paccakkhakaraṇameva hotīti āha  “paccakkhakiriyāyā”ti. Sambujjhanatthāyāti  pariññābhisamayavasena paṭivedhatthāya. Diṭṭhābhinivesassa saṁsāravaṭṭe  nibbidāvirāganirodhupasamāsaṁvattanaṁ vaṭṭantogadhattā, tassa  vaṭṭasambandhanato ca. Tathā abhiññāsambodhanibbānāsaṁvattanañca daṭṭhabbaṁ.  
 Kāmaṁ taṇhāpi dukkhasabhāvā eva, tassā pana samudayabhāvena  visuṁ gahitattā “taṇhaṁ ṭhapetvā”ti vuttaṁ. Pabhāvanatoti  uppādanato. Dukkhaṁ pabhāventīpi taṇhā avijjādipaccayantarasahitā  eva pabhāveti, na kevalāti āha “sappaccayā”ti.  Appavattīti appavattinimittaṁ. Na pavattanti ettha  dukkhasamudayā, etasmiṁ vā adhigateti hi appavatti.  Dukkhanirodhaṁ nibbānaṁ gacchati, tadatthañca sā paṭipajjitabbāti  dukkhanirodhagāminipaṭipadā. Maggapātubhāvoti (pg.2.390) maggasamuppādo.  Phalasacchikiriyāti phalassādhigamavasena paccakkhakaraṇaṁ.  Taṁ ākāranti taṁ tuṇhībhāvasaṅkhātaṁ gamanaliṅga ārocento  viya, na pana abhimukhaṁ āroceti.  
  421. Samantato niggaṇhanavasena todanaṁ vijjhanaṁ  sannitodakaṁ. Manogaṇādīnaṁ visesanassa napuṁsakaliṅgena  niddiṭṭhattā “vācāya sannitodakenā”ti vuttaṁ. Tenāha  “vacanapatodakenā”ti. Atha vā “vācāyā”ti idaṁ  “sannitodakenā”ti ettha karaṇavacanaṁ daṭṭhabbaṁ.  “Vacanapatodakenā”ti hi vacanena patodakenāti attho,  “vācāyā”ti vā sambandhe sāmivacanaṁ. Vācāya  sannitodanakiriyāya sajjhabbharitamakaṁsūti yojetabbaṁ.  “Sajjhabbharitan”ti etassa “saṁ adhi abhi aribhan”ti  padacchedo, samantato bhusaṁ aritanti attho, satamattehi tuttakehi viya  vividhehi paribbājakavācātodanehi tudiṁ sūti vuttaṁ hoti. Tathā hi  vuttaṁ “upari vijjhiṁsū”ti. Sabhāvato vijjamānanti  paramatthasabhāvato upalabbhamānaṁ, na pakati-ādi viya anupalabbhamānaṁ.  Tacchanti saccaṁ. Tathanti aviparītaṁ. Atthato  vevacanameva taṁ padattayaṁ. Navalokuttaradhammesūti visaye bhummaṁ, te  dhamme visayaṁ katvā. Ṭhitasabhāvanti avaṭṭhitasabhāvaṁ,  taduppādakanti attho. Lokuttaradhammaniyāmaniyatanti  lokuttaradhammasampāpananiyāmena niyataṁ. Idāni pana  “lokuttaradhammaniyāmatan”ti pāṭho, so na porāṇo  ācariyena anuddhaṭattā. Kasmā panesā paṭipadā dhammaṭṭhitatā  dhammaniyāmatāti āha “buddhānañhī”ti-ādi. Sāti  paṭipadā. Edisāti “dhammaṭṭhitatan”ti-ādinā vuttappakārā.  
 
 Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā 

  422. Hatthiṁ sāreti dametīti hatthisārī,  hatthācariyo. Sukhumesu atthantaresūti khandhāyatanādīsu  sukhumañāṇagocaresu dhammesu. Abhidhammiko kiresa.  Kusaloti pubbepi buddhasāsane kataparicayatāya cheko.  Tādise citteti gihibhāvacitte. Itaro pana taṁ sutvāva na  vibbhami, pabbajjāyameva abhiramīti adhippāyo. Gihibhāve  ānisaṁsakathāya kathitattāti ettha sīlavantassa bhikkhuno tathā  kathanena vibbhamane niyojitattā idāni sayampi sīlavā eva hutvā  cha vāre (pg.2.391) vibbhamīti adhippāyo gahetabbo. Kammasarikkhakena hi  kammaphalena bhavitabbaṁ. Kathentānanti anādare sāmivacanaṁ.  Mahāsāvakassa kathiteti mahāsāvakabhūtena mahākoṭṭhikattherena  apasādanavasena kathite, kathananimittaṁ patiṭṭhaṁ laddhuṁ asakkontoti  attho. “Vibbhamitvā gihī jāto”ti idaṁ sattamavāramiva  vuttaṁ. Dhammapadaṭṭhakathāyaṁ (dha. pa. aṭṭha. 1.3 cittahatthattheravatthu) pana kudālapaṇḍitajātake (jā. aṭṭha.  1.1.7kuddālajātakavaṇṇanā) ca chakkhattumeva vibbhamanavāro vutto.  Gihisahāyakoti gihikāle sahāyako. Apasakkantopi  nāmāti api nāma apasakkanto, gārayhavacanametaṁ. Pabbajituṁ  vaṭṭatīti pabbajjā vaṭṭati.  
  423. Paññācakkhuno natthitāyāti  suvuttaduruttasamavisamadassanasamatthassa paññācakkhuno abhāvena.  Yādisena cakkhunā so “cakkhumā”ti vutto, taṁ dassetuṁ  “subhāsitā”ti-ādi vuttaṁ. Ayaṁ aṭṭhakathāto aparo nayo–  ekaṁsikāti ekantikā, nibbānavahabhāvena nicchitāti vuttaṁ  hoti. Paññattāti vavatthapitā. Na ekaṁsikāti na  ekantikā nibbānāvahabhāvena nicchitā vaṭṭantogadhabhāvatoti  adhippāyo. Ayamattho hi “kasmā cete poṭṭhapāda mayā ekaṁsikā  dhammā desitā paññattā, ete poṭṭhapāda atthasaṁhitā …pe… nibbānāya  saṁvattantī”ti-ādisuttapadehi saṁsandati sametīti.  
 
 Ekaṁsikadhammavaṇṇanā 

  425. “Kasmā ārabhī”ti kāraṇaṁ pucchitvā  “aniyyānikabhāvadassanatthan”ti payojanaṁ vissajjitaṁ. Phale  hi siddhe hetupi siddho hotīti, ayaṁ ācariyamati (dī. ni. ṭī.  1.425) apare pana “edisesu atthasaddo kāraṇe vattati, hetvatthe  ca paccattavacanaṁ, tasmā aniyyānikabhāvadassananti ettha  aniyyānikabhāvadassanakāraṇā”ti atthamicchanti.  Paññāpitaniṭṭhāyāti paveditavimuttimaggassa.  Vaṭṭadukkhapariyosānaṁ gacchati etāyāti niṭṭhāti hi vimutti  vuttā “goṭṭhā paṭṭhitagāvo”ti (ma. ni. 1.156)  mahāsīhanādasuttapade viya ṭhā-saddassa gati-atthe pavattanato.  Niṭṭhāmaggo ca idha uttarapadalopena “niṭṭhā”ti adhippeto. Tasseva  hi niyyānikatā, aniyyānikatā (pg.2.392) ca vuccati, na niṭṭhāya.  Niyyātīti niyyānikā ya-kārassa ka-kāraṁ katvā.  Anīyasaddo hi bahulaṁ kattutthābhidhāyako, na niyyānikā  aniyyānikā, tassā bhāvo tathā. Niyyānaṁ vā  niggamanaṁ nissaraṇaṁ, vaṭṭadukkhassa vūpasamoti attho, niyyānameva  niyyānikaṁ, na niyyānikaṁ aniyyānikaṁ, so eva bhāvo  sabhāvo aniyyānikabhāvo, tassa dassanatthanti yojetabbaṁ.  
 “Sabbe hī”ti-ādi tadatthavivaraṇaṁ. Amataṁ nibbānaṁ  niṭṭhamiti paññapeti yathāti sambandho. Lokathūpikādivasena niṭṭhaṁ  paññapentīti “nibbānaṁ nibbānan”ti vacanasāmaññamattaṁ gahetvā  tathā paññapenti. Lokathūpikā nāma brahmabhūmi vuccati lokassa  thūpikasadisatāparikappanena. Keci pana  “nevasaññānāsaññāyatanabhūmiṁ lokathūpikā”ti vadanti, tadayuttaṁ  aṭṭhakathāsu tathā avacanato. Ādisaddena cettha “añño  puriso, aññā pakatī”ti pakatipurisantarāvabodho mokkho,  buddhi-ādiguṇavinimuttassa attano asakattani avaṭṭhānaṁ mokkho,  kāyavipattikati jātibandhānaṁ apavajjanavasena appavatto mokkho,  parena purisena palokatā mokkho, taṁsamīpatā mokkho, taṁsamāyogo  mokkhoti evamādīnaṁ saṅgaho daṭṭhabbo. Tasmiṁ tasmiñhi samaye  niṭṭhaṁ apaññapento nāma natthi. Brāhmaṇānaṁ paṭhamajjhānabrahmaloko  niṭṭhā. Tattha hi nesaṁ niccābhiniveso yathā taṁ bakassa brahmuno,  (ma. ni. 1.501) vekhanasāditāpasānaṁ ābhassarā,  sañcayādiparibbājakānaṁ subhakiṇhā, ājīvakānaṁ  “anantamānaso”ti parikappito asaññībhavo. Imasmiṁ pana  sāsane arahattaṁ niṭṭhā, sabbepi cete diṭṭhivasena brahmalokādīni  arahattamaññanāya “nibbānaṁ nibbānan”ti vacanasāmaññamattaṁ gahetvā  tathā paññapenti, na pana paramatthato nesaṁsamaye nibbānapaññāpanassa  labbhanatoti āha “sā ca na niyyānikā”ti-ādi.  Yathāpaññattāti yena yena pakārena paññattā, paññattappakārā  hutvāti attho. Na niyyātīti “yenākārena niṭṭhā  pāpuṇīyatī”ti tehi paveditā, tenākārena tassā apattabbatāya na  niyyāti. Paṇḍitehi paṭikkhittāti “nāyaṁ niṭṭhā paṭipadā  vaṭṭassa anatikkamanato”ti buddhādīhi paṇḍitehi paṭikkhittā.  Nivattatīti paṭikkhepakāraṇavacanaṁ, yasmā tehi paññattā niṭṭhā  paṭipadā (pg.2.393) na niyyāti na gacchati, aññadatthu taṁsamaṅginaṁ puggalaṁ  saṁsāre eva paribbhamāpentī nivattati, tasmā paṇḍitehi paṭikkhittāti  attho. Tanti aniyyānikabhāvaṁ.  
 Jānaṁ, passanti ca puthuvacanavipariyāyoti āha  “jānantā passantā”ti. Gacchantādisaddānañhi “yā pana  bhikkhunī jānaṁ sabhikkhukaṁ ārāmaṁ anāpucchā paviseyyā”ti-ādīsu  (pāci. 1024) liṅgavasena vipariyāyo, jānantīti attho.  “Yācaṁ adadamappiyo”ti-ādīsu (pārā. 346 jā. 1.7.55)  vibhattivasena, yācantassāti attho. Idha pana puthuvacanavasenāti  veditabbaṁ. Padhānaṁ jānanaṁ nāma paccakkhato jānanaṁ tassa jeṭṭhabhāvato,  dassanamappadhānaṁ tassa saṁsayānubandhattāti ayaṁ kamo vutto  “jānaṁ passan”ti. Tenettha jānanena dassanaṁ viseseti.  Evañhi diṭṭhapubbāni kho tasmiṁ loke manussānaṁ  sarīrasaṇṭhānādīnīti ekato adhippāyadassanaṁ sūpapannaṁ hoti.  Ayañhetthādhippāyo “kiṁ tumhākaṁ ekantasukhe loke paccakkhato  ñāṇadassanaṁ atthī”ti. Jānanti vā tassa lokassa  anumānavisayataṁ vuccati, passanti paccakkhato visayataṁ. Idaṁ  vuttaṁ hoti “api tumhākaṁ loko paccakkhato ñāto, udāhu  anumānato”ti.  
 Yasmā pana loke paccakkhabhūto attho indriyagocarabhāvena  pākaṭo, tasmā pākaṭena atthena adhippāyaṁ dassetuṁ  “diṭṭhapubbānī”ti-ādi vuttaṁ. Diṭṭhapadena vā dassanaṁ,  tadanugatañca jānanaṁ gahetvā tadubhayeneva atthena adhippāyaṁ vibhāvetuṁ  evaṁ vuttantipi daṭṭhabbaṁ. Diṭṭhapubbānīti hi  dassanena, tadanugatena ca ñāṇena gahitapubbānīti attho. Evañca katvā  “sarīrasaṇṭhānādīnī”ti samariyādavacanaṁ samatthitaṁ hoti.  “Appāṭihīrakatan”ti ayaṁ anunāsikalopaniddesoti āha  “appāṭihīrakaṁ tan”ti. Taṁ vacanaṁ appāṭihīrakaṁ  sampajjatīti sambandho. Appāṭihīrapade anunāsikalopo,  “katan”ti ca ekaṁ padanti keci, tadayuttaṁ samāsasambhavato,  anunāsikalopassa ca avattabbattā. Evamettha vaṇṇayanti–  paṭipakkhaharaṇato paṭihāriyaṁ, tadeva pāṭihāriyaṁ. Attanā  uttaravirahitavacanaṁ. Pāṭihāriyamevettha “pāṭihīrakan”ti vuttaṁ  parehi vuccamāna-uttarehi sa-uttarattā, na pāṭihīrakanti appāṭihīrakaṁ.  Virahattho (pg.2.394) cettha a-saddo. Tenāha  “paṭiharaṇavirahitan”ti. Sa-uttarañhi vacanaṁ tena uttaravacanena  paṭiharīyati viparivattīyati, tasmā uttaravacanaṁ paṭiharaṇaṁ nāma, tato  virahitanti attho. Tasmā eva niyyānassa paṭiharaṇamaggassa  abhāvato “aniyyānikan”ti vattabbataṁ labhati. Tena vuttaṁ  “aniyyānikan”ti.  
  426. Vilāso itthilīḷā, yo  “siṅgārabhāvajā kiriyā”tipi vuccati. Ākappo  kesabandhavatthaggahaṇādi-ākāraviseso, vesasaṁvidhānaṁ vā.  Ādisaddena hāvādīnaṁ saṅgaho. Hāvāti hi cāturiyaṁ  vuccati.  
 
 Tayo-attapaṭilābhavaṇṇanā 

  428. Āhito ahaṁmāno etthāti attā,  attabhāvoti āha “attabhāvapaṭilābho”ti. Kathaṁ dassetīti  vuttaṁ “oḷārikattabhāvapaṭilābhenā”ti-ādi. Kāmabhavaṁ  dasseti itarabhavadvayattabhāvato oḷārikattā. Rūpabhavaṁ dasseti  jhānamanena nibbattaṁ hutvā rūpībhāvena upalabbhanato. Arūpabhavaṁ  dasseti arūpībhāvena upalabbhanato. Saṁkilesikā dhammā nāma  dvādasa akusalacittuppādā tadabhāve kassaci saṁkilesassa asambhavato.  Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā tāsaṁ vasena sabbaso  cittavodānassa sijjhanato.  
  429. Paṭipakkhadhammānaṁ asamucchede sati na  kadācipi anavajjadhammānaṁ vā pāripūrī, vepullaṁ vā sambhavati,  samucchede pana sati sambhavatīti maggaphalapaññānameva gahaṇaṁ daṭṭhabbaṁ,  tā hi sakiṁ paripuṇṇāpi aparihīnadhammattā paripuṇṇā eva bhavanti.  Taruṇapītīti uppannamattā aladdhāsevanā dubbalapīti.  Balavatuṭṭhīti punappunaṁ uppattiyā laddhāsevanā  uparivisesādhigamassa paccayabhūtā thiratarā pīti. Idāni  saṅkhepato piṇḍatthaṁ dassento “kiṁ vuttan”ti-ādimāha   Tattha yaṁ vihāraṁ sayaṁ …pe… viharissatīti avocumhāti sambandho. Idaṁ  vuttaṁ hoti– yaṁ vihāraṁ “saṁkilesikavodāniyadhammānaṁ  pahānābhivuddhiniṭṭhaṁ paññāya pāripūrivepullabhūtaṁ imasmiṁyeva attabhāve  aparappaccayena ñāṇena paccakkhato sampādetvā (pg.2.395) viharissatī”ti  kathayimhāti. Tatthāti tasmiṁ vihāre. Tassāti  ovādakarassa bhikkhuno. Evaṁ viharatoti vuttappakārena  viharaṇahetu, viharantassa vā. Tannimittaṁ pāmojjaṁ, pamodappabhavā  pīti, tappaccayabhūtaṁ passaddhidvayaṁ, tathā sūpaṭṭhitā  sati, ukkaṁsagatatāya uttamañāṇaṁ. Sukho ca vihāro  bhavissatīti yojanā. Kāyacittapassaddhī hi “passaddhī”ti vuttā,  ayameva vā pāṭho. “Nāmakāyapassaddhī”tipi paṭhanti, tadayuttameva  passaddhidvayassa avinābhāvato. Kasmā panesa sukho vihāroti āha  “sabbavihāresū”ti-ādi, sabbesupi iriyāpathavihārādīsu  santapaṇītatāya imasseva sukhattā “sukho vihāro”ti vattabbataṁ  arahatīti vuttaṁ hoti. Kathaṁ sukhoti vuttaṁ “upasanto  paramamadhuro”ti.  
 Paṭhamajjhāne paṭiladdhamatte hīnabhāvato pīti dubbalā  pāmojjapakkhikā, subhāvite pana tasmiṁ paguṇe sā paṇītā  balavabhāvato paripuṇṇakiccā pītīti vuttaṁ “paṭhamajjhāne  pāmojjādayo chapi dhammā labbhantī”ti. Pāmojjaṁ  nivattatīti dubbalapītisaṅkhātaṁ pāmojjaṁ chasu dhammesu nivattati  hāyati. Vitakkavicārakkhobhavirahitena hi catukkanayavibhatte  dutiyajjhāne sabbadā pīti balavatī eva hoti, na paṭhamajjhāne viya  kadāci dubbalāti evaṁ vuttaṁ. Pīti nivattati tappahāneneva  tatiyajjhānassa labbhanato. “Sukho vihāro”ti iminā samādhi  gahitoti āha “tathā catutthe”ti. Ye pana “sukho  vihāro’ti etena sukhaṁ gahitan”ti vadanti, tesaṁ matena  santavuttitāya upekkhāpi catutthajjhāne “sukha”micceva bhāsitāti  (vibha. aṭṭha. 232 visuddhi. 2.644 mahāni. aṭṭha. 27  paṭi. ma. aṭṭha. 105) katvā tathā vuttanti daṭṭhabbaṁ. Imasmiṁyeva  dīghanikāye (dī. ni. 1.432 3.166 358) āgataṁ  anekadhā desanānayamuddharitvā idha desitanayaṁ niyametuṁ  “imesū”ti-ādi vuttaṁ. Suddha …pe… kathitanti  uparimaggaṁ akathetvā kevalaṁ vipassanāpādakameva jhānaṁ kathitaṁ.  Catūhi …pe… kathitāti vipassanāpādakabhāvena jhānāni  kathetvā tato paraṁ vipassanāpubbakā cattāropi maggā kathitā.  Catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitāti paṭhamajjhānikādikā  phalasamāpattiyo akathetvā catutthajjhānikā eva phalasamāpatti kathitā.  Pītivevacanameva katvāti dvinnaṁ pītīnaṁ (pg.2.396) ekasmiṁ cittuppāde  anuppajjanato pāmojjaṁ pītivevacanameva katvā, tadubhayaṁ abhedato  katvāti vuttaṁ hoti. Pītisukhānaṁ apariccattattā, “sukho  vihāro”ti ca sātisayassa sukhavihārassa gahitattā  “dutiyajjhānikaphalasamāpatti nāma kathitā”ti vuttaṁ. Kāmaṁ  paṭhamajjhānepi pītisukhāni labbhanti, tāni pana  vitakkavicāraparikkhobhena na tattha santapaṇītāni, idha ca  santapaṇītāneva adhippetāni, tasmā dutiyajjhānikā eva  phalasamāpatti gahitā, na paṭhamajjhānikāti daṭṭhabbaṁ.  
  432-437. Vibhāvanatthoti pakāsanattho sarūpato  nirūpanattho “na samaṇo gotamo brāhmaṇe jiṇṇe  …pe…  abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimantetī”ti-ādīsu (a.  ni.  8.11 pārā. 2) viya. Tenāha “ayaṁ  so”ti-ādi. “Ayaṁ attapaṭilābho so evā”ti evaṁ sarūpato  vibhāvetvā pakāsetvā. Ayanti hi bhagavatā pubbe vuttaṁ  attapaṭilābhaṁ āsannapaccakkhabhāvena paccāmasati, soti pana parehi  pucchiyamānaṁ parammukhabhāvena. Na naṁ evaṁ vadāmāti ettha  nanti oḷārikamattapaṭilābhaṁ. Sappāṭihīrakatanti ettha  pubbe vuttanayena attho veditabbo. Parehi coditavacanapaṭihārakaṁ  sa-uttaravacanaṁ sappāṭihīrakanti hi ayameva viseso. Tucchoti  musā abhūto. Soti manomayo, arūpo vā attapaṭilābho.  Svevāti so eva oḷāriko attapaṭilābho. Tasmiṁ samaye  sacco hotīti tasmiṁ paccuppannasamaye vijjamāno hoti.  Attapaṭilābhotveva niyyātesīti attapaṭilābhasaddena tathā eva  pariyosāpesi, na pana naṁ “attapaṭilābho”ti saṅkhyaṁ gacchatīti  paññattiṁ sarūpato nīharitvā dassesīti adhippāyo. Rūpādayo  cettha dhammāti rūpavedanādayo eva ettha loke sabhāvadhammā.  Nāmamattametanti rūpādike pañcakkhandhe upādāya  nāmapaññattimattametaṁ “attapaṭilābho”ti. Evarūpā  vohārāti “oḷāriko attapaṭilābho”ti-ādivohārā.  Nāmapaññattivasenāti nāmabhūtapaññattimattavasena.  “Attapaṭilābho’ti saṅkhyaṁ gacchatī”ti niyyātanatthaṁ.  
  438. Evañca pana vatvāti rūpādike upādāya  paññattimattametaṁ attapaṭilābhoti imamatthaṁ “yasmiṁ citta  samaye”ti-ādinā vatvā. Paṭipucchitvāti (pg.2.397) yathā pare puccheyyuṁ,  tathā kālavibhāgato paṭipadāni pucchitvā. Vinayanatthanti  yathāpucchitassa atthassa ñāpanavasena vinayanatthāya. Ye te  atītā dhammāti atītasamaye atītattapaṭilābhassa upādānabhūtā  rūpādayo dhammā. Te etarahi natthi niruddhattā. Tato eva  “ahesun”ti saṅkhyaṁ gatā. Tasmāti upādānassa  atītasmiṁyeva samaye labbhanato. Sopīti tadupādāno me  attapaṭilābhopi. Tasmiṁyeva samayeti atīte eva samaye.  Sacco ahosīti bhūto vijjamāno viya ahosi.  Anāgatapaccuppannānanti anāgatānañcevapaccuppannānañca  rūpādidhammānaṁ upādānabhūtānaṁ. Tadā abhāvāti tasmiṁ  atītasamaye abhāvā avijjamānattā. Tadupādānabhūto anāgato,  paccuppanno ca attapaṭilābho tasmiṁ atīta samaye mogho  tuccho musā natthīti attho. Atthatoti paññatti-atthato.  Nāmamattamevāti samaññāmattameva. Paramatthato anupalabbhamānattā  attapaṭilābhaṁ paṭijānāti.  
 “Eseva nayo”ti iminā ye te anāgatā dhammā, te  etarahi natthi, “bhavissantī”ti pana saṅkhyaṁ gatā, tasmā sopi  me attapaṭilābho tasmiṁyeva samaye sacco bhavissati.  Atītapaccuppannānaṁ pana dhammānaṁ tadā abhāvā tasmiṁ samaye “mogho  atīto, mogho paccuppanno”ti evaṁ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṁ  paṭijānāti. Ye ime paccuppannā dhammā, te etarahi “atthī”ti  saṅkhyaṁ gatā, tasmā yvāyaṁ me attapaṭilābho, so idāni sacco  hoti. Atītānāgatānaṁ pana dhammānaṁ adhunā abhāvā etarahi  “mogho atīto, mogho anāgato”ti evaṁ atthato nāmamattameva  attapaṭilābhaṁ paṭijānātīti imamatthaṁ atidisati.  
  439-443. Saṁsanditunti samānetuṁ. Gavāti  gāvito. Tatthāti khīrādīsu pañcagorasesu. Yasmiṁ  samaye khīraṁ hotīti yasmiṁ kāle bhūtupādāyasaññitaṁ upādānavisesaṁ  upādāya khīrapaññatti hoti. Na tasmiṁ …pe… gacchati  khīrapaññatti-upādānassa bhūtupādāyarūpassa dadhi-ādipaññattiyā  anupādānato. Paṭiniyatavatthukā hi etā lokasamaññā. Tenāha  “ye dhamme upādāyā”ti-ādi. Saṅkhāyati kathīyati  etāyāti saṅkhā. Attaṁ nīharitvā uccanti vadanti etāyāti  nirutti. Taṁ tadatthaṁ namanti sattā etenāti nāmaṁ, tathā  voharanti etenāti (pg.2.398) vohāro, paññattiyeva. “Yasmiṁ  samaye”ti-ādinā khīre vuttanayaṁ dadhi-ādīsupi “esa nayo  sabbatthā”ti atidisati.  
 Samanujānanamattakānīti “idaṁ khīraṁ, idaṁ  dadhī”ti-ādinā tādisesu bhūtupādāyarūpavisesesu loke paramparāgataṁ  paññattiṁ appaṭikkhipitvā samanujānanaṁ viya paccayavisesavisiṭṭhaṁ  rūpādikhandhasamūhaṁ upādāya “oḷāriko attapaṭilābho”ti ca  “manomayo attapaṭilābho”ti ca “arūpo attapaṭilābho”ti ca  tathā tathā samanujānanamattakāni, na ca tabbinimutto upādānato  añño koci paramatthato atthīti vuttaṁ hoti.  Niruttimattakānīti saddaniruttiyā gahaṇūpāyamattakāni.  “Satto phasso”ti-ādinā hi saddaggahaṇuttarakālaṁ  tadanuviddhapaṇṇattiggahaṇamukheneva tadatthāvabodho. Tathā cāhu–  
 	“Paṭhamaṁ saddaṁ sotena, tītaṁ dutiyacetasā;  
 	Nāmaṁ tatiyacittena, atthaṁ catutthacetasā”ti.  (maṇisāramañjusāṭīkāyaṁ paccayasaṅgahavibhāgepi).  
 Vacanapathamattakānīti tasseva vevacanaṁ. Niruttiyeva hi  aññesampi diṭṭhānugatimāpajjantānaṁ kāraṇaṭṭhena vacanapatho.  Vohāramattakānīti tathā tathā vohāramattakāni.  Nāmapaṇṇattimattakānīti tasseva pariyāyo,  taṁtaṁnāmapaññāpanamattakānīti attho. Sabbametanti  “attapaṭilābho”ti vā “satto”ti vā “poso”ti vā sabbametaṁ  vohāramattakaṁ. Kasmāti ce, paramatthato anupalabbhanatoti  dassetuṁ “yasmā”ti-ādi vuttaṁ. Suññoti paramatthato  vivitto.  
 Yajjevaṁ kasmā cesā buddhehipi vuccatīti codanaṁ sodhento  “buddhānaṁ panā”ti-ādimāha. Sammutiyā vohārassa kathanaṁ  sammutikathā. Paramatthassa sabhāvadhammassa kathanaṁ  paramatthakathā. Paramatthasannissitakathābhāvato aniccādikathāpi  “paramatthakathā”ti vuttā. Paramatthadhammoyeva hi “anicco,  dukkho”ti ca vuccati, na sammutidhammo.  
 	“Aniccā sabbe saṅkhārā, dukkhānattā ca saṅkhatā;  
 	Nibbānañceva paññatti, anattā iti nicchayā” ti.  (pari. 257)–  
 Vacanato panesa “anattā”ti vuccati, khandhādipaññatti pana  tajjāpaññatti viya paramatthasannissayā, āsannatarā ca,  puggalapaññatti-ādayo viya na dūre (pg.2.399)  tasmā khandhādikathāpi  “paramatthakathā”ti vuttā, khandhādisīsena vā  tadupādānasabhāvadhammā eva gahitāti daṭṭhabbaṁ. Nanu ca sabhāvadhammāpi  sammutimukheneva desanamārohanti, na paramatthamukhena, tasmā sabbāpi  desanā sammutikathāva siyāti? Nayidamevaṁ kathetabbadhammavibhāgena  kathāvibhāgassa adhippetattā, na ca saddo kenaci pavattinimittena  vinā atthaṁ pakāsetīti.  
 Kasmā cevaṁ dubbidhā buddhānaṁ kathā pavattatīti anuyogaṁ  kāraṇavibhāvanena pariharituṁ “tattha yo”ti-ādi vuttaṁ. Atthaṁ  vijānituṁ catusaccaṁ paṭivijjhituṁ vaṭṭato niyyātuṁ  arahattasaṅkhātaṁ jayaggāhaṁ gahetuṁ sakkoti. Yasmā  paramatthakathāya eva saccasampaṭivedho, ariyasaccakathā ca sikhāppattā  desanā, tasmā vineyyapuggalavasena ādito sammutikathaṁ kathentopi  bhagavā parato paramatthakathaṁyeva kathetīti āha “tassā”ti-ādi.  “Āditova sammutikathaṁ kathetī”ti hi vadanto parato  paramatthakathampi kathetīti dīpeti, itarattha pana “āditova  kathetī”ti avadanto sabbatthapīti. “Tathā”ti-ādinā  kathādvayakathane pariyāyantaraṁ vibhāveti. Bodhetvāti  veneyyajjhāsayānurūpaṁ tathā tathā desetabbamatthaṁ jānāpetvā, iminā pana  imamatthaṁ dasseti– katthaci sammutikathāpubbikā paramatthakathā hoti  puggalajjhāsayavasena, katthaci paramatthakathāpubbikā sammutikathā, iti  vineyyadammakusalassa satthu veneyyajjhāsayavasena tathā tathā desanā  pavattatīti. Sabbattha pana bhagavā dhammataṁ avijahanto eva  sammutimanuvattati, sammutiṁ apariccajantoyeva dhammataṁ vibhāveti, naṁ  tattha abhinivesātidhāvanāni. Vuttañhetaṁ bhagavatā “janapadaniruttiṁ  nābhiniviseyya, samaññaṁ nātidhāveyyā”ti (dī. ni. ṭī.  1.439-443).  
 Paṭhamaṁ sammutikathākathanaṁ pana veneyyavasena yebhuyyena  buddhānamāciṇṇanti taṁ kāraṇena saddhiṁ dassento “pakatiyā  panā”ti-ādimāha. Lūkhākārāti  veneyyānamanabhisambujjhanavasena lūkhasadisā. Nanu ca sammuti nāma  paramatthato avijjamānattā abhūtā, taṁ kathaṁ buddhā kathentīti vuttaṁ  “sammutikathaṁ kathentāpī”ti-ādi. Saccamevāti tathameva  (pg.2.400)  Sabhāvamevāti sammutibhāvena taṁsabhāvameva. Tenāha  “amusāvā”ti. Paramatthassa pana saccādibhāve vattabbameva  natthi.  
 Ko panimesaṁ sammutiparamatthadhammānaṁ visesoti? Yasmiṁ  bhinne, buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṁsaññā, so  ghaṭapaṭādippabhedo sammuti, tabbipariyāyato paramattho. Na hi  kakkhaḷaphusanādisabhāve ayaṁ nayo labbhati. Evaṁ santepi vuttanayena  sammuti ca saccasabhāvā evāti āha “duve saccāni  akkhāsī”ti-ādi. Tattha duve saccāni akkhāsīti  nānādesabhāsākusalo tiṇṇaṁ vedānamatthasaṁvaṇṇanako ācariyo viya  nānāvidhasammutiparamatthakusalo bhagavā veneyyajjhāsayānurūpaṁ duveyeva  saccāni akkhāsīti attho. Taṁ sarūpato, parimāṇato ca dasseti  “sammutiṁ paramatthañca, tatiyaṁ nūpalabbhatī”ti iminā.  Vadataṁ varoti sabbesaṁ vadantānaṁ varo. Lokasaṅketamattasiddhā  sammuti. Paramo uttamo aviparīto yathābhūtasabhāvo  paramattho.  
 Idāni nesaṁ saccasabhāvaṁ saha kāraṇena dassetuṁ  “saṅketavacanan”ti gāthā vuttā. Yasmā lokasammutikāraṇaṁ,  tasmā saṅketavacanaṁ saccaṁ, yasmā ca dhammānaṁ bhūtalakkhaṇaṁ, tasmā  paramatthavacanaṁ saccanti yojanā. Lokasammutikāraṇanti hi  saṅketavacanassa saccabhāve kāraṇadassanaṁ, lokasiddhā sammuti  saṅketavacanassa avisaṁvādanatāya kāraṇanti attho, visaṁvādanābhāvato  saṅketavacanaṁ saccanti vuttaṁ hoti. Dhammānaṁ bhūtalakkhaṇanti ca  paramatthavacanassa saccabhāve kāraṇadassanaṁ. Sabhāvadhammānaṁ yo bhūto  aviparīto sabhāvo, tassa lakkhaṇaṁ aṅganaṁ ñāpananti attho,  yāthāvato avisaṁvādanavasena pavattanato paramatthavacanaṁ saccanti  adhippāyo. Anaṅgaṇasuttaṭīkāyaṁ pana ācariyeneva  nissakkavacanena padamulliṅgetvā “lokasammutikāraṇāti  lokasamaññaṁ nissāya pavattanato. Dhammānanti sabhāvadhammānaṁ.  Bhūtakāraṇāti yathābhūtasabhāvaṁ nissāya pavattanato”ti vuttaṁ.  
 Aññattha pana–  
 	“Tasmā voharakusalassa, lokanāthassa satthuno;  
 	Sammutiṁ voharantassa, musāvādo na jāyatī”ti.  (ma. ni. aṭṭha. 1.57 a. ni. aṭṭha. 1.170 itivu. aṭṭha.  24)–  
 Ayampi (pg.2.401) guṇaparidīpanī gāthā dissati. Tattha tasmāti  saccassa duvidhattā, saṅketavacanassa vā saccabhāvato. Sammutiṁ  voharantassāti “puggalo satto”ti-ādinā lokasamaññaṁ kathentassa  musāvādo nāma na jāyatīti attho. Apica “aṭṭhahi  kāraṇehi bhagavā puggala kathaṁ katheti hirottappadīpanatthaṁ,  kammassakatādīpanatthaṁ, paccattapurisakāradīpanatthaṁ, ānantariyadīpanatthaṁ,  brahmavihāradīpanatthaṁ, pubbenivāsadīpanatthaṁ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṁ,  lokasammutiyā appahānatthañcā”ti-ādinā (ma. ni. aṭṭha. 1.57  a. ni. aṭṭha. 1.170 itivu. aṭṭha. 24 kathā. anuṭī. 1)  tattha tattha vuttakāraṇampi āharitvā idha vattabbaṁ.  
  Yadi tathāgato paramatthasaccaṁ sammadeva abhisambujjhitvā  ṭhitopi lokasamaññābhūtaṁ sammutisaccaṁ gahetvāva vadati, evañcettha ko  lokiyamahājanehi visesoti vuttaṁ “yāhī”ti-ādi, ayaṁ  pāḷiyaṁ sambandho. Idaṁ vuttaṁ hoti– lokiyamahājano  appahīnaparāmāsattā “etaṁ mamā”ti-ādinā parāmasanto voharati.  Tathāgato pana sabbaso pahīnaparāmāsattā aparāmasantova yasmā  lokasamaññāhi vinā lokiyo attho lokena dubbiññeyyo, tasmā  tāhi taṁ voharati. Tathā voharanto ca attano desanāvilāsena  veneyyasatte paramatthasacce patiṭṭhāpetīti. Desanaṁ vinivaṭṭetvāti  heṭṭhā vuttāya diṭṭhābhinivesapaṭisaññuttāya vaṭṭakathāya vinivattetvā  vivecetvā. Arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti “aparāmasan”ti  iminā padena taṇhāmānaparāmāsappahānakittanena  tappahāyaka-arahattasaṅkhātanikūṭena desanaṁ pariyosāpesi. Yaṁ panettha  atthato na vibhattaṁ, taṁ suviññeyyameva.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā poṭṭhapādasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  10. Subhasuttavaṇṇanā 
 
 Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā 

  444. Evaṁ (pg.2.402) poṭṭhapādasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni subhasuttaṁ  saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ vibhāvetuṁ,  poṭṭhapādasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa subhasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ  “evaṁ me sutaṁ …pe… sāvatthiyanti subhasuttan”ti āha.  Anunāsikalopena “acira parinibbute”ti vuttanti dasseti  “aciraṁ parinibbute”ti iminā yathā poṭṭhapādasutte  “appāṭihīraka taṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti, aciraṁ parinibbutassa  assāti vā aciraparinibbuto yathā “acirapakkanto,  māsajāto”ti. Atthamattaṁ pana dassetuṁ evaṁ vuttaṁ.  Aciraparinibbuteti ca satthu parinibbutabhāvassa  cirakālatāpaṭikkhepena āsannatāmattaṁ dassitaṁ, kālaparicchedo pana na  dassitoti taṁ dassento “parinibbānato”ti-ādimāha.  Visākhapuṇṇamito uddhaṁ yāva jeṭṭhapuṇṇamī, tāva kālaṁ sandhāya  “māsamatte”ti vuttaṁ. Mattasaddena pana tassa kālassa  kiñci asampuṇṇataṁ joteti. Tudisaññito gāmo nivāso  etassāti todeyyo. Taṁ panesa yasmā soṇadaṇḍo (dī. ni.  1.300) viya campaṁ, kūṭadanto (dī. ni. 1.323) viya ca  khāṇumataṁ ajjhāvasati, tasmā vuttaṁ “tassa adhipatittā”ti,  issarabhāvatoti attho. Ayampi hi rañño pasenadikosalassa  purohitabrāhmaṇo. Puttampi āhāti subhaṁ māṇavampi ovadanto  āha.  
 Añjanānanti akkhi-añjanatthāya ghaṁsita-añjanānaṁ.  Vammikānanti kimisamāhaṭavammikānaṁ sañcayaṁ disvāti  sambandho. Madhūnanti makkhikamadhūnaṁ. Samāhāranti  makarandasannicayaṁ. Paṇḍito gharamāvaseti yasmā appatarappatarepi  gayhamāne bhogā khīyanti, appatarappatarepi ca sañciyamāne vaḍḍhanti,  tasmā yathāvuttamupamattayaṁ paññāya disvā viññujātiko  kiñcipi  vayamakatvā āyameva uppādento gharevase gharāvāsamanutiṭṭheyyāti  lobhādesitapaṭipattiṁ upadisati.  
 Adānameva sikkhāpetvā sikkhāpanahetu lobhābhibhūtatāya  tasmiṁyeva ghare sunakho hutvā nibbatti. Lobhavasikassa hi  duggati pāṭikaṅkhā (pg.2.403)  “janavasabho nāma yakkho hutvā nibbattī”ti  (dī. ni. aṭṭha. 1.150) ettha vuttanayena attho veditabbo.  Pubbaparicayena ativiya piyāyati. Vuttañhi “pubbeva  sannivāsenā”ti-ādi (jā. 1.2.174). Nikkhanteti  kenacideva karaṇīyena bahi niggate. Subhaṁ māṇavaṁ anuggaṇhitukāmo  ekakova bhagavā piṇḍāya pāvisi. Bhukkāranti “bhu bhū”ti  sunakhasaddakaraṇaṁ. “Bho bho”ti brāhmaṇasamudācārena  paribhavitvā paribhavanahetu. “Bhovādi nāma so hoti, sace  hoti sakiñcano”ti (dha. pa. 396 su. ni. 625) hi vuttaṁ.  Nanu ca heṭṭhā “adānameva sikkhāpetvā sunakho hutvā nibbatto”ti  āha, kasmā panettha “pubbepi maṁ ‘bho bho’ti paribhavitvā sunakho  jāto”ti vadatīti? Tathā nibbattiyā tadubhayasādhāraṇaphalattā.  Ānisaṁsaphalañhi sādhāraṇakammenapi jātaṁ, na vipākaphalaṁ viya  ekakammenevāti daṭṭhabbaṁ. Avīciṁ gamissasi katokāsassa  kammassa paṭibāhitumasakkuṇeyyabhāvato. “Jānāti maṁ samaṇo  gotamo”ti vippaṭisārī hutvā. Uddhanantareti cullikantare.  Nanti sunakhaṁ.  
 Taṁ pavattinti bhagavatā yathāvuttakāraṇaṁ. Brāhmaṇacārittassa  aparihāpitataṁ sandhāya, tathā pitaraṁ ukkaṁsento “brahmaloke  nibbatto”ti āha. Mukhāruḷhanti sayaṁpaṭibhānavasena  mukhamāruḷhaṁ. Taṁ pavattiṁ pucchīti “sutametaṁ bho gotama mayhaṁ  pitā sunakho hutvā nibbatto”ti tumhehi vuttaṁ, “kimidaṁ saccaṁ vā  asaccaṁ vā”ti pucchi. Tatheva vatvāti yathā pubbe sunakhassa  vuttaṁ, tatheva vatvā. Avisaṁvādanatthanti saccāpanatthaṁ,  “todeyyabrāhmaṇo sunakho hutvā nibbatto”ti vacanassa  avisaṁvādanena attano avisaṁvādibhāvadassanatthanti vuttaṁ hoti.  Appodakanti appakena udakena sampāditaṁ. Madhupāyāsanti  sādurasaṁ, madhuyojitaṁ vā pāyāsaṁ. Tathā akāsi, yathā  bhagavatā vuttaṁ. “Sabbaṁ dassesīti buddhānubhāvena so sunakho  taṁ sabbaṁ netvā dassesi, na jātissaratāya. Bhagavantaṁ disvā  bhukkaraṇaṁ pana purimajātisiddhavāsanāvasenā”ti (dī. ni. ṭī.  1.444) evaṁ ācariyena vuttaṁ. Uparipaṇṇāsake pana  cūḷakammavibhaṅgasuttaṭṭhakathāyaṁ “sunakho ‘ñātomhi iminā’ti  roditvā ‘huṁ (pg.2.404) hun’ti karonto dhananidhānaṭṭhānaṁ gantvā pādena pathaviṁ  khaṇitvā saññaṁ adāsī”ti (ma. ni. aṭṭha. 3.289)  jātissarākāramāha, vīmaṁsitvā gahetabbaṁ.  
 “Bhavapaṭicchannaṁ nāma evarūpaṁ sunakhapaṭisandhi-antaraṁ pākaṭaṁ  samaṇassa gotamassa, addhā esa sabbaññū”ti bhagavati pasannacitto.  Aṅgavijjāpāṭhako kiresa. Tenassa etadahosi “imaṁ  dhammapaṇṇākāraṁ katvā samaṇaṁ gotamaṁ pañhaṁ pucchissāmī”ti, tato so  cuddasa pañhe abhisaṅkharitvā bhagavantaṁ pucchi. Tena vuttaṁ  “cuddasa pañhe pucchitvā”ti. Tattha cuddasa pañheti  “dissanti hi bho gotama manussā appāyukā, dissanti dīghāyukā.  Dissanti bavhābādhā, appābādhā. Dubbaṇṇā, vaṇṇavanto.  Appesakkhā, mahesakkhā. Appabhogā, mahābhogā. Nīcakulīnā,  uccākulīnā. Dissanti duppaññā, dissanti paññavanto. Ko nu  kho bho gotama hetu ko paccayo, yena manussānaṁyeva sataṁ  manussabhūtānaṁ dissanti hīnapaṇītatā”ti (ma. ni. 3.289) ime  cūḷakammavibhaṅgasutte āgate cuddasa pañhe. “Kammassakā māṇava  sattā kammadāyādā”ti-ādinā (ma. ni. 3.289) saṅkhepato,  vitthārato ca vissajjanapariyosāne bhagavantaṁ saraṇaṁ gato.  Aṅgasubhatāya “subho” tissa nāmaṁ. Māṇavoti pana  mahallakakālepi taruṇavohārena naṁ voharati. Attano  bhogagāmatoti tudigāmato āgantvā taṅkhaṇikaṁ vasati.  Teneva pāḷiyaṁ “kenacideva karaṇīyenā”ti vuttaṁ.  
  445. “Ekā ca me kaṅkhā atthī”ti  iminā upari pucchiyamānassa pañhassa pageva tena abhisaṅkhatabhāvaṁ  dasseti. Māṇavakanti khuddakamāṇavaṁ “ekaputtako, (ma. ni.  2.296 353 pārā. 26) piyaputtako”ti-ādīsu viya ka-saddassa  khuddakatthe pavattanato. Visabhāgavedanāti dukkhavedanā. Sā hi  kusalakammanibbatte attabhāve uppajjanakasukhavedanāpaṭipakkhabhāvato  “visabhāgavedanā”ti ca kāyaṁ gāḷhā hutvā bādhanato pīḷanato  “ābādho”ti ca vuccati. Kīdisā pana sāti āha “yā  ekadese”ti-ādi. Ekadese uppajjitvāti sarīrekadese  uṭṭhahitvāpi aparivattibhāvakaraṇato ayapaṭṭena ābandhitvā viya  gaṇhāti, iminā balavarogo ābādho nāmāti dasseti.  Kicchajīvitakaroti asukhajīvitāvaho, iminā dubbalo  appamattako rogo ātaṅko nāmāti dasseti. Uṭṭhānanti  sayananisajjādito (pg.2.405) uṭṭhahanaṁ, tena yathā tathā aparāparaṁ sarīrassa  parivattanaṁ vadati. Garukanti bhāriyaṁ akiccasiddhikaṁ.  Gilānasseva kāye balaṁ na hotīti sambandho. Lahuṭṭhānena cettha  gelaññābhāvo pucchito. Heṭṭhā catūhi padehi aphāsuvihārābhāvaṁ  pucchitvāpi idāni puna phāsuvihārabhāvaṁ pucchati, tena saviseso  ettha phāsuvihāro pucchitoti viññāyati. Asatipi hi  atisayatthajotane sadde atthāpattito atisayattho labbhateva yathā  “abhirūpassa kaññā dātabbā”ti. Tenāha  “gamanaṭṭhānā”ti-ādi. Purimaṁ āṇāpanavacanaṁ, idaṁ pana  pucchitabbākāradassananti ayamimesaṁ visesoti dasseti  “athassā”ti-ādinā.  
  447. Kālo nāma upasaṅkamanassa yuttapattakālo,  samayo nāma tasseva paccayasāmaggī, atthato panesa tajjaṁ  sarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca. Upādānaṁ nāma  ñāṇena tesaṁ gahaṇaṁ sallakkhaṇanti āha “paññāyā”ti-ādi.  “Sve gamanakālo bhavissatī”ti iminā kālaṁ,  “kāye”ti-ādinā samayañca sarūpato dasseti.  Pharissatīti pharaṇavasena ṭhassati.  
  448. Cetiyaraṭṭheti cetiraṭṭhe. Ya-kārena hi padaṁ  vaḍḍhetvā evaṁ vuttaṁ. “Cetiraṭṭhato aññaṁ visuṁyevekaṁ raṭṭhan”tipi  vadanti. “Yasmā maraṇaṁ nāma tādisānaṁ dasabalānaṁ rogavaseneva  hoti, tasmā yena rogena taṁ jātaṁ, tassa sarūpapucchā, kāraṇapucchā,  maraṇahetukacittasantāpapucchā, tassa ca santāpassa  sabbalokasādhāraṇatā, tathā maraṇassa ca appaṭikaraṇatā”ti  evamādinā maraṇapaṭisaññuttaṁ sammodanīyaṁ kathaṁ kathesīti dassetuṁ  “bho ānandā”ti-ādi vuttaṁ. “Ko nāmā”ti-ādinā  hi rogaṁ pucchati, “kiṁ bhagavā paribhuñjī”ti iminā kāraṇaṁ,  “apicā”ti-ādinā cittasantāpaṁ, “satthā  nāmā”ti-ādinā tassa sabbalokasādhāraṇataṁ, “ekā  dānī”ti-ādinā maraṇassa appaṭikaraṇataṁ dassetīti daṭṭhabbaṁ.  Mahājānīti mahāhāni. Yatrāti yena kāraṇena  parinibbuto, tena ko dāni añño maraṇā muccissatīti-ādinā  yojetabbaṁ. Idānīti ca attano manasikāraṁ pati vohāramattena  vuttaṁ. Lajjissatīti lajjā viya bhavissati, vijjissatīti  attho (pg.2.406)  Pītabhesajjānurūpaṁ āhārabhojanaṁ porāṇāciṇṇanti āha  “pīta …pe… datvā”ti.  
 Hutvāti pāṭhaseso santikāvacarabhāvassa visesanato.  Māro pāpimā viya na randhagavesī, uttaramāṇavo viya ca na  vīmaṁsanādhippāyo, api tu khalu upaṭṭhāko hutvā  santikāvacaroti hi viseseti. Na randhagavesīti na  chiddagavesī. Yesu dhammesūti vimokkhupāyesu niyyānikadhammesu.  Dharantīti adhunā tiṭṭhanti, pavattantīti attho.  
  449. Atthato payuttatāya saddapayogassa  saddapabandhalakkhaṇāni tīṇi piṭakāni tadatthabhūtehi sīlādīhi tīhi  dhammakkhandhehi saṅgayhantīti vuttaṁ “tīṇi piṭakāni tīhi  khandhehi saṅgahetvā”ti. Saṅkhittena kathitanti “tiṇṇaṁ  kho māṇava khandhānan”ti evaṁ gaṇanato, sāmaññato ca saṅkhepeneva  kathitaṁ. “Katamesaṁ tiṇṇan”ti ayaṁ adiṭṭhajotanāpucchāyeva,  na kathetukamyatāpucchā. Māṇavasseva hi ayaṁ pucchā, na therassāti  āha “māṇavo”ti-ādi. Aññattha pana īdisesu ṭhānesu  kathetukamyatāpucchāyeva dissati, na adiṭṭhajotanāpucchā. Idha pana  aṭṭhakathāyaṁ evaṁ vuttaṁ, tadetaṁ aṭṭhakathāpamāṇato paccetabbaṁ. Tadā  pavattamānañhi paccakkhaṁ katvā aṭṭhakathampi saṅgahamāropiṁsu.  Kathetukamyatāpucchābhāve panassa therasseva vacanatā siyā.  
 
 Sīlakkhandhavaṇṇanā 

  450-453. Sīlakkhandhassāti ettha  padatthavipallāsakārī itisaddo lutto, atthaniddeso viya saddaniddeso  vā, yathāruto ca itisaddo ādyattho, pakārattho vā, tena  “ariyassa samādhikkhandhassa …pe… patiṭṭhapesī”ti ayaṁ pāṭho  gahitoti daṭṭhabbaṁ. Tena vuttaṁ “tesu dassitesū”ti, tesu tīsu  khandhesu uddesavasena dassitesūti attho. Bhagavatā  vuttanayenevāti sāmaññaphalādīsu (dī. ni. 1.194)  desitanayeneva, tena imassa suttassa buddhabhāsitabhāvaṁ dassetīti  veditabbaṁ. Sāsane na sīlameva sāroti ariyamaggasāre  bhagavato sāsane yathādassitaṁ sīlaṁ sāro eva na hoti sāravato  mahato rukkhassa papaṭikaṭṭhānikattā (pg.2.407)  Aṭṭhānapayutto hi evasaddo  yathāṭhāne na yojetabbo. Yajjevaṁ kasmā tamidha gahitanti āha  “kevalan”ti-ādi. Jhānādi-uttarimanussadhamme  adhigantukāmassa adhiṭṭhānamattaṁ tattha appatiṭṭhitassa tesamasambhavato.  Vuttañhi “sīle patiṭṭhāya naro sapañño”ti-ādi (saṁ. ni.   1.23 192 peṭako. 22) atha vā sāsane na sīlameva  sāroti kāmañcettha sāsane maggaphalasīlasaṅkhātaṁ lokuttarasīlampi  sārameva, tathāpi na sīlakkhandho eva sāro hoti, atha kho  samādhikkhandhopi paññākkhandhopi sāro evāti evampettha yathāpayuttena  evasaddena attho veditabbo, purimoyeva panattho yuttataro. Tathā hi  vuttaṁ “ito uttarī”ti-ādi. Aññampi kattabbanti  sesakhandhadvayaṁ.  
 
 Samādhikkhandhavaṇṇanā 

  454. Kasmā panettha thero samādhikkhandhaṁ puṭṭhopi  indriyasaṁvarādike vissajjesi, nanu evaṁ sante aññaṁ puṭṭho aññaṁ  byākaronto ambaṁ puṭṭho labujaṁ byākaronto viya hotīti īdisī  codanā idha anokāsāti dassento “kathañca …pe…  ārabhī”ti āha, tenettha indriyasaṁvarādayopi samādhi-upakārakataṁ  upādāya samādhikkhandhapakkhikabhāvena uddiṭṭhāti dasseti. Ye te  indriyasaṁvarādayoti sambandho. Rūpāvacaracatutthajjhānadesanānantaraṁ  abhiññādesanāya avasaroti katvā rūpajjhānāneva āgatāni,  na arūpajjhānāni. Rūpāvacaracatutthajjhānapādikā hi  saparibhaṇḍā chapi abhiññāyo. Yasmā pana lokiyābhiññāyo  ijjhamānā aṭṭhasu samāpattīsu cuddasavidhena cittaparidamanena vinā na  ijjhanti, tasmā abhiññāsu desiyamānāsu arūpajjhānānipi  desitāneva honti nānantarikabhāvato. Tenāha “ānetvā pana  dīpetabbānī”ti, vuttanayena desitāneva katvā saṁvaṇṇakehi  pakāsetabbānīti attho. Aṭṭhakathāyaṁ pana “catutthajjhānaṁ  upasampajja viharatī”ti imināva arūpajjhānampi saṅgahitanti dassetuṁ  “catutthajjhānena hī”ti-ādi vuttaṁ. Catutthajjhānameva hi  rūpavirāgabhāvanāvasena pavattaṁ “arūpajjhānan”ti vuccati.  
  471-480. Na cittekaggatāmattakenevāti ettha heṭṭhā  vuttanayānusārena ṭhānāṭhānapayuttassa evasaddassānurūpamattho veditabbo.  Lokiyasamādhikkhandhassa (pg.2.408) pana adhippetattā “na  cittekaggatā …pe… atthī”ti vuttaṁ. Ariyo  samādhikkhandhoti ettha hi ariyasaddo suddhamattapariyāyova, na  lokuttarapariyāyo. Yathā cettha, tathā ariyo sīlakkhandhoti  etthāpi. Itoti paññākkhandhato, so ca ukkaṭṭhato  arahattaphalapariyāpanno evāti āha  “arahattapariyosānan”ti-ādi. Lokiyābhiññāpaṭisambhidāhi  vināpi hi arahatte adhigate “nattheva uttarikaraṇīyan”ti sakkā  vattuṁ yadatthaṁ bhagavati brahmacariyaṁ vussati, tassa siddhattā. Idha pana  lokiyābhiññāyopi āgatāyeva. Sesamettha suviññeyyaṁ.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā subhasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā 
 
 Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā 

  481. Evaṁ (pg.2.409) subhasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni kevaṭṭasuttaṁ  saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ vibhāvetuṁ,  subhasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa kevaṭṭasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ  “evaṁ me sutaṁ …pe… nāḷandāyanti kevaṭṭasuttan”ti āha.  Pāvārikassāti evaṁnāmakassa seṭṭhino. Ambavaneti  ambarukkhabahule upavane. Taṁ kira so seṭṭhi bhagavato anucchavikaṁ  gandhakuṭiṁ, bhikkhusaṅghassa ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādīni  sampādetvā pākāraparikkhittaṁ dvārakoṭṭhakasampannaṁ katvā buddhappamukhassa  saṅghassa niyyātesi, purimavohārena panesa vihāro  “pāvārikambavanan”tveva vuccati. “Kevaṭṭo” tidaṁ nāmamattaṁ.  “Kevaṭṭehi saṁrakkhitattā, tesaṁ vā santike sambuddhattā”ti keci.  Gahapatiputtassāti ettha kāmañcesa tadā gahapatiṭṭhāne ṭhito, pitu  panassa acirakālakatatāya purimasamaññāya “gahapatiputto”tveva  voharīyati. Tenāha “gahapatimahāsālo”ti, mahāvibhavatāya  mahāsāro gahapatīti attho, ra-kārassa pana la-kāraṁ katvā  “mahāsālo”ti vuttaṁ yathā “palibuddho”ti (cūḷani. 15  mi. pa. 6.3.7 jā. aṭṭha. 2.3.102) saddho pasannoti  pothujjanikasaddhāvasena ratanattayasaddhāya samannāgato, tatoyeva  ratanattayappasanno. Kammakammaphalasaddhāya vā saddho,  ratanattayappasādabahulatāya pasanno. Saddhādhikattāyevāti  tathācintāya hetuvacanaṁ, saddhādhiko hi ummādappatto viya hoti.  
 Samiddhāti sammadeva iddhā, vibhavasampattiyā vepullappattā  sampuṇṇā, ākiṇṇā bahū manussā etthāti atthaṁ sandhāya  “aṁsakūṭenā”ti-ādi vuttaṁ. “Ehi tvaṁ bhikkhu anvaddhamāsaṁ,  anumāsaṁ, anusaṁvaccharaṁ vā manussānaṁ pasādāya iddhipāṭihāriyaṁ  karohī”ti ekassa bhikkhuno āṇāpanameva samādisanaṁ, taṁ pana  tasmiṁ ṭhāne ṭhapanaṁ nāmāti āha “ṭhānantare ṭhapetū”ti   Uttarimanussānanti pakatimanussehi uttaritarānaṁ uttamapurisānaṁ  buddhādīnaṁ jhāyīnaṁ, ariyānañca. Dhammatoti adhigamadhammato,  jhānābhiññāmaggaphaladhammatoti (pg.2.410) attho, niddhāraṇe cetaṁ nissakkavacanaṁ.  Tato hi iddhipāṭihāriyaṁ niddhāreti. Evaṁ uttarisaddaṁ manussasaddena  ekapadaṁ katvā idāni pāṭihāriyasaddena sambajjhitabbaṁ visumeva padaṁ  karonto “dasakusalasaṅkhātato vā”ti-ādimāha.  Manussadhammatoti pakatimanussadhammato. Pajjalitapadīpoti  pajjalantapadīpo. Telasnehanti telasecanaṁ.  Rājagahaseṭṭhivatthusminti rājagahaseṭṭhino candanapattadānavatthumhi  (cūḷava. 252). Sikkhāpadaṁ paññāpesīti “na bhikkhave  gihīnaṁ uttarimanussadhammaṁ iddhipāṭihāriyaṁ dassetabbaṁ. Yo dasseyya,  āpatti dukkaṭassā”ti (cūḷava. 252) vikubbaniddhipaṭikkhepakaṁ idaṁ  sikkhāpadaṁ paññapesi.  
  482. Guṇasampattito acāvanaṁ sandhāya etaṁ vuttanti  dasseti “na guṇavināsanenā”ti iminā. Tenāha  “sīlabhedan”ti-ādi. Visahanto nāma natthīti  nivāritaṭṭhāne ussahanto nāma natthi. Evampi iminā  kāraṇantarenāyaṁ ussahantoti dassetuṁ “ayaṁ panā”ti-ādi vuttaṁ.  Yasmā vissāsiko, tasmā vissāsaṁ vaḍḍhetvāti yojanā.  Vaḍḍhetvāti ca brūhetvā, vibhūtaṁ pākaṭaṁ katvāti attho.  
 
 Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā 

  483-4. Ādīnavanti dosaṁ. Kathaṁ tena katā,  kattha vā uppannāti āha “tattha kirā”ti-ādi.  Ekenāti gandhārena nāma isināva. Evañhi pubbenāparaṁ  saṁsandatīti. Gandhārī nāmesā vijjā cūḷagandhārī, mahāgandhārīti  duvidhā hoti. Tattha cūḷagandhārī nāma tivassato oraṁ  matasattānaṁ upapannaṭṭhānajānanā vijjā. Vaṅgīsavatthu (saṁ. ni. aṭṭha.  1.1.220 a. ni. aṭṭha. 1.1.212) cettha sādhakaṁ.  Mahāgandhārī nāma tassa ceva jānanā, taduttari ca  iddhividhañāṇakammassa sādhikā vijjā. Yebhuyyena hesā  iddhividhañāṇakiccaṁ sādheti. Tassā kira vijjāya sādhako puggalo  tādise dese, kāle ca mantaṁ parijappetvā bahudhāpi attānaṁ dasseti,  hatthi-ādīnipi dasseti, adassanīyopi hoti, aggithambhampi  karoti, jalathambhampi karoti, ākāsepi attānaṁ dasseti, sabbaṁ  indajālasadisaṁ daṭṭhabbaṁ. Aṭṭoti dukkhito bādhito. Tenāha  “pīḷito”ti.  
 
 Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā 

  485. Kāmaṁ (pg.2.411) “cetasikan”ti idaṁ ye cetasi  niyuttā cittena sampayuttā, tesaṁ sādhāraṇavacanaṁ, sādhāraṇe pana gahite  cittaviseso dassito nāma hoti. Sāmaññajotanā ca visese  avatiṭṭhati, tasmā cetasikapadassa yathādhippetamatthaṁ dassento  “somanassadomanassaṁ adhippetan”ti āha.  Somanassaggahaṇena cettha tadekaṭṭhā rāgādayo, saddhādayo ca dhammā  dassitā honti, domanassaggahaṇena dosādayo. Vitakkavicārā  pana sarūpeneva dassitā. Pi-saddassa vattabbasampiṇḍanattho  suviññeyyoti āha “evaṁ tava mano”ti, iminā pakārena tava  mano pavattoti attho. Kena pakārenāti vuttaṁ “somanassito  vā”ti-ādi. “Evampi te mano”ti idaṁ  somanassitatādimattadassanaṁ, na pana yena somanassito vā  domanassito vā, taṁ dassananti taṁ cittaṁ dassetuṁ pāḷiyaṁ  “itipi te cittan”ti vuttaṁ. Itisaddo cettha nidassanattho  “atthīti kho kaccāna ayameko anto”ti-ādīsu (saṁ. ni.   2.15  3.90) viya. Tenāha “idañcidañca atthan”ti.  Pi-saddo idhāpi vuttasampiṇḍanattho. Parassa cintaṁ manati  jānāti etāyāti cintāmaṇi na-kārassa ṇa-kāraṁ katvā, sā  eva pubbapadamantarena maṇikā. Cintā nāma na cittena vinā  bhavatīti āha “paresaṁ cittaṁ jānātī”ti. “Tassā kira  vijjāya sādhako puggalo tādise dese, kāle ca mantaṁ parijappitvā  yassa cittaṁ jānitukāmo, tassa diṭṭhasutādivisesasañjānanamukhena  cittācāraṁ anuminanto kathetī”ti keci. “Vācaṁ niccharāpetvā  tattha akkharasallakkhaṇavasena kathetī”ti apare. Sā pana vijjā  padakusalajātakena (jā. 1.9.49ādayo) dīpetabbā.  
 
 Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā 

  486. Pavattentāti pavattanakā hutvā,  pavattanavasena vitakkethāti vuttaṁ hoti. Evanti hi  yathānusiṭṭhāya anusāsaniyā vidhivasena, paṭisedhavasena ca  pavatti-ākāraparāmasanaṁ, sā ca anusāsanī sammāvitakkānaṁ,  micchāvitakkānañca pavatti-ākāradassanavasena tattha ānisaṁsassa,  ādīnavassa ca vibhāvanatthaṁ pavattati. Aniccasaññameva, na  niccasaññaṁ. Paṭiyogīnivattanatthañhi (pg.2.412) eva-kāraggahaṇaṁ. Idhāpi  evaṁ-saddassa attho, payojanañca vuttanayeneva veditabbaṁ.  Idaṁ-gahaṇepi eseva nayo. Pañcakāmaguṇikarāganti  nidassanamattaṁ tadaññarāgassa ceva dosādīnañca pahānassa icchitattā,  tappahānassa ca tadaññarāgādikhepanassa upāyabhāvato  duṭṭhalohitavimocanassa pubbaduṭṭhamaṁsakhepanūpāyatā viya.  Lokuttaradhammamevāti avadhāraṇaṁ paṭipakkhabhāvato  sāvajjadhammanivattanaparaṁ daṭṭhabbaṁ tassādhigamūpāyānisaṁsabhūtānaṁ tadaññesaṁ  anavajjadhammānaṁ nānantarikabhāvato. Iddhividhaṁ  iddhipāṭihāriyanti dasseti iddhiyeva pāṭihāriyanti katvā.  Sesapadadvayepi eseva nayo.  
 Pāṭihāriyapadassa pana vacanatthaṁ (udā. aṭṭha.  paṭhamabodhisuttavaṇṇanā; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā)  “paṭipakkhaharaṇato, rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriyan”ti  vadanti, bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā.  Puthujjanānampi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe  iddhividhaṁ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha  “pāṭihāriyan”ti vattuṁ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato  veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṁ haraṇato  “pāṭihāriyan”ti vuttaṁ, evaṁ sati yuttametaṁ. Atha vā  bhagavato ceva sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṁ haraṇato  pāṭihāriyaṁ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena, diṭṭhippakāsane  asamatthabhāvena ca iddhi-ādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti.  “Paṭī”ti vā ayaṁ saddo “pacchā”ti etassa atthaṁ  bodheti “tasmiṁ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo”ti (su.  ni. 985 cūḷani. 4) pārāyanasuttapade viya, tasmā  samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṁ  pavattetabbanti paṭihāriyaṁ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi  haritesu pacchā haraṇaṁ paṭihāriyaṁ, iddhi-ādesanānusāsaniyo ca  vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṁ puna pavattetabbā, haritesu  ca attano upakkilesesu parasattānaṁ upakkilesaharaṇāni hontīti  paṭihāriyāni nāma bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṁ.  Paṭihāriye vā iddhi-ādesanānusāsanisamudāye bhavaṁ ekekaṁ  “pāṭihāriyan”ti vuccati. Paṭihāriyaṁ vā catutthajjhānaṁ,  maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṁ, tasmiṁ vā nimittabhūte, tato  vā āgatanti pāṭihāriyaṁ (pg.2.413)  iddhi-ādesanānusāsanīhi vā  parasantāne pasādādīnaṁ paṭipakkhassa kilesassa haraṇato vuttanayena  pāṭihāriyaṁ. Satataṁ dhammadesanāti sabbakālaṁ  desetabbadhammadesanā.  
 Iddhipāṭihāriyenāti sahādiyoge karaṇavacanaṁ, tena saddhiṁ  āciṇṇanti attho. Itaratthāpi esa nayo. Dhammasenāpatissa  āciṇṇanti yojetabbaṁ. Tamatthaṁ khandhakavatthunā sādhento  “devadatte”ti-ādimāha. Gayāsīseti gayāgāmassa  avidūre gayāsīsanāmako hatthikumbhasadiso piṭṭhipāsāṇo atthi,  yattha bhikkhusahassassapi okāso hoti, tasmiṁ piṭṭhipāsāṇe.  “Cittācāraṁ ñatvā”ti iminā ādesanāpāṭihāriyaṁ dasseti,  “dhammaṁ desesī”ti iminā anusāsanīpāṭihāriyaṁ,  “vikubbanaṁ dassetvā”ti iminā iddhipāṭihāriyaṁ.  Mahānāgāti mahākhīṇāsavā arahanto. “Nāgo”ti hi  arahato adhivacanaṁ natthi āgu pāpametassāti katvā. Yathāha  sabhiyasutte–  
 	“Āguṁ na karoti kiñci loke,  
 	Sabbasaṁyoge visajja bandhanāni.  
 	Sabbattha na sajjatī vimutto,  
 	Nāgo tādi pavuccate tathattā”ti. (su. ni.  527 mahāni. 80 cūḷani. 27 139).  
 Aṭṭhakathāyaṁ panettha “dhammasenāpatissa dhammadesanaṁ sutvā  pañcasatā bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṁsu. Mahāmoggallānassa  dhammadesanaṁ sutvā arahattaphale”ti (dī. ni. aṭṭha. 1.486) vuttaṁ.  Saṅghabhedakakkhandhakapāḷiyaṁ pana “atha kho tesaṁ bhikkhūnaṁ  āyasmatā sāriputtena ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā, āyasmatā ca  mahāmoggallānena iddhipāṭihāriyānusāsaniyā ovadiyamānānaṁ  anusāsiyamānānaṁ virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi ‘yaṁ kiñci  samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti” (cūḷava. 345) ubhinnampi  therānaṁ dhammadesanāya tesaṁ dhammacakkhupaṭilābhova dassito, tayidaṁ  visadisavacanaṁ dīghabhāṇakānaṁ, khandhakabhāṇakānañca matibhedenāti  daṭṭhabbaṁ. Saṅgāhakabhāsitā hi ayaṁ pāḷi, aṭṭhakathā ca teheva  saṅgahamāropitā, apica pāḷiyaṁ uparimaggaphalampi saṅgahetvā  “dhammacakkhuṁ udapādī”ti (pg.2.414) vuttaṁ yathā taṁ brahmāyusutte, (ma. ni.  2.343) cūḷarāhulovādasutte (ma. ni. 3.416) cāti veditabbaṁ.  
 “Anusāsanīpāṭihāriyaṁ pana buddhānaṁ satataṁ  dhammadesanā”ti sātisayatāya vuttaṁ. Sa-upārambhāni  yathāvuttena patirūpakena upārambhitabbato. Sadosāni  parāropitadosasamucchindanassa anupāyabhāvato. Sadosattā eva  addhānaṁ na tiṭṭhanti cirakālaṭṭhāyīni na honti. Addhānaṁ  atiṭṭhanato na niyyantīti phalena hetuno anumānaṁ.  Aniyyānikatāya hi tāni anaddhaniyāni.  Anusāsanīpāṭihāriyaṁ anupārambhaṁ visuddhippabhavato,  visuddhinissayato ca. Tatoyeva niddosaṁ. Na hi tattha  pubbāparavirodhādidosasambhavo atthi. Niddosattā eva addhānaṁ  tiṭṭhati parappavādavātehi, kilesavātehi ca anupahantabbato.  Addhānaṁ tiṭṭhanato niyyātīti idhāpi phalena hetuno anumānaṁ.  Niyyānikatāya hi taṁ addhaniyaṁ. Tasmāti yathāvuttakāraṇato,  tena ca upārambhādiṁ, anupārambhādiñcāti ubhayaṁ yathākkamaṁ ubhayattha  gārayhapāsaṁsabhāvānaṁ hetubhāvena paccāmasati.  
 
 Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā 

  487. Aniyyānikabhāvadassanatthanti yasmā  mahābhūtapariyesako bhikkhu purimesu dvīsu pāṭihāriyesu vasippatto  sukusalopi samāno mahābhūtānaṁ aparisesanirodhasaṅkhātaṁ nibbānaṁ  nāvabujjhi, tasmā tadubhayāni niyyānāvahattābhāvato  aniyyānikānīti tesaṁ aniyyānikabhāvadassanatthaṁ.  Niyyānikabhāvadassanatthanti anusāsanīpāṭihāriyaṁ takkarassa  ekantato niyyānāvahanti tasseva niyyānikabhāvadassanatthaṁ.  
 Evaṁ etissā desanāya mukhyapayojanaṁ dassetvā idāni  anusaṅgikapayojanaṁ dassetuṁ “apicā”ti-ādi āraddhaṁ.  Niyyānameva hi etissā desanāya mukhyapayojanaṁ tassa tadatthabhāvato.  Buddhānaṁ pana mahantabhāvo anusaṅgikapayojanaṁ  atthāpattiyāva gantabbato. Kīdiso nāmesa bhikkhūti āha  “yo mahābhūte”ti-ādi. Pariyesantoti apariyesaṁ  (pg.2.415) nirujjhanavasena mahābhūte gavesanto, tesaṁ anavasesanirodhaṁ  vīmaṁsantoti vuttaṁ hoti. Vicaritvāti dhammatāya codiyamāno  paricaritvā. Dhammatāsiddhaṁ kiretaṁ, yadidaṁ tassa bhikkhuno tathā  vicaraṇaṁ yathā abhijātiyaṁ mahāpathavikampādi.  Vissajjokāsanti vissajjaṭṭhānaṁ, “vissajjakaran”tipi  pāṭho, vissajjakanti attho. Tasmāti buddhameva pucchitvā  nikkaṅkhattā, tasseva vissajjituṁ samatthatāyāti vuttaṁ hoti.  Mahantabhāvappakāsanatthanti sadevake loke anaññasādhāraṇassa  buddhānaṁ mahantabhāvassa mahānubhāvatāya dīpanatthaṁ. Idañca  kāraṇanti “sabbesampi buddhānaṁ sāsane ediso eko bhikkhu  tadānubhāvappakāsako hotī”ti imampi kāraṇaṁ.  
  Katthāti nimitte bhummaṁ, kasmiṁ ṭhāne kāraṇabhūteti  atthaṁ dassetuṁ “kiṁ āgammā”ti vuttaṁ, kiṁ ārammaṇaṁ paccayabhūtaṁ  adhigantvā adhigamanahetūti attho. Tenāha “kiṁ pattassā”ti.  Kimārammaṇaṁ pattassa puggalassa nirujjhantīti sambandho,  hetugabbhavisesanametaṁ. Teti mahābhūtā. Appavattivasenāti  puna anuppajjanavasena. Sabbākārenāti  vacanatthalakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhāna-samuṭṭhānakalāpacuṇṇanānattekattavinibbhogā-  vinibbhogasabhāga-visabhāga-ajjhattikabāhirasaṅgahapaccayasamannāhārapaccayavibhāgākārato   sasambhārasaṅkhepasasambhāravibhattisalakkhaṇasaṅkhepasalakkhaṇavibhatti-ākārato  cāti sabbena ākārena.  
  488. Dibbanti ettha pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtā  hutvā vicaranti, kīḷanti, jotenti cāti devā, devalokā.  Te yanti upagacchanti etenāti devayāniyo yathā  “niyyānikā”ti (dha. sa. dukamātikā 97) ettha anīyasaddo  katvatthe, tathā idha karaṇattheti daṭṭhabbaṁ. Tathā hi vuttaṁ “tena  hesā”ti-ādi. Vasaṁ vattentoti ettha vasavattanaṁ nāma  yathicchitaṭṭhānagamanaṁ. Tanti iddhividhañāṇaṁ. Cattāro  mahārājāno etesaṁ issarāti cātumahārājikā. Kasmā panesa  samīpe ṭhitaṁ sadevakalokapajjotaṁ bhagavantaṁ apucchitvā dūre deve  upasaṅkamīti codanamapaneti “samīpe ṭhitan”ti-ādinā.  “Ye devā maggaphalalābhino, tepi tamatthaṁ ekadesena jāneyyuṁ,  buddhavisayo panāyaṁ pañho pucchito”ti cintetvā (pg.2.416) “na jānāmā”ti  āhaṁsu. Tenāha “buddhavisaye”ti-ādi. Na labbhāti na  sakkā, ajjhottharaṇaṁ nāmettha pucchāya nibbādhananti vuttaṁ  “punappunaṁ pucchatī”ti. “Hatthato mocessāmā”ti  vohāravasena vuttaṁ, handa naṁ dūramapanessāmāti vuttaṁ hoti.  Abhikkantatarāti ettha abhisaddo atisaddatthoti āha  “atikkantatarā”ti, rūpasampattiyā ceva paññāpaṭibhānādiguṇehi  ca amhe abhibhuyya paresaṁ kāmanīyatarāti attho. Paṇītatarāti  uḷāratarā. Tena vuttaṁ “uttamatarā”ti.  
  491-493. Sahassakkho pana sakko abhisametāvī  āgataphalo viññātasāsano, so kasmā taṁ bhikkhuṁ upāyena  niyyojesīti anuyogamapaneti “ayaṁ pana viseso”ti-ādinā.  
 Khajjopanakanti rattiṁ jalantaṁ khuddakakimiṁ. Dhamanto  viyāti mukhavātaṁ dento viya. Atthi cevāti ediso  mahābhūtapariyesako puggalo nāma vijjamāno eva bhaveyya, mayā  apesitoyeva pacchā jānissatīti adhippāyo. Tatoti tathā  cintanato paraṁ. Iddhividhañāṇasseva adhippetattā  devayāniyasadisova. “Devayāniyamaggoti vā …pe…  abhiññāñāṇanti vā sabbametaṁ iddhividhañāṇasseva nāman”ti idaṁ  pāḷiyaṁ, aṭṭhakathāsu ca tattha tattha āgataruḷhināmavasena vuttaṁ.  Sabbāsupi hi abhiññāsu  devayāniyamaggādi-ekacittakkhaṇika-appanādināmaṁ yathārahaṁ sambhavati.  
  494. Āgamanapubbabhāge nimittanti brahmuno  āgamanassa pubbabhāge uppajjanakanimittaṁ. Udayato pubbabhāgeti  ānetvā sambandho. Imeti brahmakāyikā.  Veyyākaraṇenāti byākaraṇena. Anāraddhacittoti  anārādhitacitto atuṭṭhacitto. Vādanti dosaṁ.  Vikkhepanti vācāya vividhā khepanaṁ.  
  495. Kuhakattāti vuttanayena abhūtato aññesaṁ  vimhāpetukāmattā. “Guhakattā”ti paṭhitvā guyhitukāmattāti  atthampi vadanti keci.  
 
 Tīradassīsakuṇūpamāvaṇṇanā 

  497. Padesenāti (pg.2.417) ekadesena, upādinnakena  sattasantānapariyāpannenāti attho. Anupādinnakepīti  anindriyabaddhepi. Nippadesatoti anavasesato.  Tasmāti tathā pucchitattā, pucchāya ayuttabhāvatoti adhippāyo.  Pucchāmūḷhassāti pucchitumajānanato pucchāya sammūḷhassa.  Vitathapañho hi “pucchāmūḷho”ti vuccati yathā “maggamūḷho”ti.  Pucchāya dosaṁ dassetvāti tena katapucchāya pucchitākāre dosaṁ  vibhāvetvā. Pucchāvissajjananti tathā sikkhāpitāya  avitathapucchāya vissajjanaṁ. Yasmā vissajjanaṁ nāma pucchānurūpaṁ,  pucchāsabhāgena vissajjetabbato, na ca tathāgatā virajjhitvā  katapucchānurūpaṁ virajjhitvāva vissajjenti, atthasabhāgatāya ca  vissajjanassa pucchakā tadatthaṁ anavabujjhantā sammuyhanti, tasmā  pucchaṁ sikkhāpetvā avitathapucchāya vissajjanaṁ buddhānamāciṇṇanti  veditabbaṁ. Tenāha “kasmā”ti-ādi. Duviññāpayoti  yathāvuttakāraṇena duviññāpetabbo.  
  498. Na patiṭṭhātīti paccayaṁ katvā na  patiṭṭhahati. “Katthā”ti idaṁ nimitte bhummanti āha “kiṁ  āgammā”ti. Appatiṭṭhāti appaccayā, sabbena sabbaṁ  samucchinnakāraṇāti attho. Upādinnaṁyevāti indriyabaddhameva.  Yasmā ekadisābhimukhaṁ santānavasena bahudhā saṇṭhite rūpappabandhe  dīghasaññā, tamupādāya tato appakaṁ saṇṭhite rassasaññā, tadubhayañca  visesato rūpaggahaṇamukhena gayhati, tasmā  “saṇṭhānavasenā”ti-ādi vuttaṁ. Appaparimāṇe rūpasaṅghāte  aṇusaññā, tadupādāya tato mahati thūlasaññā, idampi dvayaṁ visesato  rūpaggahaṇamukhena gayhatīti āha “imināpī”ti-ādi.  “Pi-saddena cettha ‘saṇṭhānavasena upādārūpaṁ vuttan”ti etthāpi  vaṇṇamattameva kathitanti imamatthaṁ samuccinātī”ti vadanti.  Vaṇṇasaddo hettha rūpāyatanapariyāyova. Subhanti sundaraṁ, iṭṭhanti  attho  Asubhanti asundaraṁ, aniṭṭhanti attho. Tenāha  “iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṁ panevaṁ kathitan”ti. Dīghaṁ rassaṁ aṇuṁ thūlaṁ  subhāsubhanti tīsupi ṭhānesu rūpāyatanamukhena upādārūpasseva gahaṇaṁ  bhūtarūpānaṁ visuṁ gahitattāti daṭṭhabbaṁ. “Kattha āpo ca pathavī,  tejo vāyo na gādhatī”ti hi bhūtarūpāni visuṁ gayhanti.  Nāmanti vedanādikkhandhacatukkaṁ. Tañhi ārammaṇābhimukhaṁ  namanato, nāmakaraṇato ca “nāman”ti vuccati. Heṭṭhā “dīghaṁ  (pg.2.418) rassan”ti-ādinā vuttameva idha ruppanaṭṭhena rūpasaññāya gahitanti  dasseti “dīghādibhedan”ti iminā. Ādisaddena  āpādīnañca saṅgaho. Yasmā vā dīghādisamaññā na  rūpāyatanavatthukāva, atha kho bhūtarūpavatthukāpi. Tathā hi saṇṭhānaṁ  phusanamukhenapi gayhati, tasmā dīgharassādiggahaṇena bhūtarūpampi  gayhatevāti imamatthaṁ viññāpetuṁ “dīghādibhedaṁ rūpa” micceva vuttaṁ.  Kiṁ āgammāti kiṁ adhigantvā kissa adhigamanahetu.  “Uparujjhatī”ti idaṁ anuppādanirodhaṁ sandhāya vuttaṁ, na  khaṇanirodhanti āha “asesametaṁ nappavattatī”ti.  
  499. Tatra veyyākaraṇaṁ bhavatīti  anusandhivacanamattaṁ cuṇṇiyapāṭhaṁ vatvā veyyākaraṇavacanabhūtaṁ  viññāṇanti-ādiṁ silokamāhāti adhippāyo.  Viññātabbanti visiṭṭhena ñāṇena ñātabbaṁ, sabbañāṇuttamena  ariyamaggañāṇena paccakkhato jānitabbanti attho. Tenāha  “nibbānassetaṁ nāman”ti. Nidassīyateti nidassanaṁ,  cakkhuviññeyyaṁ, na nidassanaṁ anidassanaṁ, acakkhuviññeyyanti  atthaṁ vadanti. Nidassanaṁ vā upamā, tadetassa natthīti  anidassanaṁ. Na hi nibbānassa niccassa ekabhūtassa  accantapaṇītasabhāvassa sadisaṁ nidassanaṁ kutoci labbhatīti. Yaṁ  ahutvā sambhoti, hutvā paṭiveti, taṁ saṅkhataṁ udayavayantehi sa-antaṁ,  asaṅkhatassa pana nibbānassa niccassa te ubhopi antā na santi,  tato eva navabhāvāpagamasaṅkhātā jaratāpi tassa natthīti vuttaṁ  “uppādanto vā”ti-ādi. Tattha uppādantoti  uppādāvatthā. Vayantoti bhaṅgāvatthā. Ṭhitassa  aññathattantoti jaratā vuttā. Avasesaggahaṇena ṭhitāvatthā  anuññātā hoti. Titthassāti pānatitthassa. Tattha  nibbacanaṁ dasseti “tañhī”ti-ādinā. Papantīti  pakārena pivanti. Tathā hi ācariyena vuttaṁ “papanti etthāti  papanti vuttaṁ. Ettha hi papanti pānatitthan”ti (dī. ni. ṭī.  1.499) niruttinayena, yathārutalakkhaṇena vā pa-kārassa bha-kāro  kato. Sabbatoti sabbakammaṭṭhānamukhato. Tenāha  “aṭṭhatiṁsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhenā”ti. Ayaṁ  aṭṭhakathāto aparo nayo– pakārena bhāsanaṁ jotanaṁ pabhā,  sabbato pabhā assāti sabbatopabhaṁ, kenaci anupakkiliṭṭhatāya  samantato pabhassaraṁ visuddhanti attho. Ettha nibbāneti  nimitte bhummaṁ dasseti “idaṁ nibbānaṁ āgammā”ti iminā.  Yena (pg.2.419) nibbānamadhigataṁ, taṁ santatipariyāpannānaṁyeva idha anuppādanirodho  adhippetoti vuttaṁ “upādinnakadhammajātaṁ nirujjhati, appavattaṁ  hotī”ti.  
  Tatthāti yadetaṁ “viññāṇassa nirodhenā”ti padaṁ  vuttaṁ, tasmiṁ. Viññāṇaṁ uddharati tassa vibhajjitabbattā.  Carimakaviññāṇanti arahato cuticittasaṅkhātaṁ parinibbānacittaṁ.  Abhisaṅkhāraviññāṇanti puññādi-abhisaṅkhāracittaṁ.  Etthetaṁ uparujjhatīti etasmiṁ nibbāne etaṁ nāmarūpaṁ  anupādisesāya nibbānadhātuyā nirujjhati. Tenāha  “vijjhāta …pe… bhāvaṁ yātī”ti. Vijjhātadīpasikhā  viyāti nibbutadīpasikhā viya.  “Abhisaṅkhāraviññāṇassāpī”ti-ādinā  sa-upādisesanibbānadhātumukhena anupādisesanibbānadhātumeva vadati  nāmarūpassa anavasesato uparujjhanassa adhippetattā. Tena vuttaṁ  “anuppādavasena uparujjhatī”ti.  Sotāpattimaggañāṇenāti kattari, karaṇe vā karaṇavacanaṁ,  nirodhenāti pana hetumhi. Etthāti nibbāne. Sesaṁ  sabbattha uttānatthameva.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā kevaṭṭasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Kevaṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

  12. Lohiccasuttavaṇṇanā 
 
 Lohiccabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā 

  501. Evaṁ (pg.2.420) kevaṭṭasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni lohiccasuttaṁ  saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ vibhāvetuṁ,  kevaṭṭasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa lohiccasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ  “evaṁ me sutaṁ …pe… kosalesūti lohiccasuttan”ti āha.  Sālavatikāti kāraṇamantarena itthiliṅgavasena tassa  gāmassa nāmaṁ. Gāmaṇikābhāvenāti keci. Vatiyāti  kaṇṭakasākhādivatiyā. Lohito nāma tassa kule pubbapuriso,  tabbaṁsavasena lohitassa apaccaṁ lohiccoti brāhmaṇassa gottato  āgatanāmaṁ.  
  502. “Kiñhi paro parassa karissatī”ti  parānukampā virahitattā lāmakaṁ. Na tu ucchedasassatānaṁ  aññatarassāti āha “na panā”ti-ādi. Diṭṭhigatanti hi  laddhimattaṁ adhippetaṁ, aññathā ucchedasassataggāhavinimutto koci  diṭṭhiggāho nāma natthīti tesamaññataraṁ siyā. “Uppannaṁ hotī”ti  idaṁ manasi, vacasi ca uppannatāsādhāraṇavacananti dasseti “na  kevalañcā”ti-ādinā. So kira …pe… bhāsatiyevāti ca  tassā laddhiyā loke pākaṭabhāvaṁ vadati. Yasmā pana attato añño  paro hoti, tasmā yathā anusāsakato anusāsitabbo paro, evaṁ  anusāsitabbatopi anusāsakoti dassetuṁ “paro”ti-ādi vuttaṁ.  Kiṁ-saddāpekkhāya cettha “karissatī”ti  anāgatakālavacanaṁ, anāgatepi vā tena tassa kātabbaṁ natthīti  dassanatthaṁ. Kusalaṁ dhammanti anavajjadhammaṁ nikkilesadhammaṁ,  vimokkhadhammanti attho. “Paresaṁ dhammaṁ kathessāmī”ti tehi  attānaṁ parivārāpetvā vicaraṇaṁ kimatthiyaṁ, āsayavuddhassapi anurodhena  vinā taṁ na hoti, tasmā attanā …pe… vihātabbanti vadati.  Tenāha “evaṁsampadamidaṁ pāpakaṁ lobhadhammaṁ vadāmī”ti.  
  504. “Itthiliṅgavasenā”ti  iminā pulliṅgikassapi atthassa itthiliṅgasamaññāti dasseti. Soti  lohiccabrāhmaṇo. Bhāroti bhagavato parisabāhullattā, attano ca  bahukiccakaraṇīyattā garu dukkaraṁ.  
  508. Kathāphāsukatthanti (pg.2.421) kathāsukhatthaṁ, sukhena  kathaṁ kathetuñceva sotuñcāti attho. Ayaṁ upāsakoti  rosikanhāpitaṁ āha. Appeva nāma siyāti ettha pītivasena  āmeḍitaṁ daṭṭhabbaṁ. Tathā hi taṁ “buddhagajjitan”ti vuccati. Bhagavā  hi īdisesu ṭhānesu visesato pītisomanassajāto hoti, tasmā  pītivasena paṭhamaṁ gajjati, dutiyampi anugajjati. Kiṁ visesaṁ  gajjanamanugajjananti vuttaṁ “ayan”ti-ādi. Ādo bhāsanaṁ  allāpo, saññoge pare rasso. Taduttari saha bhāsanaṁ  sallāpo.  
 
 Lohiccabrāhmaṇānuyogavaṇṇanā 

  509. Samudayasañjātīti āyuppādoti āha  “bhoguppādo”ti. Tatoti sālavatikāya.  Lābhantarāyakaroti dhanadhaññalābhassa antarāyakaro. Anupubbo  kapi-saddo ākaṅkhanatthoti dasseti “icchatī”ti iminā.  Ayaṁ aṭṭhakathāto aparo nayo– sātisayena hitena anukampako  anuggaṇhanako hitānukampīti. Sampajjatīti  āsevanalābhena nippajjati, balavatī hoti avaggahāti attho. Tena  vuttaṁ “niyatā hotī”ti.  
  510-511. Dutiyaṁ upapattinti “nanu rājā  pasenadikosalo”ti-ādinā vuttaṁ dutiyaṁ upapattiṁ ṭhānaṁ yuttiṁ.  Kāraṇañhi bhagavā upamāmukhena dasseti, imāya ca upapattiyā tumhe  ceva aññe cāti lohiccampi antokatvā saṁvejanaṁ kataṁ hoti. Ye ca  ime kulaputtā dibbā gabbhā paripācentīti yojanā.  Upanissayasampattiyā, ñāṇaparipākassa vā abhāvena asakkontā.  Kammapadena atulyādhikaraṇattā paripācenti kiriyāya  vibhattivipallāsena upayogatthe paccattavacanaṁ. Ye pana  “paripaccantī”ti kammarūpena paṭhanti, tesaṁ mate vibhattivipallāsena  payojanaṁ natthi kammakattubhāvato, attho panassa dutiyavikappe  vuttanayena dānādipuññaviseso veditabbo. Ahitānukampāditā ca  tassa taṁsamaṅgīsattavasena hoti. Divi bhavāti dibbā.  Gabbhenti paripaccanavasena attani pabandhentīti gabbhā, devalokā.  “Channaṁ devalokānan”ti nidassanavacanametaṁ.  Brahmalokassāpi hi dibbagabbhabhāvo labbhateva dibbavihārahetukattā.  Evañca katvā “bhāvanaṁ bhāvayamānā”ti idampi vacanaṁ (pg.2.422)  samatthitaṁ hoti  “Devalokagāminiṁ paṭipadaṁ pūrayamānā”ti vatvā taṁ paṭipadaṁ  sarūpato dassetuṁ “dānaṁ dadamānā”ti-ādi vuttaṁ. Bhavanti  ettha yathāruci sukhasamappitāti bhavā, vimānāni.  Devabhāvāvahattā dibbā. Vuttanayeneva gabbhā.  Dānādayo devalokasaṁvattanika puññavisesā. Dibbā  bhavāti idha devalokapariyāpannā upapattibhavā adhippetā. Tadāvaho  hi kammabhavo pubbe gahitoti āha “devaloke  vipākakkhandhā”ti.  
 
 Tayocodanārahavaṇṇanā 

  513. Aniyāmitenevāti aniyamiteneva, “tvaṁ  evaṁ diṭṭhiko, evaṁ sattānaṁ anatthassa kārako”ti evaṁ anuddesikeneva.  Sabbalokapatthaṭāya laddhiyā samuppajjanato yāva bhavaggā uggataṁ.  Mānanti “ahametaṁ jānāmi, ahametaṁ passāmī”ti evaṁ pavattaṁ  paṇḍitamānaṁ. Bhinditvāti vidhametvā, jahāpetvāti attho.  Tayo satthāreti asampādita-attahito anovādakarasāvako ca  asampādita-attahito ovādakarasāvako ca sampādita-attahito  anovādakarasāvako ceti ime tayo satthāre. Catuttho pana  sammāsambuddho na codanāraho, tasmā “taṁ tena pucchito eva  kathessāmī”ti codanāraheva tayo satthāre paṭhamaṁ dasseti, pacchā  catutthaṁ satthāraṁ. Kāmañcettha catuttho satthā eko adutiyo  anaññasādhāraṇo, tathāpi so yesaṁ uttarimanussadhammānaṁ vasena  “dhammamayo kāyo”ti vuccati, tesaṁ samudāyabhūtopi te guṇāvayave  satthuṭṭhāniye katvā dassento bhagavā “ayampi kho lohicca  satthā”ti abhāsi.  
 Aññāti ya-kāralopaniddeso “sayaṁ abhiññā”ti-ādīsu  (dī. ni. 1.28 37 ma. ni. 1.154 444) viya, tadatthe  cetaṁ sampadānavacananti dasseti “aññāyā”ti-ādinā.  Sāvakattaṁ paṭijānitvā ṭhitattā ekadesenassa sāsanaṁ karontīti āha  “nirantaraṁ tassa sāsanaṁ akatvā”ti. Ukkamitvā  ukkamitvāti kadāci tathā karaṇaṁ, kadāci tathā akaraṇañca sandhāya  vicchāvacanaṁ, yadicchitaṁ karontīti adhippāyo  (pg.2.423)  Paṭikkamantiyāti anabhiratiyā agāravena apagacchantiyā. Tena  vuttaṁ “anicchantiyā”ti-ādi. Ekāyāti adutiyāya  itthiyā, sampayoganti methunadhammasamāyogaṁ. Eko  iccheyyāti adutiyo puriso sampayogaṁ iccheyyāti ānetvā  sambandho. Osakkanādimukhena itthipurisasambandhanidassanaṁ  gehassitāgehassita-apekkhavasena tassa satthuno sāvakesu  paṭipattidassanatthaṁ. Ativirattabhāvato daṭṭhumpi anicchamānaṁ  parammukhiṁ ṭhitaṁ itthiṁ. Lobhenāti parivāraṁ nissāya  uppajjanakalābhasakkāralobhena. Īdisoti evaṁsabhāvo satthā.  Yenāti lobhadhammena. Tattha sampādehīti tasmiṁ  paṭipattidhamme patiṭṭhitaṁ katvā sampādehi. Kāyavaṅkādivigamena  ujuṁ karohi.  
  514. Sassarūpakāni tiṇānīti  sassasadisāni nīvārāditiṇāni.  
  515. Evaṁ codanaṁ arahatīti vuttanayena  sāvakesu appossukkabhāvāpādane niyojanavasena codanaṁ arahati, na  paṭhamo viya “evarūpo tava lobhadhammo”ti-ādinā, na ca dutiyo  viya “attānameva tāva tattha sampādehī”ti-ādinā. Kasmā?  Sampādita-attahitatāya tatiyassa.  
 
 Nacodanārahasatthuvaṇṇanā 

  516. Na codanārahoti ettha yasmā  codanārahatā nāma satthuvippaṭipattiyā vā sāvakavippaṭipattiyā vā  ubhayavippaṭipattiyā vā hoti, tayidaṁ sabbampi imasmiṁ satthari  natthi, tasmā na codanārahoti imamatthaṁ dassetuṁ  “ayañhī”ti-ādi vuttaṁ. Assavāti paṭissavā.  
  517. Mayā gahitāya diṭṭhiyāti sabbaso  anavajje anupavajje sammāpaṭipanne, paresañca sammadeva sammāpaṭipattiṁ  dassente satthari abhūtadosāropanavasena micchāgahitāya  nirayagāminiyā pāpadiṭṭhiyā. Narakapapātanti narakasaṅkhātaṁ  mahāpapātaṁ. Papatanti etthāti hi papāto.  Dhammadesanāhatthenāti dhammadesanāsaṅkhātena hatthena.  Saggamaggathaleti saggagāmimaggabhūte (pg.2.424) puññadhammathale,  cātumahārājikādisaggasotāpatti-ādimaggasaṅkhāte vā thale. Sesaṁ  suviññeyyameva.  
 Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā lohiccasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.  

13. Tevijjasuttavaṇṇanā 

  518. Evaṁ (pg.2.425) lohiccasuttaṁ saṁvaṇṇetvā idāni tevijjasuttaṁ  saṁvaṇṇento yathānupubbaṁ saṁvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṁ vibhāvetuṁ,  lohiccasuttassānantaraṁ saṅgītassa suttassa tevijjasuttabhāvaṁ vā pakāsetuṁ  “evaṁ me sutaṁ …pe… kosalesūti tevijjasuttan”ti āha.  Nāmanti nāmamattaṁ. Disāvācīsaddato payujjamāno  enasaddo aduratthe icchito, tappayogena ca pañcamiyatthe  sāmivacanaṁ, tasmā “uttarenā”ti padena adūratthajotanaṁ, pañcamiyatthe  ca sāmivacanaṁ dassetuṁ “manasākaṭato avidūre uttarapasse”ti  vuttaṁ. “Disāvācīsaddato pañcamīvacanassa adūratthajotanato  adūratthaṁ dassetuṁ enasaddena evaṁ vuttan”ti keci, sattamiyatthe cetaṁ  tatiyāvacanaṁ “pubbena gāmaṁ ramaṇīyan”ti-ādīsu viya.  “Akkharacintakā pana ena-saddayoge avadhivācini pade upayogavacanaṁ  icchanti, attho pana sāmivaseneva icchito, tasmā idha  sāmivacanavaseneva vuttan”ti (dī. ni. ṭī. 1.518) ayaṁ  ācariyamati. Taruṇa-ambarukkhasaṇḍeti taruṇambarukkhasamūhe.  Rukkhasamudāyassa hi vanasamaññā.  
  519. Kulacārittādisampattiyāti ettha  ādisaddena mantajjhenābhirūpatādisampattiṁ saṅgaṇhāti.  Tattha tatthāti tasmiṁ tasmiṁ dese, kule vā. Te nivāsaṭṭhānena  visesento “tatthā”ti-ādimāha.  Mantasajjhāyakaraṇatthanti āthabbaṇamantānaṁ sajjhāyakaraṇatthaṁ.  Tena vuttaṁ “aññesaṁ bahūnaṁ pavesanaṁ nivāretvā”ti.  Nadītīreti aciravatiyā nadiyā tīre.  
 
 Maggāmaggakathāvaṇṇanā 

  520. Jaṅghacāranti caṅkamena, ito cito ca  vicaraṇaṁ. So hi jaṅghāsu kilamathavinodanatthaṁ caraṇato  “jaṅghavihāro, jaṅghacāro”ti ca vutto. Tenāha pāḷiyaṁ  “anucaṅkamantānaṁ anuvicarantānan”ti. Cuṇṇamattikādi  nhānīyasambhāro. Tena vuttanti ubhosupi   anucaṅkamanānuvicaraṇānaṁ labbhanato evaṁ vuttaṁ. Maggo cettha  brahmalokagamanūpāyapaṭipadābhūto ujumaggo. Icchitaṭṭhānaṁ ujukaṁ maggati  upagacchati etenāti (pg.2.426) hi maggo, tadañño amaggo, a-saddo  vā vuddhi-attho daṭṭhabbo. Tathā hi “katamaṁ nu kho”ti-ādinā  maggameva dasseti. Paṭipadanti brahmalokagāmimaggassa  pubbabhāgapaṭipadaṁ.  
 Añjasāyanoti ujumaggassa vevacanaṁ pariyāyadvayassa  atirekatthadīpanato yathā “padaṭṭhānan”ti. Dutiyavikappe añjasasaddo  ujukapariyāyo. Niyyātīti niyyāniyo, so eva  niyyānikoti dasseti “niyyāyanto”ti iminā.  Niyyāniko niyyātīti ca ekantaniyyānaṁ vuttaṁ,  gacchanto hutvā gacchatīti attho. Kasmā maggo  “niyyātī”ti vutto, nanvesa gamane abyāpāroti? Saccaṁ. Yasmā  panassa niyyātu-puggalavasena niyyānabhāvo labbhati, tasmā  niyyāyantapuggalassa yoniso paṭipajjanavasena niyyāyanto  maggo “niyyātī”ti vutto. Karotīti attano  santāne uppādeti. Tathā uppādentoyeva hi taṁ paṭipajjati nāma.  Saha byeti vattatīti sahabyo, sahavattanako, tassa bhāvo  sahabyatāti vuttaṁ “sahabhāvāyā”ti. Sahabhāvoti  ca salokatā, samīpatā vā veditabbā. Tathā cāha “ekaṭṭhāne  pātubhāvāyā”ti. Sakamevāti attano ācariyena  pokkharasātinā kathitameva. Thometvāti “ayameva ujumaggo  ayamañjasāyano”ti-ādinā pasaṁsitvā. Tathā paggaṇhitvā.  Bhāradvājopi sakameva attano ācariyena tārukkhena kathitameva  ācariyavādaṁ thometvā paggaṇhitvā vicaratīti yojanā. Tena  vuttanti yathā tathā vā abhiniviṭṭhabhāvena pāḷiyaṁ vuttaṁ.  
  521-522. Aniyyānikāvāti appāṭihārikāva,  aññamaññassa vāde dosaṁ dassetvā aviparītatthadassanatthaṁ uttararahitā  evāti attho. Tulanti mānapatthatulaṁ. Aññamaññavādassa  āditova viruddhaggahaṇaṁ viggaho, sveva vivadanavasena aparāparaṁ  uppanno vivādoti āha “pubbuppattiko”ti-ādi.  Duvidhopi esoti viggaho, vivādoti dvidhā vuttopi eso  virodho. Nānā-ācariyānaṁ vādatoti nānārucikānaṁ  ācariyānaṁ vādabhāvato. Nānāvādo nānāvidho vādoti  katvā, adhunā pana “nānā-ācariyānaṁ vādo nānāvādo”ti pāṭho.  
  523. Ekassāpīti (pg.2.427) tumhesu dvīsu ekassāpi.  Ekasminti sakavādaparavādesu ekasmimpi. Saṁsayo  natthīti “maggo nu kho, na maggo”ti vicikicchā natthi,  añjasānañjasābhāve pana saṁsayo. Tena vuttaṁ “esa kirā”ti-ādi  evaṁ satīti yadi sabbattha maggasaññino, evaṁ sati  “kismiṁ vo viggaho”ti bhagavā pucchati. Itisaddena  cettha ādyatthena vivādo, nānāvādo ca saṅgahito.  
  524. “Icchitaṭṭhānaṁ ujukaṁ maggati upagacchati  etenāti maggo, ujumaggo. Tadañño amaggo, a-saddo vā  vuddhi-attho daṭṭhabbo”ti heṭṭhā vuttovāyamattho. Anujumaggeti  etthāpi a-saddo vuddhi-attho ca yujjati. Tameva vatthunti  sabbesampi brāhmaṇānaṁ maggassa maggabhāvasaṅkhātaṁ, sakamaggassa  ujumaggabhāvasaṅkhātañca vatthuṁ. Sabbe teti sabbe te  nānā-ācariyehi vuttamaggā, ye pāḷiyaṁ “addhariyā  brāhmaṇā”ti-ādinā vuttā. Ayamettha pāḷi-attho– addharo  nāma yaññaviseso, tadupayogibhāvato addhariyāni vuccanti  yajūni, tāni sajjhāyantīti addhariyā, yajuvedino.  Tittirinā nāma isinā katā mantāti tittirā, te  sajjhāyantīti tittiriyā, yajuvedino eva. Yajuvedasākhā  hesā, yadidaṁ tittiranti. Chando vuccati visesato sāmavedo,  taṁ sarena kāyantīti chandokā, sāmavedino.  “Chandogā”tipi tatiyakkharena paṭhanti, so evattho. Bahavo  iriyo thomanā etthāti bavhāri, iruvedo, taṁ adhīyantīti  bavhārijjhā.  
 Bahūnīti etthāyaṁ upamāsaṁsandanā– yathā te nānāmaggā  ekaṁsato tassa gāmassa vā nigamassa vā pavesāya honti, evaṁ  brāhmaṇehi paññāpiyamānāpi nānāmaggā ekaṁsato brahmalokūpagamanāya  brahmunā sahabyatāya hontīti.  
  525. Paṭijānitvā pacchā niggayhamānā  avajānantīti pubbe niddosataṁ sallakkhamānā paṭijānitvā pacchā  sadosabhāvena niggayhamānā “netaṁ mama vacanan”ti avajānanti, na  paṭijānantīti attho.  
  527-529. Te (pg.2.428) tevijjāti tevijjakā te brāhmaṇā.  Evasaddena ñāpito attho idha natthīti va-kāro gahito, so ca  anatthakovāti dasseti “āgamasandhimattan”ti iminā,  vaṇṇāgamena padantarasandhimattaṁ katanti attho. Andhapaveṇīti  andhapanti. “Paṇṇāsasaṭṭhi andhā”ti idaṁ tassā  andhapaveṇiyā mahato gacchagumbassa anuparigamanayogyatādassanaṁ.  Evañhi te “suciraṁ velaṁ mayaṁ maggaṁ gacchāmā”ti saññino honti.  Andhānaṁ paramparasaṁsattavacanena yaṭṭhigāhakavirahatā dassitāti vuttaṁ  “yaṭṭhigāhakenā”ti-ādi. Tadudāharaṇaṁ dassentena “eko  kirā”ti-ādi āraddhaṁ. Anuparigantvāti kañci kālaṁ  anukkamena samantato gantvā. Kacchanti kacchabandhadussakaṇṇaṁ.  “Kacchaṁ bandhantī”ti-ādīsu (cūḷava. aṭṭha. 280 vi. saṅga.  aṭṭha. 34.42) viya hi kacchasaddo nibbasanavisesapariyāyo.  Apica kacchanti upakacchakaṭṭhānaṁ. “Sambādho nāma ubho  upakacchakā muttakaraṇan”ti-ādīsu (pāci. 800) viya hi  kāyekadesavācako kacchasaddo. Cakkhumāti yaṭṭhigāhakaṁ vadati.  “Purimo”ti-ādi yathāvuttakkamena veditabbo.  Nāmakaññevāti atthābhāvato nāmamattameva, taṁ pana bhāsitaṁ tehi  sārasaññitampi nāmamattatāya asārabhāvato nihīnamevāti atthamattaṁ  dasseti “lāmakaṁyevā”ti iminā.  
  530. Yoti brahmaloko. Yatoti  bhummatthe nissakkavacanaṁ. Sāmaññajotanāya visese avatiṭṭhanato  visesaparāmasanaṁ dassetuṁ “yasmiṁ kāle”ti vuttaṁ.  “Uggamanakāle”ti-ādinā pakaraṇādhigatamāha.  Āyācantīti uggamanaṁ patthenti. Kasmā? Lokassa  bahukārabhāvato. Tathā thomanādīsu. Sommoti sītalo.  Ayaṁ kira brāhmaṇānaṁ laddhi “pubbebrāhmaṇānamāyācanāya  candimasūriyā’gantvā loke obhāsaṁ karontī”ti.  
  532. Idha pana kiṁ vattabbanti imasmiṁ pana  appaccakkhabhūtassa brahmuno sahabyatāya maggadesane tevijjānaṁ brāhmaṇānaṁ  kiṁ vattabbaṁ atthi, ye paccakkhabhūtānampi candimasūriyānaṁ sahabyatāya  maggaṁ desetuṁ na sakkontīti adhippāyo. “Yatthā”ti iminā  “idhā”ti vuttamevatthaṁ paccāmasati.  
 
 Aciravatīnadī-upamākathāvaṇṇanā 

  542. Samabharitāti (pg.2.429) sampuṇṇā. Tato eva  kākapeyyā. Pārāti pārimatīra, ālapanametanti dassetuṁ  “ambho”ti vuttaṁ. Apāranti orimatīraṁ.  Ehīti āgacchāhi. Vatāti ekaṁsena. Atha gamissasi,  evaṁ sati ehīti yojanā. “Atthime”ti-ādi avhānakāraṇaṁ.  
  544. Pañcasīla …pe… veditabbā  yamaniyamādibrāhmaṇadhammānaṁ tadantogadhabhāvato. Tabbiparītāti  pañcasīlādiviparītā pañcaverādayo. Indanti indanāmakaṁ  devaputtaṁ, sakkaṁ vā. “Aciravatiyā tīre nisinno”ti iminā  yassā tīre nisinno, tadeva upamaṁ katvā āharati dhammarājā  dhammadhātuyā suppaṭividdhattāti dasseti. “Punapī”ti vatvā  “aparampī”ti vacanaṁ itarāyapi nadī-upamāya saṅgaṇhanatthaṁ.  
  546. Kāmayitabbaṭṭhenāti kāmanīyabhāvena.  Bandhanaṭṭhenāti kāmayitabbato sattānaṁ cittassa ābandhanabhāvena.  Kāmañcāyaṁ guṇasaddo atthantaresupi diṭṭhapayogo, tesaṁ panettha  asambhavato pārisesañāyena bandhanaṭṭhoyeva yuttoti dassetuṁ  ayamatthuddhāro āraddho. Ahatānanti adhotānaṁ abhinavānaṁ.  Etthāti khandhakapāḷipade paṭalaṭṭhoti paṭalasaddassa,  paṭalasaṅkhāto vā attho. Guṇaṭṭhoti guṇasaddassa attho nāma.  Esa nayo sesesupi. Accentīti atikkamma pavattanti.  Etthāti somanassajātakapāḷipade. Dakkhiṇāti  tiracchānagate dānacetanā. Etthāti dakkhiṇavibhaṅgasuttapade  (ma. ni. 3.379) mālāguṇeti mālādāme. Etthāti  satipaṭṭhāna- (dī. ni. 2.378 ma. ni. 1.109)  dhammapadapāḷipadesu, (dha. pa. 53) nidassanamattañcetaṁ  koṭṭhāsāpadhānasīlādisukkādisampadājiyāsupi pavattanato. Hoti cettha –  
 	“Guṇo paṭalarāsānisaṁse koṭṭhāsabandhane;  
 	Sīlasukkādyapadhāne, sampadāya jiyāya cā”ti.  
 Esevāti (pg.2.430) bandhanaṭṭho eva. Na hi rūpādīnaṁ  kāmetabbabhāve vuccamāne paṭalaṭṭho yujjati tathā kāmetabbatāya  anadhippetattā. Rāsaṭṭhādīsupi eseva nayo. Pārisesato pana  bandhanaṭṭhova yujjati. Yadaggena hi nesaṁ kāmetabbatā, tadaggena  bandhanabhāvoti.  
 Koṭṭhāsaṭṭhopi cettha yujjateva cakkhuviññeyyādikoṭṭhāsabhāvena nesaṁ  kāmetabbato. Koṭṭhāse ca guṇasaddo dissati “diguṇaṁ  vaḍḍhetabban”ti-ādīsu viya.  
 	“Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;  
 	Guṇena nāmamuddheyyaṁ, api nāmasahassato”ti. (dha.  sa. aṭṭha. 1313 udā. aṭṭha. 53 paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76) –  
 Ādīsu pana sampadāṭṭho guṇasaddo, sopi idha na yujjatīti  anuddhaṭo.  
 Dassanameva idha vijānananti āha “passitabbā”ti.  “Sotaviññāṇena sotabbā”ti-ādi-atthaṁ “etenupāyenā”ti  atidisati. Gavesitāpi “iṭṭhā”ti vuccanti, te idha  nādhippetāti dassetuṁ “pariyiṭṭhā vā hontu mā vā”ti vuttaṁ.  Icchitā eva hi idha iṭṭhā, tenāha “iṭṭhārammaṇabhūtā”ti,  sukhārammaṇabhūtāti attho. Kāmanīyāti kāmetabbā.  Iṭṭhabhāvena manaṁ appayanti vaḍḍhentīti manāpā. Piyajātikāti  piyasabhāvā. Ārammaṇaṁ katvāti attānamārammaṇaṁ katvā.  Kammabhūte ārammaṇe sati rāgo uppajjatīti taṁ kāraṇabhāvena  nidassento “rāguppattikāraṇabhūtā”ti āha.  
 Gedhenāti lobhena. Abhibhūtā hutvā pañca kāmaguṇe  paribhuñjantīti yojanā. Mucchākāranti mohanākāraṁ.  Adhi-osannāti adhigayha ajjhosāya avasannā. Tena vuttaṁ  “ogāḷhā”ti. Sānanti avasānaṁ.  Pariniṭṭhānappattāti gilitvā pariniṭṭhāpanavasena pariniṭṭhānaṁ  uyyātā. Ādīnavanti kāmaparibhoge sampati, āyatiñca dosaṁ  apassantā. Ghāsacchādanādisambhoganimittasaṁkilesato  nissaranti apagacchanti etenāti nissaraṇaṁ, yoniso  paccavekkhitvā tesaṁ paribhogapaññā. Tadabhāvato  anissaraṇapaññāti atthaṁ dassento  “idametthā”ti-ādimāha. Paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti  yathāvuttapaccavekkhaṇañāṇena paribhogato virahitā.  
  548-9. Āvarantīti (pg.2.431) kusaladhammuppattiṁ ādito  vārenti. Nivārentīti niravasesato vārayanti.  Onandhantīti ogāhantā viya chādenti.  Pariyonandhantīti sabbaso chādenti. Āvaraṇādīnaṁ  vasenāti yathāvuttānaṁ āvaraṇādi-atthānaṁ vasena. Te hi  āsevanabalavatāya purimapurimehi pacchimapacchimā  daḷhataratamādibhāvappattā.  
 
 Saṁsandanakathāvaṇṇanā 

  550. Itthipariggahe sati purisassa  pañcakāmaguṇapariggaho paripuṇṇo eva hotīti vuttaṁ  “itthipariggahena sapariggaho”ti. “Itthipariggahena  apariggaho”ti ca idaṁ tevijjabrāhmaṇesu dissamānapariggahānaṁ  duṭṭhullatamapariggahābhāvadassanaṁ. Evaṁ bhūtānaṁ tevijjānaṁ brāhmaṇānaṁ kā  brahmunā saṁsandanā, brahmā pana sabbena sabbaṁ apariggahoti.  Veracittena avero, kuto etassa verapayogoti adhippāyo.  Cittagelaññasaṅkhātenāti cittuppādagelaññasaññitena, iminā  tassa rūpakāyagelaññabhāvo vutto hoti. Byāpajjhenāti  dukkhena. Uddhaccakukkuccādīhīti ettha ādisaddena tadekaṭṭhā  saṁkilesadhammā saṅgayhanti. Atoyevettha  “uddhaccakukkuccābhāvato”ti tadubhayābhāvamattahetuvacanaṁ samatthitaṁ  hoti. Appaṭipattihetubhūtāya vicikicchāya sati na kadāci cittaṁ  purisassa vase vattati, pahīnāya pana tāya siyā cittassa purisavase  vattananti āha “vicikicchāyā”ti-ādi.  Cittagatikāti cittavasikā. Tena vuttaṁ “cittassa vase  vattantī”ti. Na tādisoti brāhmaṇā viya na cittavasiko  hoti, atha kho vasībhūtajhānābhiññatāya cittaṁ attano vase vattetīti  vasavattī.  
  552. Brahmalokamaggeti brahmalokagāmimagge  paṭipajjitabbe, paññāpetabbe vā, taṁ paññapentāti adhippāyo.  Upagantvāti micchāpaṭipattiyā upasaṅkamitvā, paṭijānitvā vā.  Samatalanti saññāyāti matthake ekaṅgulaṁ vā upaḍḍhaṅgulaṁ vā  sukkhatāya samatalanti saññāya. Paṅkaṁ otiṇṇā viyāti  anekaporisaṁ mahāpaṅkaṁ otiṇṇā viya. Anuppavisantīti  apāyamaggaṁ brahmalokamaggasaññāya ogāhanti. Tato eva  saṁsīditvā visādaṁ pāpuṇanti. Evanti  “samatalan”ti-ādinā vuttanayena. Saṁsīditvāti nimujjitvā  (pg.2.432)  Marīcikāyāti migataṇhikāya kattubhūtāya. Vañcetvāti  nadīsadisaṁ pakāsanena vañcetvā. Vāyamānāti vāyamamānā,  ayameva vā pāṭho. Sukkhataraṇaṁ maññe tarantīti  sukkhanadītaraṇaṁ taranti maññe. Abhinnepi bhedavacanametaṁ.  Tasmāti yasmā tevijjā amaggameva “maggo”ti upagantvā  saṁsīdanti, tasmā. Yathā teti te “samatalan”ti saññāya  paṅkaṁ otiṇṇā sattā hatthapādādīnaṁ saṁbhañjanaṁ paribhañjanaṁ  pāpuṇanti yathā. Idheva cāti imasmiñca attabhāve. Sukhaṁ  vā sātaṁ vā na labhantīti jhānasukhaṁ vā vipassanāsātaṁ vā na  labhanti, kuto maggasukhaṁ vā nibbānasātaṁ vāti adhippāyo.  Maggadīpakanti “maggadīpaka” micceva tehi abhimataṁ.  Tevijjakanti tevijjatthañāpakaṁ. Pāvacananti  pakaṭṭhavacanasammataṁ pāṭhaṁ. Tevijjānaṁ brāhmaṇānanti sambandhe  sāmivacanaṁ. Iriṇanti araññāniyā idaṁ adhivacananti āha  “agāmakaṁ mahāraññan”ti. Anupabhogarukkhehīti  migaruru-ādīnampi anupabhogārahehi kiṁ pakkādivisarukkhehi.  Yatthāti yasmiṁ vane. Parivattitumpi na sakkā honti  mahākaṇṭakagacchagahanatāya. Ñātīnaṁ byasanaṁ vināso ñātibyasanaṁ.  Evaṁ bhogasīlabyasanesupi. Rogo eva byasati  vibādhatīti rogabyasanaṁ. Evaṁ diṭṭhibyasanepi.  
  554. Nanu jātasaddeneva ayamattho siddhoti  codanamapaneti “yo hī”ti-ādinā. Jāto hutvā saṁvaḍḍhito  jātasaṁvaḍḍhoti ācariyena (dī. ni. ṭī. 1.554) vuttaṁ,  jāto ca so saṁvaḍḍho cāti jātasaṁvaḍḍhoti pana yujjati  visesanaparanipātattā. Na sabbaso paccakkhā honti  paricayābhāvato. Ciranikkhantoti nikkhanto hutvā cirakālo.  Ciraṁ nikkhantassa assāti hi ciranikkhanto.  “Jātasaṁvaḍḍho”ti padadvayena atthassa paripuṇṇābhāvato “tamenan”ti  kammapadaṁ “tāvadeva avasaṭan”ti puna visesetīti vuttaṁ hoti.  Dandhāyitattanti vissajjane mandattaṁ saṇikavutti, taṁ pana  saṁsayavasena cirāyanaṁ nāma hotīti āha “kaṅkhāvasena  cirāyitattan”ti. Vitthāyitattanti sārajjitattaṁ. Aṭṭhakathāyaṁ  pana vitthāyitattaṁ nāma thambhitattanti adhippāyena  “thaddhabhāvaggahaṇan”ti vuttaṁ. Appaṭihatabhāvaṁ dasseti  tasseva anāvaraṇañāṇabhāvato. Nanvetampi antarāyapaṭihataṁ siyāti  āsaṅkaṁ pariharati “tassa hī”ti-ādinā.  Mārāvaṭṭanādivasenāti ettha cakkhumohamucchākālādi saṅgayhati.  Na sakkā (pg.2.433) tassa kenaci antarāyo kātuṁ catūsu  anantarāyikadhammesu pariyāpannabhāvato.  
  555. U-iccupasaggayoge lumpasaddo, lupisaddo vā  uddharaṇattho hotīti vuttaṁ “uddharatū”ti. Upasaggavisesena hi  dhātusaddā atthavisesavuttino honti yathā “ādānan”ti. Pajāsaddo  pakaraṇādhigatattā dārakavisayoti āha “brāhmaṇadārakan”ti.  
 
 Brahmalokamaggadesanāvaṇṇanā 

  556-7. “Apubbanti iminā saṁvaṇṇetabbatākāraṇaṁ  dīpeti. Yassa atisayena balaṁ atthi, so balavāti vuttaṁ  “balasampanno”ti. Saṅkhaṁ dhametīti saṅkhadhamako,  saṅkhaṁ dhamayitvā tato saddapavattako. “Balavā”ti-ādivisesanaṁ  kimatthiyanti āha “dubbalo hī”ti-ādi. Balavato pana  saṅkhasaddoti sambandho. Appanāva vaṭṭati paṭipakkhato  sammadeva cetaso vimuttibhāvato, tasmā evaṁ vuttanti adhippāyo.  
 Pamāṇakataṁ kammaṁ nāma kāmāvacaraṁ vuccati pamāṇakarānaṁ  saṁkilesadhammānaṁ avikkhambhanato. Tathā hi taṁ  brahmavihārapubbabhāgabhūtaṁ pamāṇaṁ atikkamitvā  odissakānodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetuṁ na sakkā.  Vuttavipariyāyato pana rūpārūpāvacaraṁ appamāṇakataṁ kammaṁ nāma.  Tenāha “tañhī”ti-ādi. Tattha arūpāvacare  odissakānodissakavasena pharaṇaṁ na labbhati, tathā disāpharaṇañca.  Keci pana “taṁ āgamanavasena labbhatī”ti vadanti, tadayuttaṁ. Na  hi brahmavihāranissando āruppaṁ, atha kho kasiṇanissando, tasmā yaṁ  subhāvitaṁ vasībhāvaṁ pāpitaṁ āruppaṁ, taṁ appamāṇakatanti daṭṭhabbaṁ.  “Yaṁ vā sātisayaṁ brahmavihārabhāvanāya abhisaṅkhatena santānena  nibbattitaṁ, yañca brahmavihārasamāpattito vuṭṭhāya samāpannaṁ  arūpāvacarajjhānaṁ, taṁ iminā pariyāyena pharaṇapamāṇavasena  appamāṇakatan”ti apare. Vīmaṁsitvā gahetabbaṁ.  
 Rūpāvacarārūpāvacarakammeti rūpāvacarakamme ca  arūpāvacarakamme ca sati. Na ohīyati na tiṭṭhatīti  katūpacitampi kāmāvacarakammaṁ yathādhigate mahaggatajjhāne aparihīne taṁ  abhibhavitvā paṭibāhitvā sayaṁ ohīyakaṁ hutvā (pg.2.434) paṭisandhiṁ dātuṁ  samatthabhāve na tiṭṭhati. “Na avasissatī”ti etassa hi  atthavacanaṁ “na ohīyatī”ti, tadetaṁ “na avatiṭṭhatī”ti etassa  visesavacanaṁ, pariyāyavacanaṁ vā. Tenāha “kiṁ vuttaṁ  hotī”ti-ādi. Laggitunti āvarituṁ nisedhetuṁ.  Ṭhātunti paṭibalaṁ hutvā patiṭṭhātuṁ. Pharitvāti paṭipharitvā.  Pariyādiyitvāti tassa sāmatthiyaṁ khepetvā. Okāsaṁ  gahetvāti vipākadānokāsaṁ gahetvā, iminā “laggituṁ vā ṭhātuṁ  vā”ti vacanameva vitthāretīti daṭṭhabbaṁ. “Atha kho”ti-ādi  atthāpattidassanaṁ. Kammassa pariyādiyanaṁ nāma tassa vipākuppādanaṁ  nisedhetvā attano vipākuppādanamevāti āha “tassā”ti-ādi.  Tassāti kāmāvacarakammassa vipākaṁ paṭibāhitvā.  Sayamevāti rūpārūpāvacarakammameva. Brahmasahabyataṁ upaneti  asati tādisānaṁ cetopaṇidhiviseseti adhippāyo. Tissabrahmādīnaṁ  viya hi mahāpuññānaṁ cetopaṇidhivisesena mahaggatakammaṁ parittakammassa  vipākaṁ na paṭibāhatīti daṭṭhabbaṁ.  
 Atha mahaggatassa garukakammassa vipākaṁ paṭibāhitvā parittaṁ  lahukakammaṁ kathamattano vipākassa okāsaṁ karotīti? Tīsupi kira  vinayagaṇṭhipadesu evaṁ vuttaṁ “nikantibaleneva jhānaṁ parihāyati,  tato parihīnajhānattā parittakammaṁ laddhokāsan”ti. Keci pana  vadanti “anīvaraṇāvatthāya nikantiyā jhānassa parihāni  vīmaṁsitvā gahetabbā”ti. Idamettha yuttatarakāraṇaṁ– asatipi  mahaggatakammuno vipākapaṭibāhanasamatthe parittakamme “ijjhati  bhikkhave sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā sīlassā”ti (dī. ni.  1.504 saṁ. ni.  4.352 a. ni.  8.35) vacanato  kāmabhave cetopaṇidhi mahaggatakammassa vipākaṁ paṭibāhitvā  parittakammuno vipākokāsaṁ karotīti. Evaṁ mettādivihārīti  vuttanayena appanāpattānaṁ mettādīnaṁ brahmavihārānaṁ vasena vihārī.  
  559. Paṭhamamupanidhāya dutiyaṁ, kimetaṁ,  yamupanidhīyatīti vuttaṁ “paṭhamamevā”ti-ādi.  Majjhimapaṇṇāsake saṅgītanti ajjhāharitvā sambandho.  Punappunaṁ saraṇagamanaṁ daḷhataraṁ, mahapphalatarañca, tasmā dutiyampi  saraṇagamanaṁ katanti veditabbaṁ. Katipāhaccayenāti  dvīhatīhaccayena  Pabbajitvāti (pg.2.435) sāmaṇerapabbajjaṁ gahetvā.  Aggaññasuttampi (dī. ni. 3.112) amuṁyeva vāseṭṭhamārabbha  kathesi, nāññanti ñāpetuṁ “aggaññasutte”ti-ādi vuttaṁ. Tattha  āgatanayena upasampadañceva arahattañca alatthuṁ paṭilabhiṁsūti  attho. Yamettha atthato na vibhattaṁ, tadetaṁ suviññeyyameva.  
  Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya  paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya  suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya  ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā  sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṁhīravisāradañāṇacārinā  anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā  mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṁsadhammasenāpatināmatherena  mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma  līnatthapakāsaniyā tevijjasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.  
 
  Tevijjasuttasaṁvaṇṇanā niṭṭhitā.

 Tatridaṁ sādhuvilāsiniyā sādhuvilāsinittasmiṁ hoti–  
  Byañjanañceva attho ca, vinicchayo ca sabbathā;  
  Sādhakena vinā vutto, natthi cettha yato tato.  
  Sampassataṁ sudhīmataṁ, sādhūnaṁ cittatosanaṁ;  
  Karoti vividhaṁ sāyaṁ, tena sādhuvilāsinīti.  

 Nigamanakathā 

  Ettāvatā (pg.2.436) ca–  
  Saddhamme pāṭavatthāya, sāsanassa ca vuddhiyā;  
  Vaṇṇanā yā samāraddhā, sīlakkhandhakathāya sā.  
  Sādhuvilāsinī nāma, sabbaso pariniṭṭhitā;  
  Paṇṇāsāya sādhikāya, bhāṇavārappamāṇato.  
  Anekasetibhindo yo, anantabalavāhano;  
  Sirīpavarādināmo, rājā nānāraṭṭhissaro.  
  Jambudīpatale ramme, marammavisaye akā;  
  Tambadīparaṭṭhe puraṁ, amarapuranāmakaṁ.  
  Maṇḍalācalasāmantaṁ, erāvatīnadissitaṁ;  
  Nānājanānamāvāsaṁ, hemapāsādalaṅkataṁ.  
  Tatrābhisekapatto so, rajjaṁ kāresi dhammato;  
  Rājāgāramahāthūpaṁ, akāsi sampasādanaṁ.  
  Uddhammaṁ ubbinayañca, pahāya jinasāsanaṁ;  
  Visodhesi yathābhūtaṁ, satataṁ daḷhamānaso.  
  Teneva kārite ramme, chāyūdakasamappite;  
  Dvipākāraparikkhitte, bhāvanābhiratārahe.  
  Mahāmunisamaññā yā, sambuddhasammukhā katā;  
  Paṭimā taṁpāsādamhā, uju-āsannadakkhiṇe.  
  Asokārāma-ārāme  pañcabhūmimahālaye;  
  Ratanabhūmikitti vhaye, dhammapāsādalaṅkate.  
  Tathā dakkhiṇadeviyā, nagarasamīpe kate;  
  Pubbuttare jayabhūmi-kittābhidhānakepi ca.  
  Tathevuttaradeviyā (pg.2.437)  nagarabbhantare kate;  
  Soṇṇaguhathūpantike, parimāṇakanāmake.  
  Tathā ca uparājena, kate nagarapacchime;  
  Mahāguhathūpantike, maṅgalāvāsanāmake.  
  Iti soṇṇavihāresu, vasaṁnekesu vārato;  
  Sakkato sabbarājūnaṁ, tikkhattuṁ laddhalañchano.  
  Ñāṇābhivaṁsadhammasenāpatīti suvikhyāto;  
  Dvevibhaṅgādidhāraṇā, upajjhācariyataṁ patto.  
  Laṅkādīpāgatānampi, paradīpanivāsinaṁ;  
  Bhikkhūnaṁ vācako dhammaṁ, paṭipattiṁ niyojako.  
  Yaṁ nissāya visodhesi, sāsanaṁ esa bhūpati;  
  Atthabyañjanasampannaṁ, so’kāsi vaṇṇanaṁ imaṁ.  
  Sambuddhaparinibbānā, pañcatālīsake’ddhake;  
  Tisate dvisahasse ca, sampatte sā suniṭṭhitā.  
  Peṭakālaṅkāravhayaṁ, nettisaṁvaṇṇanaṁ subhaṁ;  
  Imañca saṅkharontena, yaṁ puññaṁ pasutaṁ mayā.  
  Aññampi tena puññena, patvāna bodhimuttamaṁ;  
  Tārayitvā bahū satte, moceyyaṁ bhavabandhanā.  
  Sadā rakkhantu rājāno, dhammeneva pajaṁ imaṁ;  
  Niratā puññakammesu, jotentu jinasāsanaṁ.  
  Ime ca pāṇino sabbe, sabbadā nirupaddavā;  
  Niccaṁ kalyāṇasaṅkappā, pappontu amataṁ padanti.  
 
  Iti dīghanikāyaṭṭhakathāya sīlakkhandhavaggasaṁvaṇṇanāya  
 
  Sādhuvilāsinī nāma abhinavaṭīkā samattā.  
 
  Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā niṭṭhitā.  

Dīghanikāye

Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā
(dutiyo bhāgo)

《長部》戒蘊品新抄 第二分

from CSCD

Released by Dhammavassārāma

2550 B.E. (2006 A.D.)

Dhammavassārāma
No. 50 - 6, You-Tze-Zhai, Tong-Ren Village,
Zhong-Pu , Chiayi 60652, Taiwan

法雨道場
60652台灣‧嘉義縣中埔鄉同仁村柚仔宅50之6號
Tel：(886)(5) 253-0029(白天)；Fax：203-0813
E-mail：dhamma.rain@msa.hinet.net
Website：http://www.dhammarain.org.tw/